Sekrety jaskini w Bawarii. Naukowcy odkryli, jak rosły neandertalskie niemowlęta
Jak wyglądało życie i zdrowie najmłodszych neandertalczyków? Najnowsze badania ujawniają, że ich rozwój w łonie matki był zaskakująco podobny do naszego. Odkryto również ślady dawnych chorób.
Neandertalczycy (Homo neanderthalensis) od lat budzą emocje jako gatunek, który dzielił Europę z ludźmi współczesnymi przez tysiące lat. Na temat naszych kuzynów wiemy coraz więcej. Jednak rozwój najmłodszych osobników pozostawał w dużej mierze białą plamą ze względu na rzadkość występowania szczątków dziecięcych w zapisie kopalnym. Dlatego międzynarodowy zespół naukowców, m.in. Uniwersytetu Friedricha-Alexandra w Erlangen i Norymberdze (FAU) pod przewodnictwem prof. Thorstena Uthmeiera postanowił zbadać to zagadnienie. Projekt był finansowany m.in. przez National Geographic Society, a wyniki opublikowano na łamach czasopisma „Royal Society Open Science”. Szczątki z bawarskiej jaskini Jaskinia Sesselfelsgrotte w Bawarii jest jednym z najważniejszych stanowisk związanych z pobytem neandertalczyków w Europie. To tam archeolodzy znaleźli szczątki trzech młodych osobników. Znaleziska te datowano na okres między 90 a 50 tysięcy lat temu. Są to fragmenty kości neandertalczyka w wieku okołoporodowym oraz dwa zęby mleczne należące do starszych przedstawicieli gatunku. Uwagę badaczy przykuły szczątki należące zapewne do płodu – oszacowano, że miał 8–9 miesięcy. Takie znaleziska są arcyrzadkie i dają wgląd we wczesną fazę życia neandertalczyków. Wirtualna mikroanatomia. Nowa metoda Międzynarodowy zespół badawczy wykorzystał nieinwazyjną metodę mikrotomografii komputerowej (micro-CT), aby stworzyć trójwymiarowe obrazy wewnętrznej struktury kości i zębów. Ta „wirtualna mikroanatomia” pozwala analizować tkankę kostną na poziomie komórkowym, zachowując dowody aktywności żywych komórek sprzed tysiącleci. Badacze mogli ocenić unaczynienie i mineralizację tkanek bez konieczności niszczenia kruchych skamieniałości. Dzięki temu możliwe stało się porównanie mikrostruktury neandertalskiego noworodka z danymi dotyczącymi współczesnych niemowląt naszego gatunku oraz innych znalezisk neandertalskich. Co się okazało? Jak rosło neandertalskie niemowlę? Wyniki badań kości osobnika w wieku okołoporodowym są zaskakujące. Jego tkanka kostna jest niemal identyczna z tą, którą obserwujemy u współczesnych ludzkich płodów w trzecim trymestrze ciąży. Widoczne są ślady po bardzo szybkim tempie wzrostu szkieletu, typowym dla końcowego etapu ciąży. Potwierdza to, że neandertalskie dzieci rozwijały się bardzo podobnie, jak przedstawiciele naszego gatunku. Ustalono jednak, że jeszcze w brzuchu matki kości długie neandertalczyków mogły rosnąć nawet nieco szybciej niż u ludzi. Ale po narodzinach, do około 2. roku życia, zarówno neandertalczycy i przedstawiciele naszego gatunków rozwijali się niemal identycznie. Ślady po chorobach w zębach Analiza zębów mlecznych należących do dwóch neandertalskich dzieci również przyniosła ciekawe rezultaty – obecność zębiny międzykulistej (IGD). Są to obszary o upośledzonej mineralizacji, które u współczesnych ludzi wiążą się z zaburzeniami metabolizmu witaminy D lub wapnia, prowadzącymi do krzywicy. To odkrycie stanowi jeden z najwcześniejszych i najpewniejszych dowodów na występowanie chorób metabolicznych u neandertalczyków. Sugeruje to, że młode osobniki mogły mierzyć się z okresowym stresem żywieniowym lub niedoborem światła słonecznego już na bardzo wczesnym etapie życia. Wspólne dziedzictwo, inna ścieżka Badania szczątków z jaskini Sesselfelsgrotte dowodzą, że w okresie płodowym neandertalczycy i ludzie współcześni podążali uderzająco podobną ścieżką rozwoju, chociaż widoczne są pewne różnice. – Nasze wyniki sugerują, że obie formy ludzkie przechodziły uderzająco podobne procesy wzrostu, przynajmniej w późnym okresie ciąży – podsumowuje prof. Thorsten Uthmeier. Choć dorośli neandertalczycy różnili się od nas znacząco, ich fundamenty biologiczne były niemal takie same. Jednocześnie odkryte wady zębów przypominają nam, że życie w epoce lodowcowej było pełne wyzwań zdrowotnych, które dotykały nawet najmłodszych. Źródło: Royal Society Open Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Neandertalskie dzieci rozwijały się szybciej niż dzieci współcześnie. Jeden czynnik miał znaczenie
Nowe badanie wykazało, że neandertalskie niemowlaki rosły znacznie szybciej niż współczesne dzieci. Naukowcy uważają, że wynika to z czynników ewolucyjnych i adaptacji do życia w surowym i chłodnym środowisku.
Zespół badaczy z Izraela, Portugalii, Francji i Wielkiej Brytanii przeanalizował szkielet neandertalskiego niemowlęcia odkrytego w jaskini Amud w Izraelu w latach 90. XX wieku. W grocie tej żyli krewni człowieka między 51 000 a 56 000 lat temu. Wyniki wskazują, że tempo wzrostu tego dziecka było wyjątkowo szybkie, co może oznaczać, że całe życie neandertalczyków – od dzieciństwa po dorosłość – przebiegało inaczej niż u współczesnych ludzi. Badania zostały opublikowane na łamach czasopisma „Current Biology”. Jak rozwijały się neandertalskie dzieci? Autorzy twierdzą, że ich odkrycie sugeruje, że neandertalczycy i współcześni ludzie (Homo sapiens) podążali różnymi ścieżkami ewolucyjnymi po oddzieleniu się od wspólnego przodka ok. 600 tys. lat temu. „Neandertalskie niemowlęta są bardzo rzadko odnajdywane. W literaturze opisano jedynie kilka takich osobników. W związku z tym ich wzrost i rozwój pozostawały słabo poznane” – napisali we wstępie swojej pracy badacze. Badacze podkreślają, że szkielet neandertalskiego dziecka jest jednym z najbardziej kompletnych w przedziale 6–14 miesięcy. „Z tego powodu odgrywa istotną rolę w naszym rozumieniu paleobiologii neandertalczyków” – podkreślają uczeni. Kości niemowlaka wykazują wyraźne cechy Homo neanderthalensis zarówno w części czaszkowej, jak i pozaczaszkowej, a jego cechy morfologiczne dostarczają informacji na temat filogenezy, wzrostu i rozwoju neandertalczyków. Wyjątkowo szybkie tempo wzrostu w okresie niemowlęcym – Co najważniejsze, niemowlę wykazuje oznaki wyjątkowo szybkiego wzrostu somatycznego, co sugeruje, że neandertalczycy posiadali odmienną strategię rozwoju we wczesnym okresie życia. Inne rzadko zachowane neandertalskie niemowlęta pokazują podobny wzorzec przyspieszonego wczesnego wzrostu somatycznego i mózgowego, co sugeruje konsekwentną różnicę w sposobie rozwoju naszych ewolucyjnych krewnych – twierdzą naukowcy. Jednoczesne uczeni podkreślają, że wspieranie szybkiego wzrostu ciała i rozwoju mózgu wiązałoby się z bardzo wysokim zapotrzebowaniem energetycznym. W praktyce oznacza to, że neandertalskie niemowlęta już od pierwszych miesięcy życia mogły potrzebować znacznie większych zasobów energii niż współczesne dzieci. Mogło to przekładać się na intensywniejsze karmienie, większe uzależnienie od dostępności pożywienia oraz silniejszą presję środowiskową na przeżycie w warunkach niedoboru. Naukowcy zwracają uwagę, że taki model rozwoju mógł być bezpośrednio powiązany z warunkami klimatycznymi epoki lodowcowej. W chłodnym, surowym środowisku szybsze osiąganie sprawności fizycznej mogło zwiększać szanse przetrwania – zarówno jednostek, jak i całych grup. W tym kontekście przyspieszony rozwój nie był przypadkową cechą, lecz adaptacją ewolucyjną, która pozwalała lepiej radzić sobie z wysokim ryzykiem środowiskowym. Szybszy rozwój mógł mieć swoje negatywne konsekwencje Autorzy badania podkreślają jednak, że wczesny, intensywny rozwój mógł mieć również swoje koszty. Wysokie zapotrzebowanie energetyczne oraz szybkie tempo wzrostu mogły zwiększać podatność na stres metaboliczny i ograniczać elastyczność rozwoju w późniejszych etapach życia. To z kolei mogło wpływać na różnice w strategiach życiowych między neandertalczykami a Homo sapiens. W rezultacie badanie nie tylko poszerza wiedzę o biologii neandertalczyków, ale także pozwala lepiej zrozumieć, jak różne strategie rozwoju mogły kształtować ewolucyjne losy człowieka. – Wyniki tego badania sugerują, że ciała neandertalczyków rozwijały się szybciej niż ciała współczesnych ludzi w pierwszych latach życia, ale następnie wyrównało się to w późniejszym dzieciństwie. Sugeruje to strategię ewolucyjną kładącą nacisk na przyspieszony rozwój we wczesnych latach życia, prawdopodobnie korzystny w trudnych warunkach zamieszkiwanych przez neandertalczyków – podsumowali autorzy. Źródło: Current Biology Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Kod genetyczny neandertalskiej rodziny złamany. Unikatowe ustalenie z polskiej jaskini
Naukowcy zbadali zęby neandertalczyków znalezione w Jaskini Stajnia w województwie śląskim. Analiza DNA pozwoliła po raz pierwszy zrekonstruować portret genetyczny małej grupy żyjącej 100 tysięcy lat temu. To odkrycie pokazuje bliskie więzi rodzinne oraz dalekie wędrówki naszych wymarłych kuzynów.
Jaskinia Stajnia jest unikatowym miejscem na archeologicznej mapie Polski. To tutaj znaleziono jedne z najstarszych, obok Jaskini Ciemnej, szczątki neandertalczyka. Mają ponad 100 tysięcy lat. Wśród intrygujących artefaktów odkrytych w pieczarze jest zdobiona kościana plakieta datowana na 41,5 tysiąca do nawet 46 tysięcy lat. To jeden z najstarszych przedmiotów tego typu odkrytych do tej pory w Polsce. Północne rubieże neandertalskiego świata Przez długi czas uważano Europę Środkowo-Wschodnią za obszar marginalny w historii neandertalczyków. Nowe badania zmieniają to postrzeganie. W Jaskini Stajania archeolodzy odkryli osiem zębów należących do neandertalczyków. Co z nich udało się wyczytać? O co chodzi w tym badaniu? Międzynarodowy zespół badawczy opublikował wyniki swoich prac w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Naukowcy postanowili przeanalizować kopalne mitochondrialne DNA (mtDNA) wyekstrahowane z zębów. Celem było odtworzenie profilu genetycznego grupy, która zamieszkiwała jaskinię w tym samym czasie. Zazwyczaj badacze dysponują jedynie pojedynczymi skamieniałościami z różnych miejsc. Tutaj udało się jednak znaleźć szczątki wielu osobników w jednej lokalizacji. Wyniki analizy. Krewni z jaskini? Analiza genetyczna przyniosła nadzwyczajne rezultaty. Naukowcy zidentyfikowali co najmniej siedem osób żyjących około 100 tysięcy lat temu – zatem każdy ząb należał do innej osoby. To pierwszy przypadek, gdy możemy obserwować tak liczną grupę z tego okresu w tej części Europy. Szczególnie fascynujące jest odkrycie więzi między nimi. Dwoje dzieci oraz jedna osoba dorosła posiadały identyczne mitochondrialne DNA. Sugeruje to bardzo bliskie pokrewieństwo między tymi osobami. Badacze z Instytutu Maxa Plancka uważają, że mogli to być członkowie jednej rodziny. – To nadzwyczajny wynik, ponieważ po raz pierwszy jesteśmy w stanie zaobserwować niewielką grupę co najmniej siedmiu neandertalczyków z Europy Środkowo-Wschodniej, którzy żyli około 100 000 lat temu – mówi koordynatorka badań prof. Andrea Picin Uniwersytetu Bolońskiego. – W większości przypadków dane genetyczne neandertalczyków pochodzą z pojedynczych skamieniałości lub szczątków rozproszonych w różnych miejscach i okresach. W Stajni natomiast możliwe było zrekonstruowanie [obrazu genetycznego – przyp. red.] małej grupy osobników, co po raz pierwszy pozwoliło na uzyskanie spójnego obrazu genetycznego neandertalczyków w tej części Europy – dodała badaczka. Genetyczna mapa Europy i dalekie więzi Badanie wykazało, że neandertalczycy z Polski nie byli odizolowani. Ich DNA pasuje do osobników znalezionych na Półwyspie Iberyjskim. Podobne ślady genetyczne odkryto również w południowo-wschodniej Francji. Linia ta była obecna także na północnym Kaukazie. Oznacza to, że ten konkretny komponent genetyczny był szeroko rozprzestrzeniony w Eurazji. Dopiero później został on zastąpiony przez inne, nowsze populacje neandertalskie. Odkrycie to pomaga lepiej zrozumieć historię ich rozprzestrzeniania się przed tysiącami lat. Z punktu widzenia archeologii znalezisko to potwierdza, że nasz region nie był jedynie mało istotnym obrzeżem świata neandertalczyków. Przeciwnie – Europa Środkowo-Wschodnia stanowiła centralny punkt, który dziś pozwala zrozumieć dawne wędrówki, relacje i to, jak w środkowej epoce kamienia szerzyły się nowe techniki wytwarzania narzędzi. „Ważne osiągnięcie dla polskich badań” – Od dawna wiedzieliśmy, że Jaskinia Stajnia zachowała wyjątkowe dowody, ale te wyniki przerosły nasze oczekiwania – mówią współautorzy badania dr hab. Wioletta Nowaczewska z Uniwersytetu Wrocławskiego i prof. Adam Nadachowski z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN. Według nich możliwość zidentyfikowania tak odległej, niewielkiej grupy neandertalczyków na tak złożonym stanowisku to ważne osiągnięcie dla polskich badań nad neandertalczykami w Europie. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Narodziny króla to dopiero początek. Pod zamkiem archeolodzy odkryli ślady sprzed 100 tysięcy lat
W murach tego zamku narodził się król, ale prawdziwe skarby archeolodzy odkryli w pieczarze znajdującej się pod spodem. Odkopano tam kości mamutów oraz dowody na obecność ludzi sprzed dziesiątków tysięcy lat. „Takie odkrycie zdarza się raz w życiu” – mówi badacz stanowiska.
