25 lat minęło jak jeden dzień. Wspólnie z czytelnikami świętujemy nasz jubileusz
Polska edycja magazynu „National Geographic” świętuje 25. urodziny. Nie byłoby to możliwe, gdyby nie liczne grono wiernych czytelników, którzy są z nami od pierwszego wydania, czyli od października 1999 roku. Poznajcie historie trojga z nich.
W tym artykule: 25 lat „National Geographic Polska” Jubileuszowe wydanie „National Geographic Polska” W październiku 1999 roku na polskim rynku ukazało się pierwsze wydanie magazynu „National Geographic”. Od tego momentu minęło 25 lat. W tym czasie powstało 300 numerów miesięcznika, nie licząc wydań specjalnych. Są wśród czytelników tacy, którzy przeczytali je wszystkie. Dotarliśmy do trojga naszych najwierniejszych prenumeratorów. 25 lat „National Geographic Polska” Chciałoby się napisać, że 25 lat zleciało jak jeden dzień. Mimo że od naszego debiutu na polskim rynku minęło ćwierć wieku, wciąż – co zaznacza redaktor naczelny „National Geographic Polska” – pozostajemy jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o planecie Ziemi. – Magazyn przez ten czas dojrzał, zyskał nowe formaty, ale nie stracił nic ze swojego ducha – wciąż fascynuje, edukuje i inspiruje. Nad jego powstawaniem pracowały i pracują setki osób – dziennikarzy, fotografów, redaktorów graficznych i fotoedytorów prowadzonych przez kolejnych redaktorów naczelnych – znakomitych autorów i pasjonatów nauki: Dariusza Raczkę, Marcina Jamkowskiego, Martynę Wojciechowską i Agnieszkę Franus – podkreśla Łukasz Załuski. I dodaje: – Rodzina „National Geographic” to dzisiaj nie tylko główny magazyn, ale także inne wydania, takie jak „National Geographic Traveler”. Nasi czytelnicy regularnie czytają newsy w serwisie National-Geographic.pl. Dodatkowo co tydzień premierę ma nowy wideo-podcast, w którym eksperci, podróżnicy i naukowcy opowiadają o swoich niezwykłych odkryciach oraz o najnowszych trendach podróżniczych. O to, jak wspominają ostatnie 25 lat, zapytaliśmy także naszych prenumeratorów, którzy są z nami od samego początku. Poznajcie historie trojga z nich – Seweryna Wagnera, dr Magdaleny Migalskiej oraz Zbigniewa Kłosa. Cała rozmowa do wysłuchania na górze strony. Jubileuszowe wydanie „National Geographic Polska” Urodzinowe wydanie „National Geographic Polska” dostępne jest już w sprzedaży. Okładkowym tematem jubileuszowego numeru są samuraje – ich niezwykła historia, rola polityczna, obyczaje oraz wpływ na kulturę i społeczeństwo Japonii. Opowiemy też o zaprzęganiu sztucznej inteligencji do rozwiązywania problemów naukowych. Na przykład – rozszyfrowywania starożytnych języków i systemów pisma, które wciąż pozostają dla nas zagadką. Albo analizowania stanu mózgu w trakcie operacji chirurgicznej. Przyjrzymy się kaktusom – niezwykle ciekawej, wyjątkowej pod wieloma względami grupie roślin, odgrywającej fundamentalną rolę w ekosystemach, w których występuje. Zrelacjonujemy także wyprawę dwóch najwybitniejszych na świecie wspinaczy na Devil’s Thumb – niezwykłą górę na Alasce. Najnowsze wydanie możesz kupić bez wychodzenia z domu za pośrednictwem strony kultowy.pl, gdzie nabędziesz także roczną prenumeratę, do czego gorąco zachęcamy. Dziękujemy, że jesteście z nami od 25 lat! Źródło: National Geographic Polska.
Poznajcie ostatnich cesarzy Chin. Pierwsi władcy tej dynastii nie byli… Chińczykami
Podczas wędrówki po terenach na północ od Pekinu wciąż zauważalny jest blask, choć nieco przyblakły, ostatniej cesarskiej dynastii Chin – Qing. Jej śladami udał się podróżnik Paul Salopek.
W tym artykule: Śladami dynastii Qing Kontrowersyjna dynastia Qing Cesarze Qing byli mistrzami kamuflażu Czasy prosperity dynastii Qing Chengde. Ważne miejsce na mapie dynastii Qing Kres dynastii Qing W towarzystwie lokalnych piechurów wędrowałem po Chinach przez ponad dwa lata. Pokonawszy ponad 6000 kilometrów, odwiedziłem megamiasta i plantacje czosnku. Brzmi monotonnie? Może nawet trochę nudno? Nie jest. Śladami dynastii Qing Porzucając szklane sześciany centrów handlowych w Pekinie, w ciągu jednego dnia wędrówki przemierzamy stulecia: wkraczamy w okres dynastii Qing. Za szóstą obwodnicą stolicy wzdłuż wiejskich dróg drżą topole białe. Twarde brzoskwinie lśnią niczym żółte słońca w sadach. Grają cykady. Uściskowi dłoni towarzyszy lekko archaiczny, formalny ukłon. A legiony spalonych słońcem rolników w słomkowych kapeluszach zbierają kosze dzikich owoców – jagód jujube rosnących na gęstych krzakach. Wystarczy zmrużyć oczy, żeby wyobrazić sobie świtę cesarza Qing Kangxi – kolumnę o długości 10 kilometrów – maszerujące zastępy chorążych, małżonków, dworzan, poetów, setki krów i kaczek przeznaczonych na ubój, skrzypiące wozy pełne ryżu i złożonych namiotów, z belgijskim astronomem kroczącym na końcu. „Przemarsz przypominał exodus narodu lub spęd bydła” – pisze historyczka Ruth Rogaski o procesjach królewskich Qing, „ale taki, któremu przewodził Syn Niebios”. Biorąc pod uwagę ich miejsce jako ostatnich cesarzy Chin – ostatni władca Qing, przeciętniak o okrutnym usposobieniu imieniem Puyi, który abdykował na rzecz rewolucjonistów w 1911 r., kończąc tym samym 2000 lat sukcesji dynastycznej w Państwie Środka – można by pomyśleć, że istnieje konsensus co do ich panowania. Ale historia Chin nie jest prosta. A już najmniej dla samych Chińczyków. Kontrowersyjna dynastia Qing Po części dlatego, że przynależni do niej władcy, przynajmniej początkowo, nie byli Chińczykami. Byli to klasyczni insiderzy-outsiderzy: półnomadzi, polujący i będący rolnikami, zwani Mandżurami, pochodzący z zimnych lasów w pobliżu Syberii. Siłą, dyplomacją i przebiegłością te klany mniejszości przygranicznych w 1644 roku podbiły całe Chiny. Moment był idealny: większościowa grupa etniczna Han była uwikłana w wojnę domową. – Jeśli Mongołowie byli jak Lakoci z równin, to Mandżurowie byli trochę jak Irokezi w Nowym Jorku – mówi Jeremiah Jenne, amerykański historyk mieszkający w Pekinie i specjalizujący się w epoce Qing. – Byli sprytnymi budowniczymi koalicji – dodaje. Zaskakujące sojusze z sąsiadującymi wrogimi były dla Mandżurów koniecznością pogranicza i często źródłem podejrzeń dla wielu Chińczyków Han. Cesarze Qing byli mistrzami kamuflażu Wzmacniali swoją władzę, przejmując zwyczaje – i zawierając małżeństwa – z polityczną i wojskową elitą swoich wrogów. Byli zwolennikami tolerancji i rządów pośrednich. Qing publikowali pięciojęzyczne słowniki, aby zachęcić do komunikacji między zróżnicowaną populacją: mandżurski, mandaryński, mongolski, tybetański i starożytny język środkowoazjatycki zwany Chagatai. Jeden z cesarzy zbudował w Pekinie ogromny meczet dla swoich muzułmańskich poddanych. Do stolicy zapraszano tybetańskich mnichów buddyjskich. – Qing nosili wiele kapeluszy. W dosłownym tego słowa znaczeniu – mówi historyk Jenne. – Cesarz zmieniał nakrycia głowy podczas audiencji królewskich, aby dopasować się do strojów etnicznych wizytujących delegacji – podkreśla. Najbardziej widocznym mandżurskim symbolem dominacji była charakterystyczna męska fryzura Qing, zwana po chińsku bianzi, z wygolonym czołem i długim warkoczem z tyłu, kojarzona przez mieszkańców Zachodu z cesarskimi Chinami XIX i początku XX wieku. Jednakże charakterystyczna dla Mandżurów tolerancja była wyrachowana. Łagodzenie tarć w kraju umożliwiło Qing rozpoczęcie agresywnych kampanii zewnętrznego podboju. Do XVIII wieku Qing potroili wielkość swojego imperium, przejmując kontrolę nad Tybetem, dzisiejszym Sinciangiem oraz częściami Rosji i Korei. Ustanawiali obecne granice Chin będąc w nieustannej gotowości do walki. Czasy prosperity dynastii Qing Gospodarka kwitła. Qing wyrosło na jeden z najbogatszych imperiów na ziemi, wprowadzając innowacyjne zastosowanie czeków bankowych (podróżujący kupcy nie musieli już ciągnąć ze sobą wozów ze srebrem). Sztuka również przeżywała rozkwit. Przez pewien czas pomysły i technologie z zewnątrz były mile widziane. Chrześcijańscy misjonarze przybywali do Chin, a pochodzący z zagranicy naukowcy znajdowali tu pracę (wraz z uczonym-wojownikiem, cesarzem Kangxi, podróżował pochodzący z Belgii Ferdinand Verbiest, jezuicki nauczyciel, który miał zawsze ze sobą sekstans, termometr, narzędzia do mapowania i astrolabium). – Życie pod rządami jakiegokolwiek imperium nigdy nie jest łatwe. Ale w Qing cena była stosunkowo niska. Zapłać swoje podatki. Nie buntuj się. Daj się ostrzyc – mówi Jenne. View Ediplayer on the source website Chengde. Ważne miejsce na mapie dynastii Qing Jenne, mój towarzysz wędrówki z Szanghaju, Frank Geng, i ja wspólnie wybieramy się w drogę ku Chengde. Czym jest Chengde? To gigantyczny park. Ogród rozkoszy. Cmentarz pamięci. Będące letnimi terenami łowieckimi cesarzy Qing, Chengde, położone jest 230 kilometrów na północ od Pekinu. Mandżurscy arystokraci jeździli tam, aby oddawać się swojej pasji – konnemu polowaniu na jelenie. Dziś jest to raj dla piknikowiczów uciekających przed parną aurą stolicy. Do dawnego kurortu królewskiego dojeżdżamy starymi trasami Qing: nasłonecznionymi drogami rolniczymi, które biegną obok pól kukurydzy i zbiorników wodnych. Wspinamy się na krasowe wzgórza o postrzępionych grzbietach przypominających kardiogramy. Śpimy w zabrudzonych nikotyną pensjonatach, popularnych pośród kierowców ciężarówek i obwoźnych sprzedawców. Chengde jest piękne: zielona oaza ścieżek i pagód. Odrestaurowano jego ozdobne jeziora. Ale jest też nawiedzone. Rozległe trawniki, po których spacerują turyści, zdają się dzwonić pustką. Trudno nie spojrzeć na Chengde przez pryzmat historii. Kres dynastii Qing Wywodzący się z mniejszości narodowej zręczni władcy Niebiańskiego Imperium, Qing zaczęli się chylić ku upadkowi w XIX wieku. Powody były złożone. Zawieranie umów mandżurskich, które zapewniały pokój ze zdecentralizowaną kontrolą, skończyło się niepowodzeniem. Wielkie powodzie zniszczyły zbiory, podsycając głód i powstania. Osłabiona dynastia stała się celem agresywnych ataków ze strony brytyjskich handlarzy opium oraz francuskich, rosyjskich, japońskich i amerykańskich kanonierek wymuszających ustępstwa gospodarcze. Pod koniec rozpanoszyła się korupcja. W przypadku cesarzowej wdowy Cixi, zasiadającej na tronie od lat sześćdziesiątych XIX wieku do początków XX wieku, oznaczało to przekierowanie budżetu przeznaczonego na modernizację chińskiej marynarki wojennej na wyrzeźbienie gigantycznego, ozdobnego statku z marmuru w jej letnim pałacu. I tu kryje się ostatnia polemika dotycząca Qing. Wielu Chińczyków debatuje nad tym, czy Mandżurowie - niezależnie od tego, czy byli u szczytu swojej chwały, czy też podupadali – byli naprawdę odrębną kulturą, czy też w pełni zasymilowali się z Hanami? Jakie wnioski na temat stosunków z sąsiadami można wyciągnąć z panowania ostatniej dynastii feudalnej Chin? Oraz na temat mniejszości i współczesnej tożsamości narodowej? Kim lub czym jest Chińczyk? Wydaje się, że Komunistyczna Partia Chin, zwycięzca wojny domowej, która wybuchła po upadku Qing 112 lat temu, nie może się zdecydować. Oficjalna historia dynastii zamówiona przez rząd ponad 20 lat temu kosztem milionów dolarów została znacznie zmieniona i nie została jeszcze opublikowana. Poszukując zanikających znaków Qing, wędruję dalej do Hetu Ala, plemiennej siedziby półnomadycznych jeźdźców, którzy stali się Mandżurami. To historyczne miejsce nieopodal miasta Shenyang zostało odrestaurowane na potrzeby turystyki kulturowej. Zrekonstruowane XVII-wieczne domy pokryte wypalanymi z gliny dachówkami oferują łóżka we wnętrzach ogrzewanych podczas niskich temperatur piecami opalanymi drewnem. Zwiedzający mogą obrócić kamień młyński napędzany koniem. Znajduje się tu też tabliczka z kilkoma słowami napisanymi w języku syberyjskim Mandżurów. Saiyun oznacza część. Prawie nikogo więcej oprócz nas tu nie ma. – Niestety nie znam zbyt dobrze języka mandżurskiego. Nie uczy się go w szkołach Han – mówi Zhao Mei Hui, przewodniczka wycieczek, dodając, że jej pradziadek był urzędnikiem Qing Przychodzi mi na myśl Puyi, ostatni cesarz Chin, który zmarł w 1967 roku. Po abdykacji przeszedł komunistyczne obozy reedukacyjne i został zamiataczem ulic w Pekinie. W młodości traktowany niemal jak bóg, który dla kaprysu kazał chłostać personel pałacu, po rewolucji musiał uczyć się sznurowania własnych butów. Często gubił się podczas sprzątania ulic. – Jestem Puyi, ostatni cesarz Qing. Zatrzymałem się u krewnych i nie mogę znaleźć drogi do domu – mówił zaskoczonym przechodniom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk.
To nie Germanie jako pierwsi ograbili Rzym. Tej zniewagi imperium nigdy nie wybaczyło najeźdźcom
Galowie, a nie niesławni Wandalowie czy Wizygoci, byli pierwszymi, którzy zdobyli Rzym i złupili to miasto dla jego bogactwa. Słowa ich przywódcy będą prześladować Rzymian przez pokolenia: „Vae victis”, czyli „biada zwyciężonym”.
