Odkryto ponad 300 rysunków w Nazca w Peru. Za znaleziskiem stoi sztuczna inteligencja
Ponad 300 geoglifów, czyli znaków i wzorów widocznych z lotu ptaka, odkryto w Nazca w Peru. Tym samym naukowcy niemal podwoili liczbę tych nietypowych zabytków. Pomocna w tym zadaniu była sztuczna inteligencja.
Spis treści: Znajdź geoglif. Żmudna sprawa Sztuczna inteligencja na tropie geoglifów Co przedstawiają nowo odkryte znaki z Nazca? Co zagraża rysunkom z Nazca? Są jednymi z najbardziej zagadkowych wytworów ludzi sprzed tysiącleci. Nie są to ani budowle, ani typowe artefakty powszechnie znajdowane w badaniach archeologicznych. Mowa o geoglifach. W ten sposób określa się ziemne „rysunki” widoczne najlepiej z lotu ptaka. Najbardziej znana galeria takich „zabytków” pochodzi z Nazca w Peru w Ameryce Południowej. Wpisano je na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Do tej pory znanych było około 400 geoglifów ukazujących zwierzęta i wzory geometryczne oraz kilkaset podłużnych linii. Miejsce to obrosło licznymi mitami dotyczącymi ich przeznaczenia. Wiadomo jednak, że wykonała je ludność Nazca (200 lat p.n.e.–600 lat n.e.). Podobne naziemne rysunki znane są także w innych zakątkach świata. Znajdź geoglif. Żmudna sprawa Co kilka lat archeolodzy donosili o odkryciu kolejnych geoglifów w Nazca. Były to żmudne poszukiwania, wymagające wielu czasu. Tymczasem zespół badaczy ogłosił właśnie na łamach czasopisma naukowego „PNAS” odkrycie 300 geoglifów! Uczeni otrzebowali na to zaledwie 6 miesięcy. Geoglify w Nazca powstawały na dwa sposoby. Większe – przez usunięcie kamieni i żwiru, aby odsłonić jaśniejszą ziemię pod spodem. Z kolei te mniejsze wykonano z pomocą innej techniki. Na powierzchni kładziono kamienie białe i czarne, które kontrastowały z pustynną powierzchnią. Mają one około 10 m długości i są dziś dość trudne do wytropienia nieuzbrojonym okiem. I to właśnie głównie takie geoglify udało się wytropić dzięki sztucznej inteligencji, chociaż namierzono też takie zdecydowanie większe. Sztuczna inteligencja na tropie geoglifów Sztuczna inteligencja (SI) jest taka mądra, jak dobrze została „przeszkolona” przez jej twórcę. Aby znaleźć nieznane geoglify, naukowcy pod kierownictwem archeologa Masato Sakai z Uniwersytetu Yamagata w Japonii przeszkolili program sztucznej inteligencji do identyfikacji rysunków o wielkości około 10 m. Szkolenie polegało na pokazaniu programowi, jakich kształtów ma szukać. SI pokazano odkryte wcześniej wzory z Nazca. Dzieki temu sztuczna inteligencja wiedziała, czego ma szukać. SI zidentyfikowała ponad 1300 potencjalnych ziemnych rytów. Tutaj wkroczyli naukowcy, którzy przejrzeli wskazania programu. I z tej puli wytypowali 303 nieznanych geoglifów. Aby potwierdzić ich obecność, musieli udać się w teren i ujrzeć je na własne oczy. Archeolodzy wskazują na niebywałą skuteczność SI. Znalezienie takiej liczby rytów, stosując tradycyjne metody, wymagałoby wielu lat, pewnie nawet dekad. Tutaj starczyło 6 miesięcy. Większość tego czasu spędzono w terenie, weryfikując wskazania sztucznej inteligencji. Survey odbył się od września 2022 roku do lutego 2023 roku. Nowo namierzone geoglify sfotografowano z lotu ptaka z pomocą drona. Co przedstawiają nowo odkryte znaki z Nazca? Odkryte właśnie geoglify wykonane z pomocą kamieni przedstawiają głównie (82%) ludzi lub udomowione zwierzęta, w tym lamy i… ścięte głowy. Z kolei motywy wykonane poprzez odsunięcie kamieni i żwiru, czyli te zdecydowanie większe, to w większości (64%) dzikie zwierzęta i rośliny. Wśród powtarzających się motywów są: ptak, kot, wąż, małpa, lis, orka, ryba. Co zagraża rysunkom z Nazca? Geoglify Nazca są częścią dziedzictwa kulturowego ludzkości. Są chronione przez UNESCO i peruwiańskie Ministerstwo Kultury. Autorzy artykułu zwracają uwagę, że grozi im niebezpieczeństwo. Wskazują głównie na niszczycielskie działanie nasilających się ekstremalnych zjawisk pogodowych w postaci błyskawicznych powodzi, które występują częściej przez zmiany klimatyczne. – Mamy nadzieję, że wysiłki takie jak nasze, mające na celu przyspieszenie identyfikacji i dokumentacji geoglifów za pomocą sztucznej inteligencji, będą prowadzić do lepszych strategii łagodzenia szkód i zarządzania zasobami kulturowymi w środowiskach pustynnych – podsumowują naukowcy. Źródło: PNAS.
„Brytyjskie Nazca” zagrożone. Olbrzymia ziemna figura konia zaczęła zanikać
Jest to najstarsza tego typu kredowa rzeźba wykonana w Wielkiej Brytanii. Olbrzymie ponad 100-metrowe przedstawienie konia ma kilka tysięcy lat. Niestety, obiekt zaczął zanikać. Na pomoc ruszyli archeolodzy.
W tym artykule: Koń z Uffington chudnie w oczach Archeolodzy ratują… konia Funkcja monumentalnego geoglifu. To nadal zagadka Jednymi z bardziej zagadkowych obiektów pozostawionych przez pradziejowe społeczności są geoglify. W taki sposób określa się monumentalne wzory wykonane na powierzchni ziemi. Najlepiej widoczne są z lotu ptaka. Najsłynniejsza galeria zwierząt i wzorów geometrycznych znajduje się w Nazca w Peru w Ameryce Południowej. Miejsce to obrosło licznymi mitami dotyczącymi ich przeznaczenia. Podobne geoglify znane są także w innych zakątkach świata. Wiemy na przykład o tych z Kazachstanu czy z Wielkiej Brytanii. Koń z Uffington chudnie w oczach Kredowy koń z Uffington znajduje się w hrabstwie Oxfordshire w centralnej Anglii na zboczu wzgórza White Horse Hill. Przedstawienie zwierzęcia wykonano, usuwając roślinność z białego wapiennego podłoża. Dzięki temu jasno białe kontury konia kontrastują z otaczającą je trawą. W ostatnich latach eksperci dostrzegli, że koń dosłownie chudnie w oczach. Analizując wcześniej pomiary i zdjęcia lotnicze, doszli do wniosku, że fragmenty tej figury kredowej znacząco się zwęziły. Częściowo stało się to z powodu wkraczania trawy na kontury konia i osuwania się wierzchniej warstwy gleby. Było to najbardziej widoczne w obszarze głowy i szyi, które zwęziły się do mniej niż połowy swojej pierwotnej szerokości. Trzeba było zacząć działać, by to znane miejsce na turystycznej mapie Anglii nie przepadło na zawsze. – Biały Koń z Uffington jest usytuowany w dramatycznym krajobrazie, ukształtowanym przez naturę i przez ludzi na przestrzeni czasu. Jest to niezwykle ważna figura kredowa, częściowo dlatego, że jest najstarszym naukowo datowanym przykładem w Wielkiej Brytanii, pochodzącym z późnej epoki brązu – podkreśla archeolog Adrian Cox z National Trust. Archeolodzy ratują… konia W 2023 roku badacze z organizacji National Trust i Oxford Archaeology rozpoczęli projekt mający na celu uratowanie „chudnącego” konia. Aby przywrócić 111-metrowemu zwierzęciu jego profil, archeolodzy ostrożnie przycięli zarastającą trawę do miejsca jego szacowanej pierwotnej krawędzi. Następnie ponownie rozprowadzili kredę. Przy okazji badacze pobrali próbki z najgłębszych warstw. Mają one pomóc w bardziej precyzyjnym określeniu wieku rzeźby. Ostatnią próbę datowania wykonano w latach dziewięćdziesiątych XX wieku. Dzięki tamtym badaniom wiemy, że koń jest najstarszą kredową figurą w Wielkiej Brytanii. Wraz z udoskonaleniem technik datowania pojawiła się jednak możliwość dalszego sprecyzowania momentu powstania geoglifu. Zastosowana zostanie optycznie stymulowana luminescencja (OSL). Wyniki testów spodziewane są jeszcze w tym roku. Metoda OSL polega na analizie materiałów krystalicznych, takich jak kwarc lub skaleń, w celu określenia ostatniego momentu, kiedy były one wystawione na działanie światła słonecznego. Funkcja monumentalnego geoglifu. To nadal zagadka Czym jest Biały Koń z Uffington? Geoglif powstawał długo. Zapewne kolejne pokolenia ludzi go „naprawiały”. Z datowań specjalistycznych wynika, że aktywność związana z jego budową trwała od XIV do VI wieku p.n.e., czyli w czasie późnej epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Naukowcy odkryli 4 nowe rysunki z Nazca. Pomogła im sztuczna inteligencja Japońscy naukowcy wykorzystali sztuczną inteligencję w najnowszym odkryciu archeologicznym. AI pomogła odnaleźć 4 nowe geoglify na peruwiańskiej pustyni. – Wiemy, że dzięki wysiłkom pokoleń lokalnych mieszkańców, koń został otoczony opieką, co pozwoliło mu przetrwać tysiące lat i stać się ikoną tego krajobrazu – powiedział Cox. Jego przeznaczenie pozostaje nieznane. Niektórzy sugerują, że mógł być „markerem” oznaczającym terytorium plemienia. Co prawda najlepiej widać go z lotu ptaka, jednak jest też nieźle widoczny z sąsiednich wzgórz i doliny. Niektórzy badacze uważają, że figura wcale nie ukazuje konia, ale smoka. Dlaczego? Bo w lokalnych podaniach mowa jest o Smoczym Wzgórzu, które położone jest blisko rzeźby konia. To w tym miejscu święty Jerzy miał zabić groźną bestię ziejącą ogniem. Sugerowano też, że może jest to pies albo inne zwierzę. Ten niezwykły zabytek przetrwał kilka tysiącleci. Stało się to możliwe dzięki wysiłkom miejscowej ludności, która regularnie oczyszczała geoglif. Co ciekawe działo się to niezależnie od religii, jaką wyznawały lokalne społeczności czy języka, którym władały. Geoglif całkowicie zakryto w czasie II wojny światowej, by nie ułatwiał w nawigowaniu niemieckim pilotom bombowców, którzy atakowali wyspiarzy. Źródło: National Trust. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowcy odkryli 4 nowe rysunki z Nazca. Pomogła im sztuczna inteligencja
Japońscy naukowcy wykorzystali sztuczną inteligencję w najnowszym odkryciu archeologicznym. AI pomogła odnaleźć 4 nowe geoglify na peruwiańskiej pustyni.