Zamek Pembroke w Walii to miejsce narodzin Henryka Tudora, króla Anglii, który rządził królestwem od 1509 roku. Pod tą potężną budowlą znajduje się ogromna jaskinia Wogan. Dostać się do niej można przez spiralne schody prowadzące prosto z zamku. Przez bardzo długi czas uważano, że jaskinia jest po prostu pusta. Sądzono, że w czasie prac porządkowych epoce wiktoriańskiej usunięto cenne osady sprzed wieków. Panowało przekonanie, że nie pozostało tam nic wartościowego dla badaczy przeszłości. Archeolodzy pod zamkiem Niedawne badania pokazały, jak bardzo był to niesłuszny pogląd. Okazało się, że pod piaszczystym dnem pieczary kryją się nietknięte warstwy pełne niezwykłych zabytków. Wstępne wykopaliska prowadzone w latach 2021–2024 przyniosły zdumiewające rezultaty. Archeolodzy znaleźli szczątki zwierząt, które dziś nie występują w tej części świata. – Mimo ograniczonego zakresu dotychczasowych prac już teraz możemy stwierdzić, że jaskinia Wogan to miejsce doprawdy wyjątkowe. Mamy tu nie tylko niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych Homo sapiens, ale także przesłanki wskazujące na jeszcze wcześniejsze osadnictwo, prawdopodobnie neandertalczyków – powiedział szef badań dr Rob Dinnis z Uniwersytetu w Aberdeen. – W całej Wielkiej Brytanii nie ma drugiego takiego stanowiska – takie odkrycie zdarza się raz w życiu – dodał archeolog. Największą sensację wywołały kości hipopotama. Zwierzę to żyło na terenie dzisiejszej Walii około 120 tysięcy lat temu. Był to okres między ostatnimi zlodowaceniami. Odkryto także kości mamuta oraz nosorożca włochatego. W jaskini spoczywały również szczątki reniferów i dzikich koni. Schronienie dla wielu pokoleń ludzi Jaskinia służyła za schronienie nie tylko dzikim zwierzętom. Naukowcy zidentyfikowali tam ślady bytowania ludzi z różnych epok. Odnaleziono niezwykle rzadkie dowody na obecność wczesnych przedstawicieli Homo sapiens, którzy bytowali w tym miejscu od 45 do 35 tysięcy lat temu. Badacze natrafili również na liczne narzędzia kamienne. Istnieją mocne przesłanki, że znacznie wcześniej jaskinię zajmowali neandertalczycy. Po ustąpieniu lodowca, około 11 500 lat temu, miejsce to zasiedlili łowcy-zbieracze. Jaskinia Wogan pozwala zatem śledzić historię ludzkości przez ponad 100 tysięcy lat, co jest ewenementem. Wielki projekt badawczy Te niezwykłe znaleziska dały asumpt do rozpoczęcia nowych badań. Uniwersytet w Aberdeen poprowadzi pięcioletnią, kompleksową eksplorację jaskini. Archeolodzy chcą teraz działać na znacznie większą skalę niż dotychczas. Wspiera ich Pembroke Castle Trust, a w projekcie wezmą udział badacze z całej Wielkiej Brytanii. Nowoczesne technologie w służbie archeologii Na potrzeby badań wykorzystywane są najnowsze osiągnięcia współczesnej nauki. Naukowcy skupią się także na badaniu kopalnego DNA. Pilotażowe testy potwierdziły, że materiał genetyczny zachował się w osadach. DNA znajduje się nie tylko w kościach, ale i w samym piasku na dnie jaskini. Pozwoli to zrekonstruować całe dawne ekosystemy i zrozumieć zmiany klimatu. Źródło: University of Aberdeen Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Żółw na obiad czy miska z pancerza? Zagadka neandertalskich obozowisk
Czy pancerz żółwia mógł służyć jako pierwsza miska w historii ludzkości? Naukowcy odkryli, że neandertalczycy precyzyjnie czyścili skorupy gadów z tkanek i mięśni. Sugeruje to, że te małe zwierzęta nie były jedynie źródłem kalorii, ale elementem bardziej złożonej strategii przetrwania.
Około 125 tysięcy lat temu krajobraz dzisiejszych Niemiec wyglądał zupełnie inaczej. W miejscu zwanym Neumark-Nord w kraju związkowym Saksonia-Anhalt znajdowały się jeziora otoczone gęstą roślinnością. Neandertalczycy chętnie obozowali na brzegach tych zbiorników. Wokół nich żyły zwierzęta, które dziś już nie występują w Europie. Największym z nich był słoń leśny, który mógł ważyć nawet ponad 10 ton. Obok żyły liczne jelenie, konie i dzikie bydło. Jedzenia było pod dostatkiem, więc neandertalczycy żyli w świecie nadwyżek kalorii. Systematycznie pozyskiwali je z wielkich ssaków. Z nowych badań wynika, że polowali również na żółwie. Czy były dla nich smakołykiem? Polowanie na żółwie Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Sabine Gaudzinski-Windheuser z Uniwersytetu Johannesa Gutenberga w Moguncji oraz MONREPOS przyjrzał się szczątkom żółwi błotnych ze stanowiska archeologicznego w Neumark-Nord. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Scientific Reports”. Przeanalizowano 92 fragmenty skorup żółwi sprzed około 125 tysięcy lat. Naukowcy wykorzystali do tego nowoczesne metody, w tym skanowanie 3D o wysokiej rozdzielczości. Wynik analizy był jednoznaczny i bardzo zaskakujący. Na wewnętrznych stronach skorup odkryto wyraźne ślady nacięć wykonanych kamiennymi narzędziami. – Nasze dane stanowią pierwszy dowód na to, że neandertalczycy polowali na żółwie i przetwarzali je również na północ od Alp, poza regionem Morza Śródziemnego – powiedziała prof. Gaudzinski-Windheuser. Neandertalczycy precyzyjnie usuwali kończyny gadów i ich narządy wewnętrzne. Robili to w sposób powtarzalny i zaplanowany. Żółw to nie tylko kalorie Skoro w okolicy neandertaczlycy mieli dostęp do innych zasobów mięsa, w jakim celu łapali niewielkie żółwie? Żółw błotny waży około kilograma, więc nie jest to zbyt bogaty w kalorie łup. Badacze raczej wykluczają, że były one dla nich głównym źródłem pożywienia dla naszych kuzynów. W czasie wykopalisk znalezione kości innych zwierząt: jeleni, dzikich koni, a także największych ssaków lądowych tamtych czasów – europejskich słoni leśnych. Ślady nacięć na skorupach pokazują jednak coś niezwykłego. Pancerze były bardzo dokładnie czyszczone z resztek mięsa i tkanek. Analiza 3D wykazała, że nacięcia znajdują się dokładnie tam, gdzie przyczepione są mięśnie i narządy. Cel polowania na żółwie? Jedna z hipotez mówi, że żółwie mogły łapać dzieci. Dla najmłodszych była to łatwa i bezpieczna forma nauki polowania. Inna możliwość to cenienie przez naszych kuzynów walorów smakowych mięsa tych gadów. Albo uważano, że spożywanie ich ma właściwości lecznicze – na to wskazują badania etnograficzne przeprowadzone wśród nowożytnych społeczności tradycyjnych. Najciekawsza teoria zakłada jednak, że wyczyszczone skorupy służyły jako gotowe przedmioty. Mogły to być małe naczynia, miseczki na wodę lub czerpaki do jedzenia. – Dzisiejsze odkrycia rzucają nowe światło na zdolności adaptacyjne neandertalczyków, których skomplikowane systemy przetrwania znacznie przewyższały zwykłą maksymalizację zasobów energetycznych – podsumowała prof. Gaudzinski-Windheuser Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Odkryto „wielkie wymieranie” w historii neandertalczyków. Przetrwała tylko jedna linia
Nowe badanie dowodzi, że 65 tysięcy lat temu doszło katastrofy, która niemal całkowicie wytępiła neandertalczyków. Przetrwała jedna grupa, której potomkowie zasiedlili kontynent na nowo.
Neandertalczycy, nasi najbliżsi ewolucyjni krewni, przez setki tysięcy lat zamieszkiwali rozległe obszary Eurazji. Najnowsze analizy DNA mitochondrialnego (dziedziczonego w linii żeńskiej), przeprowadzone przez międzynarodowy zespół naukowców pod kierownictwem Cosimo Postha z Uniwersytetu w Tybindze, pokazują że ich dzieje zostały gwałtownie przerwane przez potężny kryzys klimatyczny. Zlodowacenie uderza w neandertalczyków Analiza próbek z sześciu stanowisk archeologicznych w Belgii, Francji, Niemczech i Serbii pozwoliła na odtworzenie losów neandertalczyków w okresie plejstocenu. Do momentu, który nastąpił około 65 tys. lat temu, ich europejska populacja była liczna i genetycznie zróżnicowana. Ale potem stało się coś dziwnego. Został tylko jeden genetyczny wariant mitochondrialny, pochodzący z terenu dzisiejszej południowo-zachodniej Francji. Co się mogło stać? Około 75 000 lat temu nastąpiło gwałtowne ochłodzenie, a kontynent skuły lodowce. Epoka lodowcowa okazała się zabójcza. Większość grup zamieszkujących północną Europę po prostu wyginęła. Badacze wykluczyli powszechną dotąd teorię o masowej migracji neandertalczyków na południe. Zamiast tego dowodzą, że przetrwała jedynie odizolowana grupa w południowo-zachodniej Francji. To „wąskie gardło” zdeterminowało przyszłość gatunku. Kiedy lody zaczęły ustępować, potomkowie tych nielicznych ocalałych ruszyli na podbój opustoszałego kontynentu, stając się przodkami wszystkich „późnych neandertalczyków”. Pięta achillesowa w genach neandertalczyków Konsekwencją był drastyczny spadek różnorodności genetycznej. Cosimo Posth podkreśla, że późni neandertalczycy, od Hiszpanii po Kaukaz, stali się do siebie uderzająco podobni. Ten brak zmienności stał się szczególnie widoczny około 42 000 lat temu, tuż przed ich ostatecznym wyginięciem. Podobne zjawisko zaobserwowano u neandertalczyków z gór Ałtaj na Syberii, którzy również żyli w małych, odizolowanych społecznościach dotkniętych chowem wsobnym. Niska różnorodność genetyczna w świecie przyrody zawsze oznacza mniejszą odporność na patogeny i trudniejszą adaptację do nowych warunków. Zyskaliśmy nowy argument na to, że to ona przyczyniła się do ostatecznego wyginięcia neandertalczyków. Ubodzy genetycznie, bogaci w kulturę Mimo, że wywodzą się z jednej populacji, późni neandertalczycy zaskakują naukowców bogactwem kultury materialnej. Znalezione przedmioty mocno się od siebie różnią, między poszczególnymi stanowiskami archeologicznymi. Wyjaśnienie tego paradoksu tkwi w izolacji: choć neandertalczycy ponownie zasiedlili Europę, ich grupy pozostawały od siebie odcięte. Brak sieci kontaktów między nimi sprzyjał powstawaniu lokalnych tradycji i specjalizacji. Teraz naukowcy planują analizę DNA jądrowego. To trudniejsze zadanie, bo materiał genetyczny z jądra komórkowego znacznie rzadziej bywa dobrze zachowany. Źródło: PNAS Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Klej i antyseptyk w jednym? Takiej substancji używali neandertalczycy
Przez dekady archeolodzy postrzegali tę substancję wyłącznie jako proste lepiszcze, niezbędne do mocowania kamiennych grotów w drewnianych drzewcach. Najnowsze eksperymenty dowodzą jednak, że neandertalczycy doskonale znali jej szersze zastosowanie. Ta sama masa, która spajała ich broń, służyła im również jako skuteczny antyseptyk. To rzuca nowe światło na wiedzę medyczną naszych wymarłych kuzynów.
Mowa o dziegciu brzozowym. Jest to lepka substancja pozyskania z kory. Powstaje w procesie beztlenowego jej spalania, co pozwala na wyekstrahowanie cennych składników. Czasem bywa określana jako pradziejowy „superglue”. Przez tysiące lat neandertalczycy używali go jako skutecznego kleju do łączenia kamiennych grotów z drewnianymi trzonkami narzędzi. W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Uniwersytetu w Kolonii, Uniwersytetu Oksfordzkiego, Uniwersytetu w Liège i Uniwersytetu Cape Breton w Kanadzie wykorzystano metody stosowane również przez neandertalczyków do produkcji dziegciu brzozowego. Wyniki wskazują, że neandertalczycy mogli używać dziegciu brzozowego nie tylko jako kleju do montażu narzędzi. Eksperci opisali to w czasopiśmie „PLOS One”. Ślady dziegciu w siedzibach neandertalczyków Pozostałości dziegciu brzozowego często są znajdowane przez archeologów się bezpośrednio przyklejone do kamiennych artefaktów. Zakładano przez długi czas, że był on używany głównie jako klej do łączenia elementów. – Jednak nowe badania sugerują, że dziegieć brzozowy mógł być również wykorzystywany do innych celów – mówi Tjaark Siemssen z Uniwersytetu Kolońskiego i Uniwersytetu Oksfordzkiego, który jest pierwszym autorem badania. Społeczności żyjące w sposób tradycyjny analizowane przez etnologów wykorzystywały dziegieć w celach leczniczych. – Istnieje coraz więcej dowodów na praktyki medyczne i wykorzystanie roślin przez neandertalczyków, dlatego byliśmy zainteresowani wykorzystaniem dziegciu brzozowego w tym kontekście – dodaje Siemssen. Naukowcy jak neandertalczycy Naukowcy eksperymentalnie wyekstrahowali dziegieć z gatunków brzozy, które rosły już w czasach, w których żyli neandertalczycy. Zastosowali metody ekstrakcji, które mogły być znane w pradziejach. Korę brzozową spalano pod ziemią w szczelnym dole. Brak tlenu prowadził do suchej destylacji, w wyniku której z kory wydobywał się dziegieć brzozowy. Inna metoda polegała na spalaniu kory brzozowej w pobliżu twardej powierzchni, takiej jak kamień, tak aby smoła skropliła się na powierzchni kamienia. Testy pradziejowej „wody utlenionej” Naukowcy przetestowali zebrane próbki dziegciu brzozowego, aby zbadać ich właściwości antyseptyczne. Testy laboratoryjne odbywały się przy użyciu nowoczesnych metod mikrobiologicznych (test dyfuzyjno-krążkowy Kirby’ego-Bauera), aby precyzyjnie zmierzyć, jak dziegieć radzi sobie z drobnoustrojami Wszystkie próbki smoły okazały się skuteczne w hamowaniu wzrostu bakterii Staphylococcus aureus (gronkowiec złocisty). To bakteria odgrywająca kluczową rolę w zakażeniach ran i obecnie klasyfikowana jako wielolekooporny patogen szpitalny (superbakteria). Dziegieć dobry na wszystko? Okazało się, że dziegieć to broń wyspecjalizowana. Świetnie radzi sobie bakteriami gram-dodatnimi, takimi jak gronkowiec złocisty, ale jest bezsilny wobec bakterii gram-ujemnych, np. E. coli. Wynika to z różnic w budowie ścian komórkowych tych bakterii. Właściwości przeciwdrobnoustrojowe dziegciu brzozowego udało się zaobserwować we wszystkich metodach ekstrakcji. – Odkrycia sugerują, że właściwości antyseptyczne odgrywały rolę już w czasach wczesnych neandertalczyków i mogły być wykorzystywane w sposób celowy – uważa Siemssen. Warto wspomnieć, że o wiedzy z zakresu medycyny neandertalczyków naukowcy wiedzieli już wcześniej. Okazuje się, że mogła być ona szersza, niż do tej pory sądzono. Niezbędne substancje pozyskiwano z kory drzew. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Neandertalscy mężczyźni podbijali serca kobiet Homo sapiens. Geny ujawniają prehistoryczne romanse
Nowe badanie opublikowane w „Science” rzuca światło na relacje między neandertalczykami a Homo sapiens. Analiza genetyczna sugeruje, że w międzygatunkowych związkach dominowali neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego.
