Niedaleko Stonehenge odkryto krąg o średnicy... 2 km! Ale nie był wykonany z kamieni
W pobliżu Stonehenge archeolodzy zlokalizowali pradziejowy krąg. Jest jednak wielokrotnie większy od tej megalitycznej budowli. Jego średnica przekracza 2 kilometry! Wykonano go w zupełnie inny sposób. Dlatego dopiero teraz archeologom udało się go namierzyć. To jedno z największych odkryć ostatnich lat w brytyjskiej archeologii.
Słynne kamienne Stonehenge w Wielkiej Brytanii, które powstało 4500 lat temu, nie istniało w próżni. W pradziejach w niedalekiej odległości znajdowały się osady, ale też inne budowle i struktury, które miały znaczenie ceremonialne i kultowe. Wygląda na to, że ziemia ciągle skrywa na tym obszarze archeologiczne zagadki. Badacze z Uniwersytetu St. Andrews i Bradford poinformowali właśnie o niezwykłym odkryciu. Opublikowali je na łamach czasopisma „Internet Archaeology”. Monumentalny krąg jamowy Nowe analizy potwierdziły istnienie monumentalnej struktury w rejonie Durrington Walls. Obiekt ten leży kilka kilometrów na północ od słynnego Stonehenge. Nie jest to jednak typowy pradziejowy krąg. Składają się nań 16 olbrzymich jam. Wiele z nich mierzyło aż 10 metrów średnicy i nawet 5 metrów głębokości. Dziś są już wypełnione iłami i mułem. Jamy tworzą niemal idealny okrąg. Średnica tego koła przekracza 2 kilometry. – Umiejętności i wysiłek, jakie musiały być potrzebne nie tylko do wykopania dołów, ale także do tak precyzyjnego rozmieszczenia ich w krajobrazie, są naprawdę niesamowite. Biorąc pod uwagę, że doły są rozrzucone na tak dużym terenie, fakt, że tworzą niemal idealny okrąg, jest istotnie niezwykły – komentuje współautor badań prof. Richard Bates. Kiedy zbudowano niezwykłą strukturę? Badania naukowe, wykorzystujące geofizykę, potwierdziły, że te gigantyczne zagłębienia nie są naturalnymi lejami krasowymi, ale zostały celowo wykopane przez ludzi. Datowanie metodą optycznie stymulowanej luminescencji (OSL) jest bardzo precyzyjne. Wskazuje ono na powstanie konstrukcji w późnym neolicie, około 2480 roku p.n.e. Naukowcy doszli do wniosku, że budowa została zrealizowana w bardzo krótkim czasie i równocześnie. A do tego niezbędna musiała być koordynacja. Mniej więcej w tym samym czasie powstało kamienne Stonehenge. Funkcja monumentalnego kręgu Krąg wielkich jam nie pełnił, z naszej perspektywy, praktycznej roli. Miał wymiar związany ze sferą wierzeń. Naukowcy określili taki układ jako jako „kosmologiczny” (ang. cosmological arrangement). Oznacza to, że prehistoryczni budowniczowie mogli w ten sposób odgrodzić sferę sacrum od profanum. Projekt odzwierciedlał wierzenia społeczności na temat porządku świata. Być może do jam składano ofiary ze zwierząt. Analizy genetyczne wypełnisk wykazały, że w dołach znajdowały się szczątki dużych ssaków, takich jak owce i bydło. Co ciekawe, owce znajdowano głównie w jamach na południu, a bydło na północy i południu. To sugeruje, że różne zwierzęta były deponowane w określonych miejscach w ramach jakiegoś rytuału lub ofiary. Zrozumieć pradzieje Te badania zaczęły się w 2010 roku. Przez pierwsze lata wykonano badania geofizyczne – dzięki specjalistycznym urządzeniom zajrzano bez wbicia łopat pod ziemię. Wytypowano anomalie, które okazało się być wielkimi jamami. Kilka z nich częściowo przebadano wykopaliskowo, pobrano też z nich rdzenie geologiczne. Po latach badań udało się nanieść wszystkie zagadkowe struktury na mapę i zweryfikować sposób ich powstania. W ten sposób archeolodzy zauważyli, że ich układ nie był przypadkowy. Źródło: Internet Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Stonehenge północy” – warto tu przyjechać właśnie teraz. To miejsce czekają duże zmiany
Z lotu ptaka wygląda jak olbrzymi celtycki krzyż. Tworzy go kilkadziesiąt smukłych kamieni. To jeden z najbardziej enigmatycznych zabytków archeologicznych Wielkiej Brytanii. Poznajcie Calanais w Szkocji. Warto odwiedzić to miejsce w najbliższym czasie, bo szykują się tam olbrzymie zmiany.
Najsłynniejszą megalityczną konstrukcją świata jest bez wątpienia Stonehenge w Wielkiej Brytanii. Ten krąg kamienny powstał około 2600–2500 lat p.n.e. W rzeczywistości zabytek ten tworzą dwa rzędy kręgów – ten bardziej wewnętrzy składa się z trylitów – w ten sposób określa się konstrukcje zbudowaną z trzech głazów: dwóch pionowych i trzeciego ułożonego poziomo. Jednak w czasach neolitu powstało zdecydowanie więcej podobnych konstrukcji. Słyną z nich wyspy brytyjskie. Jedną z najbardziej spektakularnych budowli tego typu jest, obok Stonehenge, Calanais na wyspie Lewis w Szkocji. Biletowane święte miejsce Do tej pory Calanais na wyspie Lewis na szkockich Hebrydach było dostępne dla zwiedzających nieodpłatnie. O miejsce to troszczy się od lat organizacja Historic Environment Scotland. Obok znajduje się centrum turystyczne, w którym można więcej dowiedzieć się o zabytku oraz niezbędna infrastruktura. Jednak te udogodnienia właśnie zamknięto. Trwa wielka przebudowa. A po niej wstęp do Calanais będzie biletowany. Jak wyjaśnia Historic Environment Scotland, wprowadzenie opłaty za wstęp wesprze długoterminową, zrównoważoną przyszłość zabytku, poprawi wrażenia zwiedzających i pomoże w ochronie dziedzictwa kulturowego na Hebrydach Zewnętrznych. Taką decyzję poprzedziły szerokie konsutacje społeczne wśród lokalnej ludności. Warto zaznaczyć, że wstęp na teren tego stanowiska archeologicznego po wprowadzonych zmianach będzie nadal darmowy dla miejscowych. Kiedy będzie wprowadzona opłata? Na stronie zabytku widnieje informacja o że zamknięcie centrum dla zwiedzających przewidziano do 2026 roku. Może to oznaczać, że nadal jest trochę czasu na bezpłatną wizytę. Calanais – „Stonehenge północy” Co prawda Calanais jest mniejsze od Stonehenge, to jednak robi spore wrażenie. Należy podkreślić, że powstało kilkaset lat przed brytyjskim kręgiem kamiennym, a poza tym w bardziej odosobnionym miejscu – na wyspie Lewis na północno-zachodnich krańcach Europy. Budowla powstała stopniowo: I faza – (2900 lat p.n.e.) wzniesienie kręgu kamiennego (13 głazów) i centralnego kamienia o wysokości blisko 5 m; II faza (400–500 lat później) – do kręgu dodano promieniście rozchodzące się rzędy kamieni. Prawdopodobnie w tym samym czasie, gdy dodano rzędy i aleję, wewnątrz kręgu wzniesiono najpierw konstrukcję drewnianą, a następnie mały kopiec komorowy, który służył do chowania zmarłych.; III faza – późniejsze użytkowanie – między 2150 a 1750 r. p.n.e. poza kręgiem pochowano kolejną osobę poza kręgiem; IV faza – aktywność na terenie Calanais znacząco spadła po około 1500 r. p.n.e. Funkcja Calanais – od obserwatorium po cmentarz Calanais było miejscem o znaczeniu duchowym, społecznym i ceremonialnym dla starożytnych społeczności. Monument został zbudowany i modyfikowany w kilku fazach, co sugeruje zmianę jego przeznaczenia. Najpierw prawdopodobnie służył do wskazywania pozycji słońca podczas przesilenia zimowego. Późniejsza modyfikacja, wprowadzona 400–500 lat później, obejmowała dodanie rzędów i alei. Po tej zmianie monument został przeorientowany na cykle księżycowe. W tym okresie krąg pełnił także funkcję miejsca pochówku – zawierał mały kopiec komorowy. W okolicy Calanais znajduje się co najmniej 11 mniejszych kręgów kamiennych, które są nie mniej urokliwe, a przy okazji wejście do nich nie jest biletowane. A jeśli nie mamy czasy na wyjazd za granicę, można obejrzeć kręgi kamienne w Polsce. Źródło: Historic Environment Scotland Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Obcy mile widziany. Zaskakujące informacje z pierwszych ludzkich osad
W osadach zamieszkanych przez pierwszych rolników na Bliskim Wschodzie 10 tys. lat temu było sporo „przyjezdnych” . Podobnie jak w dzisiejszych metropoliach bezpieczną przystań znajdowały tam obce osoby. A o tym, że dobrze się integrowano świadczą... groby.
Koniec epoki lodowcowej przyniósł w życiu ludzi kardynalną zmianę. Zaczęto uprawiać rolę i hodować zwierzęta. Aby było to możliwe, koniecznie było mieszkanie w jednym miejscu. W ten sposób powstały pierwsze wsie pełne domostw w miejscu obozowisk. Jak wyglądało życie w takich osadach w czasach neolitu? Czy ludzie umierali z nudów w swoim własnym gronie, w jednej ciasnej przestrzeni? Badania międzynarodowego zespołu badaczy rzuciły na to zagadnienie nowe światło. Opublikowano je na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Mobilność pierwszych rolników Naukowcy w bardzo ciekawy sposób sprawdzili, skąd pochodzili mieszkańcy pierwszych osad na Bliskim Wschodzie. Otóż przeanalizowali sygnatury chemiczne zębów 71 osób znalezionych na pięciu stanowiskach archeologicznych w dolinie Eufratu, na terenie dzisiejszej Syrii. Ludzie ci żyli w całym okresie neolitu – od 11 600 do 7500 lat temu. Okazało się, że w wielu osadach mieszkali ludzie, którzy się w nich nie urodzili. A mimo to byli oni w pełni zintegrowani z pozostałymi mieszkańcami. A to oznacza, że wczesne społeczności rolnicze były inkluzywne i otwarte na przybyszów podobnie jak dzisiejsze słynne metropolie, tak jak Nowy Jork czy Berlin. Zdaniem naukowców ich ustalenia potwierdzają, że mobilność nie wykluczała integracji społecznej, a mieszkańcy wsi w okresie neolitu byli otwarci na pełną asymilację przybyszów we wspólnym życiu. – Badanie jest ważne ze względu na zastosowaną interdyscyplinarną metodologię, z jednej strony szeroko zakrojoną analizę izotopową (strontu i tlenu), a z drugiej strony badanie archeologicznego i historycznego kontekstu tego obszaru – wyjaśnia współautorka artykułu, dr Anna Bach z Katedry Prehistorii Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Dowody na wspólne życie Ale skąd archeolodzy wiedzą, że przybysze byli traktowani tak samo? W ich ocenie dobrym wyznacznikiem są… groby. Przybyszów i lokalnych mieszkańców chowano w taki sam sposób, często pod posadzką domów. Ten zwyczaj jest tłumaczony przez archeologów na kilka sposobów. Pochówek pod podłogą miał „wzmacniać” znaczenie miejsca. W ten sposób identyfikacja rodziny z tym miejscem była silniejsza. Jednocześnie takie pochówki miały wzmacniać koncepcję rodowodu i przynależności do konkretnego gospodarstwa domowego. Mobilność kobiet Z badań wynika, że pod koniec epoki neolitu kobiety częściej niż mężczyźni przemieszczały się między społecznościami. Oznaczać to może tradycje patrylokalne. Zgodnie z nimi kobiety przenosiły się, aby zawierać związki małżeńskie w nowych społecznościach, podczas gdy mężczyźni pozostawali w swoich rodzinnych wioskach. Archeolodzy zawiesili badania wykopaliskowe w Syrii w 2011 roku w związku z wojną. Ale jak widać, analizy pobranych próbek są ciągle możliwe i przynoszą intrygujące rezultaty. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie tylko pszenica. Pierwsi rolnicy Europy mieli bardziej różnorodne pola
Mit o ubogiej diecie starożytnych cywilizacji należy włożyć między bajki. Najnowsze badania dowodzą, że wcześni rolnicy zaczęli włączać do swoich upraw nowe odmiany zbóż już 7000 lat temu. Jak naukowcom udało się zajrzeć im do garnka?
Chociaż pierwsi rolnicy w Europie Środkowej hodowali ograniczoną liczbę zbóż, to pierwsza restrukturyzacja rolnictwa mogła zacząć się już 7000 lat temu – znacznie wcześniej, niż jeszcze do niedawna sądziliśmy. Jak wzbogaciła ona dietę dawnych cywilizacji i czym była spowodowana? Niewielkie poletko do popisu Pierwsi rolnicy w Europie Środkowej należeli do tzw. kultury ceramiki wstęgowej rytej i zasiedlili kontynent około roku 5000 p.n.e. Ich uprawy nie były zbyt zróżnicowane: hodowali niemal wyłącznie starożytne odmiany pszenicy pochodzące od orkiszu, takie jak samopsza. Sytuacja musiała się zmienić, bo zboża te wymagały przed obróbką kłopotliwego usunięcia zewnętrznej łuski, co marnowało czas i energię. W późniejszych latach w jadłospisie rolników pojawiły się udoskonalone gatunki, takie jak pszenica nagoziarnista i jęczmień. Sądzono jednak, że wydarzyło się to dużo później. Badacze z Uniwersytetu w Kolonii i Uniwersytetu Goethego we Frankfurcie nad Menem udowodnili, że innowacje w rolnictwie nastąpiły dużo wcześniej, niż zwykliśmy sądzić. Wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Archeological Science”. Rewolucja neolityczna zapoczątkowała rolnictwo Zespół badaczy zebrał i przeanalizował szczątki archeobotaniczne z 72 stanowisk neolitycznych w Nadrenii w zachodniej części Niemiec. Jak wyglądają takie próbki? To najczęściej zwęglone i przez to zakonserwowane szczątki nasion wydobyte z jam osadniczych pierwszych neolitycznych rolników. Datuje się je na okres od końca VI do początku IV tysiąclecia p.n.e. Dzięki wykorzystaniu statystyk wieloczynnikowych naukowcom udało się wykazać istotne różnice pomiędzy poszczególnymi fazami neolitu – ostatniego okresu epoki kamienia, który trwał od ok. IX tysiąclecia do około 2500 r p.n.e. (w Europie). To ważny czas w dziejach ludzkości, bo wtedy wydarzyła się tzw. rewolucja neolityczna, czyli przejście od koczowniczego trybu życia łowców-zbieraczy do modelu opartego na rolnictwie, hodowli zwierząt i skupionego wokół stałych osad. „Gdzie pan po polu nie chodzi, tam groszek nie rodzi” Badanie wykazało, że zmiany w rolnictwie, które datowaliśmy na środek neolitu, są zauważalne już na jego początku. To znaczy, że pierwsi rolnicy mieli większą wiedzę o swoim fachu, niż do tej pory przypuszczano. – Integracja nowych rodzajów zbóż uczyniła rolnictwo bardziej odpornym i elastycznym. Umożliwiła nie tylko uprawę zbóż ozimych, ale także jarych, a także potencjalne wykorzystanie większej różnorodności gleb i możliwą redukcję nakładów pracy – opowiada prof. Silviane Scharl, jedna z autorek badania. Co ciekawe, chociaż rewolucja rolnicza rozpoczęła się wcześniej, niż sądziliśmy, i przebiegała niezwykle gwałtownie, jej dynamika w kolejnym okresie znacząco spadła. Większą rolę zaczęły w nim odgrywać zwierzęta gospodarskie, których hodowle były bardziej przewidywalne. Źródło: Journal of Archeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kurhan, który był również twierdzą. Niezwykłe odkrycie na Wzgórzu Kaplicznym
Artefakty z jadeitu i ceremonialne topory odkryli archeolodzy wewnątrz monumentalnego kurhanu w Kapellenberg w niemieckiej Hesji. Budowla pochodzi sprzed 6 tysięcy lat. To nie tylko świadectwo istnienia elit. Kurhan pełnił też funkcję… obronną.