W tym artykule: Zagrożenie znikąd – Galowie Wczesne spotkania z Celtami Galowie. Zaprawieni wojownicy Bitwa nad rzeką Alią Oblężenie i złupienie Rzymu Biada zwyciężonym Republika Rzymska kwitła na początku IV wieku p.n.e. Była bogata i potężna. Właśnie pokonała etruskie miasto Weje, zgromadziła ogromne łupy i podwoiła swoje terytorium. Zagrożenie znikąd – Galowie Ale wtedy, ni stąd ni zowąd, republika doświadczyła czegoś niewyobrażalnego: okupacji przez celtycki lud Galów. Było to pierwsze starcie Rzymu z Galią, ale nie ostatnie. W nadchodzących stuleciach Rzymianie i Galowie ścierali się jeszcze wiele razy. Ale ta pierwsza porażka w 387 r. p.n.e. spowodowała zbiorową traumę dla Rzymu. Trwała ona przez pokolenia, kształtując rzymskie podejście do wszystkich ludów z północy. Wczesne spotkania z Celtami W 600 r. p.n.e. galijski lud Insubrów osiedlił się już na południe od Alp, gdzie założył Mediolanum (dzisiejszy Mediolan). W ciągu następnych dwóch stuleci inne ludy galijskie zrobiły to samo. Rozszerzyły swoje wpływy na południową i zachodnią Europę. Około 400 r. p.n.e. Senonowie osiedlili się na wybrzeżu Adriatyku, w regionie, który Rzymianie nazwali później Ager Gallicus. Jednak osada ta wciąż znajdowała się w bezpiecznej odległości od Rzymu i po drugiej stronie Apeninów. One tworzą górzysty kręgosłup Półwyspu Apenińskiego, czyli współczesnych Włoch. Dekadę później Senonowie przekroczyli góry i zaatakowali etruskie miasto Clusium, blisko 150 km na północ od Rzymu. Ponad cztery wieki później rzymski historyk Liwiusz opisał tę galijską ekspansję. Historycy rzymscy opisywali Galów, ale należy traktować te zapisy z pewną rezerwą. Galowie mieli być wysocy, bladzi, wąsaci i nosić długie blond włosy. Niektórzy z nich, według greckiego historyka Diodora Sycylijskiego z I wieku p.n.e., rozjaśniali włosy „wodą wapienną”. Istnieją różne teorie na temat przyczyn ich inwazji na Półwysep Apeniński. Ogólnie rzecz biorąc, źródła rzymskie sugerują, że Galowie byli mniej rozwiniętym społeczeństwem niż mieszkańcy Włoch i pożądali ich ziemi uprawnej, a zwłaszcza wina. W pierwszym wieku naszej ery, wieki po wczesnej ekspansji galijskiej, grecki uczony Plutarch napisał, że kiedy Galowie po raz pierwszy skosztowali wina, „oszaleli z nowej przyjemności, jaką ono dało”. I wyruszyli „na poszukiwanie ziemi, która wydała taki owoc, uważając resztę świata za jałową i dziką”. Chociaż zamiłowanie Galów do wina było przesadzone, było w tym ziarno prawdy. Później rzymscy handlarze z winem wkroczyli do Galii jako pokojowi prekursorzy legionów, które miały po nich nastąpić. Galowie. Zaprawieni wojownicy Galowie wyróżniali się ze względu na swoją odzież, która była barwiona na jaskrawe kolory. W przeciwieństwie do Rzymian, mężczyźni nosili spodnie (po łacinie bracae), strój typowy dla koczowniczych jeźdźców z euroazjatyckich stepów. Starożytni Grecy i Rzymianie uważali noszenie takich strojów przez mężczyzn za barbarzyńskie, a nawet zniewieściałe. Elita wśród Galów nosiła biżuterię, w szczególności torques, czyli grube metalowe naszyjniki ze złota lub srebra, otwarte z przodu i skręcone jak warkocze. W 361 r. p.n.e., kilka lat po ataku na Rzym, młody Rzymianin Tytus Manliusz stanął twarzą w twarz z gigantycznym galijskim wojownikiem do pojedynku. Pomimo ogromnych rozmiarów Gala – w rzymskich opowieściach zawsze podkreśla się wzrost Celtów – Tytus pokonał go. Przejął jego torques i był odtąd znany jako Torkwatus. Przydomek, który przeszedł na jego potomków. Jeśli chodzi o ochronę podczas walk, wielu galijskich wojowników posiadało jedynie wydłużoną, owalną tarczę i hełm ozdobiony piórami. Ich typową bronią był długi miecz. Na temat zaciekłości, z jaką walczyli Galowie, narosło wiele stereotypów. Rzekomo była ona bardziej zniechęcająca niż w przypadku innych przeciwników, z którymi Rzymianie mieli do tej pory do czynienia. Według klasycznych źródeł, Galowie atakowali w swojej masie przy dźwiękach rogów wojennych, bez użycia formacji taktycznych czy oddziałów rezerwowych. Mieli tendencję do atakowania swoich przeciwników od razu i w dużej liczbie. Bitwa nad rzeką Alią Wróćmy do ataku Galów na miasto Clusium. Obrońcy zaapelowali o pomoc do Rzymu. Senat wysłał trzech ambasadorów, którzy błagali Brennusa, przywódcę galijskich Senonów, o wycofanie się. Kiedy Brennus odmówił, ambasadorowie, zamiast wrócić do Rzymu, dołączyli do szeregów Clusium, próbując odeprzeć Galów. Popierając w tak oczywisty sposób mieszkańców Clusium, naruszyli ówczesne prawo. Decyzja ta dała Brennusowi pretekst do wypowiedzenia wojny Rzymowi. Po zdobyciu miasta Brennus poprowadził swoje wojska na południe w kierunku Rzymu. Rzymska armia pomaszerowała na północ i dogoniła Galów kilkanaście kilometrów za miastem, nad brzegiem rzeki Allia, która jest dopływem Tybru. Był to pierwszy raz, kiedy legiony walczyły z Galami. Wynik był katastrofalny dla Rzymian, którzy musieli się salwować ucieczką. Oblężenie i złupienie Rzymu Trzy dni później Brennus i jego armia Galów stanęli u bram Rzymu. Miasto było słabo chronione, ponieważ brakowało mu pełnego muru obwodowego. Większość ludności uciekła – nawet westalki, strażniczki świętego ognia w mieście. Zostali z kolei wysocy rangą senatorowie. Z rzymskich źródeł wynika, że kiedy przybyli pierwsi Galowie, byli oni oszołomieni godnością i opanowaniem tych starszych mężów stanu. Jeden z najeźdźców rzekomo pociągnął za długą białą brodę senatora Marka Papiriusa, aby sprawdzić, czy nie jest on posągiem. Papirius odpowiedział ciosem swojej laski. Gal zabił Papiriusa mieczem, a jego towarzysze zmasakrowali resztę senatorów. Ludzie Brennusa splądrowali i zniszczyli miasto. Niektórym Rzymianom udało się schronić na Wzgórzu Kapitolińskim. Ale Galowie zauważyli ślady stóp prowadzące na wzgórze. Należały one do posłańca, którego Rzymianie wysłali do Ardei w poszukiwaniu pomocy. Galowie jeszcze tej samej nocy wysłali grupę uderzeniową na zbocze wzgórza. Ani rzymscy strażnicy, ani ich psy stróżujące nie usłyszały ich nadejścia. Ale gęsi poświęcone bogini Junonie, które tam mieszkały – tak. Gęganie zaalarmowało rzymskich obrońców, którzy chwycili za broń i zmusili napastników do odwrotu. Biada zwyciężonym Minęło siedem miesięcy, a Galowie ciągle oblegali wzgórze. W końcu wynegocjowano ugodę. Galowie zgodzili się opuścić Rzym w zamian za tysiąc funtów złota [ponad 300 kg – przy. red.]. Obrońcy zeszli ze Wzgórza Kapitolińskiego niosąc skarby i zważyli je na Forum przed swoimi zdobywcami. Kiedy trybun Kwintus Sulpicjusz zauważył, że Galowie kładą fałszywe odważniki na wadze, aby uzyskać więcej bogactw, złożył skargę. Brennus upuścił swój własny miecz na wagę i wykrzyknął: „Vae victis – biada zwyciężonym”. Zrezygnowani Rzymianie przekazali jeszcze więcej złota, aby zrównoważyć wagę miecza. Rzymscy historycy różnią się co do tego, jak zakończyło się galijskie oblężenie. Zarówno Plutarch, jak i Liwiusz twierdzą, że Marek Furiusz Kamillus, wygnany generał, odpowiedział na wezwanie Rzymu o pomoc. Został mianowany dyktatorem i wykorzystał swoją potęgę do wypędzenia sił galijskich. Piszący w II wieku p.n.e. historyk Polibiusz nie wspomina o Kamillusie ani o wypędzeniu Galów. W jego opowieści Rzym płaci okup, a Galowie po prostu odchodzą. Archeolodzy nie znaleźli dowodów na masowe zniszczenia i pożary tak straszne, jak w pismach Liwiusza. Wydaje się, że Rzym bardzo szybko odbudowano, co byłoby mało prawdopodobne, gdyby zniszczenia były tak poważne, jak opisano. Dowody sugerują, że miał miejsce szybki, dynamiczny najazd zakończony grabieżą. Temat inwazji galijskiej opowiedziany w historiach spisanych wieki później jest dowodem na przesadny strach przed Galami i innymi ludami północy. Był wykorzystywany do celów politycznych. Domniemane zagrożenie posłużyło jako pretekst do kampanii Juliusza Cezara w Galii w I wieku p.n.e. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Polacy odkryli w Uzbekistanie zagadkowe narzędzia sprzed 70 tys. lat. Tropią ludzi, którzy je wykonali
Innowacyjne narzędzia krzemienne sprzed 70 tys. lat odkryli polscy archeolodzy w Uzbekistanie. Teraz próbują ustalić, kto je wykonał. Ma to fundamentalne znaczenie w ustaleniu kierunków pradziejowych migracji człowieka i jego krewnych.
W tym artykule: W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Realia badań wykopaliskowych Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Dotarcie do jaskini – celu badań – zajęło archeologom kilka dni. Ekspedycja w Uzbekistanie odbyła się w 2023 roku. Trasa wiodła przez szczyt Duży Chimgan o wysokości 3300 m n.p.m. W czasach sowieckich było to miejsce obozów szkoleniowych dla początkujących alpinistów. Potem nie było już żadnej widocznej ścieżki. Wizualnie masywy te przywodzą na myśl Tatry Zachodnie, ale – jak podkreślają naukowcy – na sterydach. W drodze na wykopaliska. Trekking na rzecz nauki – Narzędzia do prowadzenia wykopalisk i sprzęt do biwakowania pod gołym niebem nieśliśmy na naszych plecach – mówi National Geographic Polska kierowniczka ekspedycji, dr hab. Małgorzata Kot z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. Waga takiego zestawu łącznie z wodą i prowiantem? Około 25–45 kg. – Po drodze spotkaliśmy ostatnich pasterzy schodzących na zimę z gór. Powiedzieli nam, że dalej za nimi nie ma już nikogo i zostajemy w górach sami – wspomina dr hab. Kot. Z tym „sami” nie było to do końca prawda. Archeolodzy dostali wcześniej ostrzeżenie: niedźwiedzie w górach są wyjątkowo niespokojne, bo całe lato panowała susza. A owce to stosunkowo łatwy łup dla tych zwierząt. Gdy ostatni pasterze sprowadzą swoje stada na zimę w doliny, niedźwiedzie chodzą głodne. Wybór pory roku na wyprawę był podyktowany stanem wody w rzekach. Jesienią jej poziom jest najniższy i najłatwiej jest je przejść. A idąc, trzeba je przechodzić wpław. Ze sprzętem na plecach jest to zawsze problematyczne. Cel badań – jaskinie zasiedlone dziesiątki tysięcy lat temu Po co ten cały trud i znój? Celem archeologów w 2023 roku były dwie jaskinie położone wysoko w górach Tien Szan, na pograniczu Uzbekistanu i Kirgistanu. Takie miejsca to skarbnice wiedzy o najbardziej odległej przeszłości człowieka. Archeolodzy liczyli, że odnajdą tam odpowiedzi na najbardziej fundamentalne pytania. Kiedy i w jakich kierunkach człowiek współczesny rozprzestrzenił się po świecie? – To, co odkryliśmy dotąd na stanowiskach otwartych w tym regionie, to narzędzia kamienne sprzed 70 tysięcy lat, które noszą cechy pewnej innowacji technologicznej. To zaskoczenie, bo podobne zabytki na Bliskim Wschodzie, na Ałtaju i w Mongolii datowane są maksymalnie na 45–50 tysięcy lat – relacjonuje ekspertka. Wyniki tych badań opublikowali jakiś czas temu w prestiżowym piśmie „Antiquity”. Teraz archeolodzy chcieli znaleźć podobne zabytki w jaskiniach. Na razie bezskutecznie. Ta innowacja polegała na znalezieniu sposobu na produkcję seryjną długich odłupków kamiennych o równoległych krawędziach, które archeolodzy nazywają wiórami. To z wiórów produkowano następnie rozmaite narzędzia. – Produkcja wiórów kamiennych jest tez bardzo ergonomiczna – podkreśla badaczka. Z jednej bryły kamienia powstaje wiele niemal identycznych form gotowych do dalszej obróbki w narzędzia. Wcześniej ta powtarzalność była na poziomie jednego czy dwóch odłupków o celowym kształcie na bryłę, a pozostałe 50–100 odłupków to były odpady. Co zatem oznaczają znaleziska z Uzbekistanu? Odpowiedź nie jest łatwa. Są dwie możliwości. Być może oznacza to, że archeologom w uzbeckich górach udało się znaleźć ślady po najstarszej migracji człowieka współczesnego do Azji Centralnej już 70 tysięcy lat temu. Druga możliwość: innowację technologiczną wymyślili może neandertalczycy lub denisowianie, czyli krewni człowieka współczesnego. W ostatnich latach archeolodzy ujawniają, że neandertalczyk władał językiem, grzebał swoich zmarłych, chorych otaczał opieką i nosił okrycia. Był więc bliższy ludziom współczesnym, niż się nam wcześniej wydawało. Realia badań wykopaliskowych Warunki pracy w terenie nie było komfortowe. Jedna z badanych jaskiń okazała się na co dzień zamieszkała przez niedźwiedzie. W środku były ich dwa legowiska. Na szczęście w czasie, gdy naukowcy w niej obozowali, nie spotkali ani jednego. Świeże, parujące jeszcze niedźwiedzie odchody na ścieżce przed pieczarą świadczyły jednak o tym, że zwierzęta były ciągle obok pobliżu. Jaki był plan na wypadek spotkania z misiami? – Petardy odstraszające te zwierzęta były nie do kupienia, nie mówiąc o broni. Postawiliśmy na silną stroboskopową lampę. A na wszelki wypadek spaliśmy w jednym namiocie. W drugim umieściliśmy cały prowiant – mówi dr hab. Kot. Niska temperatura zniechęciła badaczy do wystawienia całonocnych wart. Nawet w namiocie było zimno. Śpiwory przymarzały im czasem w nocy do ścian namiotu. Przyroda nie była ciągle złowroga. Na przykład na szlaku biało-czerwonym ciągle towarzyszyły orły. – Latały nad nami, pod nami. Wszędzie. Są naprawdę piękne – nie kryje zachwytu archeolożka. Przed członkami ekspedycji czmychały do nor liczne stada świstaków. Widoki wysokich gór zapierały dech w piersiach. Pytania czekają na odpowiedzi. Potrzebne dalsze badania Nie jest jasne, kto mieszkał w Tien Szanie w obecnym Uzbekistanie 70 tysięcy lat temu i produkował narzędzia z kamiennych wiórów. – Na to odpowiedzieć mogą tylko paleogenetycy i paleoantropolodzy. Ale aby dostarczyć im danych, muszę poszukać jaskiń z kośćmi – podkreśla archeolożka. Oznacza to dalsze wyprawy w niegościnne góry zachodniego Uzbekistanu. Uzbekistan poza sezonem: Droga do Samarkandy 44 stopnie w cieniu? Nic dziwnego, że latem w Uzbekistanie nie ma turystów. I że ceny spadają! W ostatniej ekspedycji oprócz dr hab. Kot wzięli udział Michał Leloch z Wydziału Archeologii UW, prof. Marcin S. Przybyła z Instytutu Archeologii UJ oraz Gayrathon Mukhtarov z Narodowego Centrum Nauki Uzbeckiej Akademii Nauk. Na fragmenty szkieletów na razie nie udało się natknąć. W planach jest zbadanie 30 jaskiń. Do tej pory archeolodzy zbadali tylko kilka. Projekt potrwa kilka kolejnych lat. Będzie prościej z dotarciem do Uzbekistanu, bo od marca wreszcie można polecieć do tego kraju bezpośrednim połączeniem uruchomionym przez LOT. Ta wiadomość cieszy polskich badaczy, którzy przyznają, że czekali na to od dłuższego czasu. Zwracają uwagę na to, że o wiele łatwiej będzie im przewozić sprzęt i próbki do analiz laboratoryjnych. – Uzbekistan to wyjątkowy kraj o unikatowej kulturze. Bardzo lubię tam wracać – kończy dr hab. Kot. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Poznaj 3 japońskie samurajki. To jedne z najbardziej legendarnych wojowniczek w historii
Przez setki lat Japonia była państwem wojowników. Te samurajki były jednymi z najbardziej zaciekłych w kraju.