Być może neandertalczycy mieli słabość do kobiet współczesnego gatunku ludzkiego – albo po prostu mieli w sobie coś, czemu kobiety te nie potrafiły się oprzeć. To jedna z możliwych interpretacji nowego badania, opublikowanego w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Wykazano w nim, że gdy neandertalczycy i przedstawiciele gatunku Homo sapiens krzyżowali się, związki te najczęściej tworzyli neandertalscy mężczyźni i kobiety Homo sapiens. Międzygatunkowe związki Od dawna wiadomo, że część naszych przodków krzyżowała się z neandertalczykami, zanim gatunek ten wyginął około 40 000 lat temu. Do dziś ślady neandertalskiego DNA przetrwały w genomach wielu osób, zwłaszcza tych o nieafrykańskim pochodzeniu. Średnio stanowią one od jednego do dwóch procent genomu człowieka. Pozostałości tego DNA nie są jednak rozmieszczone równomiernie w całym genomie. Nawet u osób, u których odsetek neandertalskiego DNA jest stosunkowo wysoki – sięgający na przykład czterech procent – istnieją określone obszary genomu, zwłaszcza na chromosomie X, całkowicie go pozbawione. Te obszary pozbawione neandertalskiego DNA, określane mianem „neandertalskich pustyń”, od dawna intrygują badaczy. Wielu sądziło, że są one efektem doboru naturalnego, który z czasem eliminował niepożądane fragmenty neandertalskiego DNA. Nowe badanie sugeruje jednak, że luki te odzwierciedlają dawne wzorce kojarzenia się przedstawicieli obu grup, a nie stopniowe usuwanie szkodliwych genów. – Od dawna funkcjonuje hipoteza, według której my, ludzie współcześni, przez ostatnie 45 000 lat stopniowo pozbywaliśmy się naszego neandertalskiego dziedzictwa – mówi Alexander Platt, genetyk ewolucyjny z Uniwersytetu Pensylwanii i współautor badania. – Nie jestem zwolennikiem tej teorii – dodaje. Prof. Alexander Platt uznał, że istnieje lepsze wyjaśnienie. Aby ustalić, w jaki sposób mieszały się geny obu gatunków, on i jego współpracownicy przeanalizowali trzy genomy neandertalczyków. Porównali je także z genomami populacji afrykańskich, pozbawionych domieszki neandertalskiej. Odkryli, że chromosomy X neandertalczyków zawierały o około 60 procent więcej DNA Homo sapiens w porównaniu z ich chromosomami autosomalnymi, czyli autosomami. Ta dysproporcja, zdaniem badaczy wskazuje, że wiele żeńskich przodkiń neandertalczyków prawdopodobnie należało do gatunku Homo sapiens. Dlaczego neandertalskie DNA znika z chromosomu X? Kobiety mają dwa chromosomy X, natomiast mężczyźni – jeden chromosom X i jeden Y. W trakcie rozmnażania matka zawsze przekazuje potomstwu chromosom X, podczas gdy ojciec przekazuje swój chromosom X tylko wtedy, gdy rodzi się córka. W rezultacie chromosom X jest częściej dziedziczony po matce niż po ojcu. Jeśli krzyżowanie się obu gatunków zachodziło głównie między neandertalskimi mężczyznami a kobietami Homo sapiens, jak twierdzą badacze, do ludzkiej puli genowej trafiało stosunkowo niewiele neandertalskiego DNA z chromosomu X – i właśnie taki obraz obserwują dziś naukowcy. Prof. Platt i jego zespół przeprowadzili modelowanie matematyczne, aby ustalić, które konfiguracje par prowadziłyby do niskiego poziomu neandertalskiego DNA na chromosomach X ich potomstwa. W symulacjach taki efekt najczęściej pojawiał się w scenariuszach, w których neandertalscy mężczyźni wykazywali wyraźną preferencję – czy też szczególną skłonność – do kobiet Homo sapiens. – W modelach niemal nie dało się zwiększyć skali tej preferencji na tyle, by w pełni odtworzyć obserwowany przez nas wzorzec – mówi prof. Platt. – To, co tu widzimy, nie jest jedynie „przetrwaniem najlepiej przystosowanych” w klasycznym, darwinowskim sensie, lecz śladem bardzo szeroko rozpowszechnionych i wyraźnych różnic w zachowaniach płciowych – dodaje badacz. Atrakcyjność praprzodków Przyczyna, dla której międzygatunkowe związki w przeważającej mierze łączyły neandertalskich mężczyzn z kobietami Homo sapiens, może pozostać dla naukowców zagadką, ponieważ wyniki badań nie ujawniają społecznego kontekstu tych relacji. Prof. Platt i jego współpracownicy przedstawiają jednak jedną możliwą hipotezę, którą uważają za najprostsze wyjaśnienie: neandertalscy mężczyźni i kobiety współczesnego gatunku ludzkiego mogli uważać się nawzajem za szczególnie atrakcyjnych. Badacze nie wykluczają również innych czynników wykraczających poza preferencje partnerskie, w tym uwarunkowań demograficznych, takich jak niedobór kobiet wśród neandertalczyków lub przewaga liczebna kobiet Homo sapiens. – Modele czysto demograficzne wydają nam się nieco wątłe – mówi prof. Platt. – Obecnie skłaniamy się ku modelowi, w którym to preferencje partnerów były głównym motorem napędowym. Lars Fehren-Schmitz, profesor antropologii na Uniwersytecie Kalifornijskim w Santa Cruz, przyznaje, że ewentualne dowody na istnienie preferencji partnerskich u neandertalczyków nie są dla niego zaskoczeniem, zważywszy na to, jak powszechne zjawisko stanowiło ono w historii naszego gatunku. – Przez cały okres naszego istnienia był to jeden z głównych czynników ograniczających rozwój naszego własnego gatunku — mówi prof. Fehren-Schmitz. Matilda Brindle, biolog ewolucyjna z Uniwersytetu Oksfordzkiego, podziela tę opinię. Wcześniej opublikowała pracę sugerującą, że neandertalczycy i ludzie współcześni mogli dzielić prehistoryczne pocałunki. – Hipoteza, że za obserwowaną asymetrię odpowiadały preferencje doboru partnera, jest z pewnością bardzo przekonująca — mówi. Jak dodaje, taka teoria rodzi pytania o to, co właściwie wywoływało „iskrę” między przedstawicielami obu gatunków. – Co takiego było w neandertalskich mężczyznach, że kobiety Homo sapiens uważały ich za tak pociągających — albo odwrotnie? Prof. Platt wyraża nadzieję, że genetycy tacy jak on będą mogli pomóc biologom ewolucyjnym i antropologom w znalezieniu odpowiedzi na te pytania. – To obszar, którego genetycy nie zbadali jeszcze w pełni — mówi — ale możemy wnieść istotny wkład w opowiedzenie tej historii. Źródło: National Geographic
To najważniejsze odkrycie o pochodzeniu człowieka od dekad. Sensacja w Maroku
W marokańskiej Casablance archeolodzy odnaleźli kości, które mogły należeć do ostatniego przodka człowieka, neandertalczyka i denisowianina. Szczątki mają ok. 773 tys. lat.
Niezwykłe odkrycie zostało opisane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Badacze z kilku europejskich uniwersytetów dokonali analizy kilku kości odkrytych w jaskini Grotte à Hominidés, co w wolnym tłumaczeniu oznacza „Jaskinię Człowiekowatych”. Grota znajduje się w Casablance w Maroku. To ważne stanowisko archeologiczne. W przeszłości odnaleziono tu wiele skamieniałości hominidów sprzed setek tysięcy lat, które były istotne dla rekonstrukcji historii naszego gatunku. Ostatni wspólny przodek człowieka, neandertalczyka i denisowianina? Tym razem badacze analizowali grupę kości, które należały do jednego osobnika. Były to trzy części żuchwy, kilka kręgów, a także kilka zębów. Analiza wykazała, że należały do człowiekowatego, który żył ok. 773 tysięcy lat temu. Było to możliwe dzięki połączeniu kilku metod badawczych, w tym analiz stratygraficznych, paleomagnetycznych oraz porównania z zespołami narzędzi kamiennych kultury aszelskiej, znalezionymi w tych samych warstwach osadów. Dalsze badania pozwoliły naukowcom wysnuć tezę, że mógł być to ostatni wspólny przodek Homo sapiens, neandertalczyka i człowieka z Denisowej Jaskini. – Dowody paleogenetyczne sugerują, że ostatni wspólny przodek współczesnych ludzi, neandertalczyków i denisowian żył około 765–550 tysięcy lat temu. Jednak zarówno rozmieszczenie geograficzne, jak i morfologia tych przodków pozostawały niepewne – podkreślają uczeni we wstępie swojej pracy. Badacze uważają, że skamieniałości z Casablanki są zbliżone wiekiem do przedstawicieli Homo antecessor, ale różnią się morfologicznie „prezentując połączenie cech prymitywnych i pochodnych, przypominających późniejsze H. sapiens. – To potwierdza głęboko afrykańskie pochodzenie Homo sapiens i przeczy euroazjatyckim scenariuszom – powiedział Jean-Jacques Hublin, paleoantropolog z Instytutu Maxa Plancka. Potrzebne są dalsze badania w tej części Afryki – Konieczne są dalsze badania nad wyjątkowo bogatym zapisem kopalnym Afryki Północnej, aby poszerzyć wiedzę na temat pochodzenia człowieka, opartą głównie na Afryce wschodniej i południowej – dodał Hublin. – Zwłaszcza że najwyraźniejsze wczesne dowody na istnienie naszego gatunku pochodzą ze stanowiska w Dżabal Irhoud w Maroku sprzed 300 tys. lat – dodał badacz. Co ważne, autorzy podkreślają, że skupienie przyszłych badań na tym regionie może przynieść odpowiedzi na pytania o rozłam między Homo sapiens a kuzynami człowieka, czyli neandertalczykami i denisowianinami. – Chociaż nie możemy twierdzić, że pojawienie się linii rozwojowej prowadzącej do Homo sapiens nastąpiło wyłącznie w Afryce Północnej, to marokańskie skamieniałości sugerują, że w tamtym czasie obecne były tam populacje, które oscylowały między linią H. sapiens a liniami prowadzącymi do neandertalczyków i denisowian – wyjaśnia Hublin. Rola północnej Afryki w kluczowych etapach ewolucji Autorzy pracy twierdzą jednak, że nie chodzi o wskazanie jednego, jasno zdefiniowanego gatunku będącego „ostatnim wspólnym przodkiem”, lecz raczej o identyfikację populacji homininów bardzo bliskiej momentowi rozdzielenia linii prowadzących do Homo sapiens, neandertalczyków i denisowian. Mozaikowy charakter cech anatomicznych – łączący elementy prymitywne z cechami znanymi z późniejszych form Homo – sugeruje, że ewolucja człowieka nie była procesem liniowym ani ograniczonym do jednego regionu. Wyniki badań opublikowanych w „Nature" wspierają model, w którym Afryka, a szczególnie jej północna część, odgrywała znacznie większą rolę w kluczowych etapach ewolucji rodzaju ludzkiego, niż wcześniej sądzono. Jednocześnie odkrycie to pokazuje, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia w zapisie kopalnym Afryki i jak istotne mogą być przyszłe badania tego regionu dla zrozumienia pochodzenia i wczesnej historii naszego gatunku. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Archeolodzy znaleźli najstarsze „krzesiwo” na świecie. „Najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze”
Zestaw przedmiotów, który służył do rozpalania ognia odkryli archeolodzy w Wielkiej Brytanii. Pochodzi sprzed 400 tysięcy lat. Najwcześniejsze „krzesiwa” znane do tej pory miały „zaledwie” 50 tysięcy lat. Kto pierwszy rozpalił ogień?
Rozpalanie ognia to unikatowa umiejętność, którą pochwalić się mogą jedynie ludzie. Jest to jedna z kluczowych umiejętności na ścieżce ewolucyjnej naszego gatunku obok produkcji narzędzi czy kultury symbolicznej. Wykorzystanie ognia przez ludzi niknie w mrokach pradziejów. Najwcześniejsze dowody na wykorzystanie naturalnie powstałego ognia, w przeciwieństwie do jego celowego tworzenia i kontrolowania, pochodzą ze stanowisk archeologicznych w Afryce i mają nawet ponad milion lat. Archeolodzy przypuszczali, że ludzie zaczęli rozpalać ogień już nawet kilkaset tysięcy lat temu. Brakowało jednak koronnego dowodu. Najstarszy znany do tej pory zestaw do krzesania ognia miał „zaledwie” 50 tys. lat i pochodził z Francji. Palenisko i ślady ognia sprzed prawie pół miliona lat W najnowszym wydaniu magazynu „Nature” badacze z Muzeum Brytyjskiego w Londynie opublikowali przełomowe odkrycie ze stanowiska paleolitycznego w Barnham na polu w hrabstwie Suffolk. Było to obozowisko sprzed 400 tysięcy lat. Oto, co świadczy o kontrolowaniu ognia w tym miejscu w tak wczesnym okresie: podgrzana glina/ił – analizy geochemiczne wykazały, że osady te zostały podgrzane w temperaturach przekraczających 700°C. Ten sygnał cieplny był zlokalizowany, powtarzalny i niezwiązany z regionalnymi pożarami, co silnie sugeruje działalność antropogeniczną. W tym miejscu było pewnie palenisko; podgrzane narzędzia krzemienne – w pobliżu zaczerwienionego iłu znaleziono znaczną koncentrację artefaktów kamiennych, w tym pięściaki i odłupki krzemienne popękane od gorąca; przedmioty do rozpalania ognia – odkryto dwa małe fragmenty utlenionego pirytu żelaznego. Prastare „zapałki” z Wielkiej Brytanii Naszą uwagę powinny zwrócić fragmenty utlenionego pirytu. Jest to naturalnie występujący minerał siarczku żelaza (FeS₂). Piryt był uderzany o krzemień i w ten sposób powstawały iskry. Obok kładziono łatwopalną hubkę. W ten sposób można było łatwo wzniecić ogień. Fakt, że piryt jest bardzo rzadki w okolicy, a mimo to został znaleziony na stanowisku, silnie sugeruje, że ci ludzie znali jego właściwości. Wiedzieli, gdzie go zdobyć i celowo przynieśli go na miejsce, aby móc rozniecić ogień. – Implikacje [znaleziska – przyp. red.] są ogromne. Umiejętność rozpalania i kontrolowania ognia to jeden z najważniejszych punktów zwrotnych w historii ludzkości, przynoszący praktyczne i społeczne korzyści, które zmieniły ewolucję człowieka – powiedział jeden z badaczy stanowiska, dr Rob Davis z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Taka kontrola nad ogniem miała praktyczne korzyści w postaci ochrony przed drapieżnikami oraz generowania ciepła, co umożliwiało ludziom rozprzestrzenianie się i rozwój w chłodniejszych i trudniejszych warunkach. Co ważne, poszerzyła ona zakres produktów spożywczych, które można było bezpiecznie spożywać. Dzięki wysokiej temperaturze możliwe stało się usuwanie toksyn z korzeni i bulw lub patogenów z mięsa. Kto rozpalił ogień? Ślady po działalności ognia w Barnham w Anglii, datowane na około 400 000 lat, zostały pozostawione najprawdopodobniej przez wczesne grupy neandertalczyków. – To jest najbardziej niezwykłe odkrycie w mojej karierze i jestem bardzo dumny z pracy zespołowej, która pozwoliła dojść do tego przełomowego wniosku – skomentował jeden z badaczy, prof. Nick Ashton z Muzeum Brytyjskiego w Londynie. Umiejętność tworzenia ognia jest przykładem złożonego zachowania charakteryzującego neandertalczyków. Zdolności te pojawiły się w okresie, gdy wielkość mózgu neandertalczyków zbliżyła się do takiej, jak w przypadku człowieka współczesnego. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kiedy doszło do pierwszego pocałunku? Naukowcy wskazują na bardzo odległą epokę
Całowanie wyewoluowało u wspólnego przodka ludzi i innych dużych małp około 21 milionów lat temu – ustalił zespół brytyjskich naukowców. Ta przyjemna czynność była praktykowana również później, u krewnych człowieka – neandertalczyków. Co było powodem pierwszego pocałunku?