W tym artykule: Rysunki z Nazca – cztery nowe geoglify W odkryciu geoglifów pomogła sztuczna inteligencja Sztuczna inteligencja przyszłością archeologii? Rysunki z Nazca to grupa geometrycznych wzorów i kształtów, które zostały stworzone przez pradawną kulturę prekolumbijską istniejącą w środkowej części Peru. Niektóre przedstawiają proste trapezy, prostokąty i trójkąty. Inne wzory jawią się jako przedstawienia kolibra, pająka czy małpy. Geoglify znajdują się ponad 320 km na południowy wschód od Limy. Po raz pierwszy zidentyfikowano je dopiero w latach 20. poprzedniego wieku. To dlatego, że nie da się ich w pełni zbadać z ziemi. Najlepszą perspektywę oddaje dopiero widok z lotu ptaka. Rysunki z Nazca – cztery nowe geoglify W sumie na peruwiańskiej pustyni odkryto ponad 800 linii prostych, które układają się w 300 figur geometrycznych oraz 70 wzorów zwierzęcych i roślinnych. Niektóre z nich mają nawet 365 metrów długości. Badacze od lat zastanawiali się, dlaczego ludzie z kultury Nazca stworzyli tak olbrzymie geoglify, które widać jedynie z góry. W ciągu kilkudziesięciu lat pojawiły się różne teorie o ich znaczeniu. Jedna z nich głosi, że rysunki miały być widoczne dla „przybyszów z kosmosu”. Same kształty miały być ich lądowiskiem. W 1994 roku rysunki z Nazca zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Badania nad geoglifami z Nazca trwają jednak do dziś. Okazuje się jednak, że tajemnicą jest nie tylko ich znaczenie, ale również ich liczba. Naukowcy z japońskiego Uniwersytetu Yamagata odnaleźli bowiem 4 nowe rysunki na pustynnym płaskowyżu w Peru. Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata? Czy koniec świata to rzeczywiście odległa wizja? Selfie wygenerowane przez sztuczną inteligencję skłaniają do refleksji. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sztuczna-inteligencja-wygenerowala-ostatnie-selfie-ludzi-czy-tak-bedzie-wygladal-koniec-swiata-c50e3d5.jpeg" width="938" height="528" alt="Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata?" title="Sztuczna inteligencja wygenerowała ostatnie selfie ludzi. Czy tak będzie wyglądał koniec świata?" /> Co więcej, w odkryciu pomogła sztuczna inteligencja oparta na uczeniu głębokim (ang. deep learning). To technika, która ma za zadanie udoskonalać m.in. automatyczne przetwarzanie mowy, rozpoznawanie obrazów i przetwarzanie języka naturalnego. W odkryciu geoglifów pomogła sztuczna inteligencja Nowe geoglify zostały odkryte w północnej części płaskowyżu Nazca. Prace w tym regionie Peru naukowcy z Japonii prowadzili od 2004 roku, a kierownikiem zespołu badaczy był prof. Makato Sakai. Uczony podkreślił w artykule opublikowanym na łamach „Journal of Archaeological Science”, że w badaniach wykorzystano analizę zdjęć satelitarnych, LiDAR-u, a także fotografii z lotu ptaka (z drona i z samolotu). Badacze podkreślają, że sztuczna inteligencja pomogła im zidentyfikować niedostrzegalne gołym okiem rysunki na obszarze obejmującym ponad 390 metrów kwadratowych. Archeolodzy przyznają, że w ciągu ostatnich 10 lat odkryto 142 wzory na peruwiańskiej pustyni, które zostały zidentyfikowane ręcznie, za pomocą badania zdjęć i pomiarów na miejscu. Następnie japońscy naukowcy we współpracy z firmą IBM wykorzystali technologię uczenia maszynowego do przeszukiwania kształtów, które mogły zostać pominięte w poprzednich badaniach. Sztuczna inteligencja przyszłością archeologii? – Ze względu na bardzo ograniczone dane archeologiczne oraz różnice w ich skali i formie, trudno jest wykryć nowe geoglify wyłącznie za pomocą wytrenowania głębokiego uczenia na znanych już geoglifach. Opracowaliśmy takie rozwiązanie, które umożliwiało wydobywanie nowych danych i radzenie sobie z wyzwaniami wyjątkowo trudnymi dla archeologii. Dzięki temu podejściu udało nam się odkryć 4 nowe geoglify – napisali w artykule autorzy z Japonii. Badacze przekazali, że nowo odkryte rysunki z Nazca przedstawiają człowieka, parę nóg, a także rybę i ptaka. Humanoidalna postać trzyma przedmiot przypominający maczugę i ma ok. 5 metrów długości. Geoglif ryby z szeroko otwartymi ustami miał ok. 19 metrów, zwierzęcia latającego – 17 metrów. Największe były nogi, które miały ok. 78 metrów długości. Po identyfikacji geoglifów naukowcy przeprowadzili badania terenowe. – Mogliśmy zidentyfikować nowe geoglify około 21 razy szybciej, niż zrobiłby to człowiek „gołym okiem”. Takie rozwiązanie może być korzystne w przyszłych badaniach archeologii – połączenie badań terenowych i sztucznej inteligencji – twierdzą badacze. Połączenie nowych technologii w archeologii ze sztuczną inteligencją i Big Data może przyczynić się do efektywniejszych prac badawczych, a także wyznaczyć nowy kierunek w nauce. AI już wielokrotnie udowadniała, że w nauce radzi sobie o wiele szybciej i lepiej, niż człowiek. Naukowcy z Izraela opracowali ostatnio model sztucznej inteligencji, który potrafi przetłumaczyć starożytne pismo klinowe. Badacze mają nadzieję, że rozwiązanie może w przyszłości być kluczowe do poznania wciąż nieodszyfrowanych systemów pisma. A to tylko jeden z wielu przykładów wykorzystania AI. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Rysunki z Nazca – największa tajemnica Peru
Rysunki z Nazca układają się w w geometryczne wzory i kształty zwierząt. Na przestrzeni lat stały się inspiracją dla wielu teorii. Oto co o nich wiemy, a co pozostaje niewiadomą.