W tym artykule: Samurajki były niezbędne Trening kobiet-samurajek Gozen Tomoe: oddzielając mit od historii Gozen Hangaku: piękna i okrutna Takeko Nakano: jedna z ostatnich samurajek W ciągu siedmiu wieków panowania samurajów w Japonii, kobiety odgrywały istotną rolę zarówno w tworzeniu, jak i utrzymywaniu państwa wojowników. Poza krótkim okresem w XIV wieku, cesarz był tylko figurantem, podczas gdy prawdziwa władza spoczywała w rękach szoguna. Był on przywódcą wojskowym kraju. Samurajki były niezbędne Pod rządami pierwszego szoguna, Yoritomo Minamoto, w XII wieku kobiety pełniły rolę lokalnych konstabli. Wypełniały obowiązki wojskowe, od dostarczania żołnierzy, po osobistą obronę posiadłości. Córki i synowie mieli zasadniczo równe prawo do dziedziczenia, gdy rządziła rodzina Minamoto (zwana siogunatem Kamakura). „Siogunat Kamakura nie mógłby istnieć bez kobiet” – napisał Mike Wert, profesor nadzwyczajny historii Azji Wschodniej na Uniwersytecie Marquette w USA w książce „The Samurai: A Concise History”. Znaczenie samurajek zmniejszyło się po okresie siogunatu Kamakura. Jednak oblężenia były powszechne w wojnach domowych okresu Sengoku (XV–XVII wiek), a obowiązkiem pani zamku było nadzorowanie jego obrony, jeśli jej mąż był nieobecny. Dama i jej świta byli szkoleni w posługiwaniu się sztyletem do samoobrony. A jeśli wszystko było stracone – do zachowania honoru za wszelką cenę. Trening kobiet-samurajek Trening sztuk walki dla samurajskich kobiet zależał w dużej mierze od konkretnej rodziny. Dla niektórych trening spełniał rolę duchową jako przygotowanie do życia małżeńskiego i macierzyństwa. Inne, jak samurajki z Aizu, traktowały trening wojskowy bardzo poważnie. „Kobiety-wojowniczki z Aizu przeszły dogłębne szkolenie bojowe, szczególnie w zakresie posługiwania się halabardą” – napisała Diana E. Wright w książce „Female Combatants and Japan's Meiji Restoration: the Case of Aizu”. „Wykształcone tak, by były równie biegłe w sposobach posługiwania się piórem i mieczem. Były również indoktrynowane w taki sposób, że ich obowiązkiem jest przede wszystkim ochrona swojej domeny i pana, a następnie swoich rodzin” – opisała Wright. Oto historie trzech legendarnych samurajskich kobiet. Dwóch, które wykazały się bohaterstwem na początku ery samurajów i jednej, która walczyła pod jej koniec. Gozen Tomoe: oddzielając mit od historii Tomoe może być najsłynniejszą japońską wojowniczką, ale szczegóły jej życia są niejasne. Uważa się, że podczas wojny Genpei Tomoe odegrała znaczącą rolę w zwycięstwach samuraja Yoshinaki Minamoto nad klanem Taira. Ponieważ nie pojawia się ona w Azuma Kagami – głównym podstawowym źródle dotyczącym wojny Genpei – istnieją uzasadnione wątpliwości co do jej istnienia. Jak zauważa Steven T. Brown, „biografia Tomoe jest tak otoczona legendą, że nie można powiedzieć, gdzie kończy się rzeczywistość historyczna, a zaczyna fikcja literacka”. Źródła zgadzają się jednak co do kluczowych punktów jej kariery wojskowej. Dołączyła do służby Yoshinaki Minamoto (zwanego również Kiso) w 1181 roku, kiedy obaj wojownicy mieli od 20 do 30 lat. Według Genpei Seisuiki, rozszerzonej wersji oryginalnej Opowieści o Heike, zdobyła siedem głów w swojej pierwszej bitwie. Stała się jednym z najlepszych podwładnych Kiso, prowadząc tysiąc jego jeźdźców do zwycięstwa nad klanem Taira pod Tonamiyama w 1183 roku. Gozen Hangaku: piękna i okrutna Hangaku był lojalna względem pokonanego klanu Taira po wojnie Genpei. Wzięła udział w nieudanym zamachu stanu przeciwko Minamoto w 1201 roku. Spisek udaremniono. Konspiratorzy musieli salwować się ucieczką do twierdzy klanu na północy. Siostrzeniec Hangaku zebrał wojska przed rodzinnym zamkiem w Torisaka, podczas gdy ona zorganizowała obronę zamku. Siły jej siostrzeńca zostały rozgromione, pozostawiając Hangaku samotną walkę z armią szoguna. Torisaka była raczej skromną drewnianą konstrukcją, która oferowała ograniczoną ochronę dla niewielkiego garnizonu. Niemniej jednak Gozen i jej zwolennicy zdołali się obronić, odpierając ataki przez trzy miesiące. Jako łuczniczka o niezwykłych umiejętnościach, podczas oblężenia wystrzeliła rzekomo 100 strzał i każda z nich trafiła w cel. Kiedy została postrzelona w udo strzałą, zamek w końcu został zdobyty. Gozen schwytano i sprowadzono jako więźniarkę do stolicy Kamakura. Japoński historyk i autor Kochiro Hamada twierdzi, że jej przybycie wywołało spore poruszenie. Jeden z najbliższych doradców szoguna chciał ją poślubić, wierząc, że tak dzielna wojowniczka wyda na świat godnych potomków. Szogun był rozbawiony prośbą. Rzekł: „Kto może kochać taką kobietę, która jest piękna, ale dzika z natury?”. Prośba została spełniona, ale niewiele wiadomo o jej późniejszych losach. Takeko Nakano: jedna z ostatnich samurajek Historia Nakano jest jedną z ostatnich opowieści dotyczących kobiet w erze samurajów. Po tym, jak szogun został obalony przez zwolenników cesarza, Aizu i inne pro-siogunackie domeny na północy nadal stawiały opór. Mając przewagę liczebną i uzbrojenia, mieszkańcy Aizu stworzyli w 1868 r. patchworkową milicję, by oprzeć się atakowi sił cesarskich. Choć nieliczni posiadali nowoczesną broń importowaną z Zachodu, większość musiała zadowolić się bardziej prymitywnym uzbrojeniem, od włóczni po przestarzałe muszkiety. Początkowe ataki zostały okupione ciężkimi stratami, ale siły cesarza były przeważające. Niektóre kobiety zdecydowały się odebrać sobie życie, aby uniknąć schwytania. Inne nie chciały być ciężarem dla obrońców. Tylko garstka zdecydowała się walczyć. Nakano, zaledwie 22-letnia kobieta, była znana ze swojej sprawności w posługiwaniu się naginatą, japońską bronią drzewcową, bo trenowała sztuki walki od dzieciństwa. Służyła jako zastępczyni głównego instruktora w szkole treningowej. Wraz z około dwoma tuzinami wojowniczek utworzyła grupę zwaną (już po jej śmierci) Joshitai, czyli „kobiecą armię”. Były wyposażone w zbroje i broń z minionej epoki. Z krótko przyciętymi włosami i niezamężnymi członkiniami Joshitai były z daleka nie do odróżnienia od męskich wojowników. Na moście Yanagai początkowy szok wywołany ich pojawieniem się pozwolił im zmniejszyć dystans i na krótko zyskać przewagę nad siłami cesarskimi. Nakano zabiła pięciu żołnierzy wroga, zanim została śmiertelnie ranna i wyciągnięta z pola bitwy przez swoją 16-letnią siostrę Masako. Błagała Masako, by odcięła jej głowę, aby nie została zabrana jako trofeum. Wyczerpana Masako wykonała ponury obowiązek. Zabrała głowę do pobliskiej świątyni w celu właściwego pochówku. Historia Nakano oznaczała koniec pewnej ery. Ostatnie ślady oporu przeciwko nowemu reżimowi zostały stłumione kilka miesięcy później na Hokkaido. Restauracja cesarza Meiji przyniosła poważne reformy, w tym zniesienie klasy samurajów. Dla niektórych kobiet walka o swoje miejsce w nowym porządku dopiero się rozpoczynała. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Poznaj jedyną kobietę wtajemniczoną w spisek na życie Juliusza Cezara. To Porcja, żona Brutusa
Słynna starożytna stoiczka Porcja, córka Katona Młodszego, była kobietą o silnych przekonaniach politycznych. Pomogła swojemu mężowi, Brutusowi, obalić Juliusza Cezara.
W tym artykule: Wśród spiskowców na życie Juliusza Cezara – nie tylko mężczyźni Co wiemy o Porcji Katonis? Porcja i wielka polityka Spisek przeciw Cezarowi Pokłosie spisku na Juliusza Cezara Kiedy Juliusz Cezar wydawał się coraz bardziej skłonny do objęcia rządów autorytarnych, dwóch mężczyzn wyłoniło się jako najzacieklejsi obrońcy Republiki Rzymskiej. Byli to Katon Młodszy, który przewodził oporowi wobec Cezara w Senacie, oraz jego bratanek, Marek Juniusz Brutus, który kierował spiskiem mającym na celu zamordowanie Cezara. Wśród spiskowców na życie Juliusza Cezara – nie tylko mężczyźni Ale był jeszcze jeden kluczowy gracz w burzliwych wydarzeniach otaczających koniec Cezara. Kobieta, która była silna nawet pod presją i niezwykle lojalna. Nazywała się Porcja. Córka Katona i żona Brutusa, Porcja Katonis (ok. 73–43 p.n.e.) była „jedyną kobietą, która została wtajemniczona w spisek”, jak opisał ją rzymski historyk Kasjusz Dion. Odwaga, logiczny umysł i gotowość do poświęceń Porcji zostały docenione przez rzymskich historyków, a wieki później uwiecznione w tragedii Williama Szekspira „Juliusz Cezar” z 1599 roku. Wiele czynników ukształtowało tę niezwykłą osobę, ale dwa wyróżniają się: niestabilny klimat polityczny i nauki jej ojca. Co wiemy o Porcji Katonis? Wiele z tego, co wiadomo o Porcji, pochodzi głównie od greckiego historyka Plutarcha (w jego książkach o Brutusie i Katonie) oraz z „Historii rzymskiej” Kasjusza Diona i ze wzmianek w innych dziełach. Według Judith P. Hallett, emerytowanej profesorki na University of Maryland w USA i autorki książki „Fathers and Daughters in Roman Society: Women and the Elite Family” we wszystkich starożytnych źródłach jest ona „opisana jako członek rodziny Katona Młodszego, który jest najbardziej oddany sprawie swojego ojca”. Ojciec Porcji, Katon Młodszy (nazwany tak dla odróżnienia od swojego pradziadka Katona Starszego), był arystokratą i republikaninem starej gwardii. Jako wielbiciel filozofii stoickiej, Katon stawiał cnotę i odpowiedzialność obywatelską ponad wszystko inne. Ten bezkompromisowy idealizm głęboko wpłynął na jego córkę. Porcja i wielka polityka Wysoko postawiona rodzina Porcji była głęboko zaangażowana w rzymską wojnę domową, która rozpoczęła się w 49 r. p.n.e. Wówczas Cezar odmówił oddania swoich wojsk i terytoriów republice. Rzym podzielił się na dwie frakcje, jedną kierowaną przez Cezara, a drugą przez Pompejusza. Konserwatywni Katon i Marek Kalpurniusz Bibulus sprzymierzyli się z Pompejuszem i znaleźli się po przegranej stronie wojny. Bibulus, przywódca floty Pompejusza na Adriatyku, zmarł z powodu choroby około 48 r. p.n.e. Katon odebrał sobie życie w Utyce (dzisiejsza Tunezja), gdy wojska Cezara wygrały bitwę pod Tapsus w 46 r. p.n.e.. W Rzymie Porcja obserwowała, jak Cezar zdobywa władzę. Zamiast pogodzić się z dyktaturą, nadal wierzyła w starą republikę. W 45 r. p.n.e. poślubiła Marka Juniusza Brutusa, niegdysiejszego sojusznika Cezara, który obrócił się przeciwko niemu. Spisek przeciw Cezarowi W kolejnych miesiącach Brutus, wraz z innymi senatorami rzymskimi, zaniepokojonymi ambicjami Cezara, rozpoczął spisek mający na celu jego zamordowanie. Mimo że w kulturze rzymskiej polityka była głównie domeną mężczyzn, Porcja zobowiązała się pomóc mężowi ze względu na przekonania swojej rodziny. Według Plutarcha zauważyła zmianę w swoim mężu i zaczęła go wypytywać. Kiedy Brutus nie chciał odpowiedzieć, zraniła się nożem w udo. Akt ten był prośbą, aby jej mąż okazał jej zaufanie i szacunek: „Brutusie, jestem córką Katona i zostałam sprowadzona do twojego domu, nie jako zwykła konkubina, aby dzielić twoje łóżko i jadło, ale aby być partnerką w twoich radościach i partnerką w twoich kłopotach”. Jej determinacja skłoniła Brutusa do ujawnienia planu zabójstwa na Juliusza Cezara. Co więcej, jak napisał Plutarch, zainspirowała go do doprowadzenia spisku do końca. Pokłosie spisku na Juliusza Cezara Po śmierci Cezara 15 marca 44 r. p.n.e. Brutus uciekł z Rzymu, aby uniknąć gniewu zwolenników Cezara, podczas gdy Porcja pozostała w stolicy. Śledziła losy swojego męża, który walczył w obronie republiki przeciwko Oktawianowi, spadkobiercy Cezara, w sojuszu z Markiem Antoniuszem. W końcu Porcja otrzymała wiadomość, że Brutus został pokonany w bitwie pod Filippi (42 r. p.n.e.). Podobnie jak jej ojciec, Katon, odebrał sobie życie. Nie wiadomo na pewno, co wydarzyło się później. Bardziej dramatyczne zakończenie wygląda następująco. Zdruzgotana Porcja zabija się, połykając rozżarzone węgle lub wdychając tlenek węgla. Jeden kluczowy dowód podaje jednak samobójstwo Porcji w wątpliwość. Rzymski mąż stanu i orator Cyceron napisał list do Brutusa w 43 r. p.n.e., opłakując śmierć Porcji. Oznacza to, że Porcja zmarła przed swoim mężem. Słowa Cycerona sugerują, że zmarła z przyczyn naturalnych. Legenda o samobójstwie pojawiła się później, ale zakorzeniła się w popularnej wyobraźni. Plutarch kazał Brutusowi powiedzieć o swojej żonie: „Chociaż brakuje jej siły mężczyzn, jest tak dzielna i aktywna dla dobra swojego kraju, jak najlepsi z nas”. Zwłaszcza William Szekspir zainspirował się postacią Porcji. Oprócz historycznej postaci Porcji w „Juliuszu Cezarze”, jej imię pojawia się również w „Kupcu weneckim” (1596–98). Tam nadano jej imię błyskotliwej kobiecie, zdeterminowanej, by zaistnieć w męskim świecie. Jako symbol odwagi i poświęcenia, postać Porcji odbiła się szerokim echem w historii. Abigail Adams, żona Johna Adamsa, drugiego prezydenta USA i pierwszego wiceprezydenta USA, podpisywała listy do niego jako Porcja. Robiła to w uznaniu „patriotycznego poświęcenia” stoickiej żony Brutusa. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Posąg Zeusa w Olimpii. Zaginiony cud świata, który zainspirował niezliczone imitacje
Posąg Zeusa w Olimpii był gigantyczny. Skąpany w złocie i kości słoniowej osiągał ponad 12 m wysokości. Olśnił starożytny świat, gdy powstał w V wieku p.n.e. Po 8 stuleciach zniknął. Jego los jest nadal nieznany.