Do dzisiaj naukowcy spierają się o to, dlaczego ludzie się całują. Wygląda na to, że nasze instynkty sięgają dawnych zachowań pielęgnacyjnych wśród małp człekokształtnych. Czynność zbliżona do całowania mogła być początkowo sposobem na sprawdzenie stanu zdrowia partnera i wzmacnianie więzi w grupie. Teraz grupa naukowców z Uniwersytetu Oxfordzkiego wzięła sobie za cel zrekonstruowanie historii ewolucyjnej całowania i próbę ustalenia, kiedy całowanie pojawiło się w linii rodowej naczelnych. Badacze przyjęli szeroką ewolucyjną perspektywę. Wyniki opublikowali na łamach „Evolution and Human Behavior”. Badanie ulotnego całowania. Jak to się robi? Naukowcy przeprowadzili pierwszą próbę rekonstrukcji ewolucyjnej historii całowania za pomocą podejścia międzygatunkowego. Zaczęli od zdefiniowania „całowania”. Jest to nieagresywny kontakt usta-usta, który nie wiązał się z przekazywaniem jedzenia. Następnie naukowcy zebrali dane na temat zaobserwowanego całowania u współczesnych dużych małp, w tym szympansów i bonobo. Następnie zastosowano analizę filogenetyczną (opartą na drzewie rodowym naczelnych), traktując całowanie jako „cechę”. W tej analizie nie badano fizycznych szczątków. Użyto modelowania statystycznego, aby wyciągnąć wnioski na temat cech, które się nie są w stanie przetrwać do naszych czasów, a więc takich jak zachowanie. Badacze potraktowali całowanie jako cechę (jak np. kolor sierści) i nanosili ją na drzewo rodowe naczelnych. Pewność wyniku ma zapewniać to, że model symulacji uruchomiono aż 10 milionów razy, aby uzyskać bardzo pewne szacunki statystyczne. – Po raz pierwszy ktoś przyjął szerokie ewolucyjne spojrzenie na całowanie się. Nasze odkrycia uzupełniają rosnący dorobek naukowy, podkreślający niezwykłą różnorodność zachowań seksualnych naszych kuzynów naczelnych – komentuje dr Matilda Brindle, główna autorka i biolożka ewolucyjna z Wydziału Biologii Uniwersytetu Oksfordzkiego. Pierwszy pocałunek wytropiony Na podstawie uzyskanych wyników naukowcy stwierdzili, że do pierwszego pocałunku mogło dojść już ponad 21 mln lat temu u wspólnego przodka ludzi i innych dużych małp. Ta „cecha” ewoluowała w przedziale 21,5 do 16,9 miliona lat temu. Zespół odkrył również, że nasi wymarli krewni, neandertalczycy, prawdopodobnie również całowali się. To odkrycie, wraz z wcześniejszymi badaniami wykazującymi, że ludzie i neandertalczycy mieli wspólne mikroorganizmy jamy ustnej (poprzez transfer śliny) i materiał genetyczny (poprzez krzyżowanie się), silnie sugeruje, że ludzie i neandertalczycy całowali się ze sobą. Czy warto się całować? – Chociaż całowanie może wydawać się zwyczajnym lub uniwersalnym zachowaniem, jest ono udokumentowane jedynie w 46% kultur ludzkich – powiedziała dr Catherine Talbot, współautorka i adiunkt w College of Psychology na Florida Institute of Technology. Dodała, że normy społeczne i konteksty różnią się znacznie w poszczególnych społeczeństwach, co rodzi pytanie, czy całowanie jest zachowaniem ewolucyjnym, czy też wynalazkiem kulturowym. Najnowsze badanie to pierwszy krok w kierunku odpowiedzi na to pytanie. Całowanie występuje u różnych zwierząt, ale stanowi zagadkę ewolucyjną. Przecież związane jest z wysokim ryzykiem, takim jak przenoszenie chorób. Jednocześnie nie daje oczywistych korzyści reprodukcyjnych. Całowanie się zachowało w toku ewolucji i nadal jest obecne u większości wielkich małp człekokształtnych. Pomimo że całowanie w wielu społecznościach ludzkich ma znaczenie kulturowe i emocjonalne, do tej pory naukowcy poświęcali niewiele uwagi jego historii ewolucyjnej. Dlatego to badanie jest tak ważne. Źródło: Evolution and Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Pożary w pradziejowej Europie nie były przypadkiem. Oto, kto za nimi stał
Już ponad 100 tys. lat temu pradawni ludzie odcisnęli piętno na europejskiej przyrodzie. Dzięki symulacjom komputerowym i analizie pyłków naukowcy odtworzyli skalę tych zmian. Wyniki są zaskakujące: udział człowieka w kształtowaniu krajobrazów był silniejszy, niż sądzono.
Ludzie zaczęli uprawiać rolę i hodować zwierzęta w Środkowej Europie jakieś 7 tysięcy lat temu. Pojawiły się pierwsze chaty i większe budowle. Czy to oznacza, że wcześniej wielkie obszary Starego Kontynentu były nietknięte ręką człowieka? Z najnowszych badań wynika, że zmiany w ekosystemie spowodowane ręką człowieka były widoczne już nawet ponad 100 tys. lat temu. Odpowiedzialny za nie był krewny człowieka współczesnego, neandertalczyk. Pradziejowe krajobrazy pod lupą naukowców Korzystając z zaawansowanych symulacji komputerowych, międzynarodowy zespół badawczy zbadał, jak ludzie wpłynęli na roślinność Europy w ciągu dwóch ciepłych okresów w przeszłości. Pierwszym z nich był ostatni interglacjał (cieplejszy okres między zlodowaceniami), około 125 000–116 000 lat temu, kiedy neandertalczycy byli jedynymi ludźmi w Europie. Drugim okresem jest okres tuż po ostatniej epoce lodowcowej, wczesny holocen, 12 000–8 000 lat temu. Wówczas w Europie mieszkali ludzie współcześni. Do badań wykorzystano też dane dotyczące pyłków roślin. Są one uzyskiwane w długich rur, wbijanych w tereny podmokłe czy jeziora. Z analizy uzyskanych w ten sposób rdzeni można dowiedzieć się, jakie rośliny rosły w okolicy tysiące lat temu. Można też pośrednio wywnioskować, czy dochodziło to pożarów i wypalania. Artykuł na ten temat napisali na łamach czasopisma „PLOS One” eksperci z dziedziny archeologii, geologii i ekologii. Kreatorzy krajobrazu sprzed tysiącleci? Co udało się ustalić? Wniosek jest jasny: zarówno neandertalczycy, jak i późniejsi mezolityczni łowcy-zbieracze wywarli silny wpływ na wzorce roślinności w Europie – na długo przed pojawieniem się rolnictwa. – Badanie ukazuje przeszłość z zupełnie innej perspektywy – mówi prof. Jens-Christian Svenning, profesor biologii na Uniwersytecie w Aarhus. – Stało się dla nas jasne, że same zmiany klimatu, działalność dużych zwierząt roślinożernych i naturalne pożary nie mogą wyjaśnić wyników danych dotyczących pyłków. Uwzględnienie człowieka w tym równaniu – oraz skutków pożarów wywołanych przez człowieka i polowań – dało znacznie lepsze dopasowanie – dodaje prof. Svenning. Jaki wpływ praludzi na krajobraz? Z symulacji badaczy wynika, że mezolityczni łowcy-zbieracze mogli wpływać na rozmieszczenie gatunków roślin nawet w 47%. Wpływ neandertalczyków był mniejszy i wynosił około 6% w przypadku rozmieszczenia gatunków roślin i 14% w przypadku otwartej roślinności. Wpływ człowieka na roślinność obejmował zarówno skutki pożarów – podpalania drzew i krzewów – jak i wcześniej pomijany czynnik: polowania na duże zwierzęta roślinożerne. – Neandertalczycy nie stronili od polowań i zabijania nawet gigantycznych słoni. A mówimy tu o zwierzętach ważących do 13 ton. Polowania miały również silny pośredni wpływ: mniejsza liczba zwierząt pasących się oznaczała większy rozrost, a tym samym bardziej zwartą roślinność. Jednak wpływ ten był ograniczony, ponieważ neandertalczyków było tak niewielu, że nie wyeliminowali dużych zwierząt ani ich roli ekologicznej – w przeciwieństwie do Homo sapiens w późniejszych czasach – mówi prof. Svenning. Wygląda na to, że pradawne puszcze wcale nie były tak nietknięte, jak to sobie długo wyobrażano. Już ponad 100 tys. lat temu ludzie byli, jak to określa prof. Svenning, „aktywnymi współtwórcami europejskich ekosystemów”. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli prastary zakład „jubilerski”. Ma co najmniej 42 tysiące lat
Dziesiątki obrobionych muszli morskich odkryli archeolodzy we Francji. Znajdowały się pod zawalonym schroniskiem skalnym. Był to jeden z najstarszych w tej części kontynentu „zakładów jubilerskich”. Produkty sprowadzano tu z odległości nawet 100 km.
Najstarszą epokę w dziejach człowieka określa się mianem „kamienia”, ale jest to dość mylące. Archeolodzy mają dowody na to, że pierwsze przedmioty używane przez człowieka były tak naprawdę wykonane z surowców organicznych, w tym z drewna. Oprócz drewna na szeroką skalę korzystano z innych dobrodziejstw natury – skóry zwierząt służyły za ubranie, a ich zęby bądź pancerze – były ówczesną biżuterią. Ostatnio pisaliśmy o elementach chrząszczy, które pełniły role błyskotek 2500 lat temu. Elegancja w czasach zlodowacenia Jednak potrzeba otaczania się estetycznymi przedmiotami sięga zdecydowanie głębiej, niż by się nam wydawało. Najstarsze ozdoby wykonane z muszli pochodzą z Afryki i mają nawet 70–80 tysięcy lat. Teraz grupa badaczy z kilku krajów pod kierunkiem ekspertów z francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych (CNRS) poinformowała na łamach czasopisma „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) o zlokalizowaniu jednego z najstarszych w Europie „warsztatów”, w których wykonywano biżuterię z morskich muszli. Elegancja sprzed 42 tysięcy lat W pozostałościach po zawalonym schronisku skalnym La Roche-à-Pierrot w Saint-Césaire (Charente-Maritime) w Nowej Akwitanii we Francji natknęli się na skupisko w postaci dziesiątków perforowanych muszli. Należały do pobrzeżki tępoustej i pospolitej. Znaleziono je w warstwach, które mają co najmniej 42 tysiące lat i są związane z kulturą szapelperońską. Wśród innych pozostałości znalezionych na tym stanowisku archeologicznym znajdują się typowe narzędzia neandertalskie oraz szczątki żubrów i koni, co podkreśla różnorodność i złożoność ówczesnych zajęć człowieka. Jednak autorzy artykułu nie dają jasnej odpowiedzi, kto obrabiał muszle – czy człowiek współczesny, czy raczej neandertalczyk. Jednak w ich ocenie to odkrycie sugeruje, że przybycie Homo sapiens do Europy w tym okresie przyczyniło się do powstania i różnorodności tej kultury. Szerokie kontakty łowców i zbieraczy Analizy wykazały, że muszle te pochodziły z wybrzeża Atlantyku, oddalonego wówczas o około 100 kilometrów od warsztatu „jubilerskiego”. Natomiast znalezione wśród muszli pigmenty trafiły tam z miejsca oddalonego o ponad 40 km. Są to – zdaniem badaczy – dowody na istnienie dalekosiężnej sieci wymiany i na znaczną mobilność człowieka. Z kolei zidentyfikowana biżuteria i pigmenty świadczą o eksplozji symbolicznej ekspresji w tym okresie. Między 55 000 a 42 000 lat temu Europa przeszła głęboką transformację. W jej trakcie ostatni neandertalczycy zostali stopniowo zastąpieni przez grupy Homo sapiens, które przybyły do ​​Europy podczas swojej ostatniej migracji z Afryki. Źródło: PNAS Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najstarszy kopalny dowód na krzyżowanie się Homo sapiens i neandertalczyków. Sensacja z Izraela
Znaleziony w Izraelu szkielet pięcioletniego dziecka sprzed 140 tys. lat nosi cechy zarówno neandertalczyków, jak i Homo sapiens. To najwcześniejszy fizyczny dowód na krzyżowanie się tych gatunków – ogłosili naukowcy.
Do odkrycia tych szczątków doszło 90 lat temu w jaskini Skhul na Górze Karmel. Teraz badacze z wykorzystaniem nowoczesnych metod analitycznych dokonali kluczowego ustalenia. Związki ludzi i neandertalczyków Archeologów od lat fascynuje relacja ludzi współczesnych z neandertalczykami. Kiedyś uważano, że byli oni naszymi bezpośrednimi przodkami. Po latach wnikliwych analiz, w tym genetycznych, wiemy, że byli to nasi kuzyni. Pytań pozostało jednak sporo. Wiadomo na przykład, że te dwa gatunki krzyżowały się między sobą. Ale od jakiego momentu? Tej sprawie postanowił przyjrzeć się międzynarodowy zespół, który na łamach „L'Anthropologie” właśnie opublikował swoje wnioski. Badaniami kierowali prof. Israel Hershkovitz z Wydziału Medycznego i Nauk o Zdrowiu im. Graya Uniwersytetu w Tel Awiwie oraz Anne Dambricourt-Malassé z Francuskiego Narodowego Centrum Badań Naukowych. Najstarszy dowód na bliskie kontakty Wniosek: jest to najwcześniejsza ludzka skamieniałość, która wykazuje cechy morfologiczne obu tych grup ludzkich: człowieka współczesnego i neandertalczyka. – Obecne badania pokazują, że szkielet pięcioletniego dziecka jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej z lokalnej – i starszej – populacji neandertalczyków do populacji Homo sapiens – przekazał zespół badawczy. Oznacza to, że neandertalczycy i Homo sapiens mieli biologiczne i społeczne powiązania. Być może do ich krzyżowania się po raz pierwszy doszło na terenie dzisiejszego Izraela. – Nawet dzisiaj, 40 000 lat po wyginięciu ostatnich neandertalczyków, część naszego genomu – od 2 do 6 % – ​​ma pochodzenie neandertalskie. Jednak ta wymiana genów miała miejsce znacznie później, między 60 000 a 40 000 lat temu – zauważa prof. Hershkovitz. – W naszych badaniach wykazujemy, że czaszka dziecka, która swoim ogólnym kształtem przypomina Homo sapiens – zwłaszcza pod względem krzywizny sklepienia czaszki – posiada wewnątrzczaszkowy układ krwionośny, żuchwę i strukturę ucha wewnętrznego typową dla neandertalczyków – dodaje naukowiec. To ustalenie jest zaskakujące, bo do tej pory najstarsze fizyczne dowody na hybrydyzację, znalezione w Lapedo w Portugalii, były późniejsze o około 100 tysięcy lat. Poza tym badane szczątki dziecka pochodzą z grobu, co dowodzi, że nie tylko ludzie współcześni chowali swoich zmarłych. Skąd to wiemy? Jak wyglądały analizy Naukowcy doszli do tych wniosków po przeprowadzeniu serii zaawansowanych testów szczątków. Najpierw zeskanowali czaszkę i szczękę za pomocą technologii mikrotomografii komputerowej w Instytucie Antropologii Rodziny Shmunis na Uniwersytecie w Tel Awiwie. Stworzyli trójwymiarowy model na podstawie skanów. Umożliwiło im to przeprowadzenie złożonej analizy morfologicznej struktur anatomicznych (w tym tych niewidocznych gołym okiem, takich jak ucho wewnętrzne) i porównanie ich z różnymi populacjami człowiekowatych. Aby zbadać strukturę naczyń krwionośnych otaczających mózg, stworzyli również dokładną trójwymiarową rekonstrukcję wnętrza czaszki. – Tradycyjnie antropolodzy przypisywali skamieniałości odkryte w jaskini Skhul, wraz ze skamieniałościami z jaskini Qafzeh w pobliżu Nazaretu, wczesnej grupie Homo sapiens. Obecne badania ujawniają, że przynajmniej część skamieniałości z tej pieczary jest wynikiem ciągłej infiltracji genetycznej lokalnej – i starszej – populacji neandertalskiej w populację Homo sapiens – przekonuje prof. Hershkovitz. Co oznaczają dla nauki najnowsze badania? Analizy genetyczne wskazują, że krzyżowanie się ludzi współczesnych z neandertalczykami następowało już około 250 000 lat temu. Natomiast szczątki dziecka z jaskini Skhūl I, datowane na około 140 000 lat temu, stanowią najstarsze znane dowody kopalne potwierdzające istnienie hybrydy tych gatunków. Być może więc kolejne podobne znaleziska są przed nami. Źródło: L Anthropologie Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Gotowanie po neandertalsku. Ci ludzie mieli różne „książki kucharskie”
Neandertalczycy, czyli krewni człowieka współczesnego, mieli urozmaicone sposoby gotowania i obrabiania zwierzyny. Tak wynika z najnowszych badań przeprowadzonych na terenie Izraela. Może to świadczyć o ich całkiem bogatym menu.