Kapellenberg (z niem. Wzgórze Kapliczne) jest celem prac archeologów od wielu lat. To stanowisko archeologiczne położone w pobliżu Hofheim am Taunus nie przestaje zadziwiać naukowców. To tutaj znajdowała się jedna z największych osad z czasów kultury michelsberskiej (4200–3500 p.n.e.). Był to ogromny kompleks o powierzchni 45 ha na który składała się zarówno osada, jak i nekropola. Do dziś, po 6000 lat, widoczne są nawet dawne wały obronne. „To Pompeje z epoki kamienia” – piszą nieskromnie niemieccy badacze na stronie internetowej projektu badawczego. Kurhan to centrum świata Niektórzy naukowcy interpretują kurhany jako mityczne prapagórki. Według wierzeń pradawnych ludów to miało być miejsce, w którym powstał świat. Nie wiemy, czy tak było w przypadku społeczności z Kapellenberg. Archeolodzy przypuszczają jednak, że osada powstała nieopodal monumentalnego kurhanu. Ten grobowiec usypany z ziemi jest celem badań niemieckich archeologów z Centrum Archeologii im. Leibniza (LEIZA) i Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji. Właśnie podsumowali kolejny sezon badawczy. Niebosiężny kurhan Nie jest jasne, jak duży był kurhan. Ale wykop archeologiczny, który próbuje uchwycić jego zasięg ma już 35 metrów długości. To obrazuje jego skalę. Z najnowszych wykopalisk wynika, że technologia budowy kopca była bardziej złożona, niż do tej pory sądzono. Niestety, komora grobowca została zniszczona, stało się to zapewne w XIX wieku w czasie prac leśnych. Mimo to w czasie niedawnych prac udało się odkryć kilka ciekawych zabytków. Są to topory z jadeitu i amfibolitu. Jadeit kojarzony jest najczęściej z cywilizacjami Ameryki Środkowej, na przykład z Majami, dla których ten minerał odgrywał ważną rolę w rytuałach. Znalezienie tego typu przedmiotów – zdaniem archeologów – świadczy o tym, że w kurhanie pochowano członków lokalnej elity. Skomplikowane losy Wzgórza Kaplicznego Badacze sądzą, że społeczności rolnicze przybyły na Kapellenberg z obszarów dzisiejszej Francji. Około 4000 lat p.n.e. miejsce zaczęło się wyludniać, a około 3900 lat p.n.e. ponownie pojawili się tu osadnicy. Jednak już wówczas kurhan był w kiepskim stanie. Co ciekawe były okresy, w którym kurhan – pierwotnie pełniący funkcję funeralną – był zapewne użytkowany jako element fortyfikacji, bo obok znaleziono pozostałości po wałach obronnych. Zapewne łatwiej było się na niej bronić w przypadku ataku, gdyż kopiec znajdował się na wzgórzu. Na tym stanowisku archeologicznym są wyraźne ślady spalenizny w nawarstwieniach, co każe sądzić badaczom, że w okresie neolitu dochodziło do gwałtownych konfliktów zbrojnych. Nie było to jedyne takie miejsce w Europie w tym czasie. Źródło: LEIZA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Rewolucja neolityczna. To zmiana, która stworzyła nasze społeczeństwo
Rewolucja neolityczna zmieniła wszystko – od diety po styl życia. Dzięki niej ludzie zaczęli mieszkać w osadach i budować trwałe społeczności. Ale nie była to wyłącznie historia postępu. Wraz z rolnictwem przyszły też choroby, nierówności i uzależnienie od ziemi. Co dziś o niej wiemy?
Spis treści: Co spowodowało rewolucję neolityczną? Cechy i wynalazki okresu neolitu Udomowienie zwierząt Wpływ na życie człowieka Rewolucja neolityczna, znana również jako rewolucja rolnicza, była przełomowym momentem w historii ludzkości, kiedy to łowcy-zbieracze przekształcili się w rolników – zmieniając na zawsze sposób życia człowieka. Szacuje się, że rewolucja neolityczna rozpoczęła się około 12 000 lat temu. Zbiegła się z końcem ostatniego zlodowacenia i początkiem obecnej epoki geologicznej – holocenu. Była momentem przełomowym, który na zawsze odmienił sposób, w jaki ludzie żyją, odżywiają się i funkcjonują w społeczeństwie. To właśnie ona zapoczątkowała rozwój cywilizacji, jaką znamy dziś. W epoce neolitu ludzie prowadzili koczowniczy tryb życia jako łowcy-zbieracze, przemierzając dziką przyrodę w poszukiwaniu pożywienia. Jednak nastąpiła radykalna zmiana – koczownicy stali się rolnikami, przechodząc do bardziej osiadłego trybu życia. Co spowodowało rewolucję neolityczną? Choć naukowcy wciąż dyskutują nad dokładnymi datami i przyczynami tej przemiany, istnieje wiele dowodów na to, że proces odchodzenia od łowiectwa i zbieractwa na rzecz rolnictwa zachodził niezależnie w różnych częściach świata. Uważa się, że rolnictwo narodziło się najpierw w tzw. Żyznym Półksiężycu na Bliskim Wschodzie, gdzie różne grupy ludzi niezależnie opracowały techniki uprawy. Oznacza to, że „rewolucja rolnicza” była raczej serią lokalnych rewolucji, które wydarzyły się w różnych miejscach i czasie. Istnieje wiele hipotez próbujących wyjaśnić, dlaczego ludzie porzucili tryb życia oparty na zbieractwie. Według badania z 2025 roku, przejście to mogły wymusić katastrofalne pożary i erozja gleby. To badanie podważa wcześniejsze teorie, według których zmiana została zapoczątkowana przez samych ludzi. Jedna z nich zakłada, że presja demograficzna zwiększyła konkurencję o zasoby żywności i zmusiła społeczności do poszukiwania nowych sposobów jej pozyskiwania. Inna teoria mówi, że przejście na rolnictwo umożliwiło lepsze włączenie do wspólnoty osób starszych i dzieci, co mogło sprzyjać zwiększeniu produkcji żywności. Są też badacze, którzy twierdzą, że ludzie zaczęli polegać na roślinach, które wcześniej modyfikowali w procesie wczesnej uprawy. Z czasem te rośliny stały się zależne od człowieka. Cechy i wynalazki okresu neolitu Niezależnie od przyczyn przejścia od łowiectwa do rolnictwa, ludzie stawali się coraz bardziej osiadli, częściowo dzięki coraz lepszej znajomości uprawy roślin. Szacuje się, że ludzie zbierali rośliny i ich nasiona już około 23 000 lat temu, a pierwsze uprawy zbóż, takich jak pszenica i jęczmień, pojawiły się około 11 000 lat temu. Wkrótce potem zaczęto uprawiać także rośliny bogate w białko, jak groch i soczewicę. Wraz z rozwojem umiejętności rolniczych i postępem technologicznym, rolnicy zaczęli gromadzić nadwyżki nasion i zwiększać plony, co wymagało ich przechowywania. To z kolei przyczyniło się do wzrostu liczby ludności – dzięki stabilniejszemu dostępowi do pożywienia — oraz do potrzeby prowadzenia osiadłego trybu życia, niezbędnego do przechowywania nasion i pielęgnowania upraw. Coraz bardziej osiadłe społeczności tworzyły narzędzia kamienne przydatne w pracy na roli – takie jak żarna i sierpy. Rozwijała się również architektura – jak wskazują odkrycia archeologiczne w Sayburç w Turcji, zaczęto wznosić wyraźnie oddzielone przestrzenie mieszkalne i publiczne. Udomowienie zwierząt Wraz z rozwojem rolnictwa rozpoczął się proces udomawiania zwierząt. Dowody na hodowlę owiec i kóz pochodzą z terenów dzisiejszego Iraku i Anatolii (obecnie Turcja) sprzed około 12 000 lat. Udomowione zwierzęta, wykorzystywane do pracy, umożliwiały prowadzenie bardziej intensywnego rolnictwa. Dostarczały również dodatkowego pożywienia w postaci mleka i mięsa, co sprzyjało dalszemu wzrostowi stabilnych populacji ludzkich. Wpływ na życie człowieka Rewolucja rolnicza miała daleko idące konsekwencje. Była powiązana m.in. z narastającymi nierównościami społecznymi — będącymi skutkiem rosnącego uzależnienia ludzi od ziemi i lęku przed niedoborem zasobów. Wiązała się również z pogorszeniem jakości diety oraz wzrostem zachorowań na choroby zakaźne, przenoszone przez udomowione zwierzęta. Z drugiej jednak strony rewolucja neolityczna stworzyła podwaliny pod rozwój nowoczesnych społeczeństw – cywilizacji charakteryzujących się dużymi skupiskami ludności, zaawansowaną technologią oraz rozwojem wiedzy, sztuki i handlu. Źródło: National Geographic
Figurki lisa, sępa i dzika – tajemnicze odkrycie z Karahantepe. Mit zaklęty w kamieniu?
Karahantepe w Turcji znowu przyciąga uwagę świata. Tym razem wszystko za sprawą niewielkiego kamiennego naczynia, w którym znaleziono trzy figurki. Zwierzęta ułożono w konkretnej kolejności, co może wskazywać na znaczenie symboliczne. Ziemia, którą przykryto depozyt, nie była naruszona od tysiącleci.
Karahantepe to jedno z najbardziej zagadkowych stanowisk archeologicznych na świecie. Prace wykopaliskowe trwają tam od kilku lat. To olbrzymie osiedle istniało od około 9400 do 8200 lat p.n.e. i było zamieszkane przez społeczność łowców-zbieraczy. Swoją formą przypomina słynne Göbeklitepe – oddalone od Karahantepe o zaledwie 40 km. Nietypowe znalezisko: lis, sęp i dzik zamknięte w kamiennym naczyniu Jak informuje Agencja Promocji i Rozwoju Turystyki Turcji (TGA), w kamiennym naczyniu archeolodzy odkryli trzy figurki zwierząt – lisa, sępa i dzika. Ich głowy były osadzone w kamiennych pierścieniach, a jedynie rzeźba sępa prawdopodobnie wysunęła się z pierścienia po zamknięciu naczynia. Czy te figurki mają znaczenie rytualne Wspomniane gatunki – sęp, lis i dzik – często pojawiają się w przedstawieniach z okresu neolitu, kiedy ludzie zaczęli prowadzić osiadły tryb życia i uprawiać rolę. W Karahantepe nie znaleziono jednak dotąd dowodów na rolnictwo. Zwierzęta te przedstawiano zazwyczaj w formie płaskorzeźb – podobnie jak na słynnych T-kształtnych filarach w Göbeklitepe. Ziemia skrywała pradawny rytuał? To odkrycie jest wyjątkowe – figurki znaleziono w nienaruszonym układzie, dokładnie tam, gdzie pozostawiono je ok. 11 tysięcy lat temu. Prawdopodobnie były złożono je w czasie rytuałów. Badacze uważają, że ich rozmieszczenie tworzy symboliczną narrację, co może sugerować religijny charakter znaleziska. Naczynie zasypano czerwoną, sterylną glebą. W pobliżu naczynia archeolodzy znaleźli także: kamienne pałki i paciorki, płaskie kamienne talerze, szczęki wilka i inne kości należące do lamparta, sępa i lisa. Wszystkie przedmioty wykonano z kamienia i ozdobiono geometrycznymi wzorami, wizerunkami zwierząt oraz stylizowanymi postaciami ludzkimi. Czy to przejaw pradawnej mitologii? Niewielkie figurki z tego okresu są bardzo rzadkie – często pochodzą z warstw ziemi, które zostały przemieszane. Tutaj jednak sytuacja jest inna – artefakty znajdowały się w oryginalnym kontekście archeologicznym. Ich stan wskazuje na celowe złożenie w ziemi – być może jako dar dla bóstw. Figurki z Karahantepe nie są najstarsze. Takie znane są z Europy, z Badenii-Wirtembergii w Niemczech i liczą sobie aż 40 tysięcy lat. Przykłady: Figurka Wenus z jaskini Hohle Fels, człowiek-lew z jaskini Hohlenstein-Stadel. Obie figurki archeolodzy łączą z sferą religijną. Zwłaszcza postać hybrydy – człowieka i lwa – może być jednym z pierwszych wyobrażeń bóstwa. Choć znalezisko z Karahantepe jest młodsze, zaskakuje swoją złożonością. Kiedy archeolodzy natrafili na figurki, wyglądało to, jakby ktoś dopiero co je tam umieścił. Dla porównania – człowiek-lew z Hohlenstein-Stadel został zrekonstruowany z fragmentów dopiero w pracowni badawczej. Źródła: National Geographic Polska, TGA Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Powstały wcześniej niż Stonehenge. Poznaliśmy wiek słynnych megalitów w Bretanii
Tysiące megalitów, ustawionych w długie szeregi, od stuleci wzbudzają fascynacje ludzi. Mowa o regionie Carnac we francuskiej Bretanii. Teraz okazało się, że mogą być to najstarsze tego typu konstrukcje w Europie.
Spis treści: Inwestycja na ratunek archeologom Najstarsze megality Europy? Europa usiana jest konstrukcjami wzniesionymi z wielkich kamieni, czyli megalitów. Są to na przykład kręgi kamienne, takie jak słynne Stonehenge, ale też mniejsze – grobowce ziemno-kamiennie. Wykonano je kilka tysięcy lat temu, w okresie neolitu. W wielu przypadkach archeolodzy do dziś nie mają wystarczających informacji, by precyzyjnie podać ich wiek. A to jest kluczowe, jeśli chcemy zrekonstruować sposób rozprzestrzeniania się tego fenomenu budowlanego. Inwestycja na ratunek archeologom Szczęście uśmiechnęło się jednak do archeologów. W centrum miasta Plouharnel w Bretanii zaplanowano budowę parku biznesowego. W czasie prac budowlanych badacze natknęli się na pozostałości po konstrukcjach megalitycznych. Le Plasker graniczy ze znanymi megalitami w Carnac. Wykopaliska i analizy wykonano w ramach współpracy francusko-szwedzkiej. Projekt sfinansowała Europejska Rada ds. Badań Naukowych (ERC). W czasie badań nie odkryto megalitów, ale doły fundamentowe, w których niegdyś były umieszczone w równych szeregach tak jak w innych miejscach w regionie Carnac. Doły te były ustawione wzdłuż palenisk lub otworów do gotowania. Nie jest jasne, czy paleniska te były używane do oświetlenia, gotowania lub ucztowania podczas wznoszenia kamieni. Próbki organiczne do datowania radiowęglowego pobrano zarówno z pozostałości ognisk, jak i z fundamentów menhirów. Głazy zostały zapewne przeniesione w inne miejsca już w okresie neolitu. Do dzisiaj trwają dyskusje, czym były aleje megalityczne. Wśród propozycji pojawiają się: obserwatoria astronomiczne; świątynie; cmentarze. Najstarsze megality Europy? W laboratorium określono wiek prawie 50 próbek i zastosowano statystykę bayesowską. To w tej chwili najbardziej precyzyjna metoda datowania radiowęglowego – dzięki niej niedawno na nowo określono wiek najstarszego bumerangu na świecie. – Rzędy kamieni w regionie Carnac wydają się obecnie należeć do najwcześniejszych megalitycznych monumentów w Europie, a ta część została zbudowana między 4600 a 4300 r. lat p.n.e. Potwierdziliśmy również, że Zatoka Morbihan jest najwcześniejszym regionem megalitycznym w Europie – mówi archeolog Bettina Schulz Paulsson z Uniwersytetu w Göteborgu, jedna z autorek badań. W tym samym miejscu odkryto również monumentalny grobowiec, zbudowany około 4700 r. p.n.e. Znajdował się bezpośrednio nad pozostałościami mezolitycznej chaty łowców-zbieraczy. Dzięki najnowszym badaniom postawiono kropkę nad i jeśli chodzi o wiek megalitów z regionu Carnac. Są one równie stare jak podobne konstrukcje z Portugalii czy z Malty, co plasuje je wśród najstarszych w Europie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kluczowa rola kobiet w prastarym mieście Çatalhöyük. Co mówią ich groby?
Kobiety odgrywały kluczową rolę w funkcjonowaniu jednego z najstarszych miast świata – Çatalhöyük w obecnej Turcji. Taki wniosek był możliwy dzięki analizie DNA ich szczątków złożonych… pod posadzkami domów. W analizach uczestniczyli Polacy.