W tym artykule: Fidiasz – mistrz rzeźby Fidiasz bierze się do dzieła Jak wyglądał bóg bogów – Zeus Posąg celem pielgrzymek Posąg greckiego boga Zeusa siedzącego na wspaniałym tronie wznosił się na kilkanaście metrów wewnątrz jego świątyni w sanktuarium w Olimpii. Był tak duży, że według geografa Strabona, gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach. Jego podobizna była wykonana pieczołowicie z wykorzystanie kości słoniowej i złota. W miejscu oczu umieszczono kamienie szlachetne. Dzieło było tak niesamowite, że posąg Zeusa został uznany za jeden z siedmiu cudów starożytnego świata w 225 r. p.n.e. przez różnych obserwatorów, w tym pisarza Antypatera z Sydonu i matematyka Filona z Bizancjum. Lista ta obejmowała również Wielką Piramidę w Gizie należącą do Cheopsa, Wiszące Ogrody w Babilonie i Latarnię Morską w Aleksandrii. Fidiasz – mistrz rzeźby Fidiaszowi, znanemu artyście i architektowi tamtych czasów, zlecono wykonanie najważniejszego dzieła świątyni w Olimpii: gigantycznego posągu Zeusa na tronie. Szczegóły dotyczące wczesnego życia Fidiasza są nieliczne. Urodzony w Atenach około 500 r. p.n.e., prawdopodobnie walczył w bitwie pod Salaminą lub Platejami przeciwko Persom. Jego służba wojskowa zyskała przychylność Kimona, bogatego ateńskiego polityka i wojskowego, który wybrał Fidiasza do budowy pomnika zwycięstwa pod Maratonem w Delfach. Renoma Fidiasza rozprzestrzeniła się w całej Grecji, a on sam otrzymał wiele projektów przed zleceniem w Olimpii. Fidiasz bierze się do dzieła Artysta wykonał posąg Zeusa w Olimpii w technice znanej jako chryzelefantyna. Wykorzystywała kość słoniową i złoto oraz inne drogie materiały. Fidiasz słynął z projektowania kolosalnych figur właśnie w ten sposób. Wśród jego najbardziej znanych dzieł, stworzonych mniej więcej w tym samym czasie, co posąg Zeusa, była rzeźba poświęcona Atenie w Partenonie w Atenach. Greccy rzemieślnicy zazwyczaj pracowali z kością słoniową na małą skalę. Kość słoniowa jest materiałem trudnym w obróbce. Rozwijanie różnych warstw zębiny, które składają się na kły słonia, w celu uformowania powstałego materiału wymaga umiejętności i wiedzy. Nie wiadomo dokładnie, jakiej techniki użył Fidiasz do manipulowania płytkami z kości słoniowej na tak dużą skalę. Piszący w II wieku n.e. grecki geograf Pauzaniasz twierdzi, że rozgrzewał kość słoniową, aby ją zmiękczyć. Inne źródła twierdzą, że przed rozpoczęciem pracy zwilżył kość słoniową, być może octem lub piwem. Jak wyglądał bóg bogów – Zeus Pauzaniasz, geograf grecki żyjący w II wieku naszej ery, napisał, że posąg Zeusa w Olimpii namaszczano oliwą z oliwek, która służyła również do ochrony zewnętrznej części z kości słoniowej i drewnianego wnętrza. Wokół podstawy posągu znajdował się zbiornik na ściekającą ciecz. Odbicie posągu w oleju sprawiało wrażenie, że wydawał się on jeszcze większy. Zagadką jest, w jaki sposób posąg oświetlano tak, by każdy, kto go oglądał był pod wielkim wrażeniem. Zaproponowano niezliczone rozwiązania, aby wyjaśnić tę zagadkę. Trudno wyobrazić sobie sztuczne światło, takie jak lampy, świece lub pochodnie, jako główne źródło. Sugerowano, że otwarte świetliki mogły znajdować się w dachu. Jednak to rozwiązanie wystawiłoby wnętrze na działanie warunków atmosferycznych i deszczu. Ze względu rozmiar posągu, górna część wznosiła się ponad poziom wejścia. Dlatego bezpośrednie światło z drzwi nie mogło padać na głowę Zeusa. Co więcej, światło docierało przez drzwi tylko o wschodzie słońca. W południe słońce było już zbyt wysoko, by promienie mogły bezpośrednio oświetlić sanktuarium. Ostatnie badania z użyciem światła ultrafioletowego i laserów wykazały, że cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki na dachu, umieszczone na drewnianej ramie, mogły przepuszczać słabe, ale stałe światło słoneczne przez cały dzień. Rozwiązanie to zapewniłoby wystarczającą ilość światła, aby wyeksponować wnętrze świątyni i posągi, jednocześnie chroniąc je przed żywiołami. Posąg celem pielgrzymek Wraz z ukończeniem świątyni i jej wspaniałego posągu, wcześniej małe sanktuarium stało się jednym z najważniejszych ośrodków religijnych w starożytnej Grecji. Pojawiający się na monetach w całym starożytnym świecie monumentalny Zeus królował jako jeden z najsłynniejszych posągów w starożytności. Stał się głównym modelem rzeźbiarskim dla siedzących bogów. Artyści pracujący tysiąclecia później nadal naśladowali pozę i gesty Zeusa w wielu dziełach sztuki. Wielka popularność posągu trwała aż do czasów rzymskich. Rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa w IV wieku n.e. stało się dla niego największym zagrożeniem. Cesarz rzymski Teodozjusz I zdelegalizował pogańskie kulty w 391 r. n.e., nakazując opuszczenie wszystkich starożytnych sanktuariów – w tym Olimpii. Sanktuarium w Olimpii popadło w ruinę. Co stało się ze statuą? Jedna z wersji mówi, że eunuch na dworze Teodozjusza II (V wiek n.e.) kazał przenieść go do Konstantynopola (dzisiejszego Stambułu), ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Posąg Zeusa był przechowywany w kolekcji „pogańskich starożytności”. Jakoś pod koniec V wieku przepadł, być może w czasie jednego z wielkich pożarów. Po 800 latach istnienia wspaniała rzeźba Fidiasza zginęła, ale nigdy nie została zapomniana. Źródło: National Geographic Redakcja: Szymon Zdziebłowski
Śladami pierwszego Homo sapiens w Chinach. Jaskinia Tianyuan pełna zagadkowych kości
To jedno z najciekawszych stanowisk archeologicznych Chin. Odkryto tu kości jednego z pierwszych Homo sapiens, który dotarł do dzisiejszego Państwa Środka. Ze szczątków człowieka można wywnioskować, że nosił buty – pisze dla National Geographic z Chin Paul Salopek.
W tym artykule: Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Człowiek z Tianyuan – kim był? Pradziejowe obuwie made in China W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Widok z jaskini Tianyuan Jaskinia Tianyuan, Chiny: 39° 39’ 28” N, 115° 52’ 17” E Pniemy się po zielonych wzgórzach na zachód od Pekinu. Porastają je dzikie morele i orzechy włoskie. Ich owoce są małe, twarde, gorzkawe. Wśród zieleni jak szalone ćwierkają chmary mazurków. Na dnie doliny w promieniach słońca lśni pogrążona w ciszy wieś. Jakim cudem ten rajski zakątek uchował się na obrzeżach 22-milionowej metropolii? Wygląda to jak sen, z pewnością jest zagadką. Pylistą, wspinającą się zakosami ścieżką dla kóz maszeruje przede mną profesor Gao Xing. Zmierzamy ku wejściu do jaskini, przegrodzonemu żelazną kratą z napisem „Tianyuan”. W środku znaleziono jedne z najstarszych szczątków Homo sapiens w Chinach. – Sprzed jakichś 40 tys. lat – mówi Gao, krępy, małomówny mężczyzna o pewnym kroku kogoś, kto pół życia spędził na wykopaliskach. Jest specjalistą od kamiennych narzędzi z Instytutu Paleontologii Kręgowców i Paleoantropologii Chińskiej Akademii Nauk. Przed kosmicznym promieniowaniem chroni go kapelusz z szerokim rondem i bluzka z długimi rękawami. – No i jak? – uśmiecha się. Wspaniale. Czuję radość i wzruszenie. Jaskinia Tianyuan – miejsce szczególne Od kilkunastu lat maszerowałem w kierunku jaskini Tianyuan – miejsca szczególnego dla antropologów badających wędrówki pierwszych ludzi i ich rozprzestrzenianie się po świecie. Od 2013 r. wędruję z Afryki, podążając śladami najdawniejszych współczesnych mężczyzn, kobiet i dzieci, którzy w epoce kamienia eksplorowali naszą planetę. Opisuję historię miejsc na trasie i rozgrywające się tam obecnie wydarzenia. Rozmawiam z poszukiwaczami skamieniałości i poetami. A teraz, o ledwie dzień spaceru ze stolicy Chin, spotykam wreszcie jednego z tych pradawnych pionierów. Odczuwam wyjątkową więź z Człowiekiem z Tianyuan. Wędrowcem, który złożył tu swe kości – i już nie powstał – u zarania naszych dziejów, gdy cała Ziemia była dla nas nowa. Znaleziska szczątków wczesnych Homo sapiens są niezwykle rzadkie. Gdyby wszystkie skamieliny – pogruchotane kości palców, zęby, skorupy czaszek – zebrać w jednym miejscu, zmieściłyby się w sporej szopie. View Ediplayer on the source website Jak to często bywa, na Człowieka z Tianyuan natrafiono przypadkiem. Jego szkielet, a także kości wymarłych już jeleni i jeży, znaleźli chłopi. Ryli w jaskini w poszukiwaniu źródła. – Kompletnie zaburzyli stratygrafię – wzdycha Gao. – Mógł to być pochówek, ale równie dobrze scena zbrodni. Nie wiemy. Nie znaleźliśmy żadnych artefaktów, żadnych śladów ognia. Pieczara jest zbyt mała, by w niej zamieszkać. Fakt, bardzo tu ciasno – trzeba zgiąć się wpół i trzymać łokcie przy ciele, jak w kawalerce na Manhattanie. Maleńka wapienna grota wcina się w zbocze wzgórza może na 20 kroków. Gao przypuszcza, że Człowiek z Tianyuan mógł zostać zamordowany, a jego zwłoki wrzucono w szczelinę. A może sam się tu wczołgał, szukając schronienia, i zmarł – chory lub ranny. Nie znaleziono jego czaszki. Możliwe, że porwał ją jakiś drapieżnik – albo zabrali współcześni wieśniacy. Co wiemy na pewno? Człowiek z Tianyuan – kim był? Był mężczyzną. Zmarł od 39 do 42 tys. lat temu. Na podstawie stanu uzębienia jego wiek szacuje się na jakieś 40–50 lat. Jak na epokę kamienia był sędziwym starcem. Mieszkał w okolicy o umiarkowanym klimacie, obfitującej w zbiorniki wody. W krainie lesistych wzgórz, mokradeł, jezior i rzek. Badania jego skamieniałych kości wykazały obecność izotopów wskazujących na dietę bogatą w białko ryb słodkowodnych. Niekiedy jadał też pewnie mięso bizonów i dzikich świń. Badania genetyczne sugerują, że Człowiek z Tianyuan należał do wytrzymałych azjatyckich osadników – nomadów, którzy wywędrowali z Afryki i zdążyli się już nieco zróżnicować względem swych europejskich pobratymców. W jego DNA zidentyfikowano markery genetyczne typowe dla współczesnych Azjatów oraz rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej. Są to jednak ślady bardzo mglistego i dawnego pokrewieństwa. Wątpliwe, by był bezpośrednim przodkiem kogokolwiek z żyjących dziś ludzi. To raczej jeden z pionierów z prapoczątków ludzkości. Zbieracz i łowca z linii, która rozwidlała się, gmatwała, krzyżowała z innymi – aż w końcu wygasła. Możliwe też, że nosił buty. Pradziejowe obuwie made in China Erik Trinkaus, antropolog z Washington University w St. Louis, przebadał kości palucha Człowieka z Tianyuan. Jak wyjaśnił dziennikarzom brytyjskiej gazety „Telegraph”, paluchy współczesnych ludzi – ze względu na używanie obuwia – są „małe i słabowite”. Jeśli całe życie chodzi się boso, ma się grubsze, solidniejsze kości. Analiza porównawcza budowy stopy Człowieka z Tianyuan i współczesnych ludzi doprowadziła Trinkausa do wniosku, że nasz praprzodek nosił zapewne buty ze skór zwierząt, tak jak dziś robią to wierni tradycji Inuici z Arktyki. Jeśli to prawda, prapoczątki haluksów i innych zwyrodnień stóp należałoby datować na zadziwiające 30 tys. lat temu. Wiek najstarszego znanego nam obuwia, ustalony za pomocą datowania radiowęglowego, szacowany jest na zaledwie 10,5 tys. lat. To kilkadziesiąt par wyplatanych z trawy sandałów, znalezionych w jaskini wulkanicznej w Oregonie. – To tylko hipoteza – zastrzega profesor Gao, zaprowadziwszy mnie do pobliskiego muzeum. Obuwniczy prymat jaskini Tianyuan ogłasza tu tabliczka ustawiona na typowej wystawie prezentującej życie jaskiniowców. W muzeum twarzą w twarz z jaskiniowcem Muzeum urządzono ponad znacznie starszym i bardziej znanym kompleksem jaskiń Zhoukoudian, wchłoniętym przez przedmieścia rozrastającego się Pekinu. Przedstawiciele Homo erectus – naszych praprzodków, którzy wywędrowali z Afryki zawrotne 2 miliony lat temu – zamieszkiwali w tych grotach przez co najmniej 700 tys. lat, na długo przed pojawieniem się Homo sapiens. Gigantyczna, odlana z brązu głowa jednego z nich – nazywanego człowiekiem pekińskim – beznamiętnie spogląda w dal przy wejściu do muzeum. Ma zadziwiająco współczesne rysy. Mężczyzna ten wygląda jak typowy, dobrze zbudowany mieszkaniec obrzeży chińskiego miasta. Przywodzi to na myśl historię człowieka z Piltdown. Patriotycznie usposobieni angielscy paleontolodzy obwołali go niegdyś brakującym ogniwem i „najdawniejszym Anglikiem”. Aż w 1953 r. wyszło na jaw, że owo rzekome znalezisko jest spreparowanym przez nacjonalistów falsyfikatem. Swoją drogą, bardzo to wszystko ludzkie. Każdy z nas chce okazać się w jakiś sposób wyjątkowy i niepowtarzalny – choćby i w prehistorii. Pragniemy odróżnić się (i wyróżnić!) z grona naszych braci i sióstr z drugiej strony ulicy – albo z drugiej strony miasteczka, gór czy oceanu. Tyle, że wcale różni nie jesteśmy. Widok z jaskini Tianyuan Z wejścia do jaskini Tianyuan widzę strome, pomarszczone wzgórza, skąpane w złocistym blasku słońca. – To fragment dłuższego łańcucha – wyjaśnia profesor Gao. – Zbudowany jest w większości z wapienia. Jest tam więc pewnie mnóstwo jaskiń do przebadania. A wśród nich może być wiele innych Tianyuanów i Zhoukoudianów. A potem żali się, że społeczeństwo nie docenia badaczy z jego działki. – Kamienne narzędzia? – narzeka. – Gdy pokazuje je ludziom, mówią: „Przecież to tylko kamyk!”. Nie dowierzają nam, ekspertom. To ciężki kawałek chleba. Kładę mu dłoń na ramieniu, odzianym w tkaninę w kolorze khaki. – Spróbuj zostać pisarzem – radzę mu. Gao ze śmiechem kiwa głową. O czym marzył Człowiek z Tianyuan? Na co się skarżył? Że nie był dość kochany? Że czuł się, jakby nie mógł wyrwać się z zaklętego kręgu? Że powodowały nim nielitościwe odruchy serca lub żołądka? Czas opuścić jaskinię. Profesor Gao zamyka kratę. Podążam za nim wyboistym duktem, spływającym do zalanej światłem doliny. Dwaj panowie w słusznym wieku dziarsko wywijający ramionami. Idziemy tak sobie z powrotem ku naszym własnym życiom – i grobom. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w popularyzację i ochronę cudów naszego świata, od 2013 r. finansuje podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitter): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Starożytny dziennik ujawnia, jak zbudowano Wielką Piramidę. Piramidy powoli odsłaniają tajemnice
Piramidy w Gizie są architektonicznym majstersztykiem. Uważane są też za jedne z najbardziej tajemniczych budowli świata. Ale papirusy znad Morza Czerwonego dają bezprecedensowy wgląd w to, kto zbudował te starożytne cuda.