W tym artykule: Jak i kiedy odkryto rysunki z Nazca Czym są linie? Rysunki z Nazca i teorie na ich temat Lecąc samolotem nad pustynią w południowym Peru, widzimy jak blady, monotonny krajobraz złożony ze skał i piasku zmienia ukształtowanie. Wyraźne białe linie przecinają suchą glebę w miejscu, gdzie co roku spada mniej niż 1 cm deszczu. Okolica jeszcze bardziej zmienia się, kiedy pasy nabierają kształtów, tworząc proste wzory geometryczne, takie jak trapezy, prostokąty i trójkąty. Niektóre zawijasy i zygzaki układają się w kształty przedstawiające kolibra, pająka czy małpę. To owiane tajemnicą od ponad 80 lat rysunki z Nazca. Jak powstały? Czemu miały służyć? Czy są związane z kosmitami? Linie znajdują się w Peru, nieco ponad 321 km na południowy wschód od Limy, w pobliżu miasta Nazca. W sumie na pustyni znajduje się ponad 800 linii prostych układających się w 300 figur geometrycznych oraz 70 wzorów zwierzęcych i roślinnych. Niektóre z nich mierzą nawet 365 metrów długości – niewiele mniej od Empire State Building w Nowym Jorku. To może być najstarszy odcisk stopy praczłowieka Początkowo ślady z Krety miały liczyć około 5,7 mln lat. Okazuje się jednak, że są znacznie starsze. Jak i kiedy odkryto rysunki z Nazca Rysunki z Nazca zostały po raz pierwszy zbadane w 1926 r. przez peruwiańskiego archeologa Torbibo Mejia Xesspe. Nie da się ich jednak w pełni zidentyfikować stojąc na ziemi. Dlatego zdjęcia opublikowano dopiero w latach 30. XX wieku – po rozpowszechnieniu komercyjnych lotów samolotami. 22 czerwca 1941 r. – dzień po letnim przesileniu – amerykański profesor Paul Kosok zbadał linie. Wówczas nazwał fragment pustyni o powierzchni blisko 500 metrów kwadratowych „największą księgą astronomiczną na świecie”. Jego śladami poszła Niemka Maria Reiche, znana też jako Lady of the Lines. Reiche badała linie przez 40 lat i wytrwale broniła swoich teorii dotyczących astronomicznego i kalendarzowego przeznaczenia wzorów. Samodzielnie walczyła o ochronę tego miejsca. Zamieszkała nawet w małym domku w pobliżu pustyni, aby osobiście chronić rysunki z Nazca przed lekkomyślnymi turystami. W 1974 r. otrzymała stypendium od National Geographic Society. Paleontolodzy odkryli trzy nowe gatunki dinozaurów Gady mieszkały na terenie dzisiejszej Brazylii i Anglii. Co o nich wiadomo? Czym są linie? Linie to geoglify, czyli rysunki wykonane na ziemi przez usunięcie skał i gleby. Kamienie pokrywające pustynię wietrzeją i przybierają rdzawy kolor. Po zdjęciu kilkunastocentymetrowej warstwy skał odsłonięty zostaje kontrastujący, jasny piasek. Ponieważ na pustyni deszcze występują bardzo rzadko, rysunki z Nazca pozostały nienaruszone nawet przez kilka tysięcy lat. Naukowcy twierdzą, że większość linii została wykonana przez lud Nazca między 1 a 700 rokiem. Część pampy przypomina używaną od dłuższego czasu tablicę kredową z liniami nakładającymi się na siebie przecinającymi. Widać, że pochodzą z różnych okresów. Naukowcy wykonali cyfrowe rekonstrukcje twarzy zmumifikowanych mężczyzn Cały proces rozpoczął się od ustalenia rysów twarzy i koloru skóry mężczyzn. Fenotypowanie wykazało, że zmumifikowani byli w młodym wieku około 25 lat i mieli karnację zbliżoną do ws... Rysunki z Nazca i teorie na ich temat Do lat 70. XX wieku astronomiczne teorie Kosoka i Reiche były uważane za prawdopodobne. Podważyła je jednak grupa amerykańskich badaczy. Wcześniej popularnością cieszyły się również tezy dotyczące kosmitów. Jonah Reinhard – badacz-rezydent National Geographic – wprowadził multidyscyplinarne podejście do analizy linii. – Spójrz na ekosystem wokół Nazca, gdzie mieszkały ludy Nazca – czytamy w jego książce „The Nasca Lines: A New Perspective on their Origin and Meanings”. W regionie, gdzie rocznie pada średnio przez około 20 minut, woda musiała odgrywać bardzo ważną rolę. – Wydaje się, że większość linii nie wskazywała niczego na ziemi lub niebie, a raczej prowadziła do miejsc, w których odprawiono rytuały mające na celu wybłaganie wody i żyzności upraw – kontynuował naukowiec. Anthony Anveni, były stypendysta National Geographic, zgadza się z tą teorią. Według niego ludzie mieli wchodzić do szerokich przestrzeni wyznaczanych przez boki trapezów. – Nasze odkrycia wyraźnie pokazały, że linie proste i trapezy są powiązane z wodą. Nie używano ich jednak do znajdowania źródeł, a raczej do pewnych rytuałów – tłumaczy. Reinhard podkreśla z kolei, że podobne spiralne wzory i motywy odnaleziono również w innych miejscach w Peru. Symbolika zwierzęca wydaje się powszechna w Andach. Uważa się, że pająki były oznaką deszczu, kolibry płodności a małpy wody, dlatego też najczęściej rysowano je w wilgotnej Amazonii. – Żadna pojedyncza ocena nie potwierdzi konkretnej teorii o liniach, ale połączenie archeologii, etnohistorii i antropologii to solidny argument – podsumowuje badacz. Biorąc pod uwagę możliwości technologiczne, rozumienie rysunków z Nazca będzie dalej ewoluować. Źródło: National Geographic. Opracowanie: Mateusz Łysiak Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Na płaskowyżu Nazca odkryto 143 nowe rysunki. Niektóre są naprawdę urocze
Według ONZ, to jedna z najbardziej nieprzeniknionych zagadek archeologii. Ponad 1000 rysunków zwierząt, ludzi i figur geometrycznych rozrzuconych na obszarze ponad 450 km. kw. peruwiańskiego płaskowyżu Nazca. Japońscy naukowcy wspomagani systemem AI stworzonym przez IBM ogłosili odkrycie ponad setki nowych deseni.
Nowoodkryte geoglify mają od 1700 do 2100 lat. Te także wykonali ludzi należący do starożytnej kultury andyjskiej Nazca istniejącej tam do 600 r. n.e. Tworzono je poprzez ściąganie ciemnej, zewnętrznej warstwy gruntu z jasnego, piaskowego podłoża. Odkrycie kolejnych, niezbyt wyraźnych kształtów było możliwe dzięki starannej pracy japońskich archeologów na trójwymiarowych modelach satelitarnych. W latach 2004 – 2018 zajmując się konserwacją geoglifów naukowcy z Uniwersytetu Yamagata odszukali 142 nowe kształty. Wśród nich są czworonożne zwierzęta, jak lama, kot czy lis, ale też ryba, małpa czy papuga. Jest też dwugłowy wąż połykający ludzi. View oEmbed on the source website W 2019 roku Japończycy zaprosili do współpracy ośrodek badawczy IBM (IBM Thomas J. Watson Research Center). Wspólnie zaczęto uczyć algorytm sztucznej inteligencji jak rozpoznawać rysunki i ich rozłożenie na płaskowyżu. Przy olbrzymiej ilości trójwymiarowych danych geoprzestrzennych człowiek musi zdać się na pomoc maszyny. fot. Yamagata University W trakcie owej nauki maszyna samodzielnie wykryła kolejny, 143. geoglif. To pierwsze takie wydarzenie w historii i zapewne nie ostatnie, bo IBM podpisał już umowę o dalszej współpracy z uczelnią Yamagata na wykorzystanie do dalszych badań systemu IBM PAIRS Geoscope. fot. Yamagata University Odkryte rysunki należą do dwóch typów geoglifów. Najstarsze, tworzone między rokiem 100 p.n.e. a 200 n.e., to tzw. typ B. Mają one do 50 metrów długości. Typ A mają ponad 50 metrów, przy czym największy z nowoodkrytych sięgał ok. 100 metrów (największa znana figura, pelikan, ma ok. 285 m długości). Typ A i typ B służyły, zakładają naukowcy, zupełnie różnym celom. fot. Yamagata University Geoglif odkryty przez sztuczną inteligencję IBM’a fot. Yamagata University Ludzie żyjący 2000 lat temu na Nazca najbardziej na świecie cenili sobie wodę. Żyjąc na pustynnym terenie o nią modlili się i wokół niej zorientowane były ich religijne obrzędy. W latach 80. XX w. antropolog Johan Reinhard przedstawił teorię: główny cel linii z Nazca miał związek z kultem górskich bóstw ze względu na ich powiązania z wodą, o czym już pisaliśmy ”National Geographic”. fot. Yamagata University - Jest możliwe, że linie stanowiły element modlitw i ofiar składanych przez andyjskie ludy bóstwom mającym władzę nad deszczem. Wydaje się prawdopodobne, że większość linii nie wskazuje niczego na horyzoncie geograficznym lub niebieskim, tylko prowadzi do miejsc, w których odprawiano rytuały mające zapewnić wodę i plony, napisał Reinhard w książce The Nazca Lines: A New Perspective on Their Origin and Meaning (Linie z Nazca – nowe spojrzenie na ich powstanie i sens). fot. Yamagata University Rysunki typu A, najczęściej zwierzęta, były miejscami kultu. Tam znajduje się dziś najwięcej skorup po naczyniach ofiarnych. Z drugiej strony, małe (czasem nawet 5-metrowe) geoglify służyły za drogowskazy prowadzące do tych większych. fot. Yamagata University
Rysunek ogromnego kota odkryty na wzgórzu Peru. Powstał przed naszą erą
37 metrów długości ma kot, którego oblicze odkryli archeolodzy pracujący w Peru. Rysunek znaleziony na piaszczystym zboczu jednego ze wzgórz ukazuje ogromnego leżącego kota, który wygląda jakby wygrzewał się na słońcu. Geoglif najpewniej powstał około roku 200-100 p.n.e.