Spis treści: Szkielety pod podłogą domów Krewni w domach? Nie zawsze Szczególna rola kobiet Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Çatalhöyük jest stanowiskiem archeologicznym położonym w centralnej Turcji. Niegdyś znajdowała się tutaj obszerna osada. Ale była wyjątkowa pod wieloma względami: nie było tutaj ulic, a domostwa przylegały do siebie ścianami. Z lotu ptaka wyglądała jak plaster miodu. Ludzie żyli tutaj prawie 1200 lat – od 7100 do 5950 roku p.n.e. W momencie rozkwitu żyło tu nawet 6 tys. osób. Kiedyś Çatalhöyük określano najstarszym miastem świata, ale nie jest to prawda. Jednak jest to jedna z najstarszych złożonych i największych osad na świecie. Obecnie jej relikty znajdują się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Od lat w badaniach tego miejsca zaangażowani są polscy archeolodzy i badacze innych specjalności. Właśnie opublikowano publikację naukową w prestiżowym „Science”, której są współautorami. Rzuca ona nowe światło na rolę kobiet. Szkielety pod podłogą domów Jedną z zaskakujących dla nas rzeczy jest sposób pochówków mieszkańców osady. Otóż składano ich na wieczny odpoczynek w domach – w jamach pod posadzką. Podobnie było w przypadku innych osad z na Bliskim Wschodzie w okresie neolitu, czyli w czasach, gdy upowszechniło się rolnictwo i hodowla. Na potrzeby najnowszych badań, które opublikowano na łamach czasopisma „Science”, przeanalizowano genomy 131 ludzi z Çatalhöyük. Naukowców ciekawiło, kim byli ludzie pochowani w poszczególnych domach i jakie łączyły ich więzy pokrewieństwa. Badania paleogenetyczne wykonał zespół genetyków z Bliskowschodniego Uniwersytetu Technicznego i uniwersytetu Hacettepe w Ankarze pod kierunkiem prof. Mehmeta Somela, we współpracy m.in. z prof. Arkadiuszem Marciniakiem z Wydziału Archeologii z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Prace zespołu trwały przez 12 lat, bo pobrano próbki z kilkuset szczątków, ale tylko część nadawała się do analiz. Krewni w domach? Nie zawsze Badaczy czekało kilka zaskoczeń. Otóż okazało się, że we wczesnym okresie funkcjonowania osady pochówki należały w głównej mierze do członków rodzin biologicznych. Jednak w kolejnych stuleciach to genetycznie niespokrewnione ze sobą osoby były w głównej mierze grzebane w poszczególnych domach. Taką prawidłowość sugerował już kilka lat temu dr Maciej Chyleński z UAM w Poznaniu. Teraz udowodniono ją ponad wszelką wątpliwość. Stwierdzono też, że ludzie pochowani razem, zarówno ci powiązani więzami biologicznymi, jak i ich nieposiadający, jedli podobną żywność. A to oznacza, że zapewne także mieszkali razem. Wniosek: w jednym domu mieszkały osoby niespokrewnione ze sobą. Być może świadczy to o praktyce przyjmowania niespokrewnionych biologicznie osób, która była formą opieki zastępczej lub adopcji. Szczególna rola kobiet Çatalhöyük uznawane jest za jedną z najwcześniejszych na świecie, w pełni ukształtowanych osad rolniczych, zamieszkiwanych przez egalitarną społeczność. Jednak pewne odkrycia wskazywały na szczególną rolę kobiet – są to figurki korpulentnych przedstawicielek tej płci. Stały się one inspiracją do powstania hipotez o matriarchalnym charakterze tej społeczności. Sporym zaskoczeniem dla badaczy było bogate wyposażenie grobów dziewczynek. Znajdowało się tam ponad pięć razy więcej przedmiotów, takich jak paciorki i bransolety, misy i kosze, pigment czy kamienne ostrza, niż w porównywalnych grobach chłopców. Praktyka ta trwała przez cały okres istnienia Çatalhöyük. Powiązanie genetyczne osób pogrzebanych w domach przebiegały głównie w linii żeńskiej. – Pokrewieństwa po linii żeńskiej się nie spodziewaliśmy – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska prof. Marciniak. Oznacza to, że to kobiety pozostawały w domach, a mężczyźni je opuszczali. Z wcześniejszych badań wiadomo, że ta sprawa w ówczesnej Europie wyglądała na odwrót. – Obecność dużej ilości krewnych nie-biologicznych utrudniało wykrycie tej prawidłowości we wcześniej publikowanych badaniach pilotażowych, ale obecne wyniki jasno wskazują większą trwałość linii żeńskich w obrębie domostw – mówi dr Chyleński. Równość mieszkańców osady na barkach kobiet Zdaniem badaczy kobiety odgrywały dominującą rolę w społeczności zamieszkującej osadę w Çatalhöyük. Jak zauważa prof. Arkadiusz Marciniak, którego zespół bada ostatni etap zasiedlenia osady, „pozycja kobiet staje się szczególnie dominująca pod koniec głównego etapu zasiedlenia osady, która liczyła wówczas około tysiąca mieszkańców. Czy oznacza, że kobiety zajmowały kluczowe „stanowiska” i, na przykład, kierowały osadą? – Tak nie możemy o tym mówić. Społeczeństwo było egalitarne przez cały czas trwania osady. Uważamy, że wdrożona była i konsekwentnie stosowana strategia, która zapobiegała i likwidowała przejawy nierówności, które mogły się pojawiać – mówi National Geographic Polska prof. Marciniak. – Okazuje się, że z jakiegoś powodu utrzymywanie takiej zamierzonej równości złożono na barki kobiet – podsumowuje. Źródło: Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Największy grobowiec Irlandii i nowa hipoteza. Do kogo należały rozczłonkowane szczątki?
Około 5200 lat temu pięć osób spoczęło w gigantycznym grobowcu komorowym w Newgrange w Irlandii. Do tej pory sądzono, że byli to przedstawiciele elity dynastycznej. Teraz pojawiła się nowa teoria.
Spis treści: Kazirodcza elita neolitu? Różni, ale równi? W Egipcie nie było jeszcze nawet piramid, a w Wielkiej Brytanii – kamiennego Stonehenge. Ponad 5000 lat temu w odległej neolitycznej Irlandii powstał gigantyczny megalityczny monument zwany Newgrange. Dziś jest wpisany na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Budowla składa się z dużego, okrągłego kopca o średnicy około 85 metrów, otoczonego kamieniami ozdobionymi prehistorycznymi rytami. Wewnątrz kopca znajduje się długi na 19 metrów korytarz prowadzący do komory grobowej. Wewnątrz znaleziono szczątki pięciu osób. Do tej pory uważano, że byli to przedstawiciele elity dynastycznej. Kazirodcza elita neolitu? Koncepcję elitarności budowli podważył międzynarodowy zespół badaczy. Naukowcy opublikowali swoje wnioski na łamach „Antiquity”. Z wykonanych wcześniej analiz DNA szczątków ludzkich odkrytych w Newgrange wynikało, że jedna z osób urodziła się z kazirodczego związku. Jednak inni pochowani nie byli ze sobą blisko spokrewnieni. Część z nich miała za to powiązania genetyczne z innymi ludźmi pochowanymi w innych grobowcach megalitycznych. View oEmbed on the source website Te informacje wystarczyły, by wcześniejsi badacze stwierdzili, że wówczas rządziła „kazirodcza dynastia” i społecznościami zarządzała elita. Różni, ale równi? Prof. Jessica Smyth i prof. Neil Carlin z Wydziału Archeologii UCD wskazują, że nie zidentyfikowano żadnych innych kazirodczych związków w neolitycznej Irlandii i Wielkiej Brytanii. Sceptyczni są też jeśli chodzi o rządy elity ponad 5 tysięcy lat temu. – Ludzie zdecydowanie byli wybierani do pochówku w grobowcach korytarzowych – cała społeczność nie trafiała do tych monumentów. Nie znamy jednak powodów tej selekcji i tego, dlaczego uważano ich za wyjątkowych – powiedziała prof. Smyth. Zespół badawczy wykazał, że w pobliskich osadach, zwyczajach żywieniowych lub handlu nie ma żadnych dowodów potwierdzających istnienie elity ekonomicznej lub społecznej. Wszyscy mieszkali w podobnych domostwach, a ich dieta była zbliżona. Naukowcy uważają obecnie, że społeczeństwo w tamtych czasach było dość egalitarne. Członkowie społeczności dzielili się zasobami i wymieniali się nimi. Kto zatem trafiał do wielkich grobowców? Sprawa nie jest prosta. Newgrange było też miejscem spotkań, być może pełniło funkcję świątyni. A szczątki znalezione w nim były niekompletne – zapewne najpierw uległy dekompozycji w innej lokalizacji, a może częściowo pochowano gdzieś indziej. Czy w tych grobowcach umieszczano przedstawicieli każdej z rodziny, wchodzących w skład całej większej społeczności? Może jest to jakiś trop. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Do czego tak naprawdę służyło Göbeklitepe? Archeolodzy mają odpowiedź
Monumentalny megalit Göbeklitepe w Turcji sprzed ponad 11 tysięcy lat był otoczony przez zabudowania mieszkalne. Ta informacja rzadko pojawia się wśród zwolenników tak zwanej zakazanej archeologii, którzy twierdzą, że archeolodzy chcą coś zataić.
Spis treści: Legendy o Göbeklitepe. Skąd się wzięły? Świątynia pośród głuszy. Czy taka jest prawda o Göbeklitepe? Jak wyglądała osada w Göbeklitepe? Osada z dala od wody. Akwedukt łowców i zbieraczy Dla wielu osób pasjonujących się archeologią na myśl o stanowisku archeologicznym w Göbeklitepe w Turcji stają przed oczami monumentalne kamienne budowle z filarami, wzniesione na planie owalu. Powstawały przez około 1600 lat między 9600 a 8000 r. p.n.e. Uważane są za jedne z najstarszych megalitycznych budowli świata. Legendy o Göbeklitepe. Skąd się wzięły? Göbeklitepe położone jest w południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią. To już geograficzny obszar Mezopotamii, czyli międzyrzecza zlokalizowanego między wielkimi ciekami wodnymi: Tygrysem i Eufratem. Jest to strefa tzw. Żyznego Półksiężyca, czyli rejonu gdzie na Bliskim Wschodzie ludzie po raz pierwszy udomowili zwierzęta i zboża po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, około 12 tysięcy lat temu. Gdy w początku tego wieku zaczęło się pojawiać w mediach coraz to więcej publikacji o Göbeklitepe, gdzie podkreślano wyjątkowość tego miejsca, rosło społeczne zainteresowanie tym stanowiskiem archeologicznym. Na przykład niemiecki tygodnik „Der Spiegel” opublikował w 2006 roku artykuł zatytułowany „Poszukiwania rajskiego ogrodu. Archeolodzy na tropie biblijnego raju”. Kolejne publikacje skupiały się na odkryciu rzekomych świątyń. Teraz badacze określają kamienne struktury „budynkami specjalnymi” lub „publicznymi”. Do społecznej świadomości nie przebiła się informacja, że w Göbeklitepe istniała wielka, około 10-hektarowa osada. – O domostwach wiedzieliśmy od początku [wykopalisk – przyp. red.]. Nie wiem, kto odpowiada za to, że o tym nie wiadomo. Ludzie chcą słuchać sensacyjnych informacji – powiedział National Geographic Polska dyrektor badań w Göbeklitepe prof. Necmi Karul z Uniwersytetu Stambulskiego. Archeolog przyznaje ze smutkiem, że ludzie łakną bardziej ekscytujących historii, a nie informacji o „normalnych budynkach mieszkalnych”. – Myślę, że badanie domów mieszkalnych przyniesie więcej informacji niż specjalnych budynków – podkreśla archeolog, który niedawno zaczął badania nawet większego stanowiska z tego okresu w Karahantepe. I tam są budowle z filarami. Być może za taki, a nie inny obraz Göbeklitepe odpowiadają po części poprzedni archeolodzy, którzy wcześniej prowadzili tam wykopaliska. Od pierwszych lat badań natykali się na pozostałości po zwykłych domach. Jednak poświęcano im niewiele uwagi w publikacjach i raportach z badań. Badacze skupiali się na bardziej intrygujących konstrukcjach z T-kształtnymi filarami. Świątynia pośród głuszy. Czy taka jest prawda o Göbeklitepe? Sprawy potoczyły się szybko po pójściu w świat pierwszych informacji o wielkich pradziejowych megalitach. Media chętnie podchwyciły temat wielkiego kompleksu świątynnego pośród głuszy. Göbeklitepe zainteresowało też paranaukowców, którzy stwierdzili, że łowcy i zbieracze nie byliby w stanie wznieść takich budowli. Konieczna miała być pomoc zaginionej cywilizacji na miarę mitycznej Atlantydy. Tymczasem był też okres, kiedy w czasie blisko 1600 lat istnienia osady specjalne budynki były szczelnie otoczone budynkami mieszkalnymi – przekazał National Geographic Polska dr Lee Clare z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI. Zwykłe domy, początkowo wznoszone na planie okręgu, istniały w Göbeklitepe od samego początku – współistniały z megalitycznymi strukturami już 9600 lat p.n.e. – [Budynki specjalne – przyp. red.] były centralnymi punktami osady – twierdzi naukowiec. Zatem wszystko wskazuje, że to właśnie okoliczni mieszkańcy wznieśli te wielkie konstrukcje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/IMG20241105134346-70e990c.jpg" width="4000" height="3000" alt="Pozostałoścoi po domach odkryto na przykład na północ od głównego wykopu udostępnionego zwiędzającym. Dziś nakryte są płaskimi dachami" title="Pozostałoścoi po domach odkryto na przykład na północ od głównego wykopu udostępnionego zwiędzającym. Dziś nakryte są płaskimi dachami" /> W popularnych rekonstrukcjach, na przykład tej wykonanej na potrzeby pseudonaukowego serialu „Starożytna apokalipsa” z Grahamem Hancockiem w roli głównej, widać niezadaszone megalityczne budowle na szczycie wzgórza otoczone murem. Wokół nie ma osady, ani żadnych innych budynków. A co wynika z prac wykopaliskowych? Wszystko jest w rzeczywistości na odwrót. W zasadzie wszystkie „świątynie” były zagłębione w ziemię, ale to nie było by zgodne z wizją Hancocka, który sugerował, że pełniły funkcje obserwatoriów astronomicznych. Poza tym archeolodzy mają coraz więcej dowodów na to, że były zadaszone. I najważniejsza manipulacja – megality były otoczone przez osadę stworzoną przez zwykłych ludzi. Tego z serialu się jednak nie dowiecie. Jak wyglądała osada w Göbeklitepe? Najstarsze domy, te pochodzące z X tysiąclecia p.n.e., zakładano na planie okręgu. Ich fundamenty były kamienne. Co ciekawe, z czasem od około przełomu X i IX tysiąclecia p.n.e., zmieniano ich rozplanowanie na prostokątne, co zapewne było związane ze zwiększającą się liczbą mieszkańców. W tych domach archeolodzy odkryli m.in. narzędzia krzemienne związane z codzienną działalnością czy żarna do rozcierania ziaren i barwników. Było też coś, co dla nas może być szokujące. Pod posadzką jednego z domostw odnaleziono szczątki ludzkie. – Mamy dwa groby z trzema lub czterema osobnikami – powiedział National Geographic Polska dr Clare. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/12/pone.0215214.g006-2dc6eb9.png" width="1387" height="955" alt="Rekonstrukcja prac komunalnych w osadzie na tarasach i dachach z widokiem na monumentalne budynki, grafika J. Notroff, na podstawie rekonstrukcji architektonicznej D. Kurapkat/in: Laura Dietrich et al., Plos ONE 2019" title="Rekonstrukcja prac komunalnych w osadzie na tarasach i dachach z widokiem na monumentalne budynki, grafika J. Notroff, na podstawie rekonstrukcji architektonicznej D. Kurapkat/in: Laura Dietrich et al., Plos ONE 2019" /> To nie jest zaskoczenie dla badaczy zajmujących się tym wczesnym okresem młodszej epoki kamienia w rejonie Bliskiego Wschodu. Ta praktyka była znana w kolejnych tysiącleciach. Sporo takich pochówków odkryto w Çatalhöyük w centralnej Turcji – niegdyś określanym jako najstarsze miasto świata (istniało od połowy VIII tysiąclecia p.n.e.). Niektórzy badacze interpretują ryty widoczne na kamiennych filarach w Göbeklitepe jako narracje o przodkach. A nawet więcej – być może uosabiały ludzi, o czym świadczą sugestywne ryty w postaci rąk w bocznej części niektórych filarów. Dlatego to wyjaśnienie może iść w parze z chęcią bliskości z przodkami – codziennego bycia z ich szczątkami doczesnymi w ramach zamieszkiwanego domostwa. Osada z dala od wody. Akwedukt łowców i zbieraczy Zagadką jest to, że łowcy i zbieracze osiedlili się na stałe na wzgórzach ponad doliną – i Göbeklitepe nie jest tu odosobnionym przypadkiem. Duże skupisko ludzi nie posiadało stałego dostępu do wody w postaci rzeki. Warunki musiały być trudne. Próbowano temu zaradzić. Archeolodzy znaleźli w Göbeklitepe specjalny system zbiorników i kanałów wykutych w kamieniu do zbierania deszczówki. Zapewne taka, a nie inna lokalizacja osady była związana z dawnymi przyzwyczajeniami. Ciągle byli to łowcy i zbieracze, którzy w górach polowali na gazele i inne dzikie zwierzęta. Ale to w tym czasie coraz częściej korzystano z dzikich roślin. W ciągu kolejnych stuleci zboże zostało udomowione. I kolejne osady już zakładano w dolinie, bliżej życiodajnych rzek, gdzie zasiewane łany zbóż dawały obfite żniwo. Dr Clare przyznaje, że o ówczesnych społecznościach mieszkających w rejonie Şanlıurfy wiemy naprawdę niewiele. Nie jest na przykład jasne, jaka była ich struktura społeczna. Według archeologa nie ma jednak dowodów na stratyfikację społeczną w postaci większych domostw od innych czy bogatych grobów. Hierarchia być może powoli się rodziła. To wówczas po raz pierwszy w historii ludzkości zaczęto gromadzić nadwyżki żywności, a proce ten przyspieszyło udomowienie zwierząt i roślin. Być może dochodziło do napięć społecznych. A spotkania, które miały odbywać się w specjalnych budynkach, być może miały integrować ostatnich łowców i zbieraczy u progu nowej, rolniczej ery i zapobiegać chaosowi – tak uważa dr Clare. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ta broń zrewolucjonizowała życie ludzi. Archeolodzy odkryli jej kluczowe fragmenty sprzed tysięcy lat
Cięciwy łuków sprzed 7 tysięcy lat wykonane ze ścięgien zwierząt odkryli archeolodzy w jednej z hiszpańskich jaskiń. To prawdziwa gratka dla badaczy, bo z reguły z tak odległych czasów zachowują się jedynie kamienne groty strzał.