W tym artykule: Tu kiedyś tętniło życie Odkrycie Wadi al-Dżarf Topografia Wadi al-Dżarf Skarby w jaskiniach Dzienniki Merera Rachunki muszą się zgadzać Położone na egipskim wybrzeżu Morza Czerwonego Wadi al-Dżarf jest dziś cichym, niepozornym miejscem. Suche pustynne piaski i spokojna błękitna woda rozciągają się jak okiem sięgnąć. Po drugiej stronie wody można dostrzec Półwysep Synaj. Tu kiedyś tętniło życie Ponad cztery tysiące lat temu było tutaj gwarno i tłoczno. Historyczne znaczenie Wadi al-Dżarf zostało dostrzeżone dopiero w 2013 roku, kiedy znaleziono 30 najstarszych na świecie zapisanych papirusów. Spoczywały ukryte w stworzonych przez człowieka wapiennych jaskiniach. Tak zwane zwoje znad Morza Czerwonego są niezwykłe nie tylko ze względu na swój wiek, ale też ze na swoją zawartość. Nie tylko ujawniają odległą przeszłość Wadi al-Dżarf jako tętniącego życiem portu, ale także zawierają relacje naocznego świadka mężczyzny o imieniu Merer. Brał udział w budowie Wielkiej Piramidy faraona Chufu, czyli Cheopsa. Odkrycie Wadi al-Dżarf Wadi al-Dżarf odkrył na dla świata naukowego w 1823 roku angielski podróżnik i antykwariusz, John Gardner Wilkinson. Uważał, że jaskinie to pozostałości grecko-rzymskiej nekropoli. Następnie, w latach 50. XX wieku, dwóch francuskich pilotów, miłośników archeologii, François Bissey i René Chabot-Morisseau, ponownie tam zawitało. Kryzys sueski z 1956 roku zastopował dalsze badania. Dopiero w 2008 r. wznowiono prace. Francuski egiptolog Pierre Tallet poprowadził serię wykopalisk, które ostatecznie zidentyfikowały Wadi al-Dżarf jako ważny port. Jego historia sięga około 4500 lat wstecz, do czasów panowania Chufu i budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Talleta ujawnił, że był to tętniący życiem ośrodek gospodarczy zajmujący się dystrybucją materiałów wykorzystywanych do budowy piramid, oddalonych o około 240 km. W takiej interpretacji odkryć pomocne było przełomowe znalezisko dziennika Merera wśród odkrytych papirusów. Topografia Wadi al-Dżarf Miejsce to składa się z kilku różnych obszarów, rozlokowanych przez na przestrzeni kilkunastu kilometrów między Nilem a Morzem Czerwonym. Od strony Nilu, kilka kilometrów od wybrzeża, jest to około 30 dużych wapiennych grot pełniących funkcje magazynowe. To właśnie w tych jaskiniach odkryto papirusy. Dalej na wschód w kierunku morza znajdują się pozostałości po konstrukcjach mieszkalnych. Wreszcie na wybrzeżu znajduje się port i powierzchnie magazynowe. Na podstawie analizy naczyń ceramicznych i inskrypcji, archeolodzy określili wiek założenia na IV dynastię, panującą w starożytnym Egipcie około 4500 lat temu. Port powstał w czasach faraona Snofru i opuszczono go pod koniec panowania jego syna, Chufu. Funkcjonował krótko, a jego głównym zadaniem była pomoc w budowie grobowca Chufu (Cheopsa), znanego wówczas jako Achet-Chufu, co oznacza „Horyzont Chufu”. Z portu, zwanego przez starożytnych Egipcjan „Krzewem”, statki faraona płynęły przez Morze Czerwone na Półwysep Synaj, skąd przywoziły miedź. Miedź była najtwardszym dostępnym wówczas metalem, a Egipcjanie potrzebowali jej do cięcia kamieni na masywną piramidę faraona. Pomiędzy rejsami statki były przechowywane w wapiennych komorach w Wadi al-Dżarf. Skarby w jaskiniach Po tym, jak port Wadi al-Dżarf został zlikwidowany po śmierci Chufu, z Gizy wysłano zespół, który miał zamknąć wykute w wapieniu przestrzenie magazynowe. Podczas procesu blokowania wapiennych jaskiń, nieaktualne już papirusowe dokumenty Merera prawdopodobnie utknęły wśród kamiennych bloków. Pozostały one na suchej pustyni przez około cztery i pół tysiąclecia, aż do ich odkrycia podczas wykopalisk prowadzonych przez Talleta w 2013 roku. Pierwszą partię zwojów znad Morza Czerwonego znaleziono 24 marca tego samego roku w pobliżu wejścia do magazynu oznaczonego jako G2. Drugi i największy zestaw dokumentów znaleziono 10 dni później, zaklinowany między blokami w magazynie G1. Dzienniki Merera Istnieje kilka rodzajów dokumentów wśród zwojów znad Morza Czerwonego, ale dokumenty Merera wywołały najwięcej emocji. Jako lider grupy roboczej, Merer prowadził zapisy swoich działań w prowadzonym przez siebie dzienniku. Jest to codzienny opis prac wykonywanych przez jego zespół w ciągu trzech miesięcy podczas budowy Wielkiej Piramidy. Zespół Merera składał się z około 200 pracowników, którzy podróżowali po Egipcie i byli odpowiedzialni za wykonywanie wszystkich zadań związanych z budową Wielkiej Piramidy. Do najbardziej interesujących należał transport wapiennych bloków użytych jako okładzina rdzenia piramidy. Merer szczegółowo opisał, w jaki sposób zespół wydobywał je z kamieniołomów w Tura i przewoził łodzią do Gizy. Fragment dziennika przybliża trzydniową podróż z kamieniołomu do miejsca budowy piramidy: Dzień 25: Inspektor Merer spędza dzień ze swoim za [zespołem] ciągnącym kamienie w południowej Turze; spędza noc w południowej Turze. Dzień 26: Inspektor Merer wyrusza z południowej Tury, załadowany kamiennymi blokami, do Achet-Khufu [Wielkiej Piramidy]; spędza noc w Sze-Chufu [obszar administracyjny tuż przed Gizą]. Dzień 27: Zaokrętowanie w Sze-Chufu, przepłynięcie do Achet-Chufu z ładunkiem kamieni, spędzenie nocy w Achet-Chufu. Następnego dnia Merer i jego pracownicy wrócili do kamieniołomu, by odebrać nowy ładunek kamieni. Dziennik Merera wspomina nawet jednego z architektów piramidy. Anchaf, przyrodni brat Chufu, zajmował stanowisko „nadzorcy wszystkich prac króla”. Rachunki muszą się zgadzać Merer skrupulatnie śledził sposób wynagradzania swojej załogi. Ponieważ w faraońskim Egipcie nie było pieniędzy, wypłaty wynagrodzeń dokonywano zazwyczaj w miarach zboża. Istniała podstawowa jednostka, „racja żywnościowa”, a pracownik otrzymywał mniej lub więcej w zależności od swojej kategorii na drabinie administracyjnej. Według papirusów podstawowa dieta robotników składała się z chleba na zakwasie, płaskiego chleba, różnego rodzaju mięs, daktyli, miodu i roślin strączkowych. Wszystko to popijano piwem. Od dawna przyjmuje się, że Wielką Piramidę wzniosła spora grupa budowniczych, ale historycy od dawna debatują nad jej statusem. Wielu argumentowało, że robotnicy byli niewolnikami. Ale zwoje znad Morza Czerwonego zaprzeczają temu poglądowi. Szczegółowe zapisy „płatności” Merera pokazują, że ci, którzy budowali piramidy, byli wykwalifikowanymi pracownikami. I otrzymywali wynagrodzenie za swoje usługi. Jest coś jeszcze bardziej niezwykłego w wątłych znakach pisma na kruchych papirusach. Jest to relacja z pierwszej ręki osoby, która nie tylko była świadkiem budowy piramid, ale której zespół był również kluczową częścią codziennej działalności związanej z wykonaniem tej pracy. Dzięki temu odkryciu egiptolodzy dysponują szczegółowym (i nieco prozaicznym) obrazem końcowych etapów budowy Wielkiej Piramidy. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Nie tylko Wielki Mur Chiński. „Fortyfikacje w Państwie Środka widzi się wszędzie”
Jedenaście lat marszu przez cały świat – i przez szańce ludzkich umysłów. Wielki Mur Chiński to tylko jedna z licznych fortyfikacji, które można napotkać w Państwie Środka – pisze Paul Salopek w relacji dla National Geographic z Chin.