Na rysunek przedstawiający ogromnego kota natrafiono podczas prac, mających poprawić dostęp do jednego ze wzgórz w dolinie Nazca, które miało stanowić naturalny punkt widokowy dla turystów. To z tego wzgórza zwiedzający mogliby podziwiać rozległy teren, na którym przed wiekami wymalowano inne wizerunki – kolibra, orki, czy małpy. Jako, że niektórzy wciąż wierzą, że gigantyczne geoglify to dzieło powstałe przy udziale „starożytnych kosmitów”, albo przynajmniej ich upamiętniające, ten rejon Peru stale cieszy się dużym zainteresowaniem turystów. Nazca Lines, czyli rysunki z Nazca, w 1994 roku trafiły też na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Choć przez lata odsłonięto kilka większych i mniejszych geoglifów, wciąż trwają prace nad poszukiwaniem kolejnych. Rysunek kota odsłonięto przypadkowo w trakcie prac przygotowawczych do budowy wejście na wzgórze. „Figura była ledwo widoczna i mogła zniknąć, ponieważ znajduje się na dość stromym zboczu, które jest podatne na skutki naturalnej erozji. W ciągu ostatniego tygodnia geoglif został wyczyszczony i zakonserwowany, przedstawia sylwetkę kota z profilu, z głową skierowaną do przodu” – podało w komunikacie ministerstwo kultury Peru. Szacuje się, że kot ma 37 metrów długości i wyraźnie zaznaczone linie o różnych szerokościach – od 30 cm do 40 cm. Datowany jest na ok. 200 rok p.n.e. – To uderzające, że wciąż znajdujemy nowe dane, ale wiemy też, że można znaleźć ich więcej. W ciągu ostatnich kilku lat korzystając z dronów możemy robić zdjęcia zboczy – mówi cytowany przez „The Guardian” Efe Johny Isla, główny archeolog Peru zajmujący się badaniem geoglifów Nazca. W ostatnich latach w dolinach Nazca i Palpa odkryto od 80 do 100 nowych rysunków, z których wszystkie były wcześniejsze niż kultura Nazca, której dotychczas przypisywano stworzenie wszystkich geoglifów. – Są mniejsze, narysowane na zboczach wzgórz i wyraźnie należą do wcześniejszej tradycji – przyznaje Isla. Zdaniem archeologa rysunek kota powstał w późnej erze Paracas, która trwała od ok. 500 r. p.n.e. do 200 r. n.e. – Wiemy to z porównania ikonografii. Na tekstyliach z tamtego okresu można było dostrzec ptaki, koty i ludzi, które łatwo można zestawić z tymi – powiedział archeolog. Astronomia kontra starożytni kosmici Rysunki z Nazca to system linii, które oglądane z góry przypominają kształtem zwierzęta, rośliny lub figury geometryczne. Znajdują się w południowo-zachodniej części Peru, niedaleko miasta Nazca, na obszarze ponad 50 km długości i 14 km szerokości. Większość z nich to dzieło kultury Nazca. Rysunki sporządzono, usuwając z powierzchni czerwony żwir i odsłaniając jaśniejszą, żółtobiałą glebę. W ten sposób, na ciemnym tle uwidoczniły się wyraźne linie. Ryty mają średnio 20 centymetrów głębokości i około metra szerokości. Indianie prawdopodobnie najpierw projektowali wielki rysunek , a potem przenosili go, kawałek po kawałku, w określone miejsce. Na płaskowyżu Nazca znajdują się setki geoglifów, które przedstawiają zarówno pozornie przypadkowe zbiory figur geometrycznych, jak i ogromne wizerunki zwierząt i roślin. Dla współczesnej nauki, geoglify odkryto dopiero w 1926 roku. Dokonali tego dwaj naukowcy – Alfred Kroeber i Toríbio Mejía Xesspe. Początkowo uznali, że rowki to kanały nawadniające teren. Później, że rysunki mają charakter religijny. Inną teorię wysnuł w 1941 roku Paul Kosok, który uznał, że wzory mają związek z obserwacjami astronomicznym. Z taką teorią, bardziej dokładnie opisaną przez niemiecką badaczkę Marię Reiche, zgadza się większość badaczy. Reiche twierdzi, że geoglify były wykorzystywane do określania pory siewu i zbiorów, gdyż oznaczają okresowe pojawianie się gwiazd i konstelacji i wskazują na punkty wschodów i zachodów słońca podczas jesiennej i wiosennej równonocy oraz przesilenia letniego. Odmienną koncepcję przedstawił szwajcarski pisarz Erich von Däniken – autor teorii o starożytnych kosmitach – który uważa, że linie miały być lądowiskiem dla przybyszów z kosmosu.
Nad Limą unosi się gęsta szara mgła zwana garúa. Powstaje wskutek opadania zimnego powietrza, które nie może się przedrzeć przez barierę Andów. Peruwiańczycy wierzą, że to klątwa zesłana przez bóstwa na Hiszpanów. Za karę, że wymordowali ich lud, mieli już nigdy więcej nie zobaczyć słońca.