Spis treści: Unikatowe odkrycie w Hiszpanii. Bez tego elementu łuk był bezużyteczny Kluczowa część pradziejowego łuku Kompozytowe strzały sprzed kilku tysięcy lat Wśród archeologów trwa dyskusja na temat tego, kiedy ludzie zaczęli używać łuku. Ta broń, którą można miotać strzały na daleką odległość, pojawiła się już w epoce lodowcowej. Najstarsze dotąd prawdopodobne dowody na użycie łuku pochodzą z Republiki Południowej Afryki i mogą mieć nawet ponad 60 tys. lat. Unikatowe odkrycie z Hiszpanii. Bez tego elementu łuk był bezużyteczny Swoje trzy grosze do kwestii użycia łuku w pradziejach dorzucili właśnie badacze z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie (UAB). Udało im się bowiem odkryć coś, co prawie nigdy nie zachowuje się do naszych czasów. Są to najbardziej delikatne i efemeryczne części łuku – cięciwy, które służy do napinania broni. Ale to nie wszystko – udało się też znaleźć nieźle zachowane strzały zakończone piórami. Swoje wnioski archeolodzy opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Do odkrycia doszło w jaskini Los Murciélagos w Albuñol w Granadzie. Zabytki pochodzą ze wczesnej fazy okresu neolitu, czyli mają około 7 tysięcy lat. W Europie upowszechniało się wówczas rolnictwo. Czerpano też korzyści z udomowionych zwierząt. A to wszystko za pośrednictwem migrantów z Bliskiego Wschodu. Kluczowa część pradziejowego łuku Największą atencją wśród badaczy cieszą się cięciwy. To przecież bardzo delikatny element łuku. Przetrwał 7 tysięcy lat tylko ze względu na bardzo suche i zapewne beztlenowe środowisko. – Identyfikacja tych cięciw stanowi kluczowy krok w badaniach nad bronią neolityczną. Nie tylko byliśmy w stanie potwierdzić użycie ścięgien zwierzęcych do ich produkcji, ale także zidentyfikowaliśmy rodzaj lub gatunek zwierzęcia, z którego je wykonano – mówi pierwsza autorka artykułu Ingrid Bertin z UAB. Cięciwy wykonano ze ścięgien zwierząt z rodzaju Capra (obejmuje kilka gatunków kóz i koziorożców), dzikich świń oraz sarny. Ścięgna tych kilku zwierząt spleciono ze sobą, aby uzyskać cięciwy o wystarczającej długości. – Dzięki tej technice można było tworzyć mocne i elastyczne sznury, spełniające potrzeby doświadczonych łuczników. Stopień precyzji i mistrzostwa technicznego, w którym liczy się każdy szczegół, świadczą o wyjątkowej wiedzy neolitycznych rzemieślników – dodaje dr Raquel Piqué z Wydziału Prehistorii UAB, koordynatorka badania. Kompozytowe strzały sprzed kilku tysięcy lat Równie ciekawe jest odkrycie w hiszpańskiej jaskini fragmentów strzał. Nie były to po prostu zaostrzone kije, a kompozytowe wytwory składające się z drewna oliwnego, wierzbowego i trzciny. Z analizywynika, że przednia część strzał była wytrzymała i twarda, a tylna – lekka. Miało to poprawiać ich właściwości balistyczne. Z kolei groty były wykonane z drewna. I stanowi to pewne zaskoczenie. Dla archeologów świadectwem wykorzystania łuków tysiące lat temu z reguły są bowiem niewielkie krzemienne ostrza. Rzadko kiedy do naszych czasów przetrwały elementy wykonane z surowców organicznych. Archeologom udało się wycisnąć ze znaleziska jeszcze więcej informacji. Z badań fizykochemicznych strzał wiemy, że ich trzony pokryto smołą z kory brzozy. Substancję tę uzyskano w wyniku kontrolowanej obróbki cieplnej kory tego drzewa. Smoła być może miała zabezpieczyć strzałę, ale jednocześnie przydawać waloru estetycznego. Naukowcy chcą przeprowadzić eksperymenty związane z zastosowaniem strzał podobnych do tych odkrytych w hiszpańskiej jaskini. Mają one wyjaśnić, do jakiej czynności były najodpowiedniejsze. Odkrycie z Hiszpanii pokazuje, jak wiele informacji o działalności ludzi w pradziejach przepada bez śladu. Być może zatem z łuków korzystano zdecydowanie wcześniej, niż sądziliśmy. Tyle że nie stosowano wówczas kamiennych grotów. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak powstały megalityczne budowle w Göbeklitepe? Poznałem prawdę na własne oczy
Słynne kamienne budowle odkryte w Göbeklitepe w Turcji mają około 11 tysięcy lat. Niektórzy nazywają je najstarszymi świątyniami na świecie. Wbrew obiegowej opinii nie pojawiły się nagle i znikąd. Sprawdziłem to na własne oczy.
Spis treści: Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe Kontekst. Słowo klucz w archeologii Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Göbeklitepe (z języka tureckiego: brzuchate wzgórze) fascynuje nie tylko archeologów, ale też wielu pasjonatów pradziejów. To w tym miejscu, zlokalizowanym na wzgórzach południowo wschodniej Turcji, niedaleko granicy z Syrią, znajdują się jedne z najstarszych na świecie monumentalnych konstrukcji wzniesionych ręką człowieka. Świątynie czy miejsca spotkań. Göbeklitepe pełne znaków zapytania Do tej pory archeolodzy odkopali blisko 10 enigmatycznych budowli (niektóre częściowo), które niektórzy określają mianem świątyń. Są owalne w zarysie. W ich kamiennych ścianach znajdują się wielkie, T-kształtne filary. Nieco większe bloki, osiągające nawet 5–6 metrów wysokości, o takim samym kształcie umieszczone są naprzeciwko siebie wewnątrz tych założeń. Pokryte są płaskorzeźbami, na których widać dzikie zwierzęta. Przyglądam się tym budowlom z kładki, którą zbudowano nad nimi dla niekończącego się tłumu odwiedzających to miejsce. Rocznie przybywa tu od kilku lat nawet paręset tysięcy osób. W 2018 roku Göbeklitepe znalazło się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, co jeszcze bardziej wzmogło zainteresowanie. Mijają mnie przede wszystkim liczne, wielopokoleniowe tureckie rodziny. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/11/20241105103419140iOS-6a37695.jpg" width="4032" height="3024" alt="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" title="Taj wygląda dzisiejszy krajobraz wokół Göbeklitepe. W czasach świetności osady rosło tu więcej drzew i było bardziej wilgotno" /> Co prawda pierwszy badacz stanowiska archeologicznego, prof. Klaus Schmidt z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), nazywał budowle świątyniami, to obecna ekipa badawcza jest bardziej ostrożna w tej kwestii. Archeolodzy mówią teraz z reguły o „specjalnych budynkach” lub „budowlach wspólnotowych”, w których spotykano się w różnych celach. Kim byli ludzie, którzy wznieśli Göbeklitepe? Pierwsze stałe siedziby ludzie zaczęli wznosić wraz z pojawieniem się rolnictwa i hodowli – wydawać by się mogło, że tak faktycznie było. Brzmi to przecież rozsądnie. Łowcy i zbieracze przemieszczali się stale za stadami zwierząt. Preferowali mobilny styl życia. Kolejne znaleziska archeologiczne pokazują, że nie jest to prawda. W Göbeklitepe archeolodzy nie znaleźli ani szczątków udomowionych zwierząt, ani roślin uprawnych. Nie stosowano też naczyń ceramicznych. A mimo to ludzie ci mieli trwałe domostwa i monumentalne konstrukcje. Najstarsze pochodzą sprzed blisko 12 tysięcy lat – powstały tuż po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, jakieś 9600 lat p.n.e. Jak to możliwe, że łowcom i zbieraczom udało się tego dokonać? Göbeklitepe pojawiło się nagle i znikąd. Za jego powstanie musiała odpowiadać jakaś zaginiona cywilizacja – przekonują tacy fantaści jak np. Graham Hancock, którego serial „Starożytna apokalipsa” można obejrzeć na jednej z platform VOD. Ta prosta i chwytliwa koncepcja nie ma jednak wiele wspólnego z prawdą. Przyjrzyjmy się faktom. Nie tylko Göbeklitepe. O świątyniach, które zniknęły Idę na wypiętrzenie płaskiego wzgórza Çakmaktepe. Zwieńczone jest łopoczącą na wietrze turecką flagą: widzę biały księżyc i gwiazdę na czerwonym tle. Wokół, gdzie nie sięgnąć wzrokiem, rozciąga się lekko pofałdowany teren, porośnięty trawami, spośród których przezierają łagodnie opadające kamienne zbocza. Docieram na miejsce. Wśród otwartych wykopów archeologicznych wita mnie energiczna kierowniczka wykopalisk dr Fatma Şahin z Uniwersytetu Cukurova w tureckiej Adanie. Nie widzę jednak żadnych wielkich filarów czy rzeźb. Przede mną są pozostałości po owalnej w zarysie konstrukcji o średnicy 16 m, nieco zatopionej w kamiennym podłożu. W jej obrzeżach są wykute kamienne ławy. Obok nich – niewielkie dołki. Ślady po kilku kolejnych są też w wewnętrznej części budowli. Na co patrzę i jaki ma to związek z Göbeklitepe? Jak wyjaśnia mi dr Şahin, jest to jedna z najstarszych osad w regionie dzisiejszej Şanlıurfy, kilkusettysięcznego, świętego dla muzułmanów miasta. – Jest starsza od Göbeklitepe i Karahantepe [tutaj też odkryto budowle z T-kształtnymi filarami – przyp. red.] o 500–1000 lat – mówi mi badaczka. To, na co patrzę, to nic innego, jak wcześniejsza wersja świątyni lub budynku specjalnego, którą kojarzymy na przykład z Göbeklitepe. Filary tej budowli były wykonane nie z wapienia, ale z drewna. Do naszych czasów nie zachowało się nic po palach wbitych w podłoże – tylko negatywy w postaci dziur. Obok znajduje się podobna budowla. Na razie przebadana tylko częściowo. Budynki specjalne otaczają niewielkie domostwa mieszkalne wykonane na planie okręgu. Z Göbeklitepe budowle te łączą również kamienne ławy wzdłuż ścian i ich owalny kształt. W ocenie prof. Şahin ówcześni ludzie byli mistrzami w obróbce drewna. Te umiejętności rozwijały się w czasie. Później wykorzystano je do rzeźbienia w wapieniu, którego jest mnóstwo w tej okolicy. I z niego powstały później też T-kształtne filary. Nie taki kamień straszny. A Göbeklitepe – nie takie wyjątkowe W ostatnich latach archeolodzy odkryli kolejne podobne budowle do tych w Göbeklitepe. Wszystkie w promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Sanliurfy. Znajdują się w Sayburç czy Karahantepe i pochodzą mniej więcej z tego samego okresu, co właśnie Göbeklitepe. Nieco późniejszą konstrukcję z kamiennymi filarami odkopano już w latach 80. XX wieku w Nevalı Çori. Nie wywołała jednak sensacji na świece. Chyba zabrakło chwytliwej dziennikarskiej narracji. O to, jak łowcy i zbieracze byli w stanie wznosić tak wielkie budowle pytam dr. Lee Clare z Niemieckiego Instytutu Archeologicznego (DAI), który jest kierownikiem prac terenowych i koordynatorem badań Göbeklitepe z ramienia DAI. Badacz zwraca uwagę, że specjalne budynki nie powstawały jednocześnie, bo pochodzą z różnych okresów istnienia osady. Zatem nie musiał być to wcale wysiłek setek osób, ale niewielkiej grupy. Poza tym surowiec znajdował się blisko, w promieniu zaledwie 100 m. Podobnie jak prof. Şahin zauważa, że mieszkańcy tego regionu mieli bogate doświadczenia w obróbce innych surowców, tak więc technika ta przydała się w obrabianiu kamieni. Nie zawsze jednak wszystko szło po myśli pradziejowych architektów. W Göbeklitepe w kamieniołomie nieopodal osady można zobaczyć filar, który porzucono w czasie wydobywania. Pękł w czasie prac kamieniarskich i go pozostawiono. Zamiast wymyślać niestworzone historii, poszukiwać zaginionych cywilizacji i wątpić w kunszt ówczesnych ludzi, warto zagłębić się w najnowsze artykuły naukowców i śledzić na bieżąco wykopaliska. Można też odwiedzić Göbeklitepe i zagadać do archeologów. Być może znajdą chwilę na pogawędkę? Kontekst. Słowo klucz w archeologii Można powiedzieć, że Göbeklitepe jest archeologicznym skarbem. To pierwsze miejsce tak szeroko znane na świecie z T-kształtnymi filarami. Stało się wizytówką Turcji i jedną z jej głównych atrakcji turystycznych. Kraj ten silnie je promuje – na przykład na prezentacji na ekranach zamontowanych na fotelach w samolocie Turkish Airlines widzę zdjęciu Göbeklitepe wśród innych ikonicznych miejscówek: Troi czy Kapadocji. Ale Göbeklitepe nie jest jedyne. I wcale nie jest wyjątkowe. Bo w archeologii ważny jest kontekst. To, co otacza skarb jest kluczowe, by mieć pełny obraz. Każdy archeolog przyzna temu stwierdzeniu rację. – Aby lepiej zrozumieć Göbeklitepe, należy przebadać wykopaliskowo inne stanowiska w regionie – powiedział mi prof. Necmi Karul, dyrektor wykopalisk na tym stanowisku i jednocześnie koordynator przedsięwzięcia Taş Tepeler Project (Projekt Kamienne Wzgórza). Celem tego projektu jest stworzenie inwentarza osad, obozowisk, terenów łowieckich, które istniały od X do VII tysiąclecia p.n.e. oraz przeprowadzenie w ich obrębie wykopalisk archeologicznych. Na celowniku badaczy jest na razie 10 stanowisk, ale wiedzą o wielu innych. Jeszcze kilka lat temu była to biała plama. Archeolodzy wiedzieli o pobycie ludzi w rejonie południowo wschodniej Turcji w kolejnych tysiącleciach, ale niemal nic nie wiedziano o tym, co działo się po zakończeniu zlodowacenia i w początkach okresu neolitu, gdy ludzie zaczęli osiadły tryb życia. Teraz się to zmienia. A Göbeklitepe jest tylko jednym z wielu elementów tej fascynującej układanki. Archeolog też (czasem) się myli. Historia odkrycia wczesnych osad neolitycznych Naukowcy określają okres, w którym powstało Göbeklitepe i inne osady jako neolit preceramiczny. Ludzie żyli tam w latach 9500–8000 lat p.n.e. W rejonie południowo-wschodniej Anatolii nie znano co prawda wówczas udomowionych zwierząt i roślin ani naczyń glinianych, jednak z jakiegoś powodu łowcy i zbieracze postanowili założyć trwałe osady. Przyczyna? To przedmiot ożywionej debaty naukowców. Badacze tego regionu poszukiwali w ciągu większej części XX wieku pierwszych neolitycznych osad na nizinach, wzdłuż rzek. Nie przychodziło im do głowy, że po zlodowaceniu wznoszono trwałe domostwa na wzgórzach. – To był mój błąd w czasie badań powierzchniowych, które prowadziłem w latach 70. XX w. Szukałem osad na nizinach. To było błędne założenie – przyznaje w rozmowie z National Geographic Polska nestor badań nad neolitem, prof. Mehmet Ozdogan z Uniwersytetu Stambulskiego. Długo archeolodzy wiązali epokę neolitu z udomowionymi zbożami i zwierzętami. Miało to doprowadzić do osiadłego trybu życia. A rolę można uprawiać tylko tam, gdzie jest sporo wody, a więc na nizinach, niedaleko źródeł. Tymczasem znaleziska z okolic Göbeklitepe wskazują, że trwałe osady pojawiły się wcześniej i to w górach. Tam nikt się ich nie spodziewał. – Dla łowców i zbieraczy góry są najlepszymi miejscami do życia. Jestem przekonany, że w górskim rejonie na północ stąd [od Şanlıurfy – przyp. red.], który nie został przebadany w ogóle, są większe osady Göbeklitepe czy Karahantepe – mówi prof. Ozdogan. I faktycznie, gdy patrzymy na mapę z odkrytymi stanowiskami z tego okresu – kropki są widoczne na razie tylko na zachód i wschód od Şanlıurfy. Profesor mówi, że lata temu udało się zlokalizować tak stare neolityczne stanowiska w regionie, ale ówcześni badacze nie mogli uwierzyć w ich wiek i znaleziska uważano za pewne anomalie. Twiedzono, że Anatolia nie mogła być centrum neolityzacji ze względu na trudny klimat, a trwałe osady miały pojawić się tysiące lat później, w epoce brązu. Obraz ten, jak widać po ostatnich wykopaliskach, okazał się błędny. O ważnej roli obecnej Turcji w procesie udomowienia roślin świadczą też badania DNA. Analizy genetyczne pszenicy samopszy wykazały, że jej udomowienie miało miejsce w górach Karacadağ (południowo-wschodnia Turcja), czyli jakieś 140 km na północny wschód od Göbeklitepe. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Nieznana społeczność sprzed ponad 5 tysięcy lat. Odkrycie archeologów w Maroku
Nie tylko w Egipcie rozkwitały w IV tysiącleciu w północnej Afryce społeczności rolnicze. Archeolodzy ogłosili właśnie odkrycie w Maroku osady po nieznanej społeczności uprawiającej rolę w tym wczesnym okresie.