Spis treści: Kuchnia w jaskini Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Co w menu? Już od wielu lat, dzięki badaniom genetycznym, wiemy, że neandertalczycy nie są naszymi przodkami, ale krewnymi. Jednak ten gatunek człowieka nie przestaje zaskakiwać naukowców. W momencie odkrycia jego pierwszych szczątków w połowie XIX wieku sądzono, że neandertalczycy byli prymitywni i daleko było im do zdolności człowieka współczesnego. Teraz wiemy, że nie jest to prawda i łączy nas z nimi zdecydowanie więcej, niż myślano. Kuchnia w jaskini Najnowsze ustalenie w temacie neandertalczyków dotyczy ich sztuki kulinarnej. Naukowcy przyjrzeli się szczątkom kostnym pozostałym po ich ucztach w jaskiniach Amud i Kebara oddalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów. Obie znajdują się na terenie dzisiejszego Izraela, na północy kraju. Swoje ustalenia opublikowali na łamach czasopisma „Frontiers in Environmental Archaeology”. Okazało się, że nasi krewni mieli różne „książki kucharskie”, mimo że żyli mniej więcej w tym samym czasie, bo około 50-60 tys. lat temu. Skąd to wiemy? Urozmaicone kucharzenie po neandertalsku Po neandertalskich potrawach nie zachowało się wiele. Mamy narzędzia, którymi obrabiano mięso czy pozostałości po paleniskach. Najlepszym dowodem, na to, co spożywali i w jaki sposób obrabiali są kości zwierzęce. W ramach badań przeanalizowano ponad 12 tysięcy kości zwierzęcych z jaskiń Amud i Kebara. Archeolodzy dostrzegli wyraźne różnice w w tych dwóch lokalizacjach w traktowaniu tuszy, po upolowaniu. To sugeruje istnienie lokalnych tradycji kulinarnych, mimo że neandertalczycy stosowali bardzo podobne narzędzia kamienne i żyli w takim samym środowisku. – Subtelne różnice we wzorach śladów cięć między jaskiniami Amud i Kebara mogą odzwierciedlać lokalne tradycje przetwarzania tusz zwierzęcych – powiedziała Anaëlle Jallon, doktorantka na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie i główna autorka artykułu. Co w menu? Z analiz wynika, że obie grupy używały tych samych narzędzi krzemiennych i żywiły się tym samym łupem – głównie gazelami i danielami. Zauważono jednak pewne subtelne różnice. Neandertalczycy mieszkający w Kebara polowali na większe zwierzęta niż ci z Amud. Przenosili także więcej dużych zwierząt do jaskini, aby je obrabiać, zamiast robić to w miejscu polowania. W jaskini Amud 40% kości zwierzęcych jest spalonych, a większość z nich jest połamana. Mogło to być spowodowane celowymi działaniami, takimi jak gotowanie lub późniejszymi przypadkowymi uszkodzeniami. W jaskini Kebara 9% kości jest spalonych, ale mniej połamanych. Uważa się, że zostały ugotowane. Kości w Amud wydają się również wykazywać mniej uszkodzeń spowodowanych przez drapieżniki niż te znalezione w Kebara. Ślady cięć znalezione w Amud były bardziej zagęszczone i miały mniej liniowy kształt niż te w Kebara. Jednym z możliwych wyjaśnień tych różnic jest to, że neandertalczycy w Amud traktowali mięso inaczej przed rozbiorem: prawdopodobnie suszyli je lub pozwalali mu się rozkładać. Podobnie jak współcześni rzeźnicy, którzy przed gotowaniem wieszają mięso. A to z pewnością wpływało na różnice w palecie smaków w czasie konsumpcji. Źródło: Frontiers in Environmental Archaeology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaskakujące odkrycie w Algarve. Neandertalczycy też kochali plaże
Neandertalska rodzina w Algarve pozostawiła po sobie ślady, które zaintrygowały naukowców. Nowe odkrycie z Portugalii pokazuje, że nasi wymarli krewniacy żyli i polowali także w nadmorskich rejonach.
Spis treści Odciski stóp sprzed tysięcy lat w turystycznym raju Dowód na rodzinne polowania neandertalczyków? W okolicach Algarve w Portugalii odkryto odciski stóp neandertalczyków, które rzucają nowe światło na życie tych prehistorycznych ludzi w nadmorskich rejonach. To pierwsze takie odkrycie w Portugalii. Odciski stóp sprzed tysięcy lat w turystycznym raju Międzynarodowy zespół badaczy pod kierownictwem Carlosa Neto de Carvalho z Uniwersytetu Lizbońskiego i Geoparku Naturtejo opublikowali wyniki badań w czasopiśmie „Scientific Reports”. Dowodzą one że neandertalczycy przebywali i prawdopodobnie polowali na nadmorskich wydmach słynnego turystycznego regionu Algarve. Do tej pory brakowało bezpośrednich dowodów na ich aktywność w tym rejonie. Skamieniałe odciski stóp odkryto w dwóch miejscach. Najstarszy, pojedynczy ślad z Praia do Telheiro, datowany jest na około 82 000 lat temu. Drugi zestaw dziesięciu śladów, pozostawionych przez trzy osoby w Monte Clérigo, pochodzi sprzed około 78 000 lat. Podobnych miejsc przybrzeżnego bytowania neandertalczyków na świecie znaleziono już kilka, m.in. w Hiszpanii i RPA. Dzięki datowaniu metodą optyczną (tzw. techniką OSL, używaną do określania wieku minerałów) naukowcy precyzyjnie określili wiek warstw, w których zachowały się ślady. Ich dalsza analiza pozwoliła ustalić, że pozostawiły je trzy osoby: dorosły mężczyzna o wzroście 1,69–1,73 metra, dziecko w wieku 7–9 lat oraz maluch mający mniej niż 2 lata. Dowód na rodzinne polowania neandertalczyków? Dodatkowo, obecność śladów jelenia sugeruje, że neandertalczycy polowali w tej samej okolicy. Teren wydm, z licznymi wzniesieniami i zagłębieniami, stanowił idealne środowisko do skradania się i obserwacji zwierzyny. Choć nie wiadomo, czy najmłodsze dziecko aktywnie uczestniczyło w polowaniu, czy tylko towarzyszyło dorosłym, badacze przypuszczają, że polowanie mogło mieć charakter rodzinny, a niedaleko znajdowało się także obozowisko. Odkrycie potwierdza tezę, że neandertalczycy wykorzystywali nadbrzeżne regiony – sezonowo lub przez cały rok – i potrafili dostosowywać swoje strategie łowieckie do różnych środowisk. Ślady te dostarczają cennych informacji o zwyczajach i życiu rodzinnym naszych wymarłych przodków i krewniaków. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Neandertalczycy mieli własną „fabrykę tłuszczu”? To odkrycie zmienia naszą wiedzę
Kości, ogniska i systematyczność – to nie brzmi jak opis dzikiego ludu. Archeolodzy natrafili na coś, co każe spojrzeć na neandertalczyków zupełnie inaczej.
Spis treści: Tak wytapiano tłuszcz Zorganizowany jak neandertalczyk Bardzo długo neandertalczycy byli przedstawiani jako prymitywni krewni Homo sapiens. Nie przypisywano im np. zdolności abstrakcyjnego myślenia. Tymczasem kolejne odkrycia archeologiczne skutecznie obalają utrwalane przez lata wyobrażenia na ich temat. Tak wytapiano tłuszcz Najnowsze badania prowadzone na stanowisku Neumark-Nord we wschodnich Niemczech dostarczyły intrygujących dowodów na istnienie zorganizowanego miejsca przetwórstwa kości dużych ssaków. Neandertalczycy pozyskiwali tam szpik i tłuszcz kostny. W epoce lodowcowej były to niezwykle cenne składniki diety, bogate w kalorie i niezbędne kwasy tłuszczowe. Swoista „fabryka tłuszczu” funkcjonowała 125 tysięcy lat temu. W trakcie wykopalisk naukowcy odkryli ponad 100 tysięcy fragmentów kości należących do co najmniej 172 dużych zwierząt, takich jak konie czy jelenie. Liczne ślady cięcia, miażdżenia oraz ślady użycia narzędzi wskazują na systematyczne pozyskiwanie tłuszczu i szpiku. Jak zauważają badacze z niemieckiego MONREPOS Archaeological Research Center, nie było to przypadkowe działanie. Neandertalczycy planowali polowania, transportowali tusze, a wybrane części ciał zwierząt gromadzili w jednym miejscu, by w kontrolowany sposób je przetwarzać. W miejscu odkrycia odnaleziono również ślady ognisk, co może sugerować, że tłuszcz był wytapiany na gorąco. Zorganizowany jak neandertalczyk Produkcja tłuszczu z kości to proces wymagający niemałego wysiłku. Trzeba je najpierw rozłupać, następnie wygotować, by tłuszcz oddzielił się od resztek. To zadanie czasochłonne, wymagające wiedzy i organizacji – a zatem coś, co jeszcze do niedawna przypisywano wyłącznie Homo sapiens. Badania znaleziska z Neumark-Nord dowodzą, że neandertalczycy rozumieli wartość odżywczą tłuszczu. Potrafili też gospodarować zasobami i planować działania z wyprzedzeniem. To kolejny argument przemawiający za ich inteligencją i zdolnością adaptacyjną. Inne potwierdzone fakty to m.in. używanie mowy artykułowanej, tworzenie narzędzi złożonych czy praktyki pogrzebowe. Choć neandertalczycy ostatecznie zniknęli z naszej planety około 40 000 lat temu, ich dziedzictwo przetrwało w naszej genetyce. Dziś, dzięki zaawansowanym badaniom, zaczynamy dostrzegać w nich nie „dzikich kuzynów”, ale bardzo ludzkie istoty – zdolne do współpracy, planowania, a nawet twórczego działania. Źródło: Science Advances Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Odkryto najstarszy na świecie odcisk palca. To dowód na niezwykłą umiejętność
Ma około 43 tysiące lat. I sugeruje, że neandertalczycy tworzyli wczesną sztukę naskalną – archeolodzy odkryli w Hiszpanii najstarszy na świecie odcisk palca. Widnieje na kamieniu przywodzącym na myśl ludzką twarz.
Spis treści: Unikatowość znaleziska z Hiszpanii Niepozorny głaz kluczem do poznania myślenia neandertalczyka Do znaleziska doszło w centralnej części Hiszpanii w schronisku skalnym San Lázaro w Segowii. Kamień nie jest duży. Jego wymiary to zaledwie 21,4 × 11,3 × 7,6 cm. Unikatowość znaleziska z Hiszpanii Znalezisko to stanowi najpełniejszy i najstarszy na świecie ślad odcisku palca człowieka, jednoznacznie przypisanego neandertalczykom. Do odkrycia doszło w lipcu 2022 roku w warstwie datowanej na 43 tys. lat. Świadczy o celowym użyciu pigmentu w celach symbolicznych. T​en artefakt jest wyjątkowy i niepowtarzalny – podała Wyższa Rada Badań Naukowych, największa w Hiszpanii publiczna organizacja zajmująca się badaniami naukowymi. Odkrycie to wnosi istotny wkład w globalną wiedzę na temat ewolucji człowieka i umożliwi znaczący postęp w zrozumieniu myślenia symbolicznego i zdolności poznawczych u neandertalczyków – krewnych człowieka współczesnego. Tuż obok zagadkowego artefaktu znaleziono kilkadziesiąt kamiennych narzędzi i kości zwierzęcych, na których zachowały się ślady ich obróbki. Ustalenie zespołu hiszpańskich badaczy opublikowano na łamach czasopisma „Archaeological and Anthropological Sciences”. Niepozorny głaz kluczem do poznania myślenia neandertalczyka Zdaniem archeologów kamień nie był narzędziem, bo nie widać na nim śladów zużycia mechanicznego. Z kolei odcisk palca zachowany na granitowym artefakcie wykonano z pomocą pigmentu – ochry. Ochra to czerwonawy barwnik mineralny stosowany przez ludzi od niepamiętnych czasów. To z jego pomocą wykonywano sztukę naskalną w czasach paleolitu w Europie. Ochra posiada też właściwości antyseptyczne. Analizę niepozornej kropki na kamieniu wykonano z pomocą nowatorskiej metody multispektralnej. Dzięki temu dostrzeżono linie papilarne neandertalczyka. We wnioskach w artykule naukowcy sugerują, że kamień, na którym znajduje się odcisk może ukazywać w formie symbolicznej najstarszy znany wizerunek ludzkiej twarzy. Za oczy można uznać dwa symetrycznie rozmieszczone wgłębienia. Z kolei odcisk palca jest mniej więcej na środku – w miejscu, gdzie mógł potencjalne znajdować się nos. Artefakt wpisuje się w dyskusję na temat myślenia symbolicznego neandertalczyków. Pośrednio jest dowodem na wykonywanie przez nich bardziej złożonej sztuki naskalnej. Przypadek czy celowe działanie? Archeolodzy sugerują, że odcisk palca wykonano celowo. Oto ich argumenty: kamień został celowo wybrany ze względu na swoją unikatową morfologię i rozmiar; czerwoną kropkę z ochry naniesiono w strategicznym miejscu w stosunku do naturalnych zagłębień na kamyku, co potwierdzają analizy geometryczne i statystyczne, wykluczające przypadkowość; czerwona kropka była odciskiem palca. Proces nakładania ochry opuszką palca był intencjonalny, nieprzypadkowy. na artefakcie nie znaleziono śladów użytkowania jako narzędzia (np. młotka), co wyklucza hipotezę o przypadkowym pozostawieniu odcisku podczas użycia przedmiotu przez osobę z brudnymi rękami. Źródła: CSIC, Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Bardzo wczesne i bardzo ścisłe relacje neandertalczyków z ludźmi. Dowody z Lewantu
Kontakty między neandertalczykami i wczesnymi ludźmi współczesnymi przyczyniły się do rozwoju zachowań symbolicznych i praktyk pogrzebowych na Bliskim Wschodzie. Doszło do tego już 100 tys. lat temu.