Nad Limą unosi się gęsta szara mgła zwana garúa. Powstaje wskutek opadania zimnego powietrza, które nie może się przedrzeć przez barierę Andów. Peruwiańczycy wierzą, że to klątwa zesłana przez bóstwa na Hiszpanów. Za karę, że wymordowali ich lud, mieli już nigdy więcej nie zobaczyć słońca. Olbrzymie ośmiomilionowe miasto atakuje zewsząd rykiem klaksonów i nieustannym nawoływaniem sprzedawców. W gęstym od mgły i spalin powietrzu daje się wyczuć zapach palonego kadzidła. Co roku w październiku procesje ubranych na fioletowo wiernych przechodzą ulicami na pamiątkę cudu, jaki miał miejsce właśnie w październiku 1655 r. Miasto zostało wówczas zrujnowane przez straszliwe trzęsienie ziemi, przetrwała jedynie ściana kościółka Nazarenas z malowidłem ukrzyżowanego Chrystusa. Mieszkańcy zanoszą teraz modły do Jezusa, prosząc go o ocalenie w czasie kolejnych trzęsień ziemi, które regularnie pustoszą ten piękny kraj. Większość z 43 dzielnic Limy to nowo powstałe obszary biedy, dokąd sprowadziła się ludność z odległych prowincji w poszukiwaniu lepszego życia. Miasto stanowi swoisty mikrokosmos, gdzie obok siebie egzystują światy nie mające ze sobą kontaktu – od peryferyjnych slumsów, gdzie ludzie mieszkają w nędzy, bez bieżącej wody i prądu, do opływających w luksusy dzielnic nadmorskich. Spaceruję po Plaza de Armas (Plaza Mayor), głównym placu miasta, gdy do moich uszu docierają znajome takty. Tak rozpoczyna się El condor pasa – nieformalny hymn Peru. Później okaże się, że podczas pobytu w tym kraju usłyszę tę melodię co najmniej sto razy – na ulicy, w restauracji, na statku, w autobusie, do znudzenia. Teraz jednak w euforii biegnę przed Pałac Prezydencki, skąd dochodzą dźwięki. Po chwili widzę uroczystą zmianę warty – ubrani na czerwono strażnicy maszerują w rytm orkiestry dętej. Zaledwie sześć godzin jazdy autobusem od Limy znajduje się największy obraz świata. Tak określono gigantyczne figury utworzone na płaskowyżu Nazca. Jaszczurka ma długość 180, małpa 100, a kondor 120 m. Pomiędzy nimi krzyżują się precyzyjnie wytyczone, idealnie proste linie, których długość dochodzi do 8 km. Ogółem geometryczne lub figuralne wzory pokrywają powierzchnię aż 500 km2. W 1926 r. widok ten zdumiał antropologów przypadkowo przelatujących nad pustynnym płaskowyżem: Amerykanina Alfreda Kroebera i Peruwiańczyka Mejia Xesspe, których uważa się za odkrywców tajemniczych geoglifów. Nadal bez odpowiedzi pozostają podstawowe pytania: jak i w jakim celu powstały te ogromne znaki? Jeśli stworzyli je ludzie, dlaczego zadali sobie trud rysowania figur, które widać tylko z lotu ptaka? A może były przeznaczone dla obiektów pozaziemskich i służyły im jako lądowisko? Autorem tej ostatniej teorii jest pisarz fantasta Erich von Däniken, ale przecież hipotez jest dużo więcej: to miejsce kultu religijnego, gigantyczny cmentarz, bieżnie do zawodów sportowych lub wielka księga astronomiczna. Najbardziej prawdopodobna wydaje się jednak teoria Marii Reiche, która całe życie poświęciła badaniu tajemniczych znaków. Niemiecka matematyczka stwierdziła, że obrazy stanowią kalendarz astronomiczny, w którym figury zwierząt odpowiadają określonym gwiazdozbiorom. Juan, jeden z uczniów Marii, kreśli przede mną patykiem na piasku dziwne znaki. – To małpa – wyjaśnia mi z uśmiechem. Jak się jej dobrze przyjrzeć, widać, że jedna łapa ma pięć palców, druga zaś – tylko cztery. A że Maria miała amputowany jeden palec, doszła do wniosku, iż przywiodło ją tutaj przeznaczenie. Postanowiła chronić zagadkowe linie, bo miejscowi ich nie szanowali. – Rozjeżdżali je samochodami, deptali – żali się Juan. – Drogę Panamerykańską wytyczono przez płaskowyż Nazca w taki sposób, że przecięła jedną z figur – pysk i przednie łapy jaszczurki zostały po jednej stronie autostrady, a ogon – po drugiej. Maria doczekała się miana czarownicy, ponieważ chodziła po pustyni z miotłą i naprawiała rozjechane znaki. Za to lubiły ją dzieci, bo opowiadała im historie o niezwykłych figurach. W końcu zaczęto ją doceniać, a po śmierci matematyczki w 1998 r. postawiono jej pomnik. To ona uświadomiła nam, jaki skarb posiadamy. Ja jestem jednym z tych dzieci – wzrusza się Juan. Na pamiątkę wręcza mi kamień z wymalowanym znakiem małpy o dziewięciu palcach i dziwacznie zakręconym ogonie. Autobus do Arequipy trzęsie się na wertepach, silnik huczy, dzieci płaczą, kury gdaczą, a kierowca na cały regulator puszcza muzykę. Bum, bum. Kakofonia dźwięków tłucze mi się w głowie. Piosenki z radia mieszają się z dialogiem i ze strzelaniną z filmu puszczanego na DVD. Prosto w oczy świecą mi mocne kolorowe światła. Choć muzyka nie cichnie przez całą noc, wszyscy tubylcy, o dziwo, śpią. Kierowca oparty ramionami na kierownicy także wygląda, jakby drzemał. Przednią szybę ma całą zawieszoną pstrokatymi ozdobami. Na jej środku tkwi wielka naklejka „Jezus mnie prowadzi”. To mnie trochę uspokaja. Naciskam mocniej kaptur na głowę i w końcu zasypiam. Gdy po dziesięciu godzinach podróży otwieram oczy, już świta, a przede mną roztacza się widok na kolonialne miasto, malowniczo położone u stóp trzech majestatycznych wulkanów. To Arequipa zwana „białym miastem” ze względu na kolor tufu wulkanicznego, z którego została zbudowana. Spoglądam w górę i w ostrych promieniach słońca rysuje się przede mną ośnieżony szczyt najwyższego wulkanu Ampato (6288 m n.p.m.). To na nim w 1995 r. Johan Reinhard znalazł mumię Juanity, nazywaną „lodową księżniczką”. Zginęła około 1400–1450 r. Dziewczynkę, prawdopodobnie w wieku 12–14 lat, najpierw doprowadzono na czele wystawnego orszaku na szczyt wulkanu, potem odurzono, a w końcu zabito uderzeniem w głowę. Ta ofiara miała udobruchać Apu Ampato (boga góry Ampato) i zapobiec kolejnym wybuchom wulkanu. W ostatnich latach na okolicznych szczytach znaleziono aż 17 mumii. Można je dziś oglądać w muzeum w Arequipie, podobnie jak zahibernowaną w olbrzymiej szklanej chłodni „lodową księżniczkę”. Jak wielka była wiara w potęgę gór, świadczy lokalny obyczaj zakazany dopiero przez Hiszpanów. Miejscowa ludność deformowała sobie czaszki ku czci bóstw – wulkanów. By głowy zyskały pożądany stożkowaty lub lekko spłaszczony kształt, małym dzieciom przywiązywano do nich deseczki, które potem ściśle owijano materiałem. O trzeciej w nocy wyjeżdżam z Arequipy do Cabanaconde. Droga serpentynami pnie się coraz wyżej i wyżej. Głowa staje się ciężka, w żołądku dziwnie ściska. Czyżby to były objawy choroby wysokościowej? Wszak już dawno przekroczyliśmy 4000 m n.p.m. Szybko sięgam po woreczek z koką i zaczynam powoli żuć gorzkie listki. Liście krasnodrzewu to cudowne zioło Inków. Dawniej przysługiwało tylko inkaskiej arystokracji, ponieważ dzięki koce mogła ona wchodzić w kontakt z siłami wyższymi. Roślina rozpowszechniła się po przybyciu Hiszpanów, mimo że w 1551 r. Kościół wyklął ją jako szatańskie ziele. Jej znieczulające właściwości pozwalały miejscowym przetrwać ciężkie warunki pracy w kopalniach, do której byli zmuszani przez konkwistadorów. I najbiedniejsi nadal ją żują, ponieważ znakomicie oszukuje głód i zmęczenie. Pod wpływem koki drętwieje mi szczęka. Popadam w ogólne otępienie i w takim stanie docieram do małej miejscowości Cabanaconde. W niej rozpoczyna się szlak trekkingowy do gigantycznej szczeliny w ziemi – kanionu Colca. Po kilku godzinach schodzenia, przy kolejnym ostrym uskoku, czuję silne szarpnięcie w nodze i moje kolano staje się nagle wiotkie i dziwnie obluzowane. Resztę drogi pokonuję na zmianę na czworakach albo podpierając się znalezionym przy ścieżce kijem. Wyczerpana docieram w końcu na dno kanionu, tysiąc metrów poniżej jego