Spis treści: Nieznana zaawansowana społeczność rolnicza Archeologiczne białe plamy Afryki Co odkryli archeolodzy w Oued Beht? Gdy myślimy o wczesnych społecznościach rolniczych, zwanych neolitycznymi, najczęściej stają nam przed oczami starożytny Egipt czy Mezopotamia. Uznaje się je tradycyjnie za miejsca, gdzie rozkwitały pierwsze wielkie cywilizacje. A to wszystko dzięki uprawie roli i osiadłemu trybowi życia. Nieznana zaawansowana społeczność rolnicza Archeolodzy długo uważali, że rolnictwo najpierw rozkwitło w północnej Afryce w Egipcie. Wyniki szeroko zakrojonych badań wykopaliskowych na marokańskich stanowisku archeologicznym Oued Beht zdają się negować tę hipotezę. Opublikowano je na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Międzynarodowy zespół badaczy z Anglii, Włoch, Maroka i Hiszpanii twierdzi, że udało mu się zidentyfikować nieznaną wcześniej neolityczną społeczność w północno-zachodniej Afryce, która żyła 3400–2900 lat p.n.e. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/09/urncambridge.orgidbinary20240912083126276-0474S0003598X24001017S0003598X24001017figU1-ff04c58.png" width="768" height="768" alt="Lokalizacja Oued Beht, unikatowego stanowiska archeologicznego w Maroku/Fot. Cyprian Broodbank et. al, Antiquity 2024" title="Lokalizacja Oued Beht, unikatowego stanowiska archeologicznego w Maroku/Fot. Cyprian Broodbank et. al, Antiquity 2024" /> Według odkrywców jest to najwcześniejszy i największy kompleks rolniczy znaleziony w Afryce poza Nilem. – Sugeruje to, że Maghreb odegrał kluczową rolę w kształtowaniu zachodniej części basenu Morza Śródziemnego w czwartym i trzecim tysiącleciu p.n.e. – twierdzą badacze. Archeologiczne białe plamy Afryki Jak to możliwe, że dopiero teraz archeolodzy doszli do tak śmiałych wniosków? Winę zwalają na niedostateczny stan badań. – Przez ponad sto lat ostatnią wielką niewiadomą późniejszej prehistorii śródziemnomorskiej była rola odgrywana przez społeczeństwa afrykańskich wybrzeży Morza Śródziemnego na zachód od Egiptu. Nasze odkrycia dowodzą, że luka ta nie była spowodowana brakiem większej aktywności prehistorycznej, ale względnym brakiem badań i publikacji. Oued Beht potwierdza teraz centralną rolę Maghrebu w powstaniu zarówno śródziemnomorskich, jak i szerszych społeczeństw afrykańskich – uważają autorzy publikacji. W XIX w. i w początkach XX wieku światowi archeolodzy skupiali swoje wysiłki na badaniu Egiptu i Mezopotamii. Skusiły ich do tego spektakularne zabytki: piramidy i świątynie. Takich budowli w innych częściach Afryki północnej jest zdecydowanie mniej. Dlatego też przeszłość tych krain jest zdecydowanie słabiej poznana. Co odkryli archeolodzy w Oued Beht? Twierdzenia naukowców na temat tego nowego odkrycia brzmią bardzo szumnie. A co tak naprawdę udało im się odkryć? Nie są to wcale ruiny po pradawnych domostwach ani budowlach porównywalnych do tych z Egiptu z tego okresu. Są to przede wszystkim liczne zabytki świadczące o tym, że społeczność ta trudniła się rolnictwem. W czasie szeroko zakrojonych prac wykopaliskowych na powierzchni blisko 20 ha udało się odkryć: skorupy naczyń ceramicznych (ponad 26 tys. fragmentów), kamienne topory (50 sztuk), odłupki i narzędzia krzemienne, w tym sierpy (blisko 3 tys.) i rozcieracze. O tym, że była to osada świadczą nie tylko liczne narzędzia i wyposażenie domostw, ale też doły, w których zapewne przechowywano zboże. Jak widać, nie są to spektakularne zabytki. Świadczą jednak o tym, że żyjące wówczas ludy znały rolnictwo. A to dla tego okresu i lokalizacji jest dla archeologów nowością. Naukowcy zwrócili też uwagę na interesujący fakt. Podobne ślady archeolodzy wcześniej odkryli na Półwyspie Iberyjskim. Tam też odkrywano na stanowiskach archeologicznych na wyroby z kości słoniowej i strusich jaj. Oznacza to, że społeczności z tych dwóch kontynentów były ze sobą w kontakcie już w IV tysiącleciu p.n.e. Wygląda na to, że Maghreb odegrał kluczową rolę w rozwoju zachodniej części basenu Morza Śródziemnego w czwartym tysiącleciu p.n.e. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy ten pochówek należy do kobiety-szamanki sprzed 12 000 lat? Tajemnicze znalezisko z Turcji
Pochowane w przełomowym momencie historii ludzkości szczątki kobiety wraz z dzikimi zwierzętami mogą sugerować, że odegrała ona ważną – i nieoczekiwaną – duchową rolę. Czy była to szamanka?
Spis treści: Dziwny pochówek kobiety Wczesne rytuały neolitu preceramicznego Neolityczny szamanizm Nowa era ludzkości Kobieta pochowana około 12 000 lat temu w górnym biegu rzeki Tygrys w południowo-zachodniej Turcji mogła być szamanką. Być może łączył ją duchowy związek z dzikimi zwierzętami – sugerują to wyniki badań opublikowane w czasopiśmie „L'Anthropologie”. Niezwykły pochówek w Çemka Höyük (po turecku „kopiec nad wodą”) miał miejsce w okresie, który archeolodzy nazywają neolitem preceramicznym A. Był to przejściowy etap społeczeństwa ludzkiego między 10 000 a 8 800 rokiem p.n.e. i na krótko przed rozwojem rolnictwa. Ludzie w tym czasie nadal byli łowcami-zbieraczami, podobnie jak ich mezolityczni przodkowie, a ceramika nie została jeszcze wynaleziona. Wygląda jednak na to, że tworzyli już osady, ale nie całoroczone, w miejscach takich jak Jerycho na terytoriach palestyńskich i Göbekli Tepe – to stanowisko archeologiczne w Turcji około 240 km na zachód od Çemka Höyük. Dziwny pochówek kobiety Kobietę, która zmarła z przyczyn naturalnych w wieku 25 do 30 lat, pochowano pod podłogą budynku z cegły mułowej w Çemka Höyük. Kolejnych 14 osób pochowano pod innymi budynkami znajdującymi się w pobliżu. Grzebanie zmarłych pod podłogą domu było powszechne w czasach neolitu preceramicznego A. Jednak archeolodzy byli zaskoczeni, że grób kobiety był przykryty dużym blokiem wapienia – nietypowym dla pochówku z tego okresu. Po odkopaniu grobu pojawiły się kolejne niespodzianki: czaszka tura (prymitywnego wołu) spoczywała u jej stóp. Inne kości zwierzęce, w tym skrzydło kuropatwy, noga kuny i szczątki owcy lub kozy, były rozrzucone po całej jamie grobowej. Pochówek kobiety miał miejsce przed udomowieniem zwierząt gospodarskich. A więc zwierzęta musiały być dzikie – wyjaśnia archeolog Ergül Kodaş z tureckiego Uniwersytetu Mardin Artuklu i główny autor badania. Obecność tak wielu kości tura wskazuje również na znaczenie dzikiego bydła, które nie zostało udomowione przez kolejne tysiące lat, ale było już głównym spożywanym zwierzęciem. Wczesne rytuały neolitu preceramicznego Brytyjska archeolog Kathleen Kenyon zdefiniowała neolit preceramiczny A podczas wykopalisk w Jerychu w latach pięćdziesiątych XX wieku. Opisała ówczesne społeczności jako proste ludy łowiecko-zbierackie, ale archeolodzy coraz lepiej rozumieją, jak złożone były ówczesne procesy. Świadczą o tym odkrycia wyrafinowanych narzędzi i skomplikowanych osad neolitu preceramicznego A. Obecnie archeolodzy uważają, że ruiny z czasów neolitu preceramicznego A w Göbekli Tepe reprezentują złożoną osadę lub świątynię, wzniesioną częściowo z monumentalnych filarów pokrytych rzeźbami lwów, byków i lisów. Badanie przeprowadzone przez Kodaşa i jego zespół, opublikowane w czasopiśmie „Antiquity” na początku 2024 r., opisuje również osobiste ozdoby ze stanowiska archeologicznego Boncuklu Tarla z tego samego okresu. A to miejsce może być również najstarszym kanałem ściekowym na świecie. Naukowcy sugerują, że niezwykły pochówek w Çemka Höyük może świadczyć o tym, że kobieta była „szamanką”, która miała kontakt ze światem duchów zwierząt. Badacze przyznają jednak, że dziwne cechy pochówku mogą wynikać z innych praktyk rytualnych, w tym kultu zwierząt, metonimii (np. że kość ze skrzydła ptaka może powodować lot) lub ucztowania podczas pochówku, a nie szamanizmu. – [Szaman] nie jest terminem, który sugerujemy. Inne wydarzenia mogą powodować podobny wygląd pochówków. Jednak nie są one widoczne w pochówkach innych osób na terenie osady – dodaje Kodaş. Neolityczny szamanizm Archeolog z Uniwersytetu Oksfordzkiego Bill Finlayson, ekspert w dziedzinie okresu preceramicznego A, który nie był zaangażowany w badanie, przypomina, że termin „szaman” ukuto w XVIII wieku w celu opisania rdzennych praktyk na Syberii. Może on nie odzwierciedlać roli neolitycznych „szamanów”, takich jak kobieta pochowana w Çemka Höyük. Zauważył jednak, że niektóre pochówki z tego okresu są opisywane jako „szamańskie” ze względu na ich podobieństwo do liczącego 12 000 lat pochówku kobiety czasami opisywanej jako „szamanka” lub „czarownik” w jaskini Hilazon Tachit w Izraelu. Kobietę pochowana z dziesiątkami skorup żółwi, odciętą ludzką stopą, miednicą lamparta i skrzydłem orła przedniego. – To mógł być ktoś, kto był nieco nietypowy lub szczególnie utalentowany, a może praktykujący rytuały. (…) Możliwe, że była szamanką, ale termin ten jest dziś używany głównie dlatego, że jest to przyjemny i poręczny skrót [myślowy] – mówi Finlayson. Nowa era ludzkości Ale Steve Mithen, archeolog z University of Reading w Wielkiej Brytanii, który nie był zaangażowany w badania, twierdzi, że poważne zmiany społeczne i środowiskowe w okresie neolitu preceramicznego A mogły zwiększyć status ludzi, których zadaniem było komunikowanie się z niewidzialnymi mocami. – Ludzie eksperymentowali z nowymi sposobami życia, w tym z osiadłym trybem życia, uprawą roślin, hodowlą zwierząt i nowymi technologiami. Ich poziom zagrożenia i niepewności wzrósł, co doprowadziło do większej intensywności praktyk szamańskich – uważa Mithen. Thomas Levy, archeolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego, który również nie brał udziału w badaniach, twierdzi, że ostatnie odkrycia w Çemka Höyük są ważnym dodatkiem do współczesnego rozumienia tego okresu i ewolucji złożonych społeczeństw osiadłych z grup łowców-zbieraczy. Archeolodzy uważają, że wierzenia odegrały ważną rolę w rozwoju wczesnych społeczeństw, a ten zagadkowy pochówek wskazuje, że kobiety były w ten proces silnie zaangażowane. – Niedawne odkrycie kobiecego pochówku związanego z egzotycznymi zwierzęcymi ofiarami grobowymi wymaga ponownego przemyślenia roli kobiet w tym procesie – uważa Levy. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Geniusze z epoki kamienia. Budowlę megalityczną sprzed 6 tys. lat stworzyli ludzie, którzy znali się na nauce
Megalityczny grobowiec z okresu epoki kamienia został zbudowany „z milimetrową precyzją”. Jego konstruktorzy ustawali ściany pod kątem, a dach ukształtowali tak, by był jak najmocniejszy. To wymagało wiedzy o geologii i fizyce.
W tym artykule: Jak wniesiono grobowiec megalityczny Ściany i dach Dolmen de Menga: jak powstały? Mistrzowie transportu Dolmen de Menga to megalityczna budowla z około 3800–3600 r. p.n.e. Znajduje się na Półwyspie Iberyskim niedaleko miejscowości Antequera w Andaluzji. Jak inne dolmeny – czyli megalityczne grobowce z epoki kamienia gładzonego – składa się z głazów częściowo wkopanych z ziemię oraz kamiennego dachu. Wejście do grobowca znajduje się u szczytu wzgórza. Budowla jest ogromna. Jej komora ma 27,5 metra długości, 6 m szerokości i 3,5 m wysokości. Została zbudowana z 32 wielkich głazów. Największy z nich waży ponad 150 ton. To trzy razy więcej niż najcięższy kamień ze Stonehenge. Dolmen de Menga został odkryty w XIX wieku. Od tej pory nie przestaje zadziwiać naukowców. Jak mieszkańcy neolitu mogli wznosić tego rodzaju konstrukcje – bez dźwigów, podnośników, koparek, całej współczesnej wiedzy inżynieryjnej i budowlanej? W artykule opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Science Advances” zastanawia się nad tym zespół hiszpańskich badaczy. Jak wniesiono grobowiec megalityczny Leonardo García Sanjuán ze współpracownikami przeprowadził szczegółowe geologiczne i archeologiczne badania głazów składających się na Dolmen de Menga. Naukowcy chcieli się dowiedzieć, jaka wiedza była potrzebna jego budowniczym, by wznieść grobowiec. Jak piszą w swojej pracy uczeni, „krytycznych problemów” dotyczących Dolmen de Menga było kilka. Np. dlaczego monument został częściowo wkopany w ziemię? Albo: jak na swoich miejscach umieszczono masywne głazy? No i jak to możliwe, że budowla, zbudowana z miękkiego i dość kruchego kamienia, przetrwała aż do naszych czasów? – Odpowiedzi na te pytania są niezbędne do zrozumienia, w jaki sposób budynek, wykonany przy użyciu rzekomo „prymitywnej” technologii, z powodzeniem stoi na nogach od prawie 6000 lat. Nasze ustalenia są całkowicie sprzeczne z ideą „prymitywności” lub „toporności” – piszą autorzy artykułu. Ściany i dach Dolmen de Menga: jak powstały? Dolmen de Menge nie ma prostych ścian. Zostały one pochylone do środka, tak że wnętrze grobowca ma kształt trapezoidalny. Przygotowano im specjalne „gniazda”, w które zostały osadzone w taki sposób, by jedna trzecia każdego głazu znajdowała się pod ziemią. Hiszpańscy badacze twierdzą, że słupy te ustawiono na swoich miejscach „z milimetrową precyzją”. Jak tego dokonano? Neolityczni inżynierowie nie mogli skorzystać z pochylni, po których zsunęliby kamienie, ponieważ były one na to zbyt kruche. Zamiast tego mogli wpierw nieco nasunąć głaz nad otwór, w którym miał się znaleźć. Następnie ostrożnie, płynnie i stopniowo pochylali go, korzystając z przeciwwagi osadzonej na linach oraz drewnianego klina. Równie wyrafinowana była konstrukcja dachu. Jeden z tworzących go kamieni został wyrzeźbiony tak, by podnosił się na środku komory i opadał na bokach. Dzięki temu działające siły rozkładały się jak na łuku, co wzmacniało dach. – O ile nam wiadomo, jest to pierwszy przypadek udokumentowania zasady działania łuku w historii ludzkości – powiedział „New Scientistowi” García Sanjuán. Mistrzowie transportu Ta sama grupa badaczy opublikowała inny artykuł o Dolmen de Menga pod koniec 2023 r. Wówczas naukowcy wykazali, że kamienie, z których powstał grobowiec, przetransportowano z odległości ok. 1 km, z kamieniołomu Cerro de la Cruz. Spekulowali wówczas, że do transportu użyto drewna i lin. Teraz dodali, że miejsce wydobycia kamienia znajdowało się 50 m powyżej terenu przeznaczonego pod dolmen. Dzięki temu transport odbywał się po wygodnym, opadającym stoku. Jednak należało go wpierw odpowiednio przygotować. – Przetransportowanie tak ciężkich kamieni byłoby możliwe jedynie na wcześniej wykonanej i starannie zaprojektowanej drodze (lub „torowisku”), która minimalizowałaby tarcie. Pomocne byłoby użycie drewnianych belek tworzących ścieżkę (…), a także ogromnych sań – piszą naukowcy. Nie wahają się nazywać budowniczych dolmenu architektami i inżynierami. Przypisują im „geniusz kreatywny”, dzięki któremu rozwiązano problemy konstrukcyjne pojawiające się podczas budowy. A także wiedzę o geologii i fizyce, odpowiadającą podstawowej wiedzy naukowej. Źródło: Science Advances, New Scientist. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zaskakujące odkrycie w Stonehenge. „Kamień ołtarzowy” pochodził z bardzo odległego miejsca
Nie z Walii, ale ze Szkocji pochodzi „kamień ołtarzowy”, który znajduje się w centralnej części najsłynniejszej budowli megalitycznej na świecie – Stonehenge. Teraz archeolodzy głowią się, w jaki sposób pokonał 750 kilometrowy dystans do Wiltshire w południowej Anglii.
