Jakie zachowania doprowadzają pasażerów do szału? Te nawyki w samolocie irytują najbardziej
Podróż samolotem dla wielu osób jest początkiem upragnionych wakacji, jednak nawet najlepiej zaplanowany wyjazd potrafią zepsuć drobne niedogodności. Długie kolejki, opóźnienia czy ograniczona przestrzeń na pokładzie to tylko część problemów, z którymi mierzą się pasażerowie. Równie frustrujące bywają jednak zachowania innych podróżnych – szczególnie podczas wielogodzinnych lotów, kiedy trudno po prostu od nich uciec. Które nawyki pasażerów są uznawane za najbardziej irytujące i czego lepiej unikać podczas podróży?
Wspólna podróż samolotem wymaga od pasażerów pewnego kompromisu i przestrzegania niepisanych zasad dotyczących komfortu innych osób. W zamkniętej przestrzeni nawet pozornie drobne zachowania mogą szybko zacząć działać na nerwy współpodróżnym – od głośnych rozmów po nieustanne kopanie fotela czy słuchanie muzyki bez słuchawek. Firma ubezpieczeniowa Tiger.co.uk postanowiła sprawdzić, które sytuacje pasażerowie uznają za najbardziej irytujące podczas lotów. W badaniu przeprowadzonym wśród tysiąca brytyjskich turystów uczestnicy wskazali zachowania, które najczęściej psują atmosferę na pokładzie i sprawiają, że podróż staje się znacznie mniej komfortowa. Te zachowania najbardziej irytują pasażerów. Problemem są nawet fotele Badanie przeprowadzone przez firmę Tiger.co.uk pokazuje, że największą frustrację podczas lotów wywołują sytuacje związane z ograniczoną przestrzenią i brakiem cierpliwości innych podróżnych. Za najbardziej irytujący nawyk uznano odchylanie fotela – wskazało je 14% respondentów. Choć funkcja ta jest dostępna w większości samolotów, wielu pasażerów uważa, że korzystanie z niej znacząco pogarsza komfort osób siedzących z tyłu, szczególnie podczas krótkich lotów, gdzie miejsca na nogi i tak jest bardzo niewiele. Problem staje się jeszcze bardziej odczuwalny podczas posiłków lub pracy na laptopie. Drugie miejsce zajęło wstawanie jeszcze przed wyłączeniem sygnalizacji zapiętych pasów bezpieczeństwa – ten zwyczaj zirytował 12% ankietowanych. Chodzi przede wszystkim o pasażerów, którzy natychmiast po lądowaniu zrywają się z miejsc i ustawiają w przejściu, mimo że samolot nadal kołuje. Eksperci przypominają, że takie zachowanie może być nie tylko uciążliwe, ale również niebezpieczne. W ubiegłym roku turecki urząd lotnictwa cywilnego poinformował nawet, że osoby ignorujące sygnał pasów bezpieczeństwa mogą zostać ukarane grzywną. Trzecie miejsce w zestawieniu zajął brak przygotowania do kontroli bezpieczeństwa i paszportowej – 11% respondentów przyznało, że szczególnie irytują ich osoby rozpoczynające gorączkowe szukanie dokumentów dopiero przy stanowisku kontroli. W pierwszej piątce znalazły się również zachowania dobrze znane z komunikacji miejskiej i codziennych podróży – 9% ankietowanych wskazało korzystanie z telefonu, oglądanie filmów lub słuchanie muzyki bez słuchawek jako jeden z najbardziej denerwujących nawyków na pokładzie samolotu. Taki hałas staje się szczególnie uciążliwy podczas wielogodzinnych lotów nocnych. Tyle samo osób zirytowało także stanie w swoim rzędzie jeszcze przed otwarciem drzwi samolotu. Zdaniem pasażerów blokuje to przejścia i utrudnia innym spokojne przygotowanie się do opuszczenia pokładu. Klaskanie po lądowaniu i kolejki do wejścia. Tego pasażerowie też nie lubią W drugiej części zestawienia znalazły się zachowania, które dla wielu osób mogą wydawać się drobnostkami, ale w praktyce regularnie wywołują irytację podczas podróży. Szóste miejsce zajęło ustawianie się w kolejce do wejścia na pokład jeszcze przed rozpoczęciem boardingu. Wielu pasażerów zwraca uwagę, że tworzenie tłumu przy bramce często nie przyspiesza wejścia do samolotu, a jedynie zwiększa chaos i utrudnia poruszanie się po lotnisku. Szczególnie krytykowane są sytuacje, gdy osoby podróżujące z późniejszymi grupami boardingowymi próbują ustawiać się w kolejce znacznie wcześniej. Na siódmym miejscu znalazło się wielokrotne otwieranie i zamykanie schowków bagażowych w czasie lotu. Pasażerowie przyznają, że ciągłe sięganie po bagaż podręczny może przeszkadzać innym, szczególnie podczas nocnych lotów lub w trakcie serwisu pokładowego. W pierwszej dziesiątce znalazło się także klaskanie po lądowaniu samolotu. Choć dla części podróżnych jest to forma podziękowania dla pilotów i załogi, 6% uczestników badania uznało ten zwyczaj za irytujący i niepotrzebny. Podobny wynik uzyskały prośby o zamianę miejsc, zwłaszcza gdy dotyczą foteli przy oknie lub przejściu, za które inni pasażerowie wcześniej dodatkowo zapłacili. Listę najbardziej irytujących zachowań zamyka natomiast rozmowa podczas pokazu bezpieczeństwa. Również 6% ankietowanych przyznało, że przeszkadza im ignorowanie instrukcji załogi oraz głośne rozmowy w trakcie prezentowania zasad bezpieczeństwa przed startem. Choć wielu pasażerów traktuje te komunikaty rutynowo, linie lotnicze regularnie przypominają, że procedury mogą różnić się w zależności od modelu samolotu czy przewoźnika. Wyniki badania pokazują więc, że podróżnych coraz bardziej irytują nie tylko hałas czy brak przestrzeni, ale również zachowania odbierane jako lekceważące wobec innych osób znajdujących się na pokładzie. Źródła: The Mirror, Tiger.co.uk Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
5 codziennych nawyków, którymi niszczysz środowisko. Te rzeczy robisz bez zastanowienia, nawet w Dzień Ziemi
22 kwietnia przypada Dzień Ziemi, czyli moment, który co roku skłania do refleksji nad kondycją naszej planety i wpływem codziennych wyborów na środowisko. Tegoroczne hasło „Nasza Moc. Nasza Planeta” podkreśla, że realna zmiana nie zaczyna się na poziomie globalnych decyzji, lecz w codziennych nawykach milionów ludzi. Wbrew pozorom to właśnie drobne, powtarzalne czynności mogą mieć największe znaczenie. Warto więc przyjrzeć się temu, co robimy każdego dnia – i co, często nieświadomie, szkodzi środowisku.