Spis treści: Jaskinia kluczem do poznania interakcji Skąd wynikają podobieństwa? Najstarsze pochówki na świecie Od dekad naukowcy badają relacje łączące ludzi współczesnych (Homo sapiens sapiens) i neandertalczyków (Homo neanderthalensis). Długo sądzono, że ci drudzy posiadali zdecydowanie słabsze zdolności poznawcze i bardziej przypominali małpoludy niż nas. Dekady badań przyniosły sporo danych, które diametralnie zmieniły nasz obraz neandertalczyków. Okazało się, że ten gatunek człowieka tylko niewiele odbiegał od nas wyglądem. Również jego zdolności poznawcze i intelektualne okazały się porównywalne z ludzkimi. A teraz izraelscy naukowcy opublikowali artykuł o bardzo wczesnych interakcjach ludzi z neandertalczykami, co dodatkowo ukazuje relacje międzygatunkowe w nowym świetle. Jaskinia kluczem do poznania interakcji Na łamach czasopisma „Nature Human Behaviour” naukowcy przybliżyli wnioski płynące z wykopalisk w jaskini Tinshemet w Izraelu. Celem były nawarstwienia z okresu środkowego paleolit. Mają zatem około 130 000–80 000 lat. Wykopaliska prowadzone są tam od 2017 roku przez prof. Yossi Zaidnera z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, prof. Israela Hershkovitza z Uniwersytetu w Tel Awiwie i dr Marion Prévost z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie. Głównym celem zespołu badawczego jest określenie charakteru relacji człowieka współczesnego i neandertalczyka w środkowym paleolicie Lewantu. Czy byli rywalami konkurującymi o zasoby, pokojowymi sąsiadami, a może ze sobą współpracowali? Wewnątrz jaskini znajdowały się groby kilku osób. Kości nie zostały jeszcze przypisane do konkretnego gatunku. Badania są w toku. Jednak w ocenie badaczy, znalezione zabytki zarówno w jaskini Tinshemet i innych stanowiskach archeologicznych w tym rejonie sugerują zaskakującą jednolitość zachowań, która przejawia się w wykonywanych przedmiotach. A wiadomo, że wtedy w tym rejonie mieszkały różne gatunki ludzi. Eksperci w szczególności zwracają uwagę na technologię wykonywania narzędzi kamiennych – tzw. lewaluaską. Wykonane w ten sposób ostrza służyły do polowania na dużą zwierzynę. Skąd wynikają podobieństwa? Naukowcy uważają, że wyjaśnieniem podobieństw technologicznych neandertalczyków i ludzi współczesnych była intensyfikacja interakcji i krzyżowanie się między tymi grupami. Interakcje te sprzyjały wymianie kulturowej, innowacjom behawioralnym, takim jak formalne praktyki pochówku i symboliczne wykorzystanie ochry do dekoracji. Odkrycia te wskazują na wspólną tradycję wytwarzania narzędzi, zachowań symbolicznych (w tym rytuałów pogrzebowych). W ten sposób badacze zakwestionowali istnienie odrębnego stylu życia dla różnych grup ludzi w środkowym paleolicie, ale tylko w przypadku obszaru lewantyńskiego. Naukowcy napisali we wnioskach, że to powiązania międzyludzkie, a nie izolacja, były kluczowymi czynnikami napędzającymi postęp technologiczny i kulturowy. Być może w takim postępie kluczowe znaczenie odegrał Lewant – skrzyżowanie, na którym spotkały się różne gatunki człowieka. Prof. Zaidner opisuje strefę swoich badań jako„tygiel”, w którym różne grupy ludzkie spotykały się, wchodziły w interakcje i ewoluowały razem. – Nasze dane pokazują, że powiązania międzyludzkie i interakcje między populacjami miały fundamentalne znaczenie dla napędzania innowacji kulturowych i technologicznych w całej historii – podkreśla. Neandertalczyk nie przetrwał jednak do naszych czasów. A teorii na temat jego wyginięcia jest sporo. Najstarsze pochówki na świecie To właśnie w jaskini Tinshemet odkryto jeden z najstarszych pochówków na świecie. Inne odkrywane w tym rejonie mają podobny wiek – ok. 110 tys. lat. Uderzającym odkryciem w tej pieczarze jest szerokie zastosowanie pigmentów mineralnych, zwłaszcza ochry, które mogły być używane do dekoracji ciała. Praktyka ta mogła służyć do definiowania tożsamości społecznej i różnic między grupami. Badacze zastanawiają się, jaką rolę pełniły to wczesne miejsca pochówków. Czy jaskinia funkcjonowała jako cmentarz? Jeśli tak, sugerowałoby to obecność wspólnych rytuałów i silnych więzi społecznych. Umieszczenie cennych artefaktów takich jak kamienne narzędzia, kości zwierząt i kawałki ochry w jamach grobowych może dodatkowo wskazywać na wczesną wiarę w życie pozagrobowe. Źródło: Nature Human Behavior Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wiemy, kiedy żyło dziecko z Lapedo. Udało się wydatować słynny szkielet hybrydy neandertalczyka i Homo sapiens
Po wielu latach starań naukowcy opracowali nowatorską metodę datowania znalezisk ze stanowisk archeologicznych. Pomogła ona określić wiek tzw. dziecka z Lapedo: szkieletu, który ma cechy zarówno neandertalskie, jaki i ludzkie. Kilkuletni maluch żył na Półwyspie Iberyjskim ok. 28 tys. lat temu.
W tym artykule: Co mamy wspólnego z neandertalczykami Kiedy żyło dziecko z Lapedo Kiedy wyginęli neandertalczycy? To się wydarzyło w 1998 roku. W Portugalii, na stanowisku archeologicznym Lagar Velho oddalonym o ok. 140 km od Lizbony, znaleziono szczątki dziecka. W chwili śmierci miało 4–5 lat. Szkielet, niemal kompletny, został pomalowany na czerwono ochrą. Naukowcy przypuszczali, że po śmierci został owinięty w zwierzęce skóry. Odkrycia dokonano w dolinie Lapedo, dlatego szczątki bywają odtąd nazywane dzieckiem z Lapedo. Znalezisko szybko stało się sensacją. Niektóre z kości – np. żuchwa – miały budowę taką, jak kości neandertalczyków. To samo dotyczyły ich proporcji. Jednak inne cechy anatomiczne wskazywały, że dziecko należało do gatunku Homo sapiens. W sumie oznaczało to więc, że portugalscy archeolodzy znaleźli członka populacji, w której oba gatunki mieszały się ze sobą. Pod koniec XX wieku było to sensacją. Dzisiaj wiemy, że ludzie krzyżowali się z neandertalczykami i że duża część współczesnych ma w swoim genomie kilka procent genów neandertalczyków. Ale dwadzieścia siedem lat temu były to tylko hipotezy. Co mamy wspólnego z neandertalczykami Intensywne badania nad DNA neandertalczyków przyniosły owoce w 2010 roku. Wówczas prof. Svante Pääbo jako pierwszy zsekwencjonował genom neandertalczyka. M.in. za to osiągnięcie Pääbo otrzymał nagrodę Nobla w 2022 roku. Badania naukowca doprowadziły do powstania zupełnie nowej dziedziny: paleogenomiki. Zajmuje się ona analizą materiału genetycznego wymarłych gatunków. W ostatnich latach właśnie dzięki paleogenomice dowiedzieliśmy się, jakie konkretne geny zawdzięczamy neandertalczykom. To one sprawiają, że część z nas jest bardziej wrażliwa na ból albo gorzej znosi infekcję koronawirusem. Za pewnik uznaje się już, że część historii ludzi i neandertalczyków była wspólna. Niektórzy posuwają się nawet do stwierdzenia, że neandertalczycy wcale nie wyginęli, tylko zostali wchłonięci przez populację Homo sapiens. Kiedy żyło dziecko z Lapedo Kiedy to się stało? To jedno z wielkich pytań dotyczących przeszłości obu gatunków. W odpowiedzi na nie mogłoby pomóc określenie, kiedy dokładnie żyło dziecko z Lapedo. Jednak przez lata był z tym kłopot. Naukowcom udało się wydatować jedynie znajdujące się w pobliżu tamtego szkieletu kości zwierząt. Miały 28–30 tys. lat. Mimo kilku prób nie udało się jednak ustalić, ile mają szczątki odkrytej w Lagar Velho hybrydy. Aż do teraz. Międzynarodowy zespół naukowców ogłosił właśnie w czasopiśmie „Science Advances”, że opracował nowatorską metodę datowania znalezisk archeologicznych. Opiera się ona na datowaniu jednego ze składników kolagenu, białka budującego m.in. kości. Jego analizy pozwoliły ustalić, kiedy zmarło dziecko z Lapedo. Było to między 27 780 a 28 550 lat temu. Kiedy wyginęli neandertalczycy? Wynik jest o tyle zaskakujący, że według obecnej wiedzy wówczas w Europie w ogóle nie powinno już być neandertalczyków. Przyjmuje się, że wyginęli ok. 40 tys. lat temu. Na Półwyspie Iberyjskim przetrwali dłużej – do ok. 35 tys. lat temu. Być może jednak ciągle byli tam obecni jeszcze kilka tysięcy lat później. Główną autorką pracy jest Bethan Linscott, wówczas pracująca na University of Oxford. – Możliwość skutecznego datowania szczątków dziecka była jak oddanie [praludziom – przyp. red.] małego fragmentu ich historii, co jest ogromnym przywilejem – stwierdziła badaczka. Zauważyła przy tym, że początkowe odkrycie to coś więcej niż szkielet – to także grób małego dziecka. Jak wspomina, datując kości zastanawiała się, kto kochał to dziecko, co je rozśmieszało i jak wyglądał świat w ciągu tych krótkich kilku lat, kiedy stąpało po ziemi. Źródło: Science Advances, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
Neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Co jeszcze warto wiedzieć o najbliższym krewnym współczesnego człowieka?
W tym artykule: Neandertalczycy stosowali penicylinę Początki ziołolecznictwa Prehistoryczna opieka nad chorymi Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Kamienne kręgi w jaskiniach Nie doceniamy neandertalczyków Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Tajemnica ściany w El Castillo Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Neandertalczyk w Polsce Leczenie chorób, budowanie skomplikowanych konstrukcji, staranne grzebanie zmarłych, a także tworzenie rysunków naskalnych. Te umiejętności jeszcze do niedawna uchodziły za domenę Homo sapiens. W świetle najnowszych badań okazuje się jednak, że tysiące lat zanim przedstawiciele tego gatunku pojawili się w Europie, a czasami nawet dziesiątki tysięcy lat zanim wpadli na pomysł opuszczenia swojej afrykańskiej kolebki, neandertalczycy posiadali wiedzę, która nawet z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. Czasami dotyczyła odpowiedniego wykorzystania dostępnych surowców. Czasami wiązała się z trudną do odczytania symboliką opartą na wierzeniach i rytuałach. Ich celu ani przebiegu nie da się dziś odtworzyć. Jednym słowem neandertalczycy posiadali inteligencję i zdolności poznawcze, których im jeszcze do niedawna odmawiano, przedstawiając jako bezmyślne małpoludy. Neandertalczycy stosowali penicylinę Dowodzą tego sensacyjne ustalenia opublikowanie na początku marca 2017 roku w prestiżowym tygodniku „Nature”. Wynika z nich, że neandertalczycy posiadali dość zaawansowaną wiedzę medyczną. Potrafili bowiem leczyć rozmaite schorzenia. Ujawniła to analiza pozostałości pożywienia i bakterii uwięzionych w kamieniu nazębnym kilku osobników, zamieszkujących tereny dzisiejszej Belgii oraz Hiszpanii. Jeden z hiszpańskich osobników, mężczyzna żyjący ok. 49 tys. lat temu w jaskini El Sidrón, zwrócił szczególną uwagę badaczy. Jego kamień nazębny zawierał DNA pasożyta Enterocytozoon bieneusi z grupy mikrosporydiów. Może on wywoływać bóle brzucha i ostrą biegunkę. Ponadto w jego szczęce była dziura. To znak, że cierpiał z powodu ropnia. Przy ostrym zakażeniu zęba bakterie dosłownie wyjadają kość. – Obydwie te rzeczy musiały powodować intensywny ból – mówi współautor pracy w „Nature” Antonio Rosas z Museo Nacional de Ciencias Naturales w Madrycie. Jednak według Rosasa mężczyzna ten sam albo przy pomocy współbratymców próbował się wyleczyć. W jego kamieniu nazębnym znaleziono DNA Penicilinum, czyli pędzlaka. To grzyb, z którego wyizolowano pierwszy antybiotyk – penicylinę. Ponadto naukowcy odkryli ślady materiału genetycznego topoli. Jej kora, korzenie i liście zawierają kwas salicylowy. Czyli „naturalną aspirynę” o właściwościach przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych. Początki ziołolecznictwa Te odkrycia współgrają z wcześniejszymi badaniami kamienia nazębnego osobników z El Sidrón. W 2012 roku zespół Karen Hardy z Universitat Autònoma de Barcelona stwierdził, że zawierał on pozostałości krwawnika i rumianku. Obydwie rośliny są do dziś wykorzystywane w ziołolecznictwie. Pierwsza – do leczenia wrzodów żołądka, niestrawności i stanów zapalnych układu pokarmowego. Druga przydaje się przy bólach brzucha, ma również działanie rozkurczające. Według Amandy Henry, paleoantropolożki z uniwersytetu w Lejdzie, neandertalczycy nie jedli tych rzeczy z powodu zawartości kalorycznej lub smaku. Mogli świadomie wykorzystywać ich medyczne właściwości. Oczywiście, nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy wiedza o naturalnych medykamentach była dostępna dla wszystkich. Może istnieli neandertalscy „specjaliści” od leczenia. Czyli szamani strzegący wiedzy i odpowiednich rytuałów związanych z owymi medykamentami, a też (być może) z innymi „magicznymi” czynnościami. Niezależnie jednak od tego, kto leczył, jest bardzo prawdopodobne, że wiedza naszych kuzynów na temat zdrowotnych właściwości roślin była niezwykle rozległa. Neandertalczycy toczyli wojnę z ludźmi przez 100 tys. lat. Właśnie to odkryto Około 600 tys. lat temu ludzkość podzieliła się na dwie grupy. Jedna została w Afryce, druga ruszyła mostem lądowym do Azji i Europy. Tymi wędrowcami byli neandertalczycy Prehistoryczna opieka nad chorymi Jednak odpowiednie leki są tylko jednym z wielu elementów „opieki medycznej”. Neandertalczycy potrafili również odpowiednio zajmować się chorymi. Najlepiej świadczy o tym pochówek 40-letniego mężczyzny, znaleziony kilkadziesiąt lat temu w Szandar (północny Irak). Analiza kości dowiodła, że od urodzenia cierpiał na niedowład prawej strony ciała. Był ślepy na jedno oko, amputowano mu rękę, a rana znakomicie się zagoiła. Współplemieńcy musieli zajmować się nim przez dziesiątki lat. Nie był to odosobniony przypadek. Kilkanaście lat temu szwajcarscy naukowcy dokonali wirtualnej rekonstrukcji pogruchotanej neandertalskiej czaszki znalezionej w 1979 roku nieopodal francuskiej wioski St. Cesaire. Okazało się, że na jej czubku znajdowała się zagojona rana, zadana prawdopodobnie ostrym narzędziem. Także i ten uraz wymagał długotrwałej pielęgnacji rannego, a zapewne i medycznej wiedzy. Być może tym zabiegom towarzyszyły jakieś magiczne praktyki. Pewną poszlakę wskazującą na istnienie duchowego życia neandertalczyków dają znajdowane w ich grobach kawałki czerwonej ochry czy hematytu. To minerały o dużej zawartości tlenków żelaza. Krwista barwa we wszystkich kulturach świata symbolizuje życie. Antropolodzy uważają, że i dla naszych kuzynów miała to samo znaczenie. Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Same pochówki są zresztą ciekawe z kilku powodów. Po pierwsze, zmarłych składano w specjalnie wykopanych jamach w ziemi, niekiedy prostokątnych, czasami okrągłych. Ponadto do grobu neandertalczycy wkładali nie tylko kawałki kolorowych skał, lecz również inne dary. Na przykład pochówkowi 2-letniego neandertalskiego dziecka, znalezionego w 1993 roku w syryjskiej jaskini Dederiyeh, towarzyszyło 14 krzemiennych narzędzi, 100 kamiennych odłupków, kości zwierzęce i muszle. Z grzebaniem zmarłego musiały więc wiązać się jakieś rytuały. Być może część z nich dotyczyła manipulacji związanych z cięciem zwłok lub usuwaniem tkanek miękkich. Na wielu neandertalskich kościach widnieją bowiem rysy sugerujące takie działania. Słynne rzeźby świata. Najstarsza figura powstała nawet 300 tysięcy lat temu W starożytności rzeźbiarstwo było jedną z najważniejszych dziedzin artystycznych. W tym okresie powstało wiele figur i posągów, które stanowią przykład monumentalnych dzieł sztuki W 2015 roku zespół prof. Marii Dolores Garraldy z uniwersytetu w Bordeaux opublikował pracę dotyczącą szkieletów znalezionych na francuskim stanowisku paleolitycznym Marillac. Dowodziła, że ciała dwóch dorosłych neandertalczyków i dziecka zostały rozczłonkowane krótko po śmierci. Na ich kościach widniały nacięcia i ciemne plamy zrobione za pomocą kawałków manganu. Owe plamy są wyjątkowo ciekawe. „Manganowe kredki” czy też „ołówki” (jak nazywają je archeolodzy) znajdowane są na różnych stanowiskach archeologicznych związanych z neandertalczykami. Istnieje nawet teoria, według której nasi kuzyni malowali sobie nimi ciała. Miała to być dodatkowa forma (wizualnej) komunikacji ze współplemieńcami. Owe manipulacje i nacięcia na neandertalskich kościach są przez badaczy często interpretowane jako ślady po kanibalskich ucztach. Prof. Garralda pozostaje w tej kwestii bardzo ostrożna. „Do tej pory byliśmy w stanie wykazać istnienie takich manipulacji na wielu neandertalskich stanowiskach w Europie. Jednak nie byliśmy w stanie dowieść konsumpcji ludzkiego mięsa przez neandertalczyków. Chociaż zostało to wykazane w przypadku innych, bardziej współczesnych populacji” – mówi prof. Garralda. Niewykluczone więc, że mamy do czynienia ze śladami po jakichś rytuałach, których przebieg i symboliczne znaczenie być może nigdy nie będą dla nas zrozumiałe. Kamienne kręgi w jaskiniach Neandertalskie pochówki są w większości znajdowane w jaskiniach. Jaskinie zdawały się więc mieć dla naszych kuzynów wyjątkowe znaczenie. Dowodzą tego dwie prace naukowe. Pierwszą na łamach „Nature” umieścił zespół archeologów z uniwersytetu w Bordeaux pod kierunkiem znanego specjalisty od paleolitu prof. Jacques’a Jauberta. Dotyczyła niezwykłego odkrycia we francuskiej jaskini Bruniquel. Znaleziono tam 6 kamiennych kręgów, wzniesionych z ułamanych stalagmitów. Największa ze struktur miała blisko siedem metrów średnicy. Ich ściany nie były wysokie – maksymalnie mierzyły 40 cm. W wielu miejscach były jednak osmalone i nosiły ślady podgrzewania. Stąd badacze są przekonani, że palono w nich ogień. Kiedy po raz pierwszy ludzie ujarzmili ogień? W rozwiązaniu tej zagadki pomogła sztuczna inteligencja Izraelscy naukowcy odkryli, że człowiek mógł zacząć używać ognia już co najmniej 800 000 lat temu. Dowody odnaleźli na prastarych krzemiennych narzędziach. Paleniska znajdowały się jednak bardziej na ścianach ze stalagmitów niż na dnie jaskini. Dlaczego? Naukowcy nie wiedzą. Datowanie tych niezwykłych kamiennych kręgów przyniosło sporą niespodziankę. Okazało się, że zostały wzniesione ok. 175 tysięcy lat temu. W tym czasie nasi przodkowie z gatunku Homo sapiens (który pojawił się na arenie dziejów ok. 200 tys. lat temu) zamieszkiwali tereny dzisiejszej Etiopii. Używali prymitywnych narzędzi i nawet nie przymierzali się do opuszczenia Afryki. Jedynymi hominidami zamieszkującymi Europę byli neandertalczycy. Najwyraźniej nie bali się wejść głęboko do jaskini (kręgi znaleziono 336 metrów od jej wejścia). I odprawiali w jej wnętrzu sobie tylko znane rytuały. Nie doceniamy neandertalczyków Komentując odkrycie swoich kolegów na łamach „Nature” Marie Soresi, archeolożka z uniwersytetu w Lejdzie, napisała: „Być może powinniśmy rozważyć idee, że brak wyrazistości danych na temat neandertalczyków wynika z braku ich zachowania”. Zasugerowała przy tym, że naukowcy są po prostu uprzedzeni. Analizując znaleziska, zawsze w pewien sposób przeciwstawiają sobie obydwie grupy. Czyli tych, którzy wyginęli (neandertalczyków) i tych, którzy przetrwali oraz odnieśli sukces (Homo sapiens). A neandertalczycy wyginęli, bo nie do końca byli tacy jak my. Bo to przecież my – przedstawiciele gatunku Homo sapiens – jesteśmy wyjątkowi (i tacy mądrzy). Być może stąd biorą się wciąż pełne niedowierzania publikacje naukowe kwestionujące intelektualne zdolności naszych kuzynów. Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Wiele wskazuje na to, że już wkrótce będzie trzeba je zrewidować. Pomóc w tym może ponowne wydatowanie najstarszych naskalnych malowideł na świecie, w tym pochodzących z tak słynnych miejsc jak hiszpańska jaskinia Altamira. Do tej pory wiek tych dzieł sztuki ustalano głównie, badając drobinki węgla drzewnego wchodzące w skład pigmentów używanych do malowania. Nie chcąc jednak niszczyć malowideł, naukowcy pobierali naprawdę mikroskopijne próbki. A to zwiększało prawdopodobieństwo ich zanieczyszczenia i zafałszowania wyniku badań. Stąd zespół dr. Alistaira Pike’a z uniwersytetu w Bristolu zdecydował się na wykorzystanie datowania radiouranowego. Czyli opartego na rozpadzie połowicznym uranu, wchodzącego w skład wapiennych nacieków tworzących się na malowidłach i wyrytych w niektórych jaskiniach wzorach. Okazało się, że przyjmowane do tej pory za pewnik datowania oparte na węglu 14C były mocno zaniżone. Na przykład malowidła w Altamirze są o 10 tys. lat starsze, niż sądzono – mają co najmniej 35,6 tys. lat. A sama jaskinia była wielokrotnie „przemalowywana” na przestrzeni 20 tysięcy lat. Największe zaskoczenie przyniosło jednak datowanie innej hiszpańskiej jaskini – El Castillo. Widniejący tam dysk zrobiony poprzez dmuchanie barwnikiem na ścianę ma co najmniej 40,8 tys. lat. Jest więc również 10 tys. lat starszy, niż do tej pory sądzono. Kiedyś uważano, że malowidła w tej jaskini są dziełem Homo sapiens, ale czy na pewno? Tajemnica ściany w El Castillo Homo sapiens pojawił się na terenie północnej Hiszpanii 41,5 tys. lat temu. Neandertalczycy wyginęli tam ok. 40 tys. lat temu. Kto zatem dmuchał na ścianę w El Castillo? Dr Pike nie wyklucza, że ci drudzy. – Możliwe, że malowidła istniały przez wiele tysięcy lat, zanim utworzyła się na nich wapienna powłoka. Stąd musimy wziąć pod uwagę możliwość, że zostały zrobione przez neandertalczyków – mówił Pike na briefingu prasowym towarzyszącym publikacji odkryć w „Science”. Ze swoim kolegą zgodził się obecny na sali współautor publikacji, światowej sławy specjalista od neandertalczyków prof. João Zilhào z uniwersytetu w Barcelonie. Przypomniał, że m.in. zawieszki zrobione z kości, zębów, muszli można było spotkać na terenie Francji i Półwyspu Iberyjskiego już 50 tys. lat temu. – Wiemy, że były dziełem neandertalczyków. Nie byłoby więc dziwne, gdyby to oni okazali się pierwszymi artystami jaskiniowymi. Stwierdzenie to może szokować, ale w kontekście tego, czego dowiedzieliśmy się o neandertalczykach w ciągu ostatniej dekady, naprawdę nie powinno być zaskoczeniem – powiedział Zilhão. Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Według portugalskiego uczonego, jeśli pierwsze naskalne malowidła były dziełem neandertalczyków, to musieli posiadać zdolność sprawnego porozumiewania się (język) oraz inteligencję dorównującą naszej. A wszystko to odziedziczone po żyjącym pół miliona lat temu ostatnim wspólnym przodku Homo sapiens oraz naszych kuzynów. Można się tu więc pokusić o przypuszczenie, że być może to właśnie neandertalczycy nauczyli hiszpańskich Homo sapiens malować w jaskiniach. A nasi przodkowie po prostu rozwinęli tę umiejętność. Naukowcy w Hiszpanii odkryli nowe malowidła naskalne. W badaniach wykorzystano technikę z XIX wieku Nowe badania sztuki naskalnej z hiszpańskiej jaskini pozwoliły odkryć zupełnie nowe malowidła. Badacze wykorzystali w tym celu obrazowanie 3D. Wspomniana już hiszpańska jaskinia El Sidrón kryje również prawdopodobnie wyjaśnienie zagadki zagłady naszych kuzynów. Naukowcy wciąż bowiem się zastanawiają, dlaczego około 40 tys. lat temu neandertalczycy po prostu zniknęli z powierzchni ziemi. Wiemy, że dochodziło do ich kontaktów z przedstawicielami gatunku Homo sapiens. Kontakty te nie ograniczały się do wymiany pozdrowień, ale dotyczyły również i genów. Próbka DNA pobrana od jednego z mężczyzn pochowanych w El Sidrón pozwoliła ustalić, że warunkujący płeć męską neandertalski chromosom Y znacznie różnił się od naszego. Znajdujące się w jego obrębie mutacje w czterech genach mogły uniemożliwiać neandertalczykowi spłodzenie syna z ludzką kobietą. Wiele wskazuje na to, że wszystkie męskie płody były przez jej organizm odrzucane lub rodziła chłopca, który był jednak bezpłodny. Stąd całkowity brak w naszym DNA neandertalskich chromosomów Y, są natomiast chromosomy X. My więc na relacjach z kuzynami zyskaliśmy nowe geny. Tymczasem oni, chcąc stworzyć z nami jedno wielkie plemię, powoli tracili na znaczeniu, aż w końcu wyginęli. Neandertalczyk w Polsce Na terenie dzisiejszej Polski odkryto liczne ślady obecności neandertalczyków w różnych okresach paleolitu. W Jaskini Ciemnej (koło Ojcowa) znaleziono narzędzia krzemienne związane z kulturą mustierską. Z kolei w Jaskini Raj znaleziono nie tylko narzędzia, ale również dowody na to, że neandertalczycy polowali na zwierzęta, takie jak nosorożce włochate czy mamuty. W Jaskini Stajnia w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkryto fragmenty zębów, które przypisano neandertalczykom. Analizy genetyczne potwierdziły, że należały one do przedstawicieli tego gatunku. To jedno z najważniejszych odkryć na terenie Polski, ponieważ dostarcza dowodów na fizyczną obecność neandertalczyków. Odkrycia wskazują, że neandertalczycy na ziemiach polskich zajmowali się przede wszystkim łowiectwem i zbieractwem. Byli dobrze przystosowani do surowych warunków klimatycznych okresu lodowcowego, budując schronienia i korzystając z naturalnych jaskiń. Byli obecni głównie w południowej i południowo-zachodniej części Polski, na obszarach Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Gór Świętokrzyskich i Sudetów. Te rejony były bogate w schronienia skalne oraz zasoby zwierzęce i roślinne. Poza narzędziami i szczątkami, na wielu stanowiskach znaleziono ślady obozowisk, ognisk czy kości zwierząt noszących ślady obróbki, co wskazuje na neandertalskie praktyki. Źródło: National Geographic Polska
Neandertalczycy jeszcze bliżsi Homo sapiens. Nowe odkrycie rzuca światło na ich zwyczaje
Neandertalczycy, nasi najbliżsi wymarli krewni, wciąż nas zaskakują. Kolekcja morskich skamieniałości z hiszpańskiej jaskini Prado Vargas sugeruje, że potrafili oni przypisywać przedmiotom głębsze znaczenie. Czy gromadzili je dla rozrywki, czy może jednak z czystej fascynacji?
Spis treści: Skarb z jaskini Prado Vargas Symbolika i dziecięca fascynacja Neandertalczycy jak Homo sapiens Kiedy żyli neandertalczycy? Nasi najbliżsi wymarli krewni coraz częściej zaskakują badaczy swoją zaawansowaną kulturą i zdolnościami poznawczymi. Ostatnie odkrycie w jaskini Prado Vargas w północnej Hiszpanii dostarcza kolejnych dowodów na to, że neandertalczycy mogli być prekursorami praktyk, które do dziś są charakterystyczne dla Homo sapiens. Znalezisko zostało opisane w czasopiśmie „Quaternary”. Skarb z jaskini Prado Vargas Najnowsze odkrycie w jaskini Prado Vargas to zestaw 15 morskich skamieniałości. Datuje się je na okres między 39 800 a 54 600 lat temu. Odkrycie zostało opisane w czasopiśmie „Quaternary”. Dotychczasowe kolekcje przypisywane neandertalczykom składały się zazwyczaj z jednego lub dwóch przedmiotów, co czyni tę grupę skamieniałości unikatową. Brak dowodów na obecność Homo sapiens w regionie w tamtym okresie sugeruje, że kolekcjonowanie przedmiotów było działaniem typowym dla neandertalczyków. Symbolika i dziecięca fascynacja Naukowcy podkreślają, że kolekcjonowanie to złożone zachowanie. Wymaga ono abstrakcyjnego myślenia i przypisywania przedmiotom symbolicznego znaczenia. Choć nie istnieje jednoznaczna odpowiedź na pytanie, dlaczego neandertalczycy gromadzili te skamieniałości, badacze spekulują, że to dzieci mogły być inicjatorami zbiorów. Fascynacja nietypowymi kształtami i wzorami, podobna do tej obserwowanej u współczesnych dzieci zbierających muszle, naklejki czy kapsle, mogła skłonić najmłodszych członków grupy do gromadzenia tych wyjątkowych przedmiotów. Co więcej, w jaskini znaleziono również szczątki dzieci, co wzmacnia tę hipotezę. Badacze sugerują, że kolekcjonowanie skamieniałości mogło stanowić dla neandertalczyków formę rozrywki lub wyraz podziwu dla piękna przyrody. Jest to kolejny dowód na to, że neandertalczycy byli zdolni do zaawansowanego myślenia abstrakcyjnego. Zespół podkreśla, że „te przedmioty mają znaczenie i coś symbolizują”, choć ostateczne wnioski na temat ich roli w kulturze neandertalczyków pozostają przedmiotem debaty. Neandertalczycy jak Homo sapiens Autorzy badania wskazują na zaskakującą ciągłość między zachowaniami neandertalczyków a praktykami współczesnych ludzi. Podobnie jak my kolekcjonujemy skamieniałości, w tym te należące do naszych przodków, neandertalczycy mogli zbierać przedmioty, które miały dla nich szczególną wartość estetyczną lub symboliczną. Wydaje się, że tworzymy nieskończoną spiralę, w której kiedyś sami staniemy się częścią tego, co kolekcjonujemy – zauważają badacze. Odkrycie w jaskini Prado Vargas dostarcza kolejnych dowodów na złożoność życia neandertalczyków, które wciąż odkrywamy na nowo. W świetle tego i innych znalezisk staje się jasne, że neandertalczycy, choć wymarli, nadal inspirują nas do refleksji nad naszą własną naturą oraz miejscem w historii ewolucji. Kiedy żyli neandertalczycy? Neandertalczycy zamieszkiwali Europę i zachodnią Azję od około 400 tysięcy do 40 tysięcy lat temu. Badania genetyczne dowodzą, że dzielimy z nimi część naszego DNA, co oznacza, że oba gatunki krzyżowały się w okresach współwystępowania. Wbrew powszechnemu przekonaniu, które przypisuje naszym krewnym ograniczone zdolności intelektualne, ich osiągnięcia wskazują na zaawansowane zdolności poznawcze i społeczne. Tworzyli narzędzia, produkowali biżuterię, tworzyli naścienne malowidła, opiekowali się chorymi i starszymi członkami grupy. Coraz więcej dowodów sugeruje, że mogli mieć również wierzenia religijne, w tym hipotetyczny „kult niedźwiedzia”. Źródło: „Quaternary”. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Ostatni neandertalczyk mógł mieć polskich krewnych. Naukowcy rozwikłali zagadkę wymarcia tego gatunku
Thorin, neandertalczyk, którego szczątki odkryto we Francji w 2015 roku, miał związki z terenami dzisiejszej Polski. Pochodził jednak z odrębnej linii niż te z zachodniej Eurazji. Linia ta pozostawała w izolacji.