W tym artykule: Skąd pochodzi „ołtarz” ze Stonehenge? W jaki sposób „kamień ołtarzowy” dotarł do Stonehenge? Stonehenge – czym był najsłynniejszy krąg kamienny świata? Archeolodzy, ale też eksperci innych specjalności nieustannie badają krąg megalityczny Stonehenge w Anglii. Mimo wielu lat badań to stanowisko archeologiczne nie przestaje zadziwiać naukowców. Skąd pochodzi „ołtarz” ze Stonehenge? Eksperci z australijskiego Curtin University i brytyjskich Aberystwyth University oraz University College London wzięli za cel tzw. kamień ołtarzowy, który znajduje się w centralnej części Stonehenge. Głaz waży aż 6 ton. Czy faktycznie był ołtarzem? Tego nie wiemy, ale ze względu na swoje położenie w kręgu i układ taką nazwę nadali mu archeolodzy. Długo uważano, że pradziejowi budowniczowie przywlekli go z Walii, z miejsca odległego o około 250 km. Takie dokonanie w III tysiącleciu p.n.e. byłoby wielkim wyczynem. Okazuje się, że przedsięwzięcie było jeszcze bardziej spektakularne. Bo zdaniem badaczy, którzy zaprezentowali wyniki analiz kamienia na łamach prestiżowego czasopisma „Nature”, przetransportowano go aż ze Szkocji. To dystans około 750 km! W jaki sposób „kamień ołtarzowy” dotarł do Stonehenge? Naukowcy z Curtin University zbadali wiek i skład chemiczny ziaren mineralnych we fragmentach „kamienia ołtarzowego”. Jest to blok piaskowca o grubości 50 cm i wymiarach 5 x 1 metr. Eksperci stwierdzili, że tego typu skały pochodzą z Basenu Orkadyjskiego w północno-wschodniej Szkocji i zdecydowanie różnią się od tych z Walii. Ziarna minerałów mają w większości od 1000 do 2000 milionów lat, pozostałe minerały mają około 450 milionów lat. Ustalenie rodzi kolejne pytania. – Biorąc pod uwagę ograniczenia technologiczne epoki neolitu, w jaki sposób tak masywny kamień został przetransportowany na duże odległości około 2600 roku p.n.e.? – zastanawia się główny autor analizy, Anthony Clarke. – Odkrycie to ma również dla mnie osobiste znaczenie. Dorastałem w Mynydd Preseli w Walii, skąd pochodzi część kamieni Stonehenge. Po raz pierwszy odwiedziłem Stonehenge, gdy miałem rok, a teraz w wieku 25 lat wróciłem z Australii, aby pomóc w dokonaniu tego naukowego odkrycia. Można powiedzieć, że zatoczyłem pełne koło w kamiennym kręgu – powiedział naukowiec. Współautor badania, prof. Chris Kirkland uważa, że nowe ustalenie wskazuje na zaawansowany poziom koordynacji działań w okresie neolitu. – Transport tak ogromnego ładunku drogą lądową ze Szkocji do południowej Anglii byłby niezwykle trudny, co wskazuje na prawdopodobny morski szlak żeglugowy wzdłuż wybrzeża Wielkiej Brytanii – przypuszcza ekspert. W jego ocenie sugeruje to istnienie długodystansowych sieci handlowych i wyższego poziomu organizacji społecznej, niż uważają archeolodzy. Sensacja w Stonehenge zmienia naszą wiedzę o pochodzeniu budowli. Kamienie ważące tony pokonały ponad 120 km Stonehenge nadal kryje wiele tajemnic. Wiadomo już, kiedy i w jakim celu mogła powstać budowla. A co z pochodzeniem materiałów? Nowe odkrycie burzy dotychczasowe wyobrażenie o historii megali... Stonehenge – czym był najsłynniejszy krąg kamienny świata? Do dzisiaj trwają dyskusje, jaka była funkcja Stonehenge. Nie ulega jednak wątpliwości jej ścisły związek z ówczesną religią i wierzeniami. Społeczności żyjące w epoce neolitu i brązu włożyły wielki wysiłek w budowę tej monumentalnej struktury. A przecież nie pełniła ona żadnej praktycznej funkcji. Eksperci zwrócili uwagę na intrygującą lokalizację kamieni sarsenowych umieszczonych w centrum budowli około 2500 r. p.n.e. Gdy staniemy w centrum kręgu w dniu przesilenia letniego, wschodzące słońce dostrzeżemy tuż na lewo od Heel Stone – megalitu umieszczonego poza kręgiem. Wydaje się, że obok niego stał drugi głaz. Oznacza to, że słońce wschodziło w ten specjalny dzień między nimi. Naukowcy dostrzegli też interesujące związki z zachodem słońca w przesilenie zimowe. Słońce pierwotnie zachodziło między dwoma kamieniami najwyższego trylitu (konstrukcji składającej się z dwóch pionowych kamieni zwieńczonych poziomym nadprożem). Promienie słoneczne padały tuż nad „kamieniem ołtarzowym”. Ułożenia kamieni w Stonehenge związane jest zatem z ruchami słońca w ciągu roku, co miało zapewne kluczowe znaczenie w ówczesnej religii, ale też w życiu – cykliczną uprawą ziemi tych rolniczych społeczności. Z wykopalisk wynika, że obszar w obrębie kamiennego kręgu był utrzymywany w czystości. Ludzie przybywali tutaj, aby świętować środek lata i środek zimy – tak w każdym razie sądzą archeolodzy. Źródła: Nature, English Heritage. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Neolityczna osada sprzed 7000 lat. Archeolodzy odkryli ją w okolicach Pragi
Czescy archeolodzy odnaleźli pozostałości wyjątkowo dobrze zachowanej osady z okresu neolitu. Jej ślady znaleziono w pobliżu wsi Kutná Hora, niedaleko Pragi.
W tym artykule: Neolityczna osada odkryta pod Pragą Osada była bardzo dobrze zachowana Dlaczego miejsce to zostało opuszczone przez osadników? Neolit to przełomowy okres w dziejach ludzkiego gatunku. Podczas tego ostatniego okresu epoki kamienia ludzie zaczęli zajmować się rolnictwem, a także hodowlą zwierząt. Było to przejście ze zbieractwa i łowiectwa na rzecz osiadłego trybu życia. To właśnie wtedy zaczęło powstawać wiele osad, w których rozwijały się zalążki gospodarki i kwitło życie. Proces ten nazwany jest „rewolucją neolityczną”. Neolityczna osada odkryta pod Pragą Właśnie dlatego odkrycia z okresu neolitu są bardzo ciekawym materiałem badawczym dla archeologów. Nic dziwnego, że osada odnaleziona w pobliżu Kutnej Hory zafascynowała czeskich badaczy. Badacze z Czeskiej Akademii Nauk prowadzili w tym regionie wykopaliska archeologiczne i nie spodziewali się, że odnajdą osadę, która po 7000 latach była tak dobrze zachowana. – To miejsce odkryto wczesną wiosną w ramach wykopalisk ratowniczych. Pewnego dnia ze zdziwieniem odkryliśmy relikty nietypowej dla tego regionu osady. Od razu wiedzieliśmy, że mamy do czynienia z osadą neolityczną – powiedział w rozmowie z Radio Prague International Daniel Pilařz, archeolog i profesor na Czeskiej Akademii Nauk. – To stanowisko nazwaliśmy Dobřeň, którego nazwa pochodzi od pobliskiej wsi. Jest wyjątkowe ze względu na stan zachowania. To cud, że w późniejszych tysiącleciach miejsce to nie zostało zabudowane ani zniszczone. Prehistoryczne osady zlokalizowane są zwykle w najbardziej żyznych regionach nadających się do uprawy roli – tłumaczy archeolog. Osada była bardzo dobrze zachowana – Oznacza to, że w jednym miejscu budowano najpierw osadę neolityczną, a później w jej miejscu powstawała osada z epoki brązu lub epoki żelaza. Dlatego osady neolityczne są bardzo często zniszczone lub trudniejsze do identyfikacji z archeologicznego punktu widzenia – wyjaśnił badacz. Archeolodzy odkryli w Czechach gigantyczny grobowiec sprzed 5,5 tysiąca lat. Był długi jak dwa boiska Blisko 200 metrów długości ma grobowiec odkryty przez archeologów w Czechach w trakcie budowy autostrady. Odkrycie to plasuje się wśród największych konstrukcji tego typu znanych z okresu n... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-odkryli-w-czechach-gigantyczny-grobowiec-sprzed-5-5-tysiaca-lat-byly-dlugi-jak-dwa-boiska-46f6803.png" width="938" height="492" alt="Archeolodzy odkryli w Czechach gigantyczny grobowiec sprzed 5,5 tysiąca lat. Były długi jak dwa boiska" title="Archeolodzy odkryli w Czechach gigantyczny grobowiec sprzed 5,5 tysiąca lat. Były długi jak dwa boiska" /> Z osadą Dobřeň jest jednak inaczej. Badacze mają teorię, że miejsce to było zamieszkiwane tylko przez krótki czas, być może tylko przez kilka pokoleń. Później osada została zapomniana na setki i tysiące lat. – Przez następne tysiąclecia miejsce to nigdy nie było wykorzystywane, a przynajmniej nikt tam nie mieszkał. Odkrycie to daje nam więc wspaniały wgląd w świat neolitu – dodał. Na terenie osady naukowcy znaleźli ślady co najmniej czterech domów. Same domostwa nie zachowały się, ponieważ najprawdopodobniej zostały wybudowane z drewna. – Domy te miały około pięciu metrów szerokości i 10 do 20 metrów długości, więc jak na tamte czasy były dość duże – twierdzą autorzy odkrycia. Dlaczego miejsce to zostało opuszczone przez osadników? Oprócz domów na terenie osady znajdowały się doły, bardzo charakterystyczne dla osad neolitycznych. Służyły przede wszystkim do wydobywania gliny, która była materiałem do budowy różnych konstrukcji znajdujących się na terenie siedliska. Gdy glina się kończyła, doły te służyły jako swoiste „śmietniska”, gdzie wyrzucano najróżniejsze odpady. – Te odpady są jednak dla nas bardzo ważne, ponieważ dają doskonały wgląd w codzienne życie ludzi neolitu – wyjaśnił Pilařz. Co ciekawe, okolice Kutnej Hory charakteryzują się przede wszystkim niezbyt żyznymi glebami. Tego nie mogli jednak dobrze wiedzieć prehistoryczni osadnicy. – Osada leży na niewielkim wzniesieniu pomiędzy dwoma strumieniami, dzięki czemu w pobliżu znajduje się słodka woda. Ludzie, którzy się tam osiedlili, prawdopodobnie nie wiedzieli, że gleba nie jest wystarczająco żyzna – twierdzą uczeni. Wszystko wskazuje na to, że ludzie mieszkali tam przez kilka pokoleń, ale w końcu opuścili osadę, bo nie mogli w tej okolicy uprawiać ziemi. – Tak więc obszar ten był pusty aż do późnego średniowiecza, kiedy to przybyli na ten region ludzie o zupełnie innej technologii rolniczej i pozostał zamieszkany do dziś – podsumowali badacze. Naukowcy mają w planach kolejne wykopaliska na tym stanowisku archeologicznym. Planują również przeprowadzenie datowania radiowęglowego i luminescencyjnego, a także inne badania, które pomogą im ustalić jak najwięcej faktów z życia neolitycznych osadników w Czechach. Źródło: Radio Prague International. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tajemnicze kamienne kręgi sprzed 7000 lat. Badania wykazały, że niegdyś zamieszkiwali je ludzie
Archeolodzy w zachodniej Arabii Saudyjskiej zidentyfikowali osiem kamiennych kręgów jako dawne domostwa. Badacze twierdzą, że wiele tysięcy lat temu w regionie tym znajdowała się dużych rozmiarów osada.
W tym artykule: Kamienne kręgi na zachodzie Arabii Saudyjskiej Technologia neolitycznych budowniczych Kim byli ludzie, którzy zamieszkiwali tę osadę? Ḥarrat Khaybar to pole wulkaniczne położone na zachodzie Arabii Saudyjskiej i na północ od miasta Medyna. Zajmuje powierzchnię około 12 tys. km². Ostatnia erupcja wulkanu w tym miejscu wydarzyła się między 600 a 700 rokiem n.e. To właśnie tutaj archeolodzy odnaleźli enigmatyczne konstrukcje kamienne, które datowane są na okres neolitu. Kamienne kręgi na zachodzie Arabii Saudyjskiej Odkrycie zostało opublikowane w czasopiśmie naukowym „Levant”. Odpowiada za nie zespół naukowców kierowany przez archeolożkę Jane McMahon z Uniwersytetu w Sydney. W ramach badań przeanalizowano 431 kamiennych kręgów w różnych miejscach, które zlokalizowane były blisko miasta Al-Ula. Wnioski z badania są następujące. Kręgi te były niegdyś budynkami mieszkalnymi lub schronami. Stojące kamienie są jedynie pozostałościami po większych ścianach, a budowle miały posiadać dachy. Naukowcy twierdzą, że najstarsze konstrukcje mają nawet 7000 lat.– Badanie to pokazuje, że mieszkańcy regionu byli bardziej zaawansowani technologicznie, niż wcześniej sądzono – napisali autorzy w oświadczeniu. Technologia neolitycznych budowniczych Konstrukcje miały być zbudowane z pionowo wzniesionych płyt kamiennych. Średnica kręgów wynosiła od czterech do ośmiu metrów. – Na zewnątrz znajdowały się dwa rzędy płyt, które prawdopodobnie służyły jako fundamenty dla drewnianych kolumn, być może wykonanych z delikatnego materiału, który podtrzymywał dach – twierdzą badacze. Centralna płyta, która znajdowała się wewnątrz kamiennego kręgu, była podstawą dla głównej drewnianej kolumny. – Ta cecha architektoniczna sugeruje, jak dobrze pradawni budowniczy zdawali sobie sprawę z rozkładu ciężaru. Oraz z tego, jak ważne jest wsparcie poszczególnych elementów architektonicznych, aby cała konstrukcja się nie zawaliła – twierdzi prof. McMahon. Ponadto wśród pozostałości niektórych kręgów archeolodzy odnaleźli kamienne narzędzia, a także szczątki różnych stworzeń. Dowody te sugerują, że dachy mogły być wykonane ze skór zwierzęcych. Ponadto podczas wykopalisk odkryto narzędzia związane z hodowlą zwierząt. W tym urządzenia, które mogły być wykorzystywane do strzyżenia wełny i uboju owiec – twierdzą archeolodzy. Kim byli ludzie, którzy zamieszkiwali tę osadę? Wewnątrz kręgów lub w bliskiej odległości od nich badacze znaleźli także różnorodne muszle. Wszystkie z nich pochodziły z Morza Czerwonego, które znajduje się około 120 km na zachód od stanowiska archeologicznego. Odkryto tam również proste ozdoby i bransoletki wykonane z piaskowca i wapienia. Archeolodzy odkryli w Arabii Saudyjskiej potężne fortyfikacje sprzed 4 tysięcy lat. Ich funkcja nie jest oczywista Blisko 15 km długości miały fortyfikacje, które 4 tysięcy lat temu otaczały całą oazę Chajbar na Półwyspie Arabskim. Jakie było ich zastosowanie? <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-odkryli-potezne-fortyfikacje-sprzed-4-tysiecy-lat-ich-funkcja-nie-jest-oczywista-3a8291e.png" width="938" height="492" alt="Archeolodzy odkryli potężne fortyfikacje sprzed 4 tysięcy lat. Ich funkcja nie jest oczywista" title="Archeolodzy odkryli potężne fortyfikacje sprzed 4 tysięcy lat. Ich funkcja nie jest oczywista" /> – Te konstrukcje mogły być wykorzystywane do wszelkich działań. Wewnątrz znaleźliśmy dowody wytwarzania obiektów kamiennych, gotowania i jedzenia. A także zagubione i połamane narzędzia używane do obróbki skór zwierzęcych – powiedziała prof. McMahon. Oznacza to, że wiele z tych kamiennych struktur mogło pełnić funkcję domostw, ale w niektórych mogły się także odbywać wyłącznie prace rzemieślnicze. Zespół przyznał, że tezę o tym, iż kręgi niegdyś były budynkami mieszkalnymi, potwierdzają nie tylko obiekty odnalezione wewnątrz, ale także podobieństwa do starożytnych domów odkopanych w Jordanii. McMahon tłumaczy, że neolityczni mieszkańcy tego regionu nie byli wyłącznie pasterzami. Mieli wyrafinowaną architekturę, udomowili zwierzęta, które hodowali, a także wytwarzali misterne ozdoby, dekoracje i tworzyli praktyczne narzędzia. Liczba i wielkość tych kamiennych kręgów sugeruje, że mamy do czynienia z większą osadą, którą zamieszkiwało bardzo dużo osób. Źródło: Uniwersytet w Sydney. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dżuma dziesiątkowała Europejczyków nie tylko w średniowieczu. Po raz pierwszy mogła uderzyć w epoce kamienia
Pierwsza wielka epidemia dżumy mogła wybuchnąć tysiące lat przed dżumą Justyniana z VI w. n.e. Analiza DNA z neolitycznych pochówków sugeruje, że dżuma szalała w Europie już kilka tysięcy lat przed naszą erą.