krawędzi. Majaczy tam oaza Llahuar – kilka skromnych trzcinowych chatek zbudowanych dla potrzeb turystów przez tutejszych osadników. Leży ona tuż nad rzeką Colca, przy cudownych gorących źródłach (ach! cóż za ulga dla ciała obolałego po męczącej wspinaczce). Co ciekawe, w oazie trwa wiosna – jest ciepło i zielono, kwitną drzewa owocowe. Ciężko siadam przy stole i zamawiam piwo, choć kosztuje ono trzy razy drożej niż na powierzchni kanionu. Wypijam je duszkiem. Jeszcze nigdy nie smakowało mi aż tak bardzo. Kolano też jeszcze nigdy tak bardzo mnie nie bolało. Zapamięta tę wyprawę na zawsze. Przez całą noc moja chatka trzeszczy i gnie się pod naporem wiatru. Drzwi przytrzymywane tylko słabym skoblem kilka razy otwierają się z impetem. We wnętrzu unoszą się tumany kurzu. Rano wraz z kocem zrzucam z siebie chyba z kilo naniesionego w nocy piachu. To ten ciężar dusił mnie przez sen. Zaczynam powrotną wspinaczkę, gdy jest jeszcze ciemno, ale za to rześko. Dzięki temu uniknę ostrych promieni słońca przypiekających między stromymi ścianami kanionu. Drogę pod górę, o dziwo, pokonuję znacznie szybciej, niż zajęło mi mozolne schodzenie. Mijam muły – stękają pod ciężarem turystów, którzy przecenili swoje możliwości. Pełni optymizmu zeszli na dno kanionu, ale nie starczyło im sił, by z niego wyjść. Kiedy w 1981 r. grupa siedmiu kajakarzy kierowana przez Piotra Chmielińskiego zapuściła się w głąb kanionu, Polacy nie wiedzieli jeszcze, że wyjdą z niego w glorii chwały. Udało im się bowiem, jako pierwszym na świecie, przepłynąć kanion Colca. Ten brawurowy wyczyn rozsławił nie tylko ich samych, lecz także spowodował naniesienie tego niezwykłego cudu natury na mapy atrakcji turystycznych świata. Pomiary zrobione przez Polaków wykazały, że kanion rzeki Colca jest jednym z najgłębszych na Ziemi – dochodzi nawet do 3400 m, a więc jest dwukrotnie głębszy od Wielkiego Kanionu Kolorado. Nasi odkrywcy zostali wpisani do Księgi rekordów Guinnessa, opisani w wielu prestiżowych gazetach, a nawet zaproszeni na prywatną audiencję do ówczesnego prezydenta Peru. Na pamiątkę tego wydarzenia jedna z ulic w miasteczku Chivay została ochrzczona nazwą naszego kraju – avenida Polonia. Żeby do niej dojść, kieruję się w stronę kanionu. Po drodze mijam lokalne kuriozum: pomnik klapka. (Indianie w Peru chodzą w sandałach uszytych z opon, bardzo wygodnych i praktycznych). W miasteczku jest także tablica upamiętniająca wyczyn naszych bohaterów i – jak słyszałam – pozostawiony przez nich kajak. Jednak gdy pytam miejscowych o sławnych Polaków, widzę tylko zdziwione spojrzenia. Niektórzy bardzo chcą mi pomóc i potakująco kiwają głowami. – Tak, tak. Polacos. Byli tu. – Kiedy? – Wczoraj. Sama widziałam. Kajak, jak się okazuje, też był, ale ktoś go ukradł. Tablicę odnajduję w centrum miasta. Codziennie mijają ją setki ludzi. I nikt nie słyszał o wyczynie kajakarzy z Polski? Niewiedza mieszkańców zapewne wynika z faktu, że większość nie potrafi czytać. Tak jak taksówkarz, któremu zadowolona wetknęłam wizytówkę hotelu, gdzie miał mnie zawieźć. Dopiero po kilku minutach jazdy, gdy uśmiechnięty kierowca zapytał mnie: „To dokąd jedziemy, senorita?”, zrozumiałam, że nie był w stanie przeczytać adresu. Stąd też w lokalnych autobusach poza kierowcą znajduje się jeszcze osoba, którą nazwałam „wołaczem”. Jej zadanie polega na rytmicznym wywrzaskiwaniu nazwy miejscowości docelowej. Pewnego dnia, po ośmiu godzinach słuchania monotonnego ryku „Puno, Puno, Puno!”, zaczęłam się zastanawiać, jakie prawo zezwala na zakłócanie spokoju w autobusie, na którym i tak widnieje napis „Puno”. Wytłumaczenie jest proste. Nie wszyscy potrafią czytać, a głos „wołacza” słychać z daleka. Dzięki niemu autobus do Puno zyskuje kolejnych pasażerów. Podczas częstych podróży po Peru dochodzę do kolejnych odkryć. Oto bowiem w zwykłym autobusie oprócz kierowcy i „wołacza” znajduje się cała grupa osób trudniących się nie-wiadomo-dokładnie-czym. Jest bagażowy, który pakuje nasze plecaki do luków, jest pomocnik bagażowego, który później często zostaje „wołaczem”. Jest bileter – sprzedaje nam bilety w autobusie, ale po sekundzie jak spod ziemi wyrasta kontroler, którego zadanie polega na starannym rozerwaniu biletu na pół. Na końcu przystępuje do działania… „kontroler kontrolera”, który sprawdza, czy wszystkie bilety zostały poprawnie naderwane. Na jeden autobus przypada więc około siedmiu osób z obsługi. Prawie jak w samolocie. Jeżeli to peruwiański sposób na zwiększenie zatrudnienia, to świetnie. Na dłuższych trasach dopatrzyłam się jeszcze jednej znaczącej funkcji. To „narzeczona kierowcy”. Ta wyjątkowa postać niemal przez całą długą podróż spoczywa na tobołku umieszczonym w przejściu, blisko siedzenia szofera. Czasami na kolanach trzyma zawiniątko, które po bliższych oględzinach okazuje się dzieckiem – zapewne kierowcy. Jaka jest funkcja „narzeczonej”? – długo się nad tym zastanawiałam, obserwując milczącą postać. Zrozumiałam dopiero wtedy, gdy w pewnym momencie kobieta podniosła się, rozwiązała tobołek służący jej za siedzisko, wyjęła ugotowaną kurzą nogę i wetknęła ją kierowcy w usta. Puno to niemal całkowicie wyludnione miasto, po którym hula przejmująco zimny wiatr. Po pustych ulicach błąkają się bezdomne kulawe psy. Indianki okutane w koce i w kilka warstw spódnic leniwie żują kokę i odsłaniają w uśmiechu złote koronki na zębach. – Puerto? Tam. Podążam we wskazanym kierunku. Wyprawa na wyspy rozsiane po jeziorze Titicaca musi się zacząć, oczywiście, w porcie. Jezioro Titicaca jest „naj” pod wieloma względami. To największe jezioro Ameryki Południowej (8287 km2), najwyżej położone żeglowne jezioro (3820 m n.p.m.) i zarazem największe z wysokogórskich jezior na świecie. Te dane są powszechnie znane, łatwo też można je sprawdzić. Ale mało kto wie, że przez długie lata dyrektorem żeglugi parowej na jeziorze Titicaca był zdolny polski inżynier Władysław Folkierski, uczestnik powstania styczniowego. Nazwa „Titicaca” dostarcza tematu do żartów w sąsiedzkich kłótniach pomiędzy Peru i Boliwią, które podzieliły się wodami jeziora. Caca po hiszpańsku oznacza ni mniej ni więcej tylko kupę. Peruwiańczycy często śmieją się, że do nich należy Titi, a pozostała część – do Boliwii. Oczywiście w Boliwii wszyscy twierdzą na odwrót. Skąd na jeziorze wzięły się wyspy? Indianie Uros mieli dość najazdów Inków, postanowili więc uciec na środek Titicaca i stworzyć tam pływające wyspy. Jak je zbudować? Wystarczy ściąć sitowie zwane totora porastające brzegi jeziora i ułożyć je w kilkumetrową warstwę. Dla bezpieczeństwa mocuje się je za pomocą zatopionych ciężkich brył mułu. Takich wysp powstało kilkadziesiąt. Odizolowane od wybrzeża mają własną szkołę, kościół, a nawet energię elektryczną – pozyskiwaną z baterii słonecznych. Są też, niestety, minusy takiego życia. Mieszkańcy wysp cierpią na chroniczny reumatyzm i dzień w dzień przeżywają istny najazd turystów. Na zgiętych nogach robię ostrożnie kilka kroków po miękkim, gąbczastym podłożu. Niziutcy i korpulentni Indianie Uros poruszają się o wiele zgrabniej ode mnie. Błyskawicznie otaczają nadpływający statek, witają przybyłych turystów i zanim człowiek zdąży zaprotestować, prowadzą do swoich straganów. – Kup coś. Pomóż mi – prosi Indianka. Na widok gromadki usmarkanych dzieciaczków, błagalnie wyciągających do mnie rączki, miękkie mam już nie tylko nogi, lecz także serce. W sekundę staję się posiadaczką trzcinowej łódeczki, wyszywanej makatki oraz glinianej miseczki. Potem okaże się, że grubo przepłaciłam. Po kolejnych dwóch godzinach rejsu dopływam na wyspę Taquile – jak najbardziej