W tym artykule: Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Dawno temu w Chinach Pierwszy mur Szczelny jak mur? Mur, który powstał w jeden dzień Mury są wszędzie Czas jest murem. I być może życie także Okolice przełęczy Yanmen, Shanxi, Chiny, 39°11’41”N, 112°48’30” E – Czy mury działają? Stoję na „dzikim murze”, fragmencie Wielkiego Muru Chińskiego – porzuconym, zniszczonym skraweczku umocnień długich na ponad 20 tysięcy kilometrów i składających się z wielu linii. Kiedyś broniły one dawnych chińskich państw przed sobą nawzajem i przed nomadami z krain Eurazji. Ten odcinek fortyfikacji w pobliżu Yanmenguan – Przełęczy Dzikich Gęsi – w środkowej części prowincji Shanxi nie został odrestaurowany na potrzeby turystów. Niepokojące, obłożone kamieniem szańce mierzą niespełna osiem metrów. Osypują się tu i tam, pozarastały je suche trawy. Łyse, zerodowane grzbiety pasma Hengshan falują niczym ogromny brązowy kręgosłup. Towarzyszy mi Wang Wei, profesor archeologii z uniwersytetu w Taiyuanie. To niezmordowany piechur – prawdziwa z niego górska kozica. – Tak, uważam, że mury działają – odpowiada Wang, przekrzykując dmący znad Mongolii wicher. – Ten świetnie spełniał swoją funkcję, i to przez setki lat. – Gdy widzę mur graniczny, dostrzegam w nim dowód politycznej porażki – upieram się. – Zgoda. Bywa i tak. Marsz śladem dawnych i obecnych ludzi Wędruję przez Chiny. To jedenasty rok mojej długiej podróży przez cały świat: Out of Eden Walk. Wsparty radami archeologów, paleontologów, genetyków i historyków, na piechotę odtwarzam szlaki, którymi ludzie w epoce kamienia rozprzestrzenili się z Afryki. Po drodze przyglądam się bieżącym wydarzeniom z perspektywy długiego trwania. Szukam źródeł newsów z ostatniej chwili na zapomnianych gmachach historii. Od 2013 r. maszeruję przez świat coraz silniej zjednoczony gospodarczo, ale pod względem politycznym trzeszczący w szwach. Głęboko pod moimi stopami ewidentnie się coś porusza. Moje obserwacje – mimo że poczynione z nietypowej perspektywy piechura, prącego naprzód z prędkością pięciu kilometrów na godzinę – nie są oryginalne. Owszem, globalizacja dała nam tajską kuchnię fusion i tańsze nike’i, ale przede wszystkim uczyniła elity i międzynarodowe korporacje niewiarygodnie bogatymi. Towary krążą po świecie bez żadnych ograniczeń. Ale ludzie – i ich marzenia – nie zostali zglobalizowani. Wiele z przeszło 280 milionów osób, które żyją dziś poza swym krajem urodzenia – to rekord wszech czasów – nie wyjechało za granicę, powodowane jakimkolwiek poczuciem globalnego braterstwa. Z domu wygnały ich stagnacja, bieda (często wywołana przez globalizację), wojny i kryzys klimatyczny. (Pamiętacie te durne przewidywania sprzed lat, że kraje, w których działają McDonaldy, nie będą toczyć ze sobą wojen?). Zwykli ludzie, których spotykam na swej nieskończenie długiej marszrucie, są często rozczarowani stanem zjednoczonego rzekomo świata – o ile kwestia ta w ogóle zaprząta ich myśli. I wszędzie widzę rosnące mury. Dawno temu w Chinach Mój towarzysz, profesor Wang, specjalista od dynastii chińskiej Ming – ostatniej, która w XIV w. istotnie rozbudowała potężny mur na Yanmenguan przeciw armiom jeźdźców ze stepu – patrzy na to z perspektywy dynamicznej, burzliwej epoki Szesnastu Królestw. W tamtych czasach, czyli IV–V w. n.e., północne Chiny były rozbite na nieduże, ambitne, nieustająco walczące o pozycję i szybko przemijające państewka. Często wielokulturowe, zamieszkane i przez ludy tureckie, mongolskie czy tybetańskie, i przez Hanów. – Żyło się wtedy ciekawie, ale niełatwo, jak to w okresach niepokojów – opowiada Wang. – Wraz z obcymi wpływami pojawiały się okazje do handlu i zarobku. To jak dzisiejsza globalizacja: wszystkim daje nadzieję, ale prowadzi też do wstrząsów. Ma swoją cenę. Świat na przemian otwiera się i zamyka, ludzie chłoną nowości, a potem się wycofują. To cykliczny proces. Może coś jak małżeństwo. Na pewnym etapie osiągasz sytą stabilizację, ale ten stan pozbawia cię podniet. To ludzkie. Wang wdrapuje się na ruiny dzikiego muru. Prowadzi mnie do maleńkiej szczeliny w kamiennej barierze. Ciasny tunel u stóp grubej na ponad dziewięć metrów ściany jest ledwie widoczny. Z trudem mieści się w nim jedna osoba, i to zgięta w pół. Było to sekretne wyjście i wejście dla zwiadowców i szpiegów. – Na zewnątrz! – krzyczy ze śmiechem Wang, wskazując w kierunku Mongolii i zachodniego wylotu tunelu; zimny wiatr targa mu włosy. Potem odwraca się i kieruje palec w przeciwną stronę. – W środku! Por w skórze imperium. Pierwszy mur Na pierwszy mur na trasie mojej wędrówki przez świat natknąłem się 11 lat temu. W Wielkim Rowie Afrykańskim, na słabo oznakowanej, pustynnej granicy między Etiopią a Dżibuti. Wraz z przewodnikami, pasterzami wielbłądów z ludu Afarów, zostaliśmy zatrzymani przez dżibuteńskich żandarmów, gdy przypadkiem nielegalnie przekroczyliśmy granicę. Afarowie nie chcieli niestety zaufać w tej materii wskazaniom mego GPS-u. Wkurzeni strażnicy kazali nam tłuc się kilometrami w obezwładniającym upale, by w naszych paszportach przystawiono jak należy pieczątki potwierdzające wyjazd z kraju. Nie mam o to do mych pasterskich towarzyszy pretensji. Towary oferowane przez armię spoconych naciągaczy po etiopskiej stronie granicy: indżera, czyli placek z teffu, coca-cola, herbata, kawa, orzeszki ziemne, cukierki, doładowania do telefonów, prezerwatywy pakowane po dwie, papierosy na sztuki, piwo i naręcza odurzających liści khatu przywożone codziennie ciężarówkami z wyżyn. Towary oferowane przez naciągaczy po stronie dżibuteńskiej: dokładnie to samo. Dzielącym ich „murem” był szlaban z wygiętej rury, podnoszony i opuszczany przez sobiepańskich strażników w poprzek skwarnej szosy. Jak okiem sięgnąć, nie dało się dostrzec jakiejkolwiek innej bariery oddzielającej oba kraje. Wszędzie wokół była pustynia. Granice wyznaczające linie najtrudniejszej do przezwyciężenia topografii naszej planety? Pożłobione fałdy ludzkiego umysłu. Szczelny jak mur? Profesor Luo Xin, znakomity historyk z Uniwersytetu Pekińskiego, natrafił w odmętach archiwów cesarstwa chińskiego na następujący dialog. Jest to zachowana do naszych czasów rozmowa Hanów, żołnierzy trzymających wartę na Wielkim Murze (chińskie umocnienia bywały często tak szerokie, że mieścił się na nich trakt, którym ramię w ramię mogło maszerować 10 piechurów lub jechać pięciu konnych) i samotnego jeźdźca, który wyłonił się z zielonego bezmiaru mongolskich stepów. – Przyjechałeś nas szpiegować? – krzyczy do intruza żołnierz. – Tak! – odkrzykuje jeździec. – Jestem tu, by znaleźć słabe punkty przed kolejnym atakiem. – Ej, brzmisz jak Han, a nie jak Mongoł! – dziwi się wartownik. – Zgadza się. Po tej stronie traktują mnie znacznie lepiej! – Przekonanie, że Wielki Mur Chiński był szczelną, oddzielającą ludy barierą, jest błędne – wyjaśnia Luo. – Zdarzali się Mongołowie uprawiający ziemię po chińskiej stronie i Hanowie handlujący po mongolskiej. To skomplikowane. Ujmując to inaczej: mury próbują osaczyć nasze człowieczeństwo. Ale nigdy im się to nie udaje. Mur, który powstał w jeden dzień Lata temu, gdy wędrowałem z Zachodniego Brzegu do kontrolowanej przez Izrael Jerozolimy, dotarłem do niesławnego „muru separacyjnego”. To onieśmielająca, ośmiometrowa ściana z betonowych płyt, wijąca się pomiędzy terytoriami palestyńskimi a izraelskimi. Doskonale widać ją na zdjęciach satelitarnych. Pokrywają ją wściekłe graffiti: znaki i klątwy, wiersze i drwiny, krzyki rozpaczy i wieszczby zaklinające przyszłość. Zaporę wzniesiono, by po drugiej intifadzie trzymać palestyńskich zamachowców-samobójców z dala od Izraela. – Postawili ten mur w 2003 roku, w jeden dzień – wspominała Claire Anastas, chrześcijanka z pobliskiego Betlejem. Jej dom stał okrakiem na granicy. Nie chciała się wynieść. Więc izraelskie władze otoczyły jej dom z trzech stron potężnym murem, postawionym na wyciągnięcie ręki od okien. – Rano dzieci poszły do szkoły, a gdy wróciły, dom był w potrzasku – opowiadała. – Ty! – zabrzęczało z głośnika na posterunku kontrolnym. Stałem przy wykrywaczu metali. Wokół żywego ducha. Rozglądałem się zdezorientowany. – Tak, ty! – Gdzie jesteś? – zapytałem. – Nikogo nie widzę. – Za tobą! Za szybą! Co niesiesz w plecaku? – Laptopa, kamerę wideo, dyktafon, telefon satelitarny… – Skąd? – Z Etiopii. – Nie! Skąd jesteś? – Ze Stanów Zjednoczonych. – Witamy w Izraelu. Mury są wszędzie Nim wybierzemy się na dziki mur, archeolog Wang Wei spotyka się ze mną w Pingyao – niewiarygodnie pięknym i doskonale zachowanym zabytkowym mieście z XIV w. w prowincji Shanxi. Brygady robotników rozkopują tu stare brukowane uliczki, by wyłożyć je bardziej „autentycznym” kamieniem. W sklepach sprzedają lody. W niektórych turyści mogą wypożyczyć stroje z epoki Ming i się w nich poprzechadzać. Komórkami robią sobie selfie z misternie wykonanymi parasolkami. W czasach dynastii Ming i Qing Pingyao było ważnym ośrodkiem handlu. Otaczają je – jak większość dawnych chińskich miast – wysokie mury. Podczas wędrówki przez Chiny mury widzi się wszędzie. Te w Pingyao to wysokie ściany z kamienia, z sześcioma bramami, czterema wieżami, 72 strażnicami i blankami z 3000 zębów, symbolizujących 3000 uczniów Konfucjusza. – W dawnych Chinach najważniejszym zasobem byli ludzie – wyjaśnia Wang Wei. – To spośród poddanych rekrutowali się rolnicy i żołnierze. Kto panował nad ludźmi, panował nad wszystkim. Wychodzimy z miasta plątaniną wąskich uliczek. Gdy przechodzimy pod łukiem północnej bramy, Wang dodaje: – Przez tysiące lat to właśnie był dla Chińczyków cały Wszechświat. Tysiące lat żywotów spędzonych właśnie na tych uliczkach. Ten mur wyznaczał skraj znanego świata. Co było za nim? Nic. View Ediplayer on the source website Czas jest murem. I być może życie także Maszeruję dalej wraz ze swym chińskim towarzyszem. Mijamy szpalery tykowatych, bezlistnych topoli o jasnej korze, sterczących z ziemi jak sztachety w płocie. We wsiach krzyczą do nas wymalowane na murach urzędów slogany: „Zapalisz ogień. Pójdziesz do więzienia!“. Albo: „Brawo lokalne banki! Depozyty przekroczyły 16 miliardów renminbi”. I jeszcze: „Nowe idee. Nowa wizja. Nowy przywódca”. Z wysokich, ochrowych ścian doliny, które trzymają w ryzach Rzekę Żółtą, słychać dudnienie eksplozji: to robotnicy przedłużają linię kolejową. Nigdy nie zapomnę wsi Mahuaping. Jej ciche ulice przemierzamy w gęstniejącym mroku. W zasadzie nie widać tu murów. To typowa osada z Wyżyny Lessowej, jakich wiele w rolniczych środkowych Chinach. Wiele domów pamięta tu bardzo dawne czasy. To ręcznie drążone pieczary, nazywane yaodong. Piękne, misterne framugi okien są potrzaskane, bo niemal wszystkie domostwa opustoszały. Mieszkańcy porzucili je dla wieżowców w miastach. Widzimy plecione z gałęzi spichrze. Stare granitowe żarna, porzucone pośród zielska. Na wpół zdziczałe sady głożyny. Jeszcze 20, może 25 lat i to wszystko przeminie. Przeminie i zostanie zapomniane. – A wy kto? – woła za nami z progu podejrzliwa staruszka. – Czego tu szukacie? – Trwa tu jak rozbitek. Może jako ostatnia we wsi. – Rut, gdzie ty jesteś? [nawiązanie do biblijnej Księgi Rut 1:16 – przyp. red.] – mówię do siebie na głos, idąc naprzód. Myślę o ludzie moim – tych, którzy poszli przede mną, gdzieś na drugą stronę muru. I nie przerywając marszu, macham do niej. Towarzystwo National Geographic, zaangażowane w opisywanie i ochronę cudów świata, finansuje od 2013 r. podróżnika Paula Salopka i jego projekt Out of Eden. Szczegółowe informacje o tym przedsięwzięciu znajdziesz tutaj. Możesz też śledzić Paula na platformie X (dawniej Twitterze): @outofedenwalk. Nasz ekspert Paul Salopek Podróżnik i dziennikarz Towarzystwa National Geographic. Wyruszył w liczącą 34 tys. km reporterską wędrówkę przez świat, którą nazwał Out of Eden Walk. Podąża śladami naszych praprzodków. Fot. Subhashish Panigrahi, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0
Bolesław Chrobry to pierwszy król Polski. Był wyrafinowanym władcą, ale też gwałcicielem
Bolesław Chrobry miał być znakomitym władcą, skutecznym zdobywcą i człowiekiem, który faktycznie przyczynił się do chrystianizacji Polski. Kronikarze wskazywali jednak, że ten sam człowiek potrafił również bezwzględny i okrutny.