W tym artykule: Trzy epidemie dżumy Skąd się wzięła dżuma? Choroba atakująca kolejne pokolenia To jedna z największych zagadek dotyczących epoki neolitu. Ok. 5-6 tys. lat temu gwałtownie zmniejszyła się liczba ludności zamieszkującej wówczas Eurazję. Duża część ludzkich osad została na zawsze porzucona. Co było przyczyną tzw. neolitycznego załamania? Naukowcy mają różne teorie na ten temat. Wskazywano np. na pogarszające się warunki rolnicze, trudności z uprawą zbóż albo wojny. Jednak regularnie powracało jeszcze inne wyjaśnienie: atak jakiejś wyjątkowo zjadliwej zakaźnej choroby. Na pierwszym miejscu wśród kandydatek znajdowała się dżuma. Na to, że taki scenariusz jest coraz bardziej prawdopodobny, wskazuje praca opublikowana dzisiaj w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature”. Jej autorzy ze Szwecji i Danii przedstawiają nowe dowody na to, że pierwsza epidemia dżumy wybuchła już ok. 3 tys. lat p.n.e. Czyli kilka tysięcy lat wcześniej niż sądzono. Trzy epidemie dżumy Dotychczas dżumę uważano za przekleństwo naszej ery. Pierwsza wielka epidemia tej choroby (zwana dżumą Justyniana) wybuchła w Cesarstwie Bizantyjskim w VI w. n.e. Jej kolejne fale nękały ludzi przez następne dwieście lat. Choroba mogła pochłonąć nawet 100 mln istnień, w tym 40 proc. mieszkańców Konstantynopola. W VIII w. ogniska dżumy wygasły i Europejczycy mogli o niej na kilkaset lat zapomnieć. Jednak w XIV w. dżuma uderzyła ponownie. Przypuszcza się, że pojawiła się w Azji Środkowej, skąd przez Krym trafiła do południowej Europy. Szybko rozprzestrzeniła się na cały kontynent. Ta epidemia została nazwana czarną śmiercią – od charakterystycznego objawu, czyli ciemnych guzów pojawiających się w pachwinach chorego. Czarna śmierć zdziesiątkowała średniowieczną populację Europy. W dużych miastach takich jak Paryż czy Londyn mogła umrzeć nawet połowa mieszkańców. W sumie choroba zabiła nawet jedną trzecią ówczesnej ludności. Dżuma nękała Europejczyków – choć na mniejszą skalę – również w kolejnych stuleciach. Po raz trzeci masowo zaatakowała w Chinach i Indiach już w XIX w. Zabiła wówczas 10 mln ludzi. W 1894 r. nastąpił naukowy przełom: bakteriolog Alexandre Yersin zidentyfikował bakterię wywołującą chorobę – Yersinia pestis. Niedługo później opracowano szczepionkę. Skąd się wzięła dżuma? W historii ludzkości były więc trzy wielkie epidemie dżumy. Tylko czy na pewno? Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Kopenhaskiego i Uniwersytetu w Göteborgu dżuma mogła wywołać epidemię również w neolitycznej Europie. Do takich wniosków doprowadziła ich analiza DNA pozyskanego z kości i zębów 107 osób, które zmarły ok. 5 tys. lat temu. Większość pochówków pochodziła z terenów dzisiejszej Szwecji. – Analizy pokazują, że 18 z tych osób, czyli 17 proc., w chwili śmierci było zarażonych dżumą – mówi Frederik Seersholm, współautor pracy. – Nasze wyniki wskazują też, że najmłodszy ze szczepów choroby miał potencjał wywołania epidemii – dodaje badacz. Zarazy, które dziesiątkowały ludzkość Dżuma Justyniana, Czarna śmierć. Przyjrzyjmy się bliżej paru zarazom, które przyczyniły się do zdziesiątkowania ludzi na świecie. Choroba atakująca kolejne pokolenia Badania DNA pozwoliły również odtworzyć relacje między zmarłymi. Dzięki temu dowiedzieliśmy się, że dżuma nękała więcej niż jedno pokolenie. W jednej z analizowanych rodzin na przestrzeni sześciu generacji dżuma pojawiła się aż trzykrotnie. – Kwestia możliwego pokrewieństwa pomiędzy osobami, których kości i zęby odnaleziono w grobowcach megalitycznych, jest przedmiotem dyskusji od co najmniej 200 lat. Było wiele teorii i spekulacji, ale teraz, dzięki DNA, mamy twarde dane – podkreśla Karl-Göran Sjögren z Uniwersytetu w Göteborgu. Zdaniem Frederika Seersholma nowe badanie obala teorie wykluczające dżumę jako przyczynę neolitycznego załamania. – Nie możemy – jeszcze – udowodnić, że dokładnie tak się stało. Ale fakt, że możemy teraz pokazać, że to mogło się wydarzyć [czyli że to dżuma mogła zdziesiątkować dawnych Europejczyków – przyp. red.], jest znaczący – uważa Seersholm. Źródło: EurekAlert, Nature Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Archeolodzy odkryli w Czechach gigantyczny grobowiec sprzed 5,5 tysiąca lat. Był długi jak dwa boiska
Blisko 200 metrów długości ma grobowiec odkryty przez archeologów w Czechach w trakcie budowy autostrady. Odkrycie to plasuje się wśród największych konstrukcji tego typu znanych z okresu neolitu w Europie Środkowej.
W tym artykule: Grobowce typu „kujawskiego” – europejskie piramidy sprzed tysiącleci Podłużny „wielkolud” z Czech „Czeska piramida” – co o niej już wiemy? Dziś po wielkiej budowli grobowej nie pozostało wiele. Jej zarys archeolodzy odkryli na polu uprawnym – była niemal całkowicie zniwelowana. Ale tysiące lat temu pięła się kilka metrów w grę i musiała robić spore wrażenie. Grobowce typu „kujawskiego” – europejskie piramidy sprzed tysiącleci Taki typ grobowca znany jest też z obszaru Polski. Ze względu na to, że najwięcej budowli tego typu znaleziono w północnej części kraju, określa się je grobowcami typu kujawskiego (od Kujaw). Wykonywano je na planie wydłużonego trapezu. Dookoła ustawiano wielkie głazy. Niedawno takie budowle odkryto w Wielkopolsce. Grobowce tego typu z terenu Polski osiągają maksymalnie 140–150 m. Ich wysokość dochodziła do 3 m. Grobowce skrywały pod sobą pojedyncze pochówki osób należących do ówczesnej elity. Podobnie jak znalezisko z obszaru Czech, „polskie” grobowce pochodzą z IV tysiąclecia p.n.e. Wznosiła je społeczność rolnicza określana jako kultura pucharów lejkowatych. Ze względu na wielkie wymiary i przeznaczenie (grobowe), budowle tego typu bywają określane w naszym kraju jako „polskie piramidy”. I chyba nie jest to przesadne określenie. Były to największe budowle w środkowej Europie obok innych konstrukcji wznoszonych przez pierwsze społeczności rolnicze jakieś 1000 lat wcześniej zwanych rondelami. Podłużny „wielkolud” z Czech Tymczasem czescy archeolodzy z Wydziału Archeologii na Uniwersytecie Hradec Králové dokonali niezwykłego odkrycia. Jest to jeden z najpotężniejszych podłużnych grobowców kurhanowych w typie „kujawskim” wzniesionych w Środkowej Europie w IV tysiącleciu p.n.e. Znalezisko miało miejsce w czasie badań ratowniczych poprzedzających budowę autostrady D35 na odcinku Plotiště-Sadová. Jak podali archeolodzy na profilu w mediach społecznościowych, budowla pochodzi z 3800–3350 lat p.n.e. i wykonała ją społeczność kultury pucharów lejkowatych. Z tego okresu znane są inne podobne grobowce w obszaru Czech, ale są zdecydowanie mniejsze. „Czeska piramida” – co o niej już wiemy? W przeciwieństwie do polskich grobowców kujawskich, budowla nie była otoczona dużymi kamieniami. Badacze nie znaleźli też żadnych śladów po palisadzie, a taka z reguły otaczała monumentalne grobowce z tego okresu na terenie dzisiejszych Czech. Była to konstrukcja ziemna o wydłużonym trapezoidalnym planie, która osiągała 190 m długości, czyli w przybliżeniu tyle, ile dwa boiska piłkarskie! W najszerszym punkcie grobowiec miał ponad 15 m. Budowla jest wykonana na osi północny wschód-południowy zachód. Zdaniem badaczy jest to jeden z największych kurhanów tego typu z obszaru całej Europy Środkowej. Jak i po co zbudowano Stonehenge? Tajemnica słynnej megalitycznej budowli rozwiązana Stonehenge to najsłynniejsza megalityczna budowla na świecie. Zespół kamiennych bloków znajduje się w pobliżu miasta Salisbury na południu Wielkiej Brytanii. Naukowcy twierdzą, że w końc... W centralnej – najszerszej – części grobowca archeolodzy znaleźli dwa groby. Zdaniem naukowców należały do lokalnych liderów. Pierwszy pochówek znajdował się w komorze wspartej na palach, po których do naszych czasów zachowały się tylko doły. Zmarłego położono na lewym boku z twarzą w kierunku północnym. Jedynym wyposażeniem było naczynie ceramiczne. Drugi centralny pochówek był wkopany bezpośrednio w kurhan. Ciało również leżało na lewym boku, skierowane na północ. Ofiarę stanowił zbiór pięciu krzemiennych artefaktów – groty strzał i ostrze. Nieco obok znajdował się trzeci grób, który też był wsparty na konstrukcji słupowej. Zachował się jednak bardzo kiepsko – po zmarłym pozostała tylko część czaszki. Wokół wielkiego grobowca było blisko 30 pochówków, zapewne z tego samego okresu. Dokładne datowanie będzie możliwe dopiero po przeanalizowaniu znalezisk w laboratorium. Część z grobowców miała palową konstrukcję. Źródło: Facebook Wydziału Archeologii UHK. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Podziemia z czasów budowy Wielkiej Piramidy otwarte dla zwiedzających. „To miejsce jest magiczne”
Około 4500 lat temu, czyli w czasach budowy Wielkiej Piramidy w Egipcie, we wschodniej Anglii w Grime’s Graves na masową skalę wydobywano krzemień. Podziemia wykute przez pradziejowych górników są pełne tajemnic. Właśnie otwarto nową trasę turystyczną.
W tym artykule: Grime’s Grave. Zabytek z czasów Stonehenge Krzemień jak złoto Pradziejowe kopalnie otwarte dla turystów Kopalnia jest nadal pełna zagadek Z lotu ptaka obszar ten wygląda jak powierzchnia Księżyca, albo miejsce nalotu dywanowego z czasów II wojny światowej. Nic bardziej mylnego. To ślady po działalności górników, którzy 2500 lat p.n.e. z pomocą prostych narzędzi drążyli głębokie szyby, z których pozyskiwali krzemień. Grime’s Grave. Zabytek z czasów Stonehenge Wielka kopalnia powstała w dzisiejszym hrabstwie Norfolk w tym samym czasie, gdy w zachodniej Anglii z wielkim mozołem układano kamienie tworzące najsłynniejszy krąg kamienny świata – Stonehenge. Nazwa Grime's Graves (graves – z ang. grobowce) jest myląca. Anglosasi, którzy przybyli ze wschodu i zobaczyli wzniesienia w postaci urobku wydobytego z podziemi stwierdzili, że są to grobowce jednego z ich bogów. Niepoprawna nazwa przylgnęła do tego miejsca. Neolityczni górnicy używali narzędzi wykonanych z poroża jelenia. Z ich pomocą wykuli labirynt tuneli w 430 szybach kopalnianych. Niektóre z nich sięgają aż 13 metrów. Krzemień jak złoto Kilka tysięcy lat temu najcenniejszym surowcem do produkcji narzędzi był krzemień. Ten rodzaj surowca kamiennego używano w wielu miejscach na świecie. Ze względu na swoją wszechstronność tworzonego z niego zarówno duże narzędzia, jak i niewielkie ostrza do łuków, ale też przedmioty kultowe. Krzemień w Grime's Graves był tak dobrej jakości, że mógł być używany do produkcji drobnych, specjalistycznych narzędzi. Gigantyczny kawałek krzemienia prawdopodobnie pochodzący z tego obszaru został nawet znaleziony tak daleko, jak Avebury w hrabstwie Wiltshire, czyli blisko 300 km na południowy-zachód. Pradziejowe kopalnie otwarte dla turystów Grime’s Grave było niedostępne dla turystów przez kilka lat, gdyż pracowano nad nową ścieżką dla turystów. Powstał też nowy gmach wejściowy wraz z odświeżoną ekspozycją. Od końca kwietnia można ponownie wejść do podziemi. Teraz, dzięki nowej konstrukcji nad jednym z szybów kopalnianych, odwiedzający mogą z łatwością zejść 9 metrów pod ziemię i zobaczyć podziemia oraz przekonać się, w jakich warunkach pracowano tam w czasach, kiedy w Egipcie wznoszono piramidy. – To wspaniałe, że odwiedzający będą mogli zobaczyć na naszej nowej wystawie kilka niezwykłych obiektów, które niedawno wydobyliśmy (z szybów – przyp. red.), a następnie zejść głęboko pod ziemię, aby doświadczyć tego całkowicie nieziemskiego uczucia – mówi Jennifer Wexler z English Heritage, agencji, która opiekuje się dziedzictwem Anglii. Zdaniem archeologów w wydobycie surowca zaangażowani byli wszyscy członkowie społeczności: kobiety, mężczyźni, a nawet… psy! W jaki sposób – tego dowiemy się na wystawie. Archeolog Phil Harding spędził kilka lat na badaniu tego miejsca. Według niego Grime’s Graves jest „nie tylko magicznym miejscem, ale także świadectwem umiejętności neolitycznych inżynierów”. Kopalnie w Polsce - najlepsze miejsca do zwiedzania z podziemnymi trasami Kopalnie w Polsce są integralną częścią krajobrazu miejskiego. Najbardziej kojarzą się ze Śląskiem, gdzie przez cały czas wydobywany jest węgiel kamienny. Warto jednak wiedzieć, że "po... Kopalnia jest nadal pełna zagadek Dopiero w latach 1868-70, kiedy przebadano pierwszy z szybów i stwierdzono, że jest to kopalnia z czasów neolitu. Ale do dziś większość z ponad 400 szybów pozostała nietknięta przez archeologów. Badania geofizyczne sugerują, że kopalnie obejmowały znacznie większy obszar, niż do tej pory sądzono. Naukowcy uważają, że z szybów nie tylko wydobywano krzemień, ale odprawiano w nich jakieś zagadkowe rytuały. Wskazują na to wyniesione platformy przypominające ołtarze, na których ułożono bogato zdobione naczynia ceramiczne. Na jednej z nich znaleziono siedem kopaczek z poroża. Niektóre ze złożonych „darów” przypominają podobne artefakty odkrwyane w obrębie wielkich centrów ceremonialnych z tego okresu. W tunelach archeolodzy natykali się również na rzeźbione kule, kredowe kubki, figurki fallusów i inne przedmioty, które nie służyły zapewne żadnemu praktycznemu celowi. Ślady po różnego rodzaju aktywnościach, na przykład paleniu ognisk, odkryto też wewnątrz szybów, z których już nie wydobywano krzemienia. W 1939 roku doszło do odkrycia prostej figurki okrzykniętej boginią, ale są pewne wątpliwości dotyczące jej autentyczności. Źródło: English Heritage Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Irlandii odkryto olbrzymie centrum ceremonialne sprzed kilku tysięcy lat. Pomógł laser
Skupisko wielkich obiektów ceremonialnych, wzniesionych kilka tysięcy lat temu przez pierwszych rolników, odkryli archeolodzy w Irlandii. To pierwsze tego typu znalezisko z Zielonej Wyspy.