Obchody Dnia Ziemi od kilku lat przybierają szerszą formę Tygodnia Ziemi (Earth Week), który w 2026 roku przypada na okres od 19 do 25 kwietnia. W tym czasie organizacje i instytucje na całym świecie zachęcają do podejmowania konkretnych działań na rzecz ochrony środowiska – od ograniczania emisji i zużycia zasobów po promowanie bardziej zrównoważonego stylu życia. W centrum uwagi znajdują się kwestie jakości powietrza, dostępności wody, transformacji energetycznej oraz ochrony klimatu, które mają bezpośredni wpływ nie tylko na ekosystemy, lecz także na zdrowie i bezpieczeństwo ludzi. To dobry moment, by przyjrzeć się własnym nawykom i zastanowić się, które z nich warto zmienić. Jak powstał Dzień Ziemi? Od katastrofy ekologicznej do globalnego ruchu Geneza Dnia Ziemi sięga końca lat 60., kiedy rosnąca świadomość ekologiczna zaczęła przebijać się do debaty publicznej w Stanach Zjednoczonych. Jednym z przełomowych momentów była katastrofa ekologiczna z 1969 roku u wybrzeży Kalifornii, gdzie w wyniku wycieku ropy z platformy wiertniczej doszło do poważnego skażenia środowiska morskiego i śmierci tysięcy zwierząt. Wydarzenie to stało się impulsem do działania dla senatora Gaylorda Nelsona, który zaproponował zorganizowanie ogólnokrajowej inicjatywy edukacyjnej poświęconej ochronie środowiska. 22 kwietnia 1970 roku odbyły się pierwsze obchody Dnia Ziemi, w których udział wzięło około 20 milionów Amerykanów – co stanowiło blisko 10% ówczesnej populacji USA. Demonstracje, wykłady i akcje społeczne zwróciły uwagę na problemy takie jak zanieczyszczenie powietrza i wody czy skutki stosowania pestycydów. W kolejnych latach wydarzenie to przerodziło się w globalny ruch, a jego efektem było m.in. powołanie Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska (EPA) oraz przyjęcie kluczowych regulacji, takich jak ustawy o czystym powietrzu i wodzie. Dziś Dzień Ziemi obchodzony jest na całym świecie jako symbol odpowiedzialności za środowisko i potrzeby podejmowania realnych działań na rzecz jego ochrony. 5 codziennych nawyków, które szkodzą środowisku – i jak je zmienić 22 kwietnia to nie tylko symboliczna data, lecz także moment, w którym szczególnie wyraźnie widać, jak ogromne znaczenie mają codzienne wybory jednostek. Wbrew pozorom to nie jednorazowe akcje, lecz powtarzalne nawyki w największym stopniu wpływają na stan środowiska. Wiele z nich wydaje się nieistotnych, jednak w skali globalnej przekładają się na zużycie zasobów, emisję zanieczyszczeń i degradację ekosystemów. Poniżej przedstawiamy pięć przykładów działań – wykonywanych przez część osób niemal automatycznie – które mają realne konsekwencje dla planety. 1. Nie segregujesz odpadów Brak odpowiedniej segregacji śmieci pozostaje jednym z najpoważniejszych problemów współczesnej gospodarki odpadami. Odpady, które mogłyby zostać ponownie wykorzystane jako surowce wtórne, trafiają na składowiska lub do spalarni, zwiększając presję na środowisko. Tymczasem właściwa segregacja pozwala ograniczyć zużycie zasobów naturalnych, zmniejszyć emisję gazów cieplarnianych oraz zredukować ilość odpadów zalegających na wysypiskach. System selektywnej zbiórki – obejmujący podział na papier, szkło, metale i tworzywa sztuczne oraz bioodpady – umożliwia odzysk materiałów i ich ponowne wykorzystanie w produkcji. Każdy niewłaściwie wyrzucony odpad oznacza utratę potencjalnego surowca i dodatkowe obciążenie dla środowiska, dlatego nawet podstawowe działania w tym zakresie mają znaczenie. 2. Marnujesz żywność Wyrzucanie jedzenia to nie tylko kwestia etyczna, ale także poważny problem środowiskowy i ekonomiczny. Produkcja żywności wiąże się z wykorzystaniem ogromnych ilości wody, energii i pracy ludzkiej, dlatego jej marnowanie oznacza stratę zasobów na wielu poziomach. Szacuje się, że na świecie nawet jedna trzecia wyprodukowanej żywności nie jest konsumowana. W dużej mierze odpowiadają za to gospodarstwa domowe, które kupują zbyt wiele produktów lub przechowują je w niewłaściwy sposób. Rozwiązaniem jest wprowadzenie prostych zasad zarządzania żywnością – planowania zakupów, kontrolowania dat przydatności oraz wykorzystywania produktów w całości. Odpowiednie przechowywanie, mrożenie czy przetwarzanie nadmiaru jedzenia pozwala znacząco ograniczyć straty i zmniejszyć negatywny wpływ na środowisko. 3. Nadmiernie korzystasz z samochodu Transport jest jednym z głównych źródeł emisji gazów cieplarnianych na świecie, a codzienne korzystanie z samochodu – zwłaszcza na krótkich dystansach – znacząco zwiększa ślad węglowy. W wielu przypadkach podróże, które można odbyć pieszo lub komunikacją publiczną, realizowane są autem, co prowadzi do niepotrzebnego zużycia paliw kopalnych. Alternatywą jest zmiana podejścia do mobilności – ograniczanie liczby przejazdów, wybór bardziej ekologicznych środków transportu, takich jak rower czy transport zbiorowy, oraz planowanie podróży w sposób bardziej efektywny. W dłuższej perspektywie znaczenie ma również stopniowe przechodzenie na pojazdy o niższej emisji. Nawet niewielkie zmiany w codziennych nawykach transportowych mogą realnie wpłynąć na ograniczenie zanieczyszczeń powietrza. 4. Marnujesz wodę w codziennych czynnościach Zużycie wody w gospodarstwach domowych często przekracza realne potrzeby, głównie z powodu utrwalonych przyzwyczajeń. Czynności takie jak mycie zębów przy odkręconym kranie, długie kąpiele w wannie czy ignorowanie nieszczelnych instalacji prowadzą do niepotrzebnych strat cennego zasobu. Woda pitna, choć powszechnie dostępna w wielu krajach, jest ograniczona i jej nadmierna eksploatacja wpływa na funkcjonowanie ekosystemów oraz gospodarki. Ograniczenie zużycia nie wymaga radykalnych zmian – wystarczy zakręcanie wody podczas codziennych czynności, wybór prysznica zamiast kąpieli czy korzystanie z urządzeń o niższym poborze wody. Racjonalne gospodarowanie wodą przynosi korzyści zarówno środowisku, jak i domowemu budżetowi. 5. Korzystasz z jednorazowych toreb i plastiku Tworzywa sztuczne, choć wygodne w użyciu, stanowią jedno z największych wyzwań ekologicznych współczesności. Jednorazowe torby foliowe i opakowania nie ulegają pełnemu rozkładowi, lecz rozpadają się na mikrocząsteczki, które trafiają do gleby, wód i organizmów żywych. Mikroplastik jest dziś wykrywany niemal wszędzie – od oceanów po ludzkie ciało – co rodzi poważne konsekwencje zdrowotne i środowiskowe. Ograniczenie jego obecności zaczyna się od codziennych decyzji zakupowych. Zastąpienie plastikowych toreb wielorazowymi odpowiednikami, wybór opakowań biodegradowalnych czy rezygnacja z nadmiaru plastiku to działania, które w skali globalnej mogą znacząco zmniejszyć presję na ekosystemy. Źródła: Earth Day, Polskie Radio, gov.pl Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Przez nos do mózgu. Nawyk dłubania w nosie może być przyczyną choroby Alzheimera
Czy mała, niewinna ranka powstała w wyniku dłubania w nosie może prowadzić do rozwoju choroby Alzheimera? Tak twierdzą naukowcy z Uniwersytetu Griffith w Australii, którzy odkryli, że to otwarta brama dla groźnych gatunków bakterii prowadząca do wprost do naszego mózgu. Chociaż brzmi to jak scenariusz medycznego thrillera, to badacze zaczynają dostrzegać tu realną, chociaż wciąż niepewną zależność.