W tym artykule: Jak Bolesław Chrobry doszedł do władzy? Bolesław Chrobry przyczynił się do chrystianizacji Polski Bolesław Chrobry wykupił ciało św. Wojciecha Z czego zasłynął Bolesław Chrobry? Koronacja Bolesława Chrobrego Bolesław Chrobry: ciekawostki Bolesław Chrobry urodził się w 966 lub 967 roku jako syn władcy Polski z dynastii Piastów – Mieszka I – i czeskiej księżniczki Dobrawy. Matka Bolesława zmarła jednak zaledwie 10 lat po jego narodzinach, a ojciec w 979 lub 980 roku ożenił się ponownie. Oda Dytrykówna dała Mieszkowi troje nowych dzieci, a przyszłemu królowi – trzech potencjalnych konkurentów w walce o władzę. Jak Bolesław Chrobry doszedł do władzy? Mieszko I zmarł w 992 roku. Macocha Bolesława Chrobrego miała swój plan, aby panowanie w Polsce objął jeden z jej synów. Prawdopodobnie w 991 roku zainspirowała swojego męża do sporządzenia dokumentu Dagome iudex, który miał poddać państwo pod opiekę Stolicy Apostolskiej. Nie wiadomo dokładnie, jaka była treść pisma, ponieważ oryginał nie zachował się do naszych czasów. Jedna z teorii głosi natomiast, że był to sprytny plan Ody, który zakładał, że dzięki incipitowi sukcesja przypadnie jednemu z jej dwóch synów: Lambertowi lub Mieszkowi. Realną władzę pełniłaby Dytrykówna jako regentka, ponieważ obydwaj byli jeszcze małoletni. Bolesław Chrobry miał już wówczas wprawę we władaniu i dworskich intrygach. W Krakowie sprawował władzę w imieniu Bolesława II Czeskiego. Postanowił wyprzedzić macochę o co najmniej jeden krok. Od razu po śmierci ojca przybył do Gniezna i wygnał Odę wraz z jej synami z kraju. Uważa się, że nakazał również oślepienie (sprzyjających kobiecie) starych doradców Mieszka I. Nawet cesarz Otton III, który objął władzę w 995 roku, nie stanął po stronie Ody. Niemiecki monarcha – chociaż miał wówczas zaledwie 15 lat – myślał bardzo pragmatycznie. Uznał bowiem, że cenniejszy będzie dla niego ambitny i charyzmatyczny Bolesław niż wdowa z synami kłócącymi się o sukcesję. Bolesław Chrobry przyczynił się do chrystianizacji Polski Bolesławowi zależało jednak na niezależności Polski od Świętego Cesarstwa Rzymskiego (powstałego w 962 roku wraz z koronacją Ottona I), a także na kontynuacji polityki ekspansji swoich poprzedników z dynastii Piastów. Władca chciał stworzyć potężne imperium na rozległych terenach słowiańskich. Jednym z problemów zjednoczenia państwa był podział kościoła na trzy biskupstwa: w Poznaniu, na Śląsku oraz w Ołomuńcu dla ziemi krakowskiej. Kradzież tysiąclecia. Gdzie się podziały polskie insygnia królewskie? Polska jest jedynym europejskim krajem o monarchicznej przeszłości, który nie posiada koronacyjnych insygniów swoich królów i królowych – koron, jabłek i bereł. Oto historia o tym, jak u... W 999 roku papież Sylwester II, który wspierał chrystianizację młodych państw, zgodził się na utworzenie w Polsce arcybiskupstwa w Gnieźnie. To właśnie słynny zjazd gnieźnieński w 1000 roku był przypieczętowaniem tego ważnego dla przyszłości kraju wydarzenia. Do Gniezna przybył sam Otton III wraz z dostojnikami świeckimi i ważnymi duchownymi. Na mocy postanowień zawartych w Gnieźnie, Bolesław uzyskał prawo do decydowania o kandydatach na biskupów. A był to przywilej iście królewski. Niektórzy historycy uważają, że to właśnie Bolesław Chrobry zrobił znacznie więcej dla chrystianizacji Polski niż jego ojciec przyjmując chrzest. Co więcej, istnieje nawet teoria, która zakłada, że Mieszko I wcale go nie przyjął. Francuski kronikarz Adémar z Chabannes napisał, że chrześcijaństwo zaprowadził w naszym kraju święty Wojciech i to ten biskup ochrzcił Bolesława Chrobrego. Bolesław Chrobry wykupił ciało św. Wojciecha Ten sam Wojciech, który musiał uciekać po rzezi jego rodu Sławnikowiców, dokonanej przez księcia Czech Bolesława. Duchowny miał spotkać się z Chrobrym. Po konsultacji z polskim władcą udał się do Gdańska, z którego przedostał się w okolice Elbląga. Tam rozpoczął swoją misję ewangelizacyjną, która skończyła się tragicznie. Misjonarz został zabity przez lokalną, niechrześcijańska i przywiązaną do swoich wierzeń ludność. Bolesław Chrobry postanowił wykupić ciało męczennika i przetransportować je do Gniezna. Ponieważ Otton III przyjaźnił się z Wojciechem, odwiedzenie jego grobu było oficjalnym powodem przybycia monarchy do polskiego miasta. W ten sposób książę Bolesław zyskał opinię bogobojnego i gorliwego obrońcy Chrystusa. Największym marzeniem i ambicją Bolesława Chrobrego była korona Polski. Po wielkich sukcesach w umacnianiu nowej wiary wydawało się, że wszystko jest na dobrej drodze. Tym bardziej, że syn Mieszka cieszył się zaufaniem Ottona III i miał bardzo dobre relacje z papieżem. Pech chciał, że w 1002 roku niemiecki cesarz zmarł, a zaledwie rok później odszedł również Sylwester II. Był to dopiero początek nowych problemów polskiego władcy. Z czego zasłynął Bolesław Chrobry? Bolesław bardzo szybko popadł w konflikt z następcą Ottona III – Henrykiem II. W ciągu następnych 16 lat Polska będzie prowadziła wojny o panowanie na Połabiu i w Czechach, które zakończy dopiero pokój w Budziszynie w 1018 roku. Cesarstwo oddało wówczas Polsce region dawnego Milska i Łużyc. W tym czasie jednak Bolesław Chrobry dał się poznać jako znakomity władca i strateg. Prawdopodobnie w 1003 roku księciu udało się anektować Morawy. Dzięki temu kraj uzyskał kontrolę Bramy Morawskiej i dostęp do Dunaju. Z kolei w 1018 przyszły król Polski zorganizował wyprawę na Ruś. Odniósł wówczas jedno z najbardziej spektakularnych zwycięstw w historii naszego kraju, zdobywając Kijów. Bolesław na ruskim tronie osadził wówczas swojego zięcia Światopełka I, a z Rusi wywiózł gigantyczne łupy wojenne. To nie wszystko. W drodze powrotnej z Kijowa zorganizował najazd na Grody Czerwieńskie, które zostały utracone w 981 roku. Były to strategiczne ziemie, które stanowiły ważne skrzyżowanie szlaków handlowych. Koronacja Bolesława Chrobrego Ostatnie lata życia Bolesław rządził razem ze swoim synem Mieszkiem II Lambertem. Przed śmiercią chciał jeszcze spełnić swoje marzenie o koronie. Koronacja odbyła się w 1025 roku w Gnieźnie. 17 czerwca tego roku pierwszy król Polski zmarł. Chociaż jego kariera królewska była niezwykle krótka, został zapamiętany jako władca, który umocnił pozycję kraju w tej części Europy, oraz zapewnił mu niezależności poprzez stworzenie własnego arcybiskupstwa. Następcą Bolesława został Mieszko II. Jego bracia Bezprym i Otton dobrowolnie opuścili kraj. Historycy uważają, że prawdopodobnie nie mogli pogodzić się z przegraną w walce o królewski tron. Nowy władca cieszył się dużym uznaniem w Niemczech i zamierzał kontynuować politykę uprawianą przez swojego ojca. Bolesław Chrobry: ciekawostki Pierwszy król Polski znany jest współcześnie jako Bolesław Chrobry. Jednak taki przydomek został nadany mu za czasów panowania jego syna. Kronikarz Gall Anonim określał Bolesława mianem „Magnus”, co oznacza „Wielki”. Co ciekawe, pisząc o jego śmierci, nazwał go nawet „Gloriosus”, czyli „Wspaniały”. Według kronikarzy Bolesław Chrobry miał dopuścić się gwałtu na Przedsławie, jednej z sióstr kijowskiego księcia. Doszło do tego, gdy władca zajął stolicę Rusi. Niektórzy historycy uważają, że koronacja Bolesława na króla odbyła się już w 1000 roku, podczas zjazdu gnieźnieńskiego. Otton III dokonał wówczas symbolicznego aktu włożenia diademu cesarskiego na głowę polskiego władcy. Wielu badaczy średniowiecza zwraca jednak uwagę, że nie był to akt przez współczesnych uznawany za równoważny koronacji. Według tradycji Bolesław Chrobry został pochowany w katedrze poznańskiej. Chociaż uznawany był za wzór cnót chrześcijańskich, miał 4 żony i 7 dzieci. Prawdopodobnie jeszcze więcej kochanek. Źródło: Jerzy Topolski, „Historia Polski”, Wydawnictwo Poznańskie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Czy ten „sekretny pokój” zawiera zaginione dzieła Michała Anioła? Przekonaj się na własne oczy
Szkice na ścianach „sekretnego pokoju” we florenckiej kaplicy mogły być dziełem Michała Anioła, który szukał schronienia przed rodziną Medyceuszy w 1530 roku.
W tym artykule: Ukryte pomieszczenie… …pełne zagadkowych rysunków Michał Anioł w ukryciu Wątpliwości dotyczące autorstwa W 1975 roku Paolo Dal Poggetto, ówczesny dyrektor Muzeum Kaplic Medyceuszy we Florencji, natknął się na renesansowy skarb. Szukając nowej drogi wyjścia dla turystów, Dal Poggetto i jego koledzy odkryli zapadnię ukrytą pod szafą w pobliżu Nowej Zakrystii, komnaty mieszczącej ozdobne grobowce władców Medyceuszy. Pod zapadnią znajdowały się kamienne schody prowadzące do podłużnego pomieszczenia, które początkowo wydawało się być jedynie schowkiem na węgiel. Ukryte pomieszczenie… Ale na ścianach Dal Poggetto i jego koledzy znaleźli coś, co według nich jest rysunkami węglem i kredą wykonanymi przez słynnego artystę Michała Anioła. Do tej pory pokój był w dużej mierze niedostępny, ale od 15 listopada otwarto go dla publiczności. Maksymalnie czterech zwiedzających, w towarzystwie ochrony muzeum, może podziwiać pomieszczenie przez najwyżej 15 minut. Pomieszczenie, do którego prowadzą wąskie schody, ma zaledwie 10 m długości, 3 m szerokości i 2,4 m wysokości. W 2017 roku Monica Bietti, która była wówczas dyrektorem Kaplic Medyceuszy, udzieliła fotografowi „National Geographic” Paolo Woodsowi rzadkiego dostępu do uchwycenia jego niezwykłej zawartości. …pełne zagadkowych rysunków Eksperci spędzili tygodnie na skrupulatnym usuwaniu tynku skalpelami. Gdy powłoka zniknęła, pojawiły się dziesiątki rysunków, z których wiele przypominało wielkie dzieła Michała Anioła. W tym marmurowa rzeźba ludzkiej postaci zdobiąca grobowiec Giuliano de Medici w Nowej Zakrystii powyżej, którą zaprojektował sam Michał Anioł. Dal Poggetto doszedł do wniosku, że artysta ukrywał się w pokoju przez około dwa miesiące w 1530 roku przed rodziną Medyceuszy. Powszechna rewolta wysłała władców miasta, Medyceuszy na wygnanie w 1527 roku. Pomimo ich wcześniejszego patronatu nad jego twórczością, Michał Anioł zdradził rodzinę, sprzymierzając się z innymi florentyńczykami przeciwko ich rządom. Michał Anioł w ukryciu Wraz z powrotem do władzy Medyceuszy kilka lat później, życie 55-letniego artysty znalazło się w niebezpieczeństwie. – To oczywiste, że Michał Anioł bał się i postanowił pozostać w ukryciu – powiedziała była dyrektora Muzeum Kaplic Medyceuszy we Florencji, Monica Bietti. Przypuszcza, iż Michał Anioł spędził tygodnie w odosobnieniu, podsumowując swoje życie i sztukę. Rysunki na ścianach przedstawiają dzieła, które zamierzał ukończyć, a także arcydzieła, które ukończył wiele lat wcześniej. W tym detal z posągu Dawida (ukończonego w 1504 r.) i postacie z Kaplicy Sykstyńskiej (odsłoniętej w 1512 r.). – Był geniuszem z nieograniczoną kreatywnością. Co on mógł tam zrobić? Po prostu rysować – przekonuje Bietti. Wątpliwości dotyczące autorstwa Niemożliwe jest potwierdzenie pochodzenia rysunków z absolutną pewnością. Konsensus wydaje się być taki, że niektóre z bazgrołów na ścianie są zbyt amatorskie, by mogły być dziełem Michała Anioła. Ale pochodzenie pozostałych pozostaje kwestią sporną. Po odkryciu w 1975 roku okrzyknięto kolekcję szkiców jednym z najważniejszych odkryć artystycznych XX wieku. William Wallace, naukowiec zajmujący się Michałem Aniołem na Uniwersytecie Waszyngtońskim w St. Louis, jest jednak sceptyczny. Wallace uważa, że Michał Anioł był zbyt prominentny, aby ukrywać się w pokoju na niższym poziomie. Zamiast tego zostałby przyjęty przez jednego z jego innych mecenasów. Przypuszcza również, że rysunki zostały ukończone wcześniej, gdzieś w latach dwudziestych XV wieku. Wtedy Michał Anioł i jego liczni asystenci mogli odpocząć od układania cegieł i cięcia marmuru na nową zakrystię, którą budowali powyżej. Biorąc pod uwagę te niejasności, Wallace nie zgadza się z określeniem tej przestrzeni jako „tajnej”. W pomieszczeniu znajduje się studnia, którą według niego Michał Anioł i jego asystenci wykorzystywali do mieszania zaprawy i tynku, czyszczenia narzędzi i picia podczas gorących letnich miesięcy. Wallace powiedział „National Geographic” w 2017 roku i potwierdził w niedawnym e-mailu, że wchodzili i schodzili po tych schodach przez cały dzień. – To nie było „tajne” pomieszczenie, ale integralna część budynku – zaznaczył. Wallace twierdzi, że kilka z rysunków może być oryginałami Michała Anioła. Jednak inne to zapewne dzieła osób wygłupiających się w czasie przerw albo rozmyślających nad artystycznymi dylematami. W jego ocenie tajemnica, kto wykonał rysunki, nie umniejsza ich wartości ani znaczenia odkrycia. – Przebywanie w tym pomieszczeniu jest ekscytujące. Czujesz się uprzywilejowany, jakbyś towarzyszył procesowi pracy mistrza, jego uczniów i asystentów – podkreśla Wallace. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś
Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę.