naturalną. Do centrum osady prowadzi ponad 500 stromych kamiennych stopni. To miejsce jest prawdziwym rajem dla domatorów. Zgodnie z wieloletnią tradycją ziemię uprawiają tu kobiety, za to mężczyźni oddają się… szydełkowaniu. Wszyscy mieszkańcy wyspy noszą kolorowe czapki z pomponami, co upodabnia ich do krasnali. W zależności od sposobu zakładania tego nakrycia głowy można dowiedzieć się, czy mężczyzna jest wolnego stanu. Ponoć kawaler osłania czapką swoje delikatne lico przed ostrym palącym słońcem. Co robi w takim razie żonaty? Czyżby było mu już wszystko jedno? Mieszkańcy wyspy, w liczbie około 2 tys., żyją w komunie. Dochody ze sprzedaży wyrobów są dzielone pomiędzy wszystkich obywateli. To jedyne miejsce w Peru, gdzie nie wypada się targować. Przysiadam się do migającego drutami pana. Trudno stwierdzić, czy jest kawalerem, bo czapkę ma jakoś dziwnie nasuniętą na bakier. Mimo to nawiązujemy rozmowę. Na hasło Polonia twarz mężczyzny rozjaśnia się w szerokim uśmiechu. Ciągnie mnie na siłę do swojego domu i z dumą pokazuje wiszący na ścianie dyplom. Czytam: „Za zajęcie I miejsca na Festiwalu Tańca w Zakopanem”. Zgodnie z legendą u zarania dziejów Słońce wyłoniło się z ciemności na maleńkiej wyspie jeziora Titicaca, nazwanej na tę cześć Wyspą Słońca. Do dzisiaj miejscowi pokazują odciśnięte w głazie ślady pierwszych promieni. Słońce wydało na świat pierwszą parę Inków. Manco Capac i Mama Ocllo wyruszyli w poszukiwaniu żyznej ziemi i miejsca, gdzie mogliby założyć miasto. Wkrótce potem znaleźli urodzajną dolinę, która szybko stała się pępkiem świata, czyli qosqo. Dziś Cuzco, jako najstarsze wciąż zamieszkane miasto kontynentu, jest uznawane za archeologiczną stolicę Ameryki. W obskurnej knajpie w Cuzco Indianka wita mnie uśmiechem i dla przełamania pierwszych lodów podaje gliniane naczynie, w którym przelewa się lepka, brunatna, sfermentowana breja o ostrym zapachu. W ciemnym kącie dostrzegam żarna do mielenia kukurydzy. Wstrzymuję oddech, zamykam oczy i pociągam długi łyk chichy. Zamawiam z wytłuszczonej karty pierwsze z brzegu danie i wracam do studiowania historii Inków. Najpotężniejszy lud Ameryki Południowej nie znał tak podstawowych wynalazków, jak pismo czy koło, posiadał za to olbrzymią i do tego świetnie zorganizowaną armię, która dzięki rozbudowanemu systemowi dróg mogła się błyskawicznie przemieszczać. To tłumaczy szybkość dokonywanych przez Inków podbojów. Poza tym państwo miało silnie scentralizowaną władzę, która działała za pomocą doskonałej administracji. Przywódca, zwany Sapa Inka, był synem Słońca i zarazem stanowił jego boskie przedstawicielstwo na Ziemi. Żeby nie skazić boskiej krwi, żoną Inki zostawała zazwyczaj jego rodzona siostra. Codziennie Król Słońce słał po swoim imperium posłańców, czyli chasqui, z wiadomościami dotyczącymi zasiewu, zbioru plonów czy planowanych wojen. Posłańcy co pewien czas zmieniali się, przekazując sobie pałeczkę z kipu – kolorowymi wełnianymi sznureczkami, będącymi pismem węzełkowym. Sztafeta potrafiła pokonać nawet 320 km w ciągu dnia. Kroniki wspominają, że ryba złowiona rankiem w oceanie na obiad trafiała na stół władcy znajdującego się w Cuzco. Z talerza szczerzy do mnie zęby drobniutkie stworzonko. Przed oczyma staje mi nagle jak żywa puchata pupilka moich małych kuzynek. Niestety, intuicja mnie nie myli. To świnka morska – znany przysmak Inków. Motyw tego zwierzęcia kilkakrotnie powraca podczas mojej podróży po Peru. Znajduję je nawet w kościele! W katedrze w Cuzco, w samym środku obrazu Ostatnia Wieczerza, Chrystus rozkłada ręce do modlitwy nad talerzem… ze świnką morską. No tak, logiczne. To właśnie świnka morska była „chlebem powszednim” mieszkańców Peru. Drżącą ręką biorę sterczącą łapkę do ust. Smakuje nieźle, choć mięsa na niej niewiele – sama skóra i kości. Ogryzając kosteczki, rozmyślam o inkaskich obyczajach i historii. Państwo Inków należało do tworów niezwykle biurokratycznych. Jego obywatele byli podzieleni na jednostki administracyjne liczące po dziesięć osób. Podstawę gospodarki stanowiło rolnictwo. Na tarasach zbudowanych na stokach gór uprawiano przede wszystkim ziemniaki i kukurydzę, a także fasolę, paprykę i chili. Każda rodzina otrzymywała też niewielki, wystarczający na skromne utrzymanie kawałek ziemi, z którego dziesiąta część plonów szła na potrzeby dworu. Spore zapasy gromadzone były jednak na wypadek wojny czy nieurodzaju, dlatego nikt nie głodował. Inkowie hodowali świnki morskie, które były ich przysmakiem, a także alpaki i lamy. Zajmowali się też tkactwem i rękodziełem, a ich wyroby, które tak jak płody rolne należały do króla, były rozdzielane między mieszkańców imperium. Ludzie byli biedni, ale wystarczało im to, co mieli. Dziś Peruwiańczycy także mają niewygórowane potrzeby. Nie interesuje ich masowa produkcja czy hodowla bydła. Każdy z mieszkańców wioski posiada niewielki kawałek pola, kilka zwierząt, maleńką chatkę. Tak żyli ich ojcowie, tak żyją oni i tak też będą żyły ich dzieci. Jak upadło olbrzymie państwo Inków? Przez 400 lat (od około 1100 r.) imperium rządziło kolejno 12 władców, którzy systematycznie je powiększali. „Złoty wiek” nastąpił za czasów Pachacuteca, dziewiątego króla Inków, panującego od 1438 do 1471 r. Dzięki podbojom i zręcznej polityce rozszerzył on obszar państwa o tereny obecnej Boliwii, Ekwadoru i Kolumbii oraz północne krańce Argentyny i Chile. W 1525 r., po śmierci jedenastego władcy Inków Huayna Capaca, podzielone przez niego imperium odziedziczyli synowie: Huascar i Atahualpa, który w 1532 r., po zwycięstwie w krwawej wojnie domowej, zamordował brata. Niemal w tym samym czasie do wybrzeża kraju przybiły hiszpańskie okręty pod wodzą Francisca Pizarra. Konkwistador podstępem zwabił inkaskiego władcę, a gdy ten przyjął zaproszenie i dumnie został wniesiony w złotej lektyce przed jego oblicze, Hiszpanie zamordowali jego świtę, a samego Atahualpa wzięli do niewoli. Oskarżony o kazirodztwo – małżeństwo z siostrą, poligamię, wydanie wyroku śmierci na brata król miał ponieść śmierć na stosie. Próbował wykupić się z niewoli w zamian za złoto i srebro, którym można było wypełnić trzy sale. Z całego państwa spłynęły do skarbca drogocenne ozdoby. Hiszpanie wszystko przetapiali na wygodne do transportu sztaby i okrętami wysyłali do Europy. W sumie do Hiszpanii popłynęło 6 ton złota i 12 srebra. Mimo przekazania bezcennego okupu Atahualpę czekała śmierć. Aby uniknąć stosu, król w ostatniej chwili przyjął chrześcijaństwo i został uduszony garotą. Rok 1532 stał się symbolicznym końcem imperium Inków, choć walki o jego niepodległość trwały jeszcze około 40 lat – do dnia, w którym zginął ukrywający się w dżungli ostatni potomek rodziny królewskiej Tupac Amaru. Jak to możliwe, że Hiszpanom tak szybko udało się opanować inkaskie imperium? Na ten temat mnożą się domysły. Być może większość jego obywateli zobaczyła w konkwistadorach sprzymierzeńców w walce z ciemiężcą? Śmierć Atahualpy była przecież na rękę zarówno podbitym przez Inków plemionom, jak i zwolennikom zamordowanego Huascara. Istnieje również teoria mówiąca, że Inkowie w przerażających jeźdźcach rażących ogniem zobaczyli apokaliptyczną wizję zejścia na ziemię białego brodatego boga Słońca Wirakoczy. Do czasu przybycia Europejczyków na kontynent południowoamerykański nie znali oni bowiem ani koni, ani broni palnej, uciekali więc w popłochu z pola bitwy. Prawdopodobne jest też, że wraz z uwięzieniem króla przestały zapadać jakiekolwiek decyzje, sztafety chasqui nie przemierzały kraju, nastąpił zastój w przepływie informacji. Państwo Inków zamarło. Niedobitki wojsk inkaskich