Naukowcy podejrzewają, że istnieje niepewny, ale wiarygodny związek hipotetyczny między dłubaniem w nosie a zwiększonym ryzykiem rozwoju demencji. W sytuacjach, gdy czynność ta powoduje uszkodzenie tkanek wewnętrznych, groźne gatunki bakterii zyskują prostszą drogę do mózgu. Ten z kolei reaguje na ich obecność w sposób, który do złudzenia przypomina objawy choroby Alzheimera. Najważniejszym zastrzeżeniem jest jednak fakt, że badania wspierające tę tezę przeprowadzono na myszach, a nie na ludziach. Dzięki pracy naukowców jesteśmy jednak coraz bliżej medycznej tajemnicy. Bakteria, która wybiera drogę na skróty Zespołu naukowców z Uniwersytetu Griffitha w Australii opublikował wyniki testów przeprowadzonych nad groźną baterią Chlamydia pneumoniae. Patogen ten może infekować ludzi i wywoływać zapalenie płuc. Co istotne, C. pneumoniae odkryto również w mózgach większości osób dotkniętych demencją o późnym początku, czyli najczęściej spotykanym otępieniu (w którym objawy pojawiają się po 65. r.ż.). Doświadczenia wykazały, że u myszy bakteria potrafi wędrować w górę nerwu węchowego, który łączy jamę nosową bezpośrednio z mózgiem. Co więcej, gdy dochodziło do uszkodzenia nabłonka nosa (cienkiej tkanki wzdłuż sklepienia jamy nosowej), infekcje nerwów stawały się znacznie poważniejsze. To z kolei prowadziło do tego, że mózgi gryzoni odkładały więcej białka beta-amyloidowego – substancji uwalnianej w odpowiedzi na infekcje. Skupiska (blaszki) tego białka występują w znacznych stężeniach u osób cierpiących na chorobę Alzheimera. Błyskawiczna infekcja: od 24 do 72 godzin – Jesteśmy pierwszymi, którzy pokazali, że Chlamydia pneumoniae może udać się bezpośrednio przez nos do mózgu, gdzie wywołuje patologie przypominające chorobę Alzheimera – wyjaśnił neurobiolog prof. James St John. – Widzieliśmy to w modelu mysim, a dowody są potencjalnie przerażające także dla ludzi. Naukowcy byli zaskoczeni tempem, w jakim patogen opanował centralny układ nerwowy myszy – do infekcji dochodziło w ciągu zaledwie 24 do 72 godzin. Wygląda na to, że bakterie i wirusy traktują nos jako błyskawiczną trasę do mózgu. Chociaż nie ma pewności, czy efekty będą identyczne u ludzi, lub czy same blaszki amyloidu są bezpośrednią przyczyną Alzheimera, trop ten jest niezwykle istotny w walce z tą chorobą. Zagrożenie ukryte w codziennych nawykach Powiedzmy sobie szczerze – dłubanie w nosie nie jest rzadkością: szacuje się, że może robić to nawet 9 na 10 osób (a ta jedna pewnie się nie przyznaje). Choć korzyści z tego nawyku nie są jasne, wyniki badań powinny skłonić nas do refleksji. Prof. James St John i jego koledzy sugerują, że dłubanie w nosie oraz wyrywanie włosów z nosa to zły pomysł ze względu na potencjalne uszkodzenia ochronnej tkanki. – Gdy uszkodzisz wyściółkę nosa, możesz zwiększyć liczbę bakterii, które przedostaną się do twojego mózgu – ostrzega St John. Jednym z pytań, na które zespół wciąż szuka odpowiedzi, jest to, czy zwiększone złogi białka beta-amyloidowego są naturalną, zdrową reakcją odpornościową, którą można odwrócić po zwalczeniu infekcji. Lekcja z pandemii. Higiena rąk to podstawa Przegląd badań prowadzony przez naukowców z Western Sydney University, dodatkowo wzmocnił hipotezę o roli układu węchowego jako prawdopodobnej drogi wejścia patogenów do mózgu. Zdaniem badaczy zrozumienie tego procesu otwiera nowe ścieżki zapobiegania chorobie. – Poprawa higieny rąk może być prostym krokiem zapobiegawczym. Nauczyliśmy się tego podczas pandemii COVID-19 – wyjaśnili naukowcy. Sugerują oni, by częste mycie rąk i używanie środków do dezynfekcji stało się obowiązkową rutyną osób, które potrafią oprzeć się nawykowi dłubania w nosie. Alzheimer to więcej niż tylko wiek Choroba Alzheimera jest niezwykle skomplikowana, a nauka bada ją pod wieloma różnymi kątami. Każde nowe odkrycie przybliża nas jednak do znalezienia sposobu na jej powstrzymanie. – Powyżej 65. roku życia czynnik ryzyka gwałtownie rośnie, ale badamy również inne przyczyny, ponieważ to nie tylko wiek: to także ekspozycja środowiskowa – podsumowuje St John. Źródło: Scientific Reports, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego dzieci jedzą swoje „gile”? To nie tylko zły nawyk, kryje się za nim coś więcej
Jak świat długi i szeroki, rodzice są świadkami swoich dzieci smakujących własne wydzieliny z nosa. Chociaż dorosłych to obrzydza, maluchy zdają się tym zupełnie nie przejmować. Naukowcy postanowili dowiedzieć się jaka jest przyczyna zachowania, które obserwujemy u większości naczelnych.