W tym artykule: Kim była Olga Czechowa? Życie w Europie po I wojnie światowej Niemieckie kino nieme i początek kariery Czechowej Jak Olga Czechowa została szpiegiem? Filmowa diwa III Rzeszy Szpieg, który uwiódł Hitlera Olga Czechowa przekazywała informacje o planach Hitlera Sowietom Willa Czechowej pod Berlinem Nowe życie w RFN Pod koniec 1941 r. sytuacja ZSRR wydawała się tragiczna. Niemcy stali pod bramą Moskwy. Mińsk, Kijów i Charków były okupowane przez wroga. Wokół Leningradu zacisnęła się pętla blokady. Życie straciło około 3 mln czerwonoarmistów, do niewoli trafiło już ponad 2,5 mln. Wówczas kierownictwo NKWD doszło do wniosku, że jedynym sposobem na powstrzymanie niemieckiej wojennej machiny jest zabójstwo Hitlera. Kim była Olga Czechowa? To zadanie powierzono agentowi bezpieki Lwowi Knipperowi. Mężczyzna pochodził ze zruszczonej niemieckiej rodziny, wyglądał jak rasowy Aryjczyk. Perfekcyjnie mówił po niemiecku, posiadał nienaganne maniery i szlachecki rodowód. Lew miał przedostać się do Berlina i udawać tam prześladowanego przez Sowietów artystę, a potem wejść do najbliższego kręgu Hitlera – w czym Knipperowi miała pomóc starsza siostra Olga Czechowa. Kobieta mieszkała w Berlinie, uchodziła za największą gwiazdę niemieckiego kina i ulubienicę Hitlera, który nadał jej oficjalny tytuł „aktorki państwowej Rzeszy”. Olga Czechowa trafiła do Berlina w sierpniu 1920 r. jako 23-letnia uciekinierka z bolszewickiej Rosji. Miała za sobą ciężkie przeżycia w kraju rozbitym wojną domową. Zimą temperatura w moskiewskim mieszkaniu Olgi i jej siostry spadała poniżej zera. Kobiety cudem uniknęły zbiorowego gwałtu, gdy im dokwaterowano grupę czerwonoarmistów. Zdarzało im się głodować po kilkanaście dni, a największym przysmakiem były ugotowane mrożone ziemniaki. O ludzkich losach decydowali wówczas arbitralnie czerwoni komisarze: jeśli ktoś trafiał przed sąd, a nie miał spracowanych rąk, sędziowie często wydawali na niego wyrok śmierci. Olga była szczególnie zagrożona, gdyż należała do stanu szlacheckiego, wobec którego Lenin zalecał stosowanie „bezwzględnego rewolucyjnego terroru”. Życie w Europie po I wojnie światowej Kobieta znosiła trudy codziennego życia, dopóki istniała szansa na obalenie bolszewików. Armia „białego” generała Denikina odnosiła kolejne zwycięstwa i powoli posuwała się w kierunku Moskwy. Ale w październiku 1919 r., po dotkliwej klęsce „białych” pod Orłem, nadzieje na zniszczenie barbarzyńskiego reżimu prysły. Czechowa zaczęła myśleć o wyjeździe do Berlina, gdzie osiedlały się tysiące rosyjskich emigrantów. W rozpoczęciu nowego życia Oldze miała pomóc koleżanka mieszkająca w stolicy Niemiec. Zezwolenie na opuszczenie kraju Czechowa otrzymała dzięki fikcyjnemu małżeństwu z węgierskim oficerem. W sierpniu 1920 r.wyjechała na Zachód. W Rosji pozostawiła córkę Adę (którą zamierzała sprowadzić, gdy już się urządzi w Berlinie), eksmęża Miszę, rodziców i rodzeństwo. Koleżanka czekająca na Olgę na berlińskim dworcu ledwo ją rozpoznała w wychudzonej kobiecie odzianej w workowaty płaszcz, chustę i walonki. Jedyny kapitał startowy, z jakim Czechowa rozpoczęła nowe życie, stanowił przeszmuglowany z Moskwy pierścionek z brylantem. Sprzedała go, by kupić sobie przyzwoite buty, wynająć pokój i zacząć poszukiwania pracy. Lecz jedynym zajęciem, jakie znalazła, a które nie wymagało znajomości niemieckiego, było rzeźbienie figur szachowych. A jednak już wkrótce, 7 kwietnia 1921 r., zaledwie 8 miesięcy po wyjeździe z kraju, Olga Czechowa została gwiazdą. W Berlinie odbyła się wówczas premiera filmu „Zamek Vogelöd” F.W. Murnaua z Rosjanką w roli głównej. To miejsce wciąż przyciąga badaczy tajemnic historii. Kwatera Hitlera Od początku sprawowania władzy wielki führer nie umiał pozbyć się lęku o własne życie. Najbezpieczniej czuł się w żelbetowych konstrukcjach bunkrów. Niemieckie kino nieme i początek kariery Czechowej Jak biedna emigrantka to osiągnęła? Dzięki nazwisku i koligacjom rodzinnym: jej eksmąż Misza był bratankiem Antoniego Czechowa, a ciotka Olga – wdową po pisarzu i wybitną aktorką Moskiewskiego Teatru Dramatycznego. Wykorzystując to, Olga szybko weszła do rosyjskiej socjety Berlina. Na jednym z przyjęć spotkała pewnego członka rodziny Romanowów (jego tożsamości w swoich wspomnieniach nie ujawniła), który uznał, że „ma twarz wprost wymarzoną dla kinematografii”. Następnie przedstawił ją producentowi Erichowi Pommerowi, czołowej postaci w wielkim studiu filmowym UFA Universum-Film. Aby dostać rolę, Rosjanka skłamała, że w ojczyźnie występowała w Moskiewskim Teatrze Dramatycznym (w istocie rzeczy jej doświadczenie sceniczne ograniczało się tylko do oglądania prób spektakli, w których grał jej eksmąż). Okazało się jednak, że dobrze prezentowała się przed kamerą, a próby wypadły wręcz znakomicie. Brak znajomości niemieckiego nie stanowił zaś przeszkody, ponieważ ówczesne filmy były nieme. „Zamek Vogelöd” okazał się sukcesem. Olga występowała w kolejnych produkcjach i zaczęła dobrze zarabiać. Krytycy chwalili ją za kunszt aktorski i wyrazistość. Czechową zaprzątał tylko jeden problem: jak sprowadzić z Rosji córkę Adę? Jak Olga Czechowa została szpiegiem? Pomoc przyszła z niespodziewanej strony. W zamian za deklarację współpracy z GPU (poprzedniczką NKWD i KGB) władze radzieckie zgodziły się na wyjazd do Niemiec córki i matki aktorki. Pośrednikiem w kontaktach pomiędzy Olgą a bezpieką stał się jej brat Lew Knipper. Sam został agentem GPU pod przymusem. Jako oficer armii Denikina i były emigrant, który wrócił do Rosji w 1921 r. z tęsknoty za ojczyzną, był postrzegany jako wróg nowego ustroju. „Białych” carskich oficerów i ich bliskich prześladowano. O skali represji świadczy fakt, że 10 lat później – jak pisze rosyjski historyk Siergiej Wołkow – prawie wszyscy oficerowie zostali zgładzeni lub wysłani do Gułagu. Zastraszony Lew zgodził się na współpracę z GPU. Bezpieka zaangażowała go do jednej ze swoich flagowych operacji – zniszczenia opozycyjnego środowiska „białych” w Europie. Sowieci potrzebowali ludzi potrafiących zaskarbić zaufanie emigrantów i zdobyć informacje na temat ich stowarzyszeń. Szlacheckie pochodzenie oraz siostra – wschodząca gwiazda niemieckiego kina – czyniły Knippera idealnym kandydatem do tych zadań. Pod koniec 1922 r. Lew wyjechał do Berlina – jakoby na leczenie w jednej z tamtejszych klinik. Wtedy zwerbował Olgę. Aktorka została nieopłacanym agentem tzw. śpiochem, który miał uaktywnić się dopiero na rozkaz swoich mocodawców. Filmowa diwa III Rzeszy Czechowa przez kilkanaście lat nie była niepokojona przez Sowietów i skoncentrowała się na karierze. Tylko w latach 20. aktorka wystąpiła w 40 niemych filmach. Opanowała język niemiecki i zaczęła grać w produkcjach dźwiękowych oraz na deskach teatrów. Gościła też w USA. Jej twarz pojawiała się na pocztówkach i zdobiła okładki magazynów. Gdy w 1933 r. do władzy doszli naziści, kariera Olgi przyśpieszyła, ponieważ nowi włodarze mieli wręcz obsesję na punkcie kina: minister propagandy Goebbels obejrzał ponad 1100 filmów, a w prywatnej siedzibie Hitlera w Berghofie urządzono salę projekcyjną. W III Rzeszy kino spełniało funkcję propagandową, nie szczędzono więc wydatków na finansowanie produkcji o heroicznych wyczynach Niemców podczas I wojny światowej czy o Fryderyku Wielkim. Co najważniejsze – jak pisze biograf Rosjanki Antony Beevor – od obejrzenia pierwszego filmu z udziałem Czechowej w 1927 r. wielkim fanem Rosjanki stał się sam Hitler. Aktorzy byli często zapraszani na przyjęcia z udziałem zagranicznych dyplomatów, bo żony nazistowskich notabli były kiepsko wykształcone, brakowało im elegancji i stylu. Poza tym artyści pokazywali światu ludzką twarz nowego reżimu. Czechowa niejednokrotnie bywała na prywatnych przyjęciach u Goebbelsa, który określał aktorkę mianem „czarującej damy”, a jej grę w teatrze uważał za „fantastyczną”. Gdy w maju 1939 r. Ribbentrop zorganizował garden party dla korpusu dyplomatycznego, Oldze przypadło miejsce w pierwszym rzędzie, obok Hitlera. Wspólne zdjęcie Czechowej i Führera opublikowano w wielu europejskich gazetach, potwierdzając uprzywilejowany status Olgi w III Rzeszy. Szpieg, który uwiódł Hitlera Jak uważa Antony Beevor, to właśnie pod koniec lat 30., gdy kontakty Czechowej z nazistowską wierchuszką stały się bardzo intensywne, o swoją uśpioną agentkę upomniał się radziecki wywiad. Sowieci oczekiwali, że m.in. poprzez swojego brata Olga będzie dostarczać im najnowsze wiadomości i plotki krążące w towarzyskich sferach Berlina. Poza tym Czechowa miała odkryć „źródła siły Hitlera” w Niemczech: Rosjanie pragnęli wiedzieć, jak udało mu się zdobyć władzę i powszechne poparcie. Trzecie zadanie zlecone przez samego Stalina polegało na wysondowaniu, kto w otoczeniu Hitlera jest przeciwny atakowi na ZSRR. Radziecki lider zdawał sobie sprawę z zagrożenia wojną oraz ze słabości swojej armii wywołanej czystkami z lat 1937–1938. Wiedza o nastrojach wśród nazistowskiej wierchuszki pozwoliłaby Sowietom grać na zwłokę poprzez wsparcie niemieckich przeciwników wojny. Po wybuchu II wojny światowej Olga często występowała w stacjonujących w Belgii i Francji jednostkach Wehrmachtu, podnosząc morale niemieckich żołnierzy. Jak wynika z jej własnych wspomnień – dopiero niemiecki atak na ZSRR nią wstrząsnął. Wrażenie na niej zrobiła zarówno sama agresja, jak i tempo niemieckiej ofensywy. Olga Czechowa przekazywała informacje o planach Hitlera Sowietom Czechowa (podobnie jak wielu innych rosyjskich emigrantów, np. generał Anton Denikin) nie akceptowała władzy bolszewickiej, ale wciąż traktowała Związek Radziecki jako swoją byłą ojczyznę. Dlatego podjęła się kolejnego zadania. Ułatwiła dostęp do Hitlera swojemu bratu Lwowi. Notabene, równolegle z Rosjanką dojścia do Führera poszukiwał zwerbowany przez NKWD książę Janusz Radziwiłł, dobry znajomy marszałka Rzeszy Hermanna Göringa. Sowieci aresztowali Polaka w 1939 r. i wsadzili do więzienia na Łubiance. Księcia zwolniono za wstawiennictwem włoskiej rodziny królewskiej, jednak przed powrotem do Warszawy zgodził się na współpracę z radziecką bezpieką. Zgodnie z sowieckim planem ataku na Führera Polak miał ułatwić Knipperowi dostęp do Hitlera, gdyby Olga nie zdołała wywiązać się z tego zadania. Ostatecznie wyjazd Lwa do Berlina jednak nie doszedł do skutku. Moskwa odwołała operację w obawie, że po śmierci Hitlera Zachód podpisze separatystyczny pokój z Niemcami. Potem sytuacja na froncie zmieniła się na korzyść ZSRR. Kwestia separatystycznego pokoju Niemców z Zachodem powróciła w 1945 r. Zgodnie ze zleceniem Moskwy Olga miała dowiedzieć się, czy nazistowska wierchuszka nie rozpoczęła negocjacji z aliantami. Czechowa zameldowała, że w neutralnej Szwajcarii faktycznie odbyło się spotkanie szefa amerykańskiego wywiadu w Europie Allena Dullesa z wysokiej rangi dowódcami Rzeszy. Zbulwersowany Stalin wystosował notę protestacyjną do prezydenta USA Franklina Delano Roosevelta. Ów zapewnił radzieckiego przywódcę, że „ten incydent należy do przeszłości”, a między oboma mocarstwami „nie powinno być żadnych wątpliwości co do wzajemnej lojalności”. Amerykański lider również wyraził nadzieję, że „nasze armie połączą się w Niemczech i wspólnymi siłami zniszczą nazistowski świat”. Po kilkudziesięciu latach misja Czechowej stała się kanwą dla kultowego radzieckiego serialu „Siedemnaście mgnień wiosny”, w którym zwiadowca Maksim Isajew – znany jako Stirlitz – tropił nazistowskich notabli prowadzących rozmowy o separatystycznym pokoju. Willa Czechowej pod Berlinem Nie był to koniec szpiegowskiej kariery Czechowej. Po tym jak Armia Czerwona zajęła kraje Europy Wschodniej, NKWD aresztowało tysiące rosyjskojęzycznych mieszkańców tych ziem postrzeganych jako niedobitki „białych” (z samej tylko Łodzi na Wschód wywieziono 2 tys. osób, zaledwie trzynaścioro z nich wróciło do domu po śmierci Stalina). Poza tym do Gułagu wysłano tysiące radzieckich wojskowych, którzy podczas pobytu w Europie mogli „skazić się” liberalnymi ideami. Czechowa także znalazła się w Moskwie. Jednak trafiła tam nie w bydlęcym wagonie, ale na pokładzie rządowego samolotu. W radzieckiej stolicy aktorkę ulokowano w jednym z tajnych mieszkań NKWD. Urządzano w nim spotkania m.in. z szefem NKWD Ławrientijem Berią i kierującym Smierszem (kontrwywiadem wojskowym) Wiktorem Abakumowem. Po 8 tygodniach Czechową odwieziono do Berlina. Olga wybrała na mieszkanie piękną podmiejską willę, która została gruntownie wyremontowana przez radzieckich żołnierzy. Funkcjonariusze NKWD zaopatrywali ją w żywność, pieniądze i węgiel opałowy. Rosjanka wróciła do filmów, choć przekroczywszy pięćdziesiątkę, grała już mniej. Od roku 1947 Czechowa utrzymywała kontakty z jednym z najlepszych agentów NKWD Aleksandrem Demianowem. To on według wszelkiego prawdopodobieństwa był jej oficerem prowadzącym w latach powojennych. O jej misjach pod skrzydłami Demianowa wiadomo niewiele, bo Rosjanie będą mogli odtajnić archiwa swojego wywiadu najwcześniej po siedemdziesięciu latach od wydarzeń. Zresztą – jak zauważa Antony Beevor – mimo obowiązującej ustawy władze Federacji Rosyjskiej niechętnie otwierają te zbiory, więc jest prawdopodobne, że informacje na temat Czechowej nie ujrzą światła dziennego. Nowe życie w RFN Tak czy inaczej, szefowie Rosjanki byli raczej zadowoleni ze świadczonych przez nią usług, skoro pod koniec lat 40. zezwolili jej na przenosiny do Niemiec Zachodnich. Ponoć radzieccy mocodawcy sfinansowali nawet otwarcie firmy „Olga Tschechowa Kosmetik”, gdy filmowa kariera Czechowej powoli dobiegała końca. Gwiazda była bliska dekonspiracji, gdy pod koniec lat 40. brytyjski tygodnik „People” opublikował artykuł „Szpieg, który uwiódł Hitlera”, wkrótce przedrukowany przez niemiecki „Kurier”, będący zbiorem plotek na temat Czechowej. Ta jednak pisemnie zdementowała informacje, np. o schadzkach z Ribbentropem i otrzymanym od Stalina orderze Lenina. Nawet zamieszczone w artykule zdjęcie przedstawiało nie berlińską aktorkę, lecz jej ciotkę oraz imienniczkę, wdowę po Antonim Czechowie! „Kurier” pokornie więc przeprosił Czechową. W 1962 r. za „wkład w rozwój niemieckiej kinematografii” Olga otrzymała nagrodę „Deutscher Filmpreis”. Dziesięć lat później rząd RFN odznaczył ją Krzyżem Orderu Zasługi. Zmarła na białaczkę w roku 1980. Już po śmierci aktorki powstawały kolejne legendy na temat jej burzliwego życia. Na przykład o tym, że w czasie wojny usiłowała uratować przetrzymywanego w niemieckiej niewoli syna Stalina. Prezydent Jelcyn stwierdził nawet, że bunkier, w którym znajduje się skradziona przez Niemców Bursztynowa Komnata, nosi kryptonim „Olga”.