W tym artykule: Pierwsi rolnicy byli też „budowlańcami” Laser celuje w Zieloną Wyspę Rytuały sprzed tysięcy lat Miasta Majów ukryte pod gęstą dżunglą, linie okopów z czasów I wojny światowej i wiele innych świadectw po dawnej działalności człowieka możliwe są do wykrycia dzięki rewolucyjnej metodzie. Mowa o lotniczym skaningu laserowym, który wszedł przebojem do światowej archeologii. Ta technika stosująca urządzenia typu LIDAR (ang. Light Detection and Ranging) wykorzystuje emisję impulsów laserowych w stronę Ziemi z nadajnika umieszczonego w latającym obiekcie: samolocie, helikopterze, a coraz częściej dronie. Lotnicze skanowanie umożliwia bardzo dokładną analizę ukształtowania terenu. Dzięki niemu można wykryć bardzo słabo rysujące się w terenie pozostałości po dawnych obiektach. Pierwsi rolnicy byli też „budowlańcami” Pierwsi europejscy rolnicy przynieśli ze sobą nie tylko znajomość uprawy roli i hodowli. W zachodniej Europie zaczęli wznosić również wielkie, podłużne konstrukcje ziemne. Wymagały one zaangażowania dziesiątek, jeśli nie setek osób. Niektóre z nich osiągały długość kilku kilometrów. Tak jest w przypadku pozostałości po wielkich ziemnych „budowlach” z okolicy słynnego megalitu Stonehenge w Anglii. Co ciekawe, obiekty te nie miały praktycznej – z naszego punktu widzenia – funkcji. Służyły odprawianiu rytuałów, a sam fakt ich wznoszenia przyczyniać się miał do tworzenia jednolitej tożsamości grupowej. Laser celuje w Zieloną Wyspę To właśnie dzięki LIDAR-owi udało się dokonać fascynującego odkrycia niedaleko miasta Baltinglass w hrabstwie Wicklow we wschodniej Irlandii. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Antiquity” jako najważniejsze znalezisko naukowcy wskazują kilkanaście olbrzymich konstrukcji ziemnych. Składają się na nie pozostałości po rowach i wałach. Wykonano je na szczytach sąsiadujących ze sobą wzgórz. Największy obiekt mierzy kilkaset metrów długości i kilkadziesiąt metrów szerokości. Archeolodzy odnotowali, że nawet jeden obiekt był wznoszony w różny sposób – poszczególne części wałów różniły się wielkością i szerokością oraz dokładnością wykonania. Oznacza to, że albo pracowały nad nimi inne grupy, albo wykonywano je w innym czasie. Tego typu zabytki są dobrze znane z okresu środkowego neolitu w Wielkiej Brytanii, ale nie zostały dobrze zbadane w Irlandii. Nigdy też nie udało się do tej pory napotkać na ich skupisko. Najstarsze pochodzą z pierwszej połowy IV tysiąclecia. Oznacza to, że wznieśli je pierwsi irlandzcy rolnicy. Grobowce megalityczne w Wielkopolsce. Miało ich tam nie być. Naliczono ich już kilkanaście Najstarsze i największe w Polsce grobowce megalityczne znajdują się na Kujawach. Do niedawna były nieznane w Wielkopolsce. Z pomocą przyszła nowoczesna technika. Już namierzono ich tam kilka... Rytuały sprzed tysięcy lat W przypadku kilku z „budowli” archeolodzy dokonali precyzyjnych pomiarów. Okazało się, że jeden z nich rozciąga się w kierunku wschód/północny-wschód i „celuje” w miejsce wschodu słońca w czasie przesilenia letniego. Z kolei drugi „celuje” w punkt wschodu słońca w dniu jesiennego zrównania dnia z nocą. Zdaniem autora artykułu, dr. Jameas O'Driscolla z Wydziału Archeologii Uniwersytetu w Aberdeen, taka orientacja astronomiczna może wskazywać na podział ówczesnego kalendarza na dwie kluczowe pory roku w kontekście sezonowości rolnictwa. Mogło mieć to też symboliczne znaczenie związane z odnową i śmiercią. Część konstrukcji była zapewne związana z grobowcami. Może to wskazywać, że podłużne „budowle” pełniły rolę „dróg zmarłych”, czyli ceremonialnych dróg użytkowanych w czasie uroczystego pochówku. Podobne monumentalne obiekty ziemne znane z Anglii cechuje zbliżone rozplanowanie i usytuowanie względem stron świata. – Konstrukcje te przybliżają złożone rytualne i ceremonialne aspekty krajobrazu Baltinglass oraz znaczenie, jakie społeczności neolityczne przywiązywały do słońca, swoich zmarłych i sezonowych cykli rolniczych – podsumowuje dr O'Driscoll na łamach „Antiquity”. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Prawie jak w „Diunie”. Przez tysiące lat ludzie mieszkali w kanałach lawowych na arabskiej pustyni
Archeolodzy po raz pierwszy znaleźli dowody na to, że dawni mieszkańcy Półwyspu Arabskiego osiedlali się w kanałach lawowych. Są to jaskinie powstałe po przepłynięciu rozgrzanej lawy. Tego rodzaju lokalizację mogliby wykorzystać przyszli koloniści Marsa.
W tym artykule: Co naukowcy zawdzięczają hienom? Kiedy ludzie zamieszkiwali w kanałach lawowych? Co znaleziono na ścianach Umm Jirsan? Jak powstają kanały lawowe? Lodowate noce, upalne dni i bardzo suche powietrze. W takich warunkach materiał organiczny nie ma szans przetrwać mileniów. Dlatego archeolodzy pracujący na Półwyspie Arabskim interesują się nie tylko tym, co jest na powierzchni. Badają również tamtejsze jaskinie, w tym kanały lawowe położone na północy Arabii Saudyjskiej. Pracujący w tamtym rejonie zespół archeologów pod kierunkiem Mathew Stewarda z Griffith University w Brisbane dokonał właśnie przełomowego odkrycia. Naukowcy znaleźli pierwsze dowody na to, że system kanałów lawowych Umm Jirsan był kilka tysięcy lat temu zamieszkany. W okresie między 7 a 10 tys. lat temu ogromna jaskinia pustynna okresowo zamieniała się w dom. Tak samo jak jaskinie Fremenów w „Diunie” Franka Herberta. Co naukowcy zawdzięczają hienom? Australijczycy na miejsce wykopalisk wybrali kanał lawowy Umm Jirsan odległy o 125 km od Medyny. Ma imponujące rozmiary – długość 1,5 km, wysokość 12 m, a szerokość sięgającą miejscami 45 metrów. To największa tego rodzaju struktura w Arabii Saudyjskiej. Już w pobliżu wejść do Umm Jirsan naukowcy natrafili na ciekawe znaleziska. W miejscach, gdzie zapadł się sufit, otwierając drogę do tunelu, wykopali setki kamiennych artefaktów. Zostały wykonane z obsydianu, bazaltu i czertu. Ponieważ były one wystawione na warunki zewnętrze, trudno było określić ich wiek. W środku zrobiło się jeszcze ciekawiej. Ziemia była tam usłana kośćmi zwierząt. Były ich wręcz całe stosy. „Te stosy są dziełem hien. Zwierzęta przeciągały kości pod ziemię, aby je zjeść, zachować na czas niedoboru żywności lub by karmić młode. Proces ten, powtarzany przez tysiąclecia, doprowadził do powstania jednych z najbardziej niesamowitych nagromadzeń skamieniałości, jakie można zobaczyć gdziekolwiek na świecie” – napisali badacze na portalu „The Conversation”. Kiedy ludzie zamieszkiwali w kanałach lawowych? Archeolodzy prowadzili wykopaliska w pobliżu wejścia do wschodniego korytarza. Znajdowały się tam półokrągłe kamienne struktury o nieznanej funkcji i w nieznanym wieku. U ich stóp archeolodzy natrafili na kolejne kamienne artefakty – z zielonego obsydianu – oraz na kości zwierząt oraz węgiel drzewny. Większość z kamiennych przedmiotów w kanałach lawowych znajdowała się w warstwie położonej 75 cm pod powierzchnią. Radiowęglowe datowanie próbek węgla drzewnego pozwoliło określić ich wiek. Powstały między 10 a 7 tys. lat temu. Naukowcy odnaleźli najstarsze malowidła naskalne na świecie. Nie stworzył ich człowiek Archeolodzy odnaleźli we francuskiej jaskini malowidła naskalne, które zostały stworzone przez neandertalczyków. Mogą mieć nawet 75 tysięcy lat. Oznacza to, że są to najstarsze jaskiniowe... Co znaleziono na ścianach Umm Jirsan? Jednym ze skarbów Umm Jirsan okazały się ryty naskalne. Przedstawiają bydło, owce i kozy, ale również sceny polowań z udziałem psów. Ryty są podobne do innej arabskiej sztuki naskalnej z okresu neolitu i późniejszej epoki brązu. Co ciekawe, przedstawienia nakładają się na siebie. Wskazuje to, że na przestrzeni lat ludzie pojawiali się w Umm Jirsan wielokrotnie. Archeolodzy znaleźli również ich szczątki. Pochodzą z neolitu i epoki brązu. Ich analiza rzuciła nowe światło na dietę dawnych mieszkańców Umm Jirsan. Zawierała zaskakująco dużo białka, a także owoców i zbóż. Zdaniem badaczy odzwierciedla to zmianę trybu życia związaną z rozwojem rolnictwa. To właśnie kilka tysięcy lat temu ludzie opanowali zaawansowane metody uprawy i hodowli, które pozwoliły im osiedlać się na dłużej na pustyni. A także sadzić daktylowce i figowce. Jak powstają kanały lawowe? Lawa ma temperaturę przekraczającą 1000 st. C. Jej dokładna wartość zależy od zawartości dwutlenku krzemu SiO2. Kwaśne lawy, bogate w SiO2 są nieco chłodniejsze, stosunkowo wolne i lepkie. Lawy zasadowe, gorętsze, płyną nieraz tak szybko jak samochód. Jeśli spływają po odpowiednio nachylonym stoku, mogą osiągać prędkość nawet 50 km/godz. Mając takie właściwości, lawa może być niszczycielskim żywiołem. Na powierzchni stosunkowo prędko ochładza się i zastyga. Natomiast lawa znajdująca się pod ziemią potrafi wydrążyć długie i szerokie kanały. Kiedy cała wypłynie, pozostawia za sobą pusty tunel. Właśnie taki jak Umm Jirsan. Źródła: EurekAlert The Conversation New Scientist PLOS One. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Przerażający rytuał w neolitycznej Europie: kobiety związane i pogrzebane żywcem. Dziś tak zabija mafia
Naukowcy znaleźli dwadzieścia prehistorycznych ofiar morderstwa metodą „incaprettamento”. Kiedyś składano je w ramach rytuału związanego z rolnictwem. Dziś brutalnych zabójstw tym sposobem dokonują włoskie grupy przestępcze.
W tym artykule: Trzy kobiety we wspólnym grobie Ofiary neolitycznych rytuałów Rytualne morderstwa w neolitycznej Europie Z neolitu do współczesności W Europie okresu neolitu odprawiano przerażający rytuał ofiarny. Jak donoszą autorzy artykułu opublikowanego wczoraj w czasopiśmie „Science Advances”, kilka tysięcy lat temu na naszym kontynencie ludzi mordowano metodą zwaną „incaprettamento”. Ręce ofiar były krępowane, a ich szyja przywiązywana do nóg ugiętych za plecami. W takiej pozycji człowiek powoli się dusił. Trzy kobiety we wspólnym grobie Wszystko zaczęło się od jednego grobu. Naukowcy z kilku francuskich uniwersytetów ponownie przeanalizowali neolityczny pochówek odkryty 20 lat temu w Saint-Paul-Trois-Châteaux w okolicach Awinionu w południowej Francji. Mogiła ma kształt silosu albo dołu do przechowywania ziarna. Złożono w niej zwłoki trzech kobiet zmarłych ok. 5500 lat temu. Pierwsza z ofiar, mniej więcej 50-letnia, została położona na lewym boku. Najprawdopodobniej zmarła z przyczyn naturalnych i została pochowana w typowej pozycji dla tego okresu. Blisko jej głowy ustawiono wazon. Druga i trzecia kobieta leżały pod nawisem grobu – na plecach i na brzuchu. Obie miały ugięte kończyny dolne. Nie zachowały się żadne ślady krępujących je powrozów. Jednak pozycja, w jakiej zostały znalezione, wskazuje, że były związane. Ciężkie kamienie leżące obok sugerują z kolei, że po wrzuceniu do grobowca zostały celowo przygniecione głazami. Naukowcy przypuszczają, że te dwie ofiary, związane metodą „incaprettamento”, zostały pogrzebane żywcem. Ofiary neolitycznych rytuałów Złożone w tej mogile kobiety padły prawdopodobnie ofiarą rytuału mającego związek z rolnictwem. Wskazuje na to m.in. wydłużona drewniana struktura oryginalnie wzniesiona nad grobowcem. Została ona zrównana ze Słońcem w okresie przesileń. Miała wejścia na obu końcach, przez które w dniu przesilenia zimowego i letniego do środka dostawały się promienie słońca. Prawdopodobnie miały oświetlić kapłankę albo kapłana. Przy zmarłych znaleziono też kawałki kamieni używanych do mielenia ziarna. Wspomniany kształt mogiły – odpowiadający silosowi – także sugeruje, że ofiary z ludzi zostały złożone celowo. Może po to, by zapewnić społeczności lepsze plony? Rytualne morderstwa w neolitycznej Europie Czy taki pochówek był przed tysiącami lat wyjątkiem, czy raczej regułą? Aby odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy przyjrzeli się grobom z wcześniejszego okresu znajdowanym w całej Europie. Na 14 stanowiskach z neolitu – a konkretnie z okresu 5400–3500 lat p.n.e. – zidentyfikowali 20 prawdopodobnych ofiar morderstw rytualnych. Co więcej, znaleźli również rysunek naskalny w sycylijskiej jaskini Addaura powstały w okresie 14 000–11 000 lat p.n.e. Wydaje się przedstawiać dwie ludzkie figury związane metodą „incaprettamento”. Jeśli tak faktycznie jest, wskazywałoby to, że składanie ofiar „incaprettamento” pojawiło się jeszcze przed rewolucja agrarną, czyli przed rozwojem rolnictwa. Później, już w neolicie, upowszechniło się w całej Europie. Ofiary składane tą metodą znajdowano na rozległych terenach, od dzisiejszych Czech aż po Hiszpanię. Najstarszy taki pochówek pochodzi z okolic Brna sprzed 7500 lat. Dlaczego w neolicie ludzi zabijano właśnie w ten sposób? Eric Crubézy, antropolog z Paul Sabatier University, zwraca uwagę, że przy „incaprettamento” człowiek dusi się sam. Nikt brutalnie nie odbiera mu życia. Z neolitu do współczesności Co ciekawe, „incaprettamento” nie popadło w zapomnienie. Dzisiaj to metoda zabójstwa stosowana przez włoską mafię, prawdopodobnie jako ostrzeżenie albo jako morderstwo honorowe. „W południowych Włoszech kultura honoru jest dość silna, szczególnie wśród lokalnych organizacji przestępczych” – piszą autorzy najnowszej analizy zabójstwa tego rodzaju, opublikowanej w czasopiśmie „The American Journal of Forensic Medicine and Pathology”. „Zbrodnie honorowe włoskiej mafii mają na celu upomnienie i zemstę. Temu służy makabryczny rytuał incaprettamento. Jego celem jest upokorzenie ofiary, traktowanej jak zwierzę”. Dalej badacze opisują przypadek zabójstwa kochanka żony rzeźnika, wpierw zabitego ostrym narzędziem, a po śmierci związanego sposobem „incaprettamento”. Jak widać, choć „incaprettamento” przetrwało do naszych czasów, zbrodnie tego rodzaju popełnia się już z zupełnie innych powodów. Źródła: ScienceAdvances, Live Science, The American Journal of Forensic Medicine and Pathology.