Zjawisko zjadania swoich „gilów” nazywa się mukofagią. Jej przyczyny mogą być ewolucyjne, biologiczne, społeczne i psychologiczne. Ma ona swoje konsekwencje – także zdrowotne. Naukowcy wpadli na trop, ale wciąż jest wiele tajemnic. Czy tylko dzieci jedzą swoje „gile”? Mukofagia w świecie ludzi i zwierząt Mukofagia jest znacznie powszechniejsza niż mogłoby się wydawać. Chociaż głównie utożsamia się ją z dziećmi, to nie one jedyne sięgają do nosa. Badania pokazują, że dorośli równie często praktykują ten kontrowersyjny zwyczaj. Podczas badania z 2001 roku przeprowadzonego na grupie 200 nastolatków w Indiach niemal wszyscy przyznali się do dłubania w nosie, a 9 z nich regularnie zjadało wydzieliny. W praktyce niewiele osób o nim mówi, ale to zachowanie wcale nie jest rzadkie – i to w różnych grupach wiekowych. Naczelne także jedzą wydzieliny z nosa W wielu pracach naukowych czytamy, że to zachowanie nie ogranicza się wyłącznie do ludzi. Anne-Claire Fabre, biolożka z Uniwersytetu w Bernie, zaobserwowała podobne nawyki u innych naczelnych. Szczególnie zaskakujące były obserwacje palczaka madagaskarskiego, który swoim wyjątkowo długim palcem nie tylko wydobywał wydzielinę z nosa, ale także ją zjadał. Literatura naukowa dokumentuje przypadki mukofagii również u goryli, bonobo, szympansów, makaków czy kapucynek. Część naczelnych używa do tego patyków, inne wykorzystują własne palce. Zachowanie, które szokuje dorosłych ludzi, w świecie zwierząt jest znacznie bardziej rozpowszechnione. Czemu właściwie dzieci jedzą swoje wydzieliny? Skład wydzieliny nosowej a potencjalne korzyści, czyli popularny mit Wydzielina nosowa składa się głównie z wody (ponad 98%), resztę stanowią białka (mucyny), węglowodany, sole mineralne oraz złapane cząstki kurzu i drobnoustroje. Teoretycznie mukofagia mogłaby mieć ewolucyjny sens – tak jak niektóre gatunki zwierząt spożywają własne odchody w celu odzyskania składników odżywczych. Jednak u ludzi nie ma jednoznacznych dowodów naukowych na pozytywny wpływ jedzenia wydzielin na zdrowie. W 2013 roku wysunięto hipotezę, że kontakt układu immunologicznego z drobnoustrojami obecnymi w śluzie może w minimalnych dawkach „trenować” odporność. Jednak eksperci, tacy jak dr Chittaranjan Andrade podkreślają, że ilość potencjalnie użytecznych substancji jest niewielka. Większość z nich zostaje strawiona, zanim mogłaby wywołać odpowiedź immunologiczną. Aktualny stan wiedzy nie pozwala uznać mukofagii za korzystną dla zdrowia. Rola ciekawości i rozwoju poznawczego w dziecięcych nawykach Dziecięca eksploracja otoczenia obejmuje nie tylko poznawanie nowych smaków, ale także własnego ciała. Maluchy często sięgają do nosa z nudów, ciekawości czy w reakcji na uczucie dyskomfortu (np. świąd błony śluzowej). Dla wielu z nich konsystencja i smak „gilów” są po prostu atrakcyjne, co potwierdzają wypowiedzi samych dzieci z badań. Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że młodsze dzieci nie odczuwają jeszcze społecznej presji ani wstydu – dlatego zachowanie to jest widoczne i częste. Dopiero reakcje otoczenia, np. upomnienia rodziców, wpływają na stopniowe wygaszanie tej praktyki. Jak wiemy – nie u wszystkich. Czy jedzenie wydzieliny z nosa może być groźne? Największym problemem związanym z mukofagią są potencjalne zagrożenia zdrowotne. Wydzielina nosowa może być nośnikiem bakterii i wirusów – np. Streptococcus pneumoniae (pneumokoków wywołujących zapalenie płuc) czy gronkowca złocistego. Poprzez dłubanie w nosie i wkładanie palców do ust istnieje ryzyko autoinfekcji oraz zarażenia innych osób, zwłaszcza w środowisku przedszkolnym i żłobkowym. Problem narasta w przypadku kontaktu z osobami o obniżonej odporności. Warto dodać, że przewlekłe i intensywne dłubanie w nosie może prowadzić do uszkodzeń błony śluzowej, krwawień czy powstawania strupów. Nauka wciąż nie potrafi udzielić jednoznacznej odpowiedzi na temat popularności mukofagii. Czy ta praktyka może mieć ukryte korzyści? Nic na to nie wskazuje. Wiadomo jednak, że nie jest to ludzki zwyczaj. Naukowcy i laryngolodzy sugerują, by traktować temat z wyrozumiałością i rozmawiać z dziećmi o higienie, zamiast wpadać w panikę. Źródła: National Library of Medicine, Journal of Zoology, Liverpool School of Tropical Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego niektórzy ludzie zawsze się spóźniają? Nauka potrafi to wyjaśnić
Niektórzy ludzie zawsze się spóźniają – i nie ma to nic wspólnego z brakiem szacunku. Psychologia i biologia wyjaśniają, co naprawdę za tym stoi.