wraz z ostatnim królewskim potomkiem uciekły przed hiszpańskim pogromem w głąb dżungli i tam utworzyły królestwo Vilcabamby, swoją ostatnią stolicę. To w jej poszukiwaniu przybył tutaj w 1911 r. amerykański archeolog Hiram Bingham. Miejscowy wieśniak za jednego sola zaprowadził go na przełęcz góry Machu Picchu, gdzie oczom podróżnika ukazało się miasto leżące między dwoma szczytami, pokryte bujną roślinnością. Przekonany, że oto udało mu się odnaleźć dawną stolicę Inków, opisał swe dokonanie w dziele o znamiennym tytule Zagubione miasto Inków, wydanym w 1948 r. Teoria, że odkryte ruiny to pozostałości Vilcabamby, szybko jednak upadła. Podczas badań lokalnego cmentarza odnaleziono szczątki 173 osób, w tym aż 150 kobiet. Nie mogło to więc być zwykłe miasto, a raczej zapomniane miejsce kultu, być może klasztor Dziewic Słońca. Nie wspomina o nim niestety żadna kronika, co oznacza, że Hiszpanie nigdy tutaj nie dotarli. Ruiny są trudno dostępne i świetnie ukryte w gąszczu roślinności. Mimo to dzień w dzień przybywają tutaj (przede wszystkim pociągiem z Cuzco – cztery godziny jazdy) tysiące turystów z całego świata, aby napawać się niecodziennym widokiem. Niewiele jest osób, które nie słyszałyby o Machu Picchu. Nic dziwnego, że w 2007 r. inkaskie miasto zostało wybrane przez internautów jednym z siedmiu nowych cudów świata. Nie wiadomo, kiedy dokładnie powstało owo sanktuarium. W sferze domysłów pozostaje również przeznaczenie tego miejsca. Za kultem słońca przemawia bryła niezwykłego monolitu zwanego Intihuatana, co oznacza „słupek do przywiązywania Słońca”. Prawdopodobnie jest to przyrząd astronomiczny skonstruowany do obliczania ważnych dat, takich jak, na przykład, zrównanie dnia z nocą. Do symbolicznego „chwytania” Słońca służy też zbudowana z doskonale przylegających do siebie głazów Świątynia Słońca. W dniu przesilenia zimowego przez jej okno wpadają do wnętrza słoneczne promienie. Chodzę wzdłuż imponujących murów, wciąż nie mogąc się nadziwić umiejętnościom inkaskich budowniczych. Jak udało im się wznieść tak gigantyczne budowle w niedostępnych górach? Jakimi narzędziami się posługiwali? Wiadomo, że budowali bardzo dużo, ale zostało po nich zaskakująco mało narzędzi. Na dodatek te odnalezione są bardzo prymitywne – wykonane z kamienia lub brązu. W takim razie Inkowie musieli chyba mozolnie obrabiać kamień kamieniem, bo żelazo nie było przecież im znane. A jak transportowali ciężkie głazy tak wysoko? – Machu Picchu leży na ponad 2000 m n.p.m. Inkowie czcili kamienie, bo były dla nich symbolem wieczności i początku wszech rzeczy. Przede mną leży olbrzymi rozłupany głaz. Kto go tutaj przyniósł? To kolejne pytanie bez odpowiedzi. Nagle staję oko w oko z następną zagadką, w dodatku jak najbardziej żywą. Wąziutką kamienną ścieżkę zagradza mi lama. Spokrewniona z wielbłądem, przystosowana do życia na dużych wysokościach, od wieków służy miejscowej ludności jako zwierzę juczne, dostarcza też mięsa, mleka i wełny, niczym nasze owce. Wiem też, że lama nie jest, niestety, potulna jak owieczka, ma bardziej złośliwe usposobienie. Kiedy się zdenerwuje – pluje. I właśnie teraz, gdy dyskretnie, boczkiem próbuję ją wyminąć, nagle odwraca głowę w moją stronę i zaczyna podejrzanie ruszać szczęką. Na szczęście udaje mi się uskoczyć – strumień lepkiej śliny ląduje na szlachetnych inkaskich murach. Podobno po takim ataku nieprzyjemny zapach utrzymuje się przez kilka godzin. Do Cuzco wracam pociągiem. Malownicza trasa ciągnie się wzdłuż koryta rzeki Urubamba. Pociąg, aby pokonać góry, pnie się zygzakami to przodem, to tyłem. Wsłuchuję się w monotonny stukot kół. Tuk tuk. Zapadam w sen. Śni mi się, że siedzę w kamieniołomach i kamieniem mozolnie obrabiam wielki głaz. Tuk tuk. Tak już bez końca.
Chile ustanawia rekordowo duży morski rezerwat przyrody
Nowy obszar chroniony wód morskich wokół wysp Desventuradas to ekosystem pełen endemicznych gatunków.
- Nowy rezerwat, nazwany Parkiem Morskim Nazca-Desventuradas, stanowi około 8 proc. światowych zasobów morskich, które zadeklarowano jako niedostępne dla rybołówstwa – mówi Russell Moffitt, analityk z Marine Conservation Institute w Seattle. Chroniony obszar zajmuje powierzchnię niecałych 300 tys. km2 oceanu dookoła wysp San Ambrosio i San Felix. Razem znane są one jako Desventuradas (hiszp. Wyspy Nieszczęśliwe). Obie są częścią morskiego grzbietu Nazca, który ciągnie się z Peru aż do Wyspy Wielkanocnej. - Te wody cieszyły się dotychczas przeciętną popularnością wśród rybaków, którzy łowili głównie mieczniki – mówi Alan Friedlander z projektu Pristine Seas Towarzystwa National Geographic. Mieczniki z tych wód stanowiły raptem pół procenta wszystkich wyławianych przez Chile. Rybołówstwo będzie dozwolone teraz jedynie w wąskim pasie, który wcina się w obszar parku, nadając mu nietypowy kształt przypominający postać z gry Pac-Man. Poza granicami rezerwatu będzie też funkcjonować niewielkie łowisko homarów. – Głównym celem powołania rezerwatu jest ochrona nienaruszonego ekosystemu – mówi Friedlander. – To ważne, bo analizowanie pierwotnych ekosystemów takich jak ten pozwala naukowcom ustalić, jak powinny funkcjonować morskie społeczności. Pierwotność Desventuradas bierze się z ich izolacji od kontynentu. Żeby dotrzeć na nie z wybrzeża Chile, trzeba płynąć dwa dni. W efekcie tutejsze życie w dużej mierze jest endemiczne. Wśród gatunków endemicznych wymienić można kotika chilijskiego czy gardłoszowatą rybę gatunku Paratrachichthys fernandezianus. - Około 72 proc. z gatunków wstępujących w wokół tych wysp oraz przy archipelagu Juan Fernandez 750 km dalej na południe to endemity – mówi ekolog Enric Sala. Ustanowienie nowego rezerwatu potraja dotychczasową powierzchnię chronionych wód morskich należących do Chile, które przez długie lata było jednym z głównych graczy na światowym rynku rybołówstwa.
Starożytne rysunki z andyjskiej pustyni, tzw. geoglify będące jednym z największych skarbów historii ludzkości, zostały sprofanowane przez grupę ekologów z Greenpeace.
Greenpeace szybko opublikował przeprosiny za akcję rozwinięcia gigantycznego napisu nieopodal podobizny kolibra, jednego z rysunków na płaskowyżu Nazca. Adresatami ułożonego z żółtych plastikowych liter hasła („Czas na zmianę. Przyszłość jest odnawialna. Greenpeace”) byli uczestnicy szczytu klimatycznego w stolicy Peru, Limie. W czasie akcji aktywiści mimo zakazu weszli na teren pomnika historii i oprócz napisu zostawili po sobie liczne ślady. Rysunki z Nazca zajmują powierzchnię 450 km kwadratowych. Przedstawiają linie, figury geometryczne, podobizny zwierząt i roślin. Najdłuższe z nich ma 12 km długości, a największa z figur – pelikan – 285 metrów. Do dziś nie wiadomo, po co powstały. Przypuszcza się, że były szlakami procesyjnymi. Pewne jest, że ich autorami jest tajemniczy andyjski lud sprzed 1500 lat, a utrwaliły je mocne słońce i suchy klimat. Artyści zdejmowali cienką warstwę gruntu, odsłaniając tym samym jaśniejszy pustynny spód. Podobnie – choć nieświadomie – zachowali się ekolodzy. Ślady ich stóp w sąsiedztwie kolibra przetrwają zapewne równie długo, co same linie z Nazca. Władze Greenpeace przeprosiły za nieprzemyślane działanie. – Decyzja o podjęciu tej akcji pokazuje całkowity brak szacunku dla kultury Peru i konieczności ochrony świętych miejsc na całym świecie – powiedziała dyrektor wykonawcza organizacji na Stany Zjednoczone Annie Leonard. – Żadne przeprosiny nie będą wystarczające, by usprawiedliwić ten brak rozsądku. Wiceminister kultury Peru stwierdził, że Peruwiańczycy nie przyjmują tych przeprosin. Dan Vergano/National Geographic News