Spis treści: Dlaczego neandertalczycy wymarli? Polski ślad w genomie francuskiego neandertalczyka Zaawansowana technika odtwarza życie Thorina Izolacja przyczyną wymarcia neandertalczyków Neandertalczycy to poprzedzający Homo sapiens gatunek człowieka, który koegzystował z naszymi przodkami. Świadczą o tym pozostałości genomu neandertalczyka w naszym DNA. Neandertalczycy jednak wymarli około 40 tysięcy lat przed naszą erą. Pozostawili po sobie dziedzictwo śladów i bogatą kulturę. Dlaczego neandertalczycy wymarli? Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, dlaczego ten gatunek człowieka nie przetrwał. Najbardziej popularnymi wyjaśnieniami są warunki zewnętrzne: zmiany klimatu, erupcje wulkanów lub zmiany w polu magnetycznym Ziemi. Niektórzy zwracali również uwagę na niedoskonałości w organizacji społecznej neandertalczyków. Chodzi przede wszystkim o niewielkie grupy społeczne oraz mniej intensywne kontakty z innymi. Naukowcy z Uniwersytetu w Tuluzie we Francji wskazują na coś jeszcze innego. Czyli na długotrwałą izolację niewielkich grup neandertalczyków poprzedzającą ich wymarcie. Prowadziło to wykształcania się odrębnych linii neandertalskich. Potwierdza to analiza genomu Thorina, żyjącego na terenie dzisiejszej Francji. Thorin należał do grupy, która pozostawała w izolacji przez niemal 50 tysięcy lat. Polski ślad w genomie francuskiego neandertalczyka Naukowcy przeprowadzili bardzo szczegółową analizę DNA tego neandertalczyka. Jego szczątki odkryto w osadach w Grocie Mandrin. Badano także zęby na zawartość strontu oraz przeprowadzano inne analizy chemiczne zgromadzonego materiału. Okazało się, że genom Thorina zawiera ślady różnicowania się tej linii neandertalskiej szacowane na 100 tysięcy lat przed naszą erą. Jednocześnie odkryto bliskie cechy wspólne w mitochondrialnym DNA, które jest dziedziczone wyłącznie po matce, z neandertalczykami ze stanowiska Stajnia w Polsce. Co ciekawe, ślady w genomie wskazujące na pochodzenie kaukaskie były odrębne od innych, późnych neandertalczyków zachodniej Eurazji. Zaawansowana technika odtwarza życie Thorina Thorin żył na otwartej przestrzeni w klimacie chłodnym. – To można stwierdzić po badaniu ilości określonych pierwiastków chemicznych w zębach – mówi Ludovic Slimak, główny autor badania z Uniwersytetu w Tuluzie. – Co więcej, wynik analizy zębów jest spójny z rezultatem badania DNA z osadów w grocie – dodaje naukowiec. Badaczom udało się również wyizolować kompletną sekwencję genomu Thorina z zębów, eliminując przy tym zanieczyszczenia pochodzące od DNA ludzi współczesnych. Możliwe było także odtworzenie całości genomu w celu identyfikacji odcinków charakterystycznych dla człowieka. Pomogły w tym zasoby technologiczne Uniwersytetu Oksfordzkiego. Z tak dogłębnej analizy mitochondrialnego DNA wynika, że linia człowieka współczesnego oddzieliła się od neandertalczyka ponad 330 tysięcy lat przed naszą erą. Sama gałąź, do której przynależał Thorin jest młodsza niż wcześniejsze szacunki i liczy sobie około 123 tysiące lat. Izolacja przyczyną wymarcia neandertalczyków Co więcej, Thorin przynależał do linii, która przez 50 tysięcy lat nie wykazywała w swoim DNA śladów dopływu genów od innych znanych i późnych neandertalczyków zamieszkujących Europę. Było tak, pomimo że inne grupy żyły właściwie po sąsiedzku i pomimo wcześniejszych związków z neandertalczykami z Gibraltaru. Populacje neandertalskie ze wschodniej części Europy również wykazywały się niewielką liczebnością oraz były mniej skłonne do wymiany genów poza grupą. Odrębnych linii mogło więc być co najmniej kilka. I właśnie to, zdaniem badaczy jest najważniejszą przyczyną wymarcia neandertalczyków: izolacja i brak dopływu świeżych genów. Źródło: Cell Genomics.
W kuchni z neandertalczykiem. Naukowcy spróbowali upiec ptaki tak samo, jak robili to wymarli krewni człowieka
Jak neandertalczycy przygotowywali posiłki? Czy gotowali zdobyte pożywienie i jak się do tego zabierali? Naukowcy spróbowali odtworzyć, w jaki sposób neandertalczycy mogli przyrządzać upolowane ptaki. Dzięki badaniu łatwiej będzie interpretować znaleziska pochodzące ze stanowisk archeologicznych.
W tym artykule: Jak żyli neandertalczycy? Czy neandertalczycy gotowali jedzenie? W kuchni z neandertalczykiem Dalsze badania będą łatwiejsze? Neandertalczycy z sukcesem radzili sobie na Ziemi przez kilkaset tysięcy lat. W czasie gdy najwcześniejsi Homo sapiens zamieszkiwali Afrykę, neandertalczycy zasiedlili Europę i Azję. Umieli przetrwać w różnych środowiskach i w różnym klimacie. Jak tego dokonali? Przez ostatnie kilkanaście lat nasz obraz neandertalczyków bardzo się zmienił. Wiemy już, że choć wymarli, wcale nie byli gatunkiem prymitywnym, bliższym australopitekom niż nam. Różnili się od nas fizycznie – przede wszystkim potężnymi, szerokimi nosami i wydatnymi łukami brwiowymi – jednak nie brakowało im inteligencji ani odwagi. W zeszłym roku naukowcy odkryli, że neandertalczycy polowali na najgroźniejsze zwierzęta swoich czasów – lwy jaskiniowe. W maju tego roku zaś pojawiły się nowe dowody potwierdzające coraz powszechniej akceptowaną tezę, że neandertalczycy wykształcili język. Mieli aparat głosowy, a budowa anatomiczna ich krtani pozwalała im mówić. Ich język nie był jednak skomplikowany i raczej nie pozwalał tworzyć metafor ani wyrażać abstrakcyjnych myśli. Jak żyli neandertalczycy? Równie interesujące są ustalenia dotyczące sposobu życia neandertalczyków. Tworzyli niewielkie grupy, liczące od 15 do 25 spokrewnionych osobników. Grupy te nie żyły w izolacji, jak wcześniej przypuszczano. Miały kontakty z kilkunastoma, a być może nawet kilkudziesięcioma sąsiednimi grupami. To pozwalało uniknąć niebezpieczeństw chowu wsobnego. A być może również wymieniać wiedzę i informacje, przydatne w trudniejszych czasach. Co jedli neandertalczycy? Byli wszystkożerni, jednak preferowali mięso. Badania sprzed ośmiu lat sugerowały, że mięso stanowiło 80 proc. ich diety, podczas gdy pokarm roślinny – 20 proc. Neandertalczycy preferowali mięso dużych zwierząt takich jak mamuty albo nosorożce. Nie gardzili również dzikimi końmi, żubrami, reniferami, hienami jaskiniowymi czy niedźwiedziami. Kości wszystkich tych zwierząt znaleziono na dwóch stanowiskach archeologicznych w Belgii sprzed 45-40 tys. lat. Niedaleko odkryto również kości neandertalczyków. Czy neandertalczycy gotowali jedzenie? Badając kości z podobnego okresu znajdowane na stanowiskach archeologicznych, można z dużym prawdopodobieństwem odtworzyć jadłospis neandertalski. Trudniej jednak odpowiedzieć na pytanie – czy nasi wymarli krewni ograniczali się do surowego mięsa? A może jakoś przyrządzali jedzenie? Nie wiadomo, czy opanowali ogień, choć istnieją przesłanki, że mogli z niego korzystać. Otwiera to szerokie pole do interpretacji mniej jednoznacznych znalezisk sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. By lepiej je rozumieć – a także, by odtworzyć dietę neandertalczyków – trzy badaczki m.in. z hiszpańskiego Institut Català de Paleoecologia Humana i Evolució Social przeprowadziły niecodzienny eksperyment. Postanowiły wcielić się w neandertalskich myśliwych, którym udało się schwytać kilka ptaków. Wykorzystały pięć dzikich ptaków, które zmarły z przyczyn naturalnych w ptasim azylu CERVAS w Gouveii w Portugalii. Były to dwa czarnowrony, dwie sierpówki i grzywacz. W kuchni z neandertalczykiem Naukowczynie ręcznie oskubały z piór wszystkie ptaki. Następnie dwa z nich spróbowały oprawić na surowo, używając do tego krzemiennych odłupków, podobnych do tych, jakich mogli używać neandertalczycy. Trzy pozostałe wpierw opiekły nad gorącymi węglami, a dopiero potem pocięły na części odłupkami. – Używanie odłupków do oprawiania ptaków wymagało dużej precyzji i wysiłku – opowiada dr Mariana Nabais, główna autorka badań. – Przed eksperymentem nie zdawałyśmy sobie z tego w pełni sprawy. Narzędzia były ostrzejsze, niż początkowo sądziłyśmy, i wymagały ostrożnego obchodzenia się z nimi, aby wykonać precyzyjne nacięcia bez skaleczenia własnych palców – opowiada badaczka. Czy neandertalczycy byli dobrymi kucharzami? Na pewno musieli być uważni. – Pieczenie ptaków na węglach wymagało utrzymywania stałej temperatury i pilnowania czasu – relacjonuje Nabais. – Być może dlatego, że oskubałyśmy wcześniej ptaki, proces pieczenia przebiegł znacznie szybciej, niż się spodziewałyśmy. Więcej czasu spędziłyśmy na przygotowywaniu węgli niż na samym pieczeniu, które trwało mniej niż dziesięć minut. Dalsze badania będą łatwiejsze? Po przyrządzeniu ptaków badaczki zajęły się najważniejszą częścią eksperymentu. Sprawdziły, jakie ślady na kościach ptaków pozostawiło przetwarzanie żywności ich sposobem. Chodziło im o wszystkie mikroskopijne nacięcia czy nadłamania. Równie uważnie przyjrzały się używanym „w kuchni” odłupkom. Badanie pozwoli w przyszłości uważniej analizować kości drobnych ptaków znajdowane na wykopaliskach – jeśli w ogóle do tego dojdzie. Okazało się bowiem, że pieczenie zwiększa kruchość kości, które mogą się przez to nie zachować. Następny projekt badaczek to przeprowadzenie eksperymentów z innymi małymi zwierzętami, na które mogli polować neandertalczycy. – Aby rozszerzyć wyniki, konieczne są dalsze badania z większymi próbkami, różnymi gatunkami i w bardziej zróżnicowanych warunkach eksperymentalnych – zapowiada Nabais. Artykuł opisujący badania ukazał się w czasopiśmie „Frontiers in Environmental Archaeology”. Źródło: EurekAlert, Frontiers in Environmental Archaeology Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Wykryto pierwszy przypadek zespołu Downa u neandertalczyków. Dziecko zmarło w wieku 6 lat
Neandertalczycy zapewnili troskliwą opiekę dziecku, które prawdopodobnie było dotknięte zespołem Downa. Tym samym mamy kolejny dowód na „ludzką twarz” naszych pradziejowych krewnych.
W tym artykule: Troska i wsparcie wśród neandertalczyków Bez tomografu – ani rusz Znaczenie odkrycia – młody neandertalczyk z zespołem Downa Już dawno runął mit neandertalczyka jako prymitywnego małpoluda. Jednak w kulturze masowej ten gatunek człowieka ciągle bywa wykorzystywany jako synonim zacofania lub prymitywizmu. Tymczasem kolejne badania archeologów potwierdzają, że neandertalczycy byli zdecydowanie bardziej „ludzcy”, niż uważano. Na przykład neandertalczycy byli twórcami niektórych malowideł naskalnych z europejskich jaskiń. Troska i wsparcie wśród neandertalczyków Opublikowane właśnie wyniki badania szczątków neandertalczyka z Hiszpanii rzucają nowe światło na usposobienie naszych wymarłych krewniaków. Autorami analiz przedstawionych na łamach czasopisma „Science Advances” są eksperci z USA, Wielkiej Brytanii i Hiszpanii. Na warsztat wzięto skamielinę wydobytą w czasie wykopalisk w 1989 roku na stanowisku archeologicznym będącym jaskinią. Jest to Cova Negra w hiszpańskiej Walencji. Zachował się fragment jednej z dwóch kości skroniowych, który pozwala rekonstruować ucho wewnętrzne. Szczątki należały do dziecka, które zmarło w wieku 6 lat. Co prawda nie jest znana jego płeć, ale archeolodzy nazwali go – jak sami mówią „pieszczotliwie” – Tina. Bez tomografu – ani rusz Używając tomografii mikrokomputerowej, badacze wykonali skany małego fragmentu czaszki prawej kości skroniowej. Zawierał obszar ucha wewnętrznego. W ten sposób możliwe było zrekonstruowanie trójwymiarowego modelu tego narządu do pomiarów i analizy. Okazało się, że Tina cierpiała na wrodzoną patologię ucha wewnętrznego związaną najprawdopodobniej z zespołem Downa. W tytule publikacji naukowej badacze zabezpieczają się i dodają znak zapytania: „Dziecko, które żyło: zespół Downa wśród neandertalczyków?”. Ta patologia musiała bardzo uprzykrzać życie młodemu człowiekowi. Spowodowała utratę słuchu i zawroty głowy. Osoba ta przeżyła co najmniej 6 lat. Jednak – zdaniem archeologów – wymagała intensywnej opieki ze strony innych członków społeczności. Tak wyglądała neandertalka żyjąca 75 tys. lat temu. Sugestywna rekonstrukcja krewnej człowieka To bezsprzecznie najsłynniejsza grota irackiego Kurdystanu. W jaskini Szanidar odkryto pochówki neandertalczyków sprzed kilkudziesięciu tysięcy lat. Wśród nich była czterdziestoletnia neand... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/tak-wygladala-neandertalka-zyjaca-75-tys-lat-temu-sugestywna-rekonstrukcja-krewnej-czlowieka-9b0df46.jpg" width="700" height="467" alt="Tak wyglądała neandertalka, żyjąca 75 tys. lat temu. Sugestywna rekonstrukcja krewnej człowieka" title="Tak wyglądała neandertalka, żyjąca 75 tys. lat temu. Sugestywna rekonstrukcja krewnej człowieka" /> – To fantastyczne badanie, łączące rygorystyczne wykopaliska archeologiczne, nowoczesne techniki obrazowania medycznego i kryteria diagnostyczne. Dzięki temu po raz pierwszy udało się udokumentować zespół Downa u neandertalczyka. Wyniki mają istotny wpływ na nasze zrozumienie zachowania neandertalczyków – skomentował współautor badania prof. Rolf Quam, antropolog z nowojorskiego Uniwersytetu Binghamton. Znaczenie odkrycia – młody neandertalczyk z zespołem Downa Dlaczego to znalezisko jest ważne? Otóż do tej pory znano przypadki neandertalczyków, którzy zmarli w starszym wieku i byli niedołężni. Oznaczało to, że żyli w społecznościach skorych do pomocy. Pomoc ta jednak nie musiała być do końca bezinteresowna. Osoby z niepełnosprawnościami miały w jakiś sposób rewanżować się grupie neandertalskiej. Dzięki temu były pełnoprawnymi członkami społeczności, które dają coś z siebie w celu zapewnienia przetrwania. – Do tej pory nie był znany przypadek osoby, która otrzymała pomoc, nawet jeśli nie mogła się odwdzięczyć. A to udowodniłoby istnienie prawdziwego altruizmu wśród neandertalczyków. Właśnie to oznacza odkrycie „Tiny” – powiedziała prof. Mercedes Conde z Uniwersytetu w Alcalá, która jest główną autorką badania. Z jakiego okresu dokładnie pochodzi to znalezisko? Tego nie wiemy. Wiadomo natomiast, że neandertalczycy bywali w tej hiszpańskiej jaskini między 273 a 146 tysięcy lat temu. Altruzim ma zatem dość głębokie korzenie. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.