Spis treści: Co mówi o tym nauka? Czy to kwestia osobowości? Optymiści i błąd planowania Wolne duchy i niska sumienność Żonglerzy i multitasking Nocne marki i rytm okołodobowy Rozproszeni i „ślepota na czas” Nigdy nie jest za późno, by się poprawić A może warto spojrzeć szerzej? Czy jesteś osobą, która robi milion rzeczy naraz, wolnym duchem albo zbyt optymistycznym planistą? Eksperci twierdzą, że to właśnie takie cechy sprawiają, że niektórzy niemal zawsze są „w niedoczasie”. Jeśli należysz do tych, których „będę za pięć minut” regularnie zamienia się w piętnaście, nie jesteś sam. I wcale nie musi to oznaczać, że jesteś nieuważny czy lekceważący. Większości z nas zdarzyło się spóźnić. Niektórzy jednak żyją w permanentnym niedoczasie. To rodzi pytanie: dlaczego część ludzi jakby „ma wewnętrzne ustawienie” na spóźnianie się, podczas gdy inni traktują punktualność jak święte prawo? Co mówi o tym nauka? To zagadka, która od dekad zajmuje naukowców zajmujących się zachowaniem człowieka. Wyniki badań bywały przy tym sprzeczne. Na przykład badanie opublikowane w 2003 roku w czasopiśmie „Human Performance” nie wykazało istotnego statystycznie związku między chronicznym spóźnianiem się a jedną konkretną cechą osobowości. Sugerowało to, że punktualność nie musi wynikać z jednej wady charakteru. Nowsze badania rysują jednak bardziej złożony obraz. W grę wchodzą skłonności psychologiczne, indywidualne „zegary wewnętrzne”, a nawet różnice biologiczne. Wszystko to może subtelnie popychać jednych ku punktualności, a innych ku spóźnieniom – często bez ich pełnej świadomości. Czy to kwestia osobowości? Jeff Conte, zastępca szefa katedry psychologii na Uniwersytecie Stanowym w San Diego i jeden z czołowych badaczy punktualności, od lat bada te wzorce – również we wspomnianym badaniu z 2003 roku. Zauważa, że choć spóźnianie nie daje się prosto przypisać jednej cesze, to obecnie przeważają dowody, że istnieją indywidualne różnice osobowościowe, które wiążą się z chronicznym spóźnianiem się. Podobnie mówią inni badacze zachowań. Zrozumienie tych wzorców ma większe znaczenie, niż mogłoby się wydawać. Punktualność działa jak społeczny „klej”. Okazuje szacunek dla czasu innych, wpływa na relacje i spaja systemy – od pracy, przez transport, aż po ochronę zdrowia. – Kiedy zgadzasz się, by być w jakimś miejscu o określonej godzinie, w gruncie rzeczy zawierasz kontrakt – wyjaśnia Pauline Wallin, psycholożka z Pensylwanii, która prowadzi warsztaty o prokrastynacji i chronicznym spóźnianiu się. – Jeśli jedna osoba stale się spóźnia, narusza tę umowę nie tylko w danej chwili, ale często w całej relacji. Optymiści i błąd planowania Psychologowie Daniel Kahneman i Amos Tversky pod koniec lat 70. wprowadzili pojęcie „błędu planowania”. Opisuje ono naszą skłonność do zaniżania czasu potrzebnego na wykonanie zadania, nawet jeśli robiliśmy je już wielokrotnie. – W gruncie rzeczy błąd planowania to wiara, że nasz plan zrealizuje się idealnie – mówi Allen Bluedorn, profesor emeritus zarządzania na Uniwersytecie Missouri i autor wielu badań nad zarządzaniem czasem. – Większość ludzi go przejawia. I dużo silniej w odniesieniu do własnych planów niż wtedy, gdy szacują czas wykonania zadań przez innych. Choć większość z nas popełnia ten błąd, niektórzy robią to znacznie częściej. Inni z kolei nie nauczyli się jeszcze świadomie go kompensować. Nie ma bezpośrednich, twardych dowodów, które łączyłyby osoby szczególnie podatne na błąd planowania z chronicznym spóźnianiem się. Badania dość jasno pokazują jednak mechanizm. Pierwszy jest intuicyjny: błędnie oceniasz czas trwania zadania, więc wychodzisz – i docierasz – później, niż zamierzałeś. – To prowadzi do wniosku, niemal truizmu, że im bardziej ktoś przejawia błąd planowania, tym częściej będzie zaniżał czas wyjścia i przez to się spóźniał – podkreśla Bluedorn. Badania konsekwentnie też pokazują, że osoby zaniżające czas trwania zadań – szczególnie takich, które wydają się im „pod kontrolą” – mają tendencję, by zakładać, że przyspieszą każdy krok. W efekcie pozostawiają zbyt mały margines na realne opóźnienia. To zwiększa ryzyko błędów w szacowaniu czasu, które często kończą się spóźnieniem. Wolne duchy i niska sumienność Spośród pięciu głównych cech osobowości (tzw. Wielkiej Piątki) – otwartości, sumienności, ekstrawersji, ugodowości i neurotyczności – to sumienność najsilniej i najstabilniej wiąże się z punktualnością. Osoby, które wypadają na niej wysoko, znacznie częściej przychodzą na czas. – Dzieje się tak, ponieważ ludzie sumienni są zwykle odpowiedzialni, zorientowani na cel i zdyscyplinowani. Są też rzetelni i zwracają uwagę na szczegóły – wyjaśnia Geraldine Joaquim, psychoterapeutka z West Sussex w Anglii. Cecha ta jest tak ważna, że metaanaliza z 2019 roku wykazała, iż sumienność jest najlepszym spośród cech „niekognitywnych” predyktorem ogólnego sukcesu życiowego. Dawna Ballard, profesor nadzwyczajna komunikacji na Uniwersytecie Teksasu w Austin i autorka książki „Time by Design” tłumaczy, że osoby sumienne spontanicznie budują nawyki sprzyjające punktualności. Przygotowują się, planują, tworzą strukturę dnia. – Z kolei gdy ktoś wypada nisko na skali sumienności, zwykle ma trudności z zarządzaniem czasem i zadaniami – dodaje. Niższa sumienność wiąże się częściowo z chaosem organizacyjnym, mniejszą skłonnością do doprowadzania planów do końca oraz słabszym monitorowaniem czasu. Wszystko to bezpośrednio utrudnia konsekwentne pojawianie się o umówionej porze. Żonglerzy i multitasking Jeśli kochasz robić kilka rzeczy naraz – przeskakujesz między mailami, gotowaniem i odpisywaniem na wiadomości – możesz być naturalnie „polichroniczny”. Oznacza to preferowanie wielu zadań jednocześnie zamiast wykonywania ich po kolei. W niektórych kreatywnych lub społecznych kontekstach może to być zaletą. Badania pokazują jednak, że taka skłonność często podkopuje punktualność. Są na przykład wyniki sugerujące, że osoby o wysokiej polichroniczności spóźniają się na umówione spotkania średnio nawet o 15 minut bardziej niż te, które funkcjonują w trybie monochronicznym (czyli „jedna rzecz naraz”). Conte tłumaczy mechanizm: – Polichronicy mają skłonność, by pierwszeństwo nadawać relacjom, rozmowom, temu, co właśnie się dzieje. Sztywne harmonogramy schodzą u nich na dalszy plan. Ballard dodaje, że taka logika kieruje zachowaniami w kulturach polichronicznych – na przykład w wielu regionach Ameryki Łacińskiej czy Bliskiego Wschodu – a nie „tykanie zegara”. W takich miejscach nigdy nie przerwałoby się nagle rozmowy tylko po to, by gdzieś dotrzeć punktualnie. Byłoby to uznane za niegrzeczne i nieefektywne. Paradoks polega na tym, że w kulturach monochronicznych – jak USA, Niemcy czy Japonia, a także w rodzinach i organizacjach, gdzie punktualność jest wysoko ceniona – takie zachowanie może zostać odebrane dokładnie odwrotnie. Jako lekceważące lub nieodpowiedzialne. Nocne marki i rytm okołodobowy Wewnętrzny zegar każdego człowieka tyka inaczej. Osoby o późnym chronotypie – potocznie „nocne marki” – naturalnie później zasypiają i później wstają. To często odbija się na punktualności, bo większość świata działa według porannego rozkładu. Powstaje to, co badacze nazywają „rozminięciem rytmu okołodobowego z wymaganiami otoczenia”. – Jeśli jesteś sową, większość świata po prostu nie jest zgrana z twoim rytmem – podkreśla Ballard. Chodzi nie tylko o samą rozbieżność. Badania z zakresu chronobiologii pokazują, że u nocnych marków wydzielanie melatoniny często jest przesunięte. To sprawia, że wczesne poranki są dla nich poznawczo trudne i fizycznie obciążające. – W efekcie takim osobom dłużej zajmuje „rozruch”, bo hormony odpowiedzialne za wybudzenie nie są jeszcze w pełni aktywne, gdy trzeba wstać nienaturalnie wcześnie – wyjaśnia Joaquim. – Wciskanie drzemki oznacza potem pośpiech. A pośpiech sprzyja spóźnieniom. Nocne marki spóźniają się jednak nie tylko na poranne spotkania. Rozminięcie z rytmem dobowym powiązano też z impulsywnością i trudnościami w planowaniu, które rozciągają się na resztę dnia. Badania wskazują, że sowy częściej przekraczają terminy, zaniżają czas potrzebny na przygotowanie się oraz mają większe wahania poziomu czujności w ciągu dnia. Wszystko to zwiększa ryzyko spóźnień, nie tylko o 8 rano. Rozproszeni i „ślepota na czas” U wielu osób źródłem spóźnień nie jest osobowość, lecz neurobiologia. Osoby z ADHD, ze spektrum autyzmu, z dysleksją i pokrewnymi trudnościami często doświadczają zjawiska nazywanego „ślepotą na czas”. To poczucie, że czas płynie inaczej lub mniej przewidywalnie niż dla większości ludzi. – Ślepota na czas utrudnia ocenę upływu minut i godzin – wyjaśnia Ballard. – Można przez to gubić się w momentach przejścia między zadaniami albo tak się w czymś zatopić, że czas dosłownie przestaje istnieć. Badania to potwierdzają. Osoby z ADHD często zaniżają długość odcinków czasu i mają trudności z planowaniem oraz realizowaniem zadań z nadchodzącym terminem. Inne prace wskazują na podobne zaburzenia postrzegania czasu przy innych trudnościach neurorozwojowych – jak spektrum autyzmu, dysleksja, dyspraksja czy niektóre zaburzenia funkcji wykonawczych. Każde z nich może zakłócać poczucie czasu i sekwencjonowanie zadań. Nigdy nie jest za późno, by się poprawić Na koniec dobra wiadomość: nawet osoby spóźniające się całe życie mogą poprawić swoją punktualność. Szczególnie wtedy, gdy zamiast liczyć wyłącznie na silną wolę, skupią się na konkretnym obszarze, który sprawia im największą trudność. Aby to zrobić – nawet jeśli chcesz po prostu ogólnie walczyć z tendencją do spóźniania – Conte podkreśla znaczenie zmian strukturalnych. Pomagają wcześniejsze alarmy, wydłużanie przerw między kolejnymi zobowiązaniami czy planowanie buforów czasowych. Isip zachęca, by pracować w zgodzie ze swoimi mocnymi stronami, zamiast próbować całkowicie się „przeprogramować”. Można więc postawić na takie rozwiązania, które nam realnie pasują: zegary wizualne, werbalne „odprawy” z kimś bliskim czy przygotowywanie rzeczy na długo przed wyjściem. A może warto spojrzeć szerzej? Nie trzeba też robić rewolucji od razu. – Wystarczy poprawić jeden fragment całego procesu, by zauważyć różnicę – podkreśla. Poleca również praktyczną metodę: wypisz wszystkie kroki potrzebne, by gdzieś dotrzeć. Czas dojazdu, znalezienie miejsca parkingowego, dojście z samochodu do miejsca spotkania. Następnie przypisz każdemu z nich realistyczne okno czasowe już na etapie planowania. Dzięki temu zyskujesz dużo klarowniejszy obraz tego, co musi się wydarzyć i kiedy. Odpowiedzialność nie spoczywa jednak wyłącznie na osobach spóźnialskich. Ci, którzy są naturalnie punktualni, też mogą zmniejszyć napięcia, uznając, że inni po prostu inaczej doświadczają czasu. Pomaga też odrobina elastyczności i życzliwości w planowaniu wspólnych terminów. – Cechy osobowości nie są wymierzone w nikogo osobiście – zauważa Ballard. – Jeśli ktoś nie ma tej cechy, która tobie ułatwia punktualność, zrozumienie jego priorytetów i perspektywy może naprawdę zmniejszyć konflikty. Źródło: National Geographic
To najbardziej irytuje stewardesy. Pasażerowie wciąż robią ten sam błąd na pokładzie
Podczas lotu pasażerowie potrafią nieświadomie robić rzeczy, które wywołują irytację załogi. Wśród tych wpadek jest jednak jeden nawyk, który stewardesy wskazują jako szczególnie uciążliwy. Nie dotyczy on ani bagażu, ani paska bezpieczeństwa, lecz sytuacji, która potrafi zakłócić komfort całego lotu.
Podróż samolotem wiąże się z niepisanymi zasadami, które ułatwiają życie zarówno pasażerom, jak i personelowi pokładowemu. Choć większość podróżnych stara się zachować kulturę i uprzejmość, są zachowania, które szczególnie drażnią stewardesy i stewardów. Według osób pracujących w przestworzach istnieje jeden nawyk pasażerów, który powtarza się wyjątkowo często i uchodzi za najbardziej irytujący. Błąd, którego pasażerowie nie powinni popełniać w samolocie Według ekspertów ds. podróży z Alpine Elements, na co powołuje się „The New York Post”, jednym z najbardziej irytujących nawyków pasażerów jest niezamknięcie drzwi do toalety w samolocie – zarówno przy wchodzeniu, jak i opuszczaniu kabiny. Choć z pozoru może się to wydawać drobiazgiem, w rzeczywistości wywołuje szereg problemów organizacyjnych i logistycznych na pokładzie. Otwarte drzwi wprowadzają w błąd innych podróżnych, którzy sądzą, że toaleta jest wolna, co w konsekwencji prowadzi do tworzenia się niepotrzebnych kolejek. Te z kolei blokują przejścia, utrudniając nie tylko swobodne przemieszczanie się pasażerów, lecz także pracę stewardes i stewardów, którzy muszą dbać o bezpieczeństwo, rozdawać posiłki czy asystować w razie nagłych zdarzeń. Prawidłowe zamknięcie drzwi i użycie zamka jest więc nie tylko kwestią kultury osobistej, ale i elementem procedur bezpieczeństwa – sygnalizacja świetlna w kabinie jednoznacznie pokazuje, czy toaleta jest zajęta, co pozwala uniknąć chaosu w sytuacjach awaryjnych. Co więcej, brak zamknięcia drzwi może skutkować nieprzyjemnymi, a czasem krępującymi sytuacjami. – Gdy zamek w drzwiach nie jest prawidłowo zamknięty, ludzie mogą wejść do środka przez przypadek. To krępujące dla wszystkich i marnuje cenny czas, zwłaszcza gdy w godzinach szczytu tworzą się kolejki – powiedział „The Mirror” starszy członek personelu pokładowego. Jak podkreślają stewardesy, pasażerowie często nie zdają sobie sprawy, że nawet tak drobne zaniechanie może mieć poważne konsekwencje. Czego nie robić w łazience w samolocie? Rady od stewardes Poza koniecznością prawidłowego zamykania drzwi istnieje kilka innych zasad korzystania z samolotowej toalety, które pasażerowie często lekceważą, a które mają duże znaczenie dla komfortu i bezpieczeństwa podróży. Stewardesy podkreślają, że woda na pokładzie jest zasobem ograniczonym, dlatego warto unikać jej nadmiernego zużycia – długie mycie rąk czy bezcelowe odkręcanie kranu może prowadzić do szybszego wyczerpania zapasów. Problemem jest również niewłaściwe korzystanie ze spłuczki. Wrzucanie do toalety przedmiotów innych niż papier toaletowy, zwłaszcza chusteczek nawilżanych, nierzadko skutkuje zatkaniem instalacji, co dla załogi oznacza dodatkową pracę i opóźnienia w obsłudze pasażerów. Kolejną kwestią jest czas korzystania z toalety – zajmowanie jej przez kilkanaście minut bez wyraźnej potrzeby prowadzi do tworzenia się długich kolejek i powoduje frustrację zarówno podróżnych, jak i personelu. Dlatego eksperci radzą, by być uważnym, korzystać z toalety sprawnie i pamiętać, że każda drobna decyzja ma znaczenie w ograniczonej przestrzeni samolotu. Jak podkreślają stewardesy, wystarczy chwila uwagi i szacunku, by podróż przebiegała znacznie sprawniej, a współpasażerowie byli ci wdzięczni. Źródła: Travel + Leisure, The New York Post, The Mirror Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jak zachowywać się na plaży? Eksperci alarmują: brak kultury to coraz większy problem
Choć większość turystów nie kieruje się złą wolą, brak świadomości bywa równie szkodliwy jak celowe ignorowanie zasad. „Kultura plażowania” wymaga dziś nie tylko dbałości o środowisko, ale także uważności na potrzeby i komfort wszystkich odpoczywających na piasku.
Spis treści: Niewłaściwe zachowania na plaży Społeczna hipokryzja na piasku W sezonie wakacyjnym wiele osób decyduje się na wypoczynek nad wodą, co sprawia, że nadmorskie plaże stają się przestrzenią intensywnej obecności turystów. W jednym miejscu spotykają się wówczas różne zwyczaje, style bycia oraz odmienne sposoby spędzania wolnego czasu. Ta różnorodność, choć naturalna, niesie ze sobą ryzyko nieporozumień i napięć. Wspólna przestrzeń wymaga więc wzajemnego poszanowania granic – zarówno fizycznych, jak i kulturowych. Niektóre zachowania, takie jak opalanie topless, spożywanie posiłków w większym gronie czy nadmierne zbliżanie się do innych plażowiczów, mogą być odbierane jako naruszające przyjęte normy społeczne. Tym bardziej warto zadać sobie pytanie, jak naprawdę zachowujemy się na plaży – i jak nasza obecność wpływa na otoczenie. Niewłaściwe zachowania na plaży Z najnowszego badania serwisu Beach.com, przeprowadzonego wśród 1000 respondentów w USA, wynika, że aż 93% uczestników deklaruje przestrzeganie zasad odpowiedniego zachowania na plaży. Równocześnie 92% przyznaje się do co najmniej jednego zachowania, które powszechnie uznawane jest za niewłaściwe. To właśnie ta wyraźna rozbieżność między samooceną a rzeczywistymi nawykami plażowiczów stała się głównym przedmiotem analizy badania. Najczęściej wskazywane przewinienia to: oddawanie moczu w wodzie, spożywanie alkoholu oraz zabieranie piasku i muszli. Aż 70,1% respondentów przyznało się do sikania do morza – i to wyłącznie wśród tych, którzy byli gotowi otwarcie to zadeklarować. Kolejne 48,6% spożywało alkohol na plaży, a 38,6% wynosiło z niej muszle lub piasek. Choć każde z tych zachowań może nieść określone konsekwencje, szczególnie niepokojące z punktu widzenia ekologii jest masowe zbieranie muszli. Badanie opublikowane w 2014 roku wykazało, że proceder ten zaburza równowagę lokalnych siedlisk: przyspiesza erozję, zakłóca cykl obiegu węglanu wapnia oraz wpływa na liczebność i różnorodność organizmów, które wykorzystują muszle jako schronienie. – Muszle mięczaków mają pierwszorzędne znaczenie dla krabów pustelników. Choć piaszczyste plaże nie są ich naturalnym środowiskiem, muszle ślimaków występujące na błotnistych równinach i skalistych brzegach stanowią dla tych zwierząt podstawowe źródło zasobów. Co ważne, wiele małych organizmów osiada też na nieużytkowanych muszlach, więc ich usunięcie oznacza utratę siedlisk dla całych kolonii – tłumaczył Geerat Vermeij, profesor geologii i specjalista w dziedzinie mięczaków z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis. Społeczna hipokryzja na piasku Lista niewłaściwych zachowań nie kończy się jednak na trzech najczęściej wskazywanych przewinieniach. Badanie Beach.com ujawniło również inne nawyki, które zakłócają spokój i komfort wspólnego wypoczynku. Wśród nich znalazły się: długotrwałe zajmowanie publicznych toalet, głośne odtwarzanie muzyki z głośników, palenie papierosów, pozostawianie odpadków po czworonogach, dokarmianie dzikich zwierząt oraz przebywanie zbyt blisko innych plażowiczów bez uzasadnionej potrzeby. Co ciekawe, te same osoby, które przyznają się do łamania plażowego savoir-vivre’u, chętnie krytykują podobne zachowania u innych. Zespół badawczy zwrócił uwagę na to zjawisko, podkreślając, że wiele osób nie dostrzega własnych niedociągnięć, jednocześnie otwarcie potępiając je u pozostałych plażowiczów. – Po cichu przyznają się do niewłaściwego zachowania na plaży, ale znacznie częściej mówią o złym zachowaniu innych. Choć 93% twierdzi, że przestrzega zasad, to 92% deklaruje, że zdarza im się je łamać. Co więcej, aż 70% uczestników badania przyznaje, że to właśnie cudze zachowania negatywnie wpływają na ich doświadczenia związane z pobytem na plaży – zauważyli autorzy raportu, dodając, że ten rozdźwięk między deklaracjami a rzeczywistymi postawami badacze określają mianem społecznej hipokryzji. Jak w takim razie należy się zachowywać? Podstawowe zasady „etykiety plażowej” nie są skomplikowane – opierają się przede wszystkim na konsekwencji i wzajemnym szacunku. Wystarczy pamiętać o tym, by sprzątać po swoim psie, unikać głośnego słuchania muzyki bez słuchawek, zachowywać odpowiedni dystans wobec innych plażowiczów czy pozostawiać plażę w takim stanie, w jakim ją zastaliśmy. Źródła: Travel + Leisure, Beach.com Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Jaki jest idealny dźwięk budzika? Naukowcy znają odpowiedź
Od dawna wiadomo, że źle dobrany alarm w telefonie może negatywnie wpływać na nasz mózg. Czy istnieje zatem coś takiego, jak idealny dźwięk budzika? Naukowcy udowodnili, że tak.
W tym artykule: Pobudka jest receptą na udany dzień Przejście w stan czuwania to szereg skomplikowanych procesów biologicznych Znaczenie ma kilka czynników Jaki jest zatem dzwonek idealny? Godzina szósta lub siódma rano. Budzi nas dźwięk alarmu. Niezależnie od tego, czy to nasza ulubiona piosenka, czy standardowy budzik dostępny w każdym telefonie, po pewnym czasie ten dźwięk staje się jednym z najbardziej znienawidzonych utworów na świecie. Wstajemy szybko z łóżka, żeby czym prędzej wyłączyć tę piekielną melodię. Cisza... To oznacza, że musimy już szykować się do pracy. Jesteśmy zmęczeni i rozdrażnieni (cześć i chwała porannym optymistom!). A co jeśli powiemy Wam, że te poranki mogą wyglądać inaczej? Pobudka jest receptą na udany dzień Już w starożytności niektórzy uczeni doskonale zdawali sobie z uzdrawiającej mocy muzyki. Pitagoras miał zawsze zaczynać swój dzień od śpiewu. Uważał, że odpowiednia melodia oczyszcza naszą psychikę, poprawia samopoczucie i daje nam energię na cały dzień. Najnowsze badania udowadniają, że miał rację. Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii Dzięki wszczepionym do mózgu elektrodom chory, który nie mógł poruszać się ani mówić, jest w stanie komunikować się ze światem pełnymi zdaniami. Buduje je w tempie jednej litery na min... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pacjent-z-zespolem-zamkniecia-formuluje-cale-zdania-dzieki-implantowi-mozgu-pierwszy-taki-przypadek-w-historii-fot-wyss-center-ad7dc7a.jpeg" width="938" height="620" alt="Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii (fot. WYSS CENTER)" title="Pacjent z zespołem zamknięcia formułuje całe zdania dzięki implantowi mózgu. Pierwszy taki przypadek w historii (fot. WYSS CENTER)" /> Odpowiednie przebudzenie się jest kluczowe w kontekście całego dnia. To, w jaki sposób wstaniemy ma wpływ na nasze zdolności poznawcze i sprawność umysłu. Na pewno nie raz zadawaliśmy sobie pytanie „przecież spałem 7-8 godzin. Dlaczego o 15 jestem już bardzo zmęczony?”. Odpowiedź na to kryje się właśnie za niewłaściwą pobudką. Przejście w stan czuwania to szereg skomplikowanych procesów biologicznych Na początku należy wyjaśnić sam proces przebudzania. Najprościej mówiąc, jest to szereg złożonych procesów biologicznych, które mają za zadanie przejść z fazy snu do fazy czuwania. Badania wykazały, że aktywność przepływu krwi w mózgu jest dużo mniejsza po przebudzeniu niż przed zapadnięciem w sen. Naukowcy twierdzą, że przejście w stan czuwania może być wspomagane przez pewne mechanizmy, które pobudzają redystrybucję przepływu krwi. To między innymi niektóre dźwięki i melodie. Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych? Kim są najnudniejsi ludzie? Badacze opracowali archetyp największego nudziarza na podstawie naszych stereotypów i uprzedzeń. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wedlug-badan-najnudniejsi-ludzie-to-religijni-analitycy-baz-danych-co-jeszcze-nudzi-nas-w-innych-ea6aa33.jpeg" width="938" height="625" alt="Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych?" title="Według badań najnudniejsi ludzie to religijni analitycy baz danych. Co jeszcze nudzi nas w innych?" /> Znaczenie ma kilka czynników Badacze zwracają uwagę na to, że ważnym czynnikiem, który wpływa na fazę czuwania jest faza snu, z której się przebudzamy. Jeśli pobudka następuje po fazie lekkiego snu, szansa na to, że będziemy zdezorientowani rano, jest mniejsza. W tym też przypadku, alarm oddziałuje na nas dużo mocniej niż jeśli jesteśmy w fazie głębokiego snu. Badacze ustalili również, że skuteczność budzika zależy również od wieku. Najgłośniejszych dźwięków do przebudzenia potrzebują najmłodsi. Osoby starsze potrzebują alarmu nawet o 20 decybeli głośniejszego. Pozostaje pytanie, jaki ma to być rodzaj dźwięku? Jaki jest zatem dzwonek idealny? W najnowszych badaniach autorzy wzięli na tapet cechy muzyki. Naukowcy doszli do wniosku, że najlepsze alarmy dźwiękowe, które w poprawny sposób nas budzą mają melodię o częstotliwości 500 Hz lub mają wysokość oktawy pięciokreślnej (C5). Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia Południowoamerykański lud Tsimane ma najzdrowsze serca na świecie. Badania pokazują, że w równie dobrej kondycji są mózgi członków tego plemienia. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozgi-rdzennych-mieszkancow-amazonii-starzeja-sie-wolniej-to-zasluga-diety-i-stylu-zycia-fot-courtesy-of-the-tsimane-health-and-life-history-project-team-797b684.jpeg" width="938" height="625" alt="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" title="Mózgi rdzennych mieszkańców Amazonii starzeją się wolniej. To zasługa diety i stylu życia (fot. Courtesy of the Tsimane Health and Life History Project Team)" /> To nie wszystko. Badacze stwierdzili, że melodię, które mają prostą rytmikę i które potrafimy później zanucić, powodują mniejsze zmęczenie u osób, które ich używają. Inne badania wykazały, że pozytywny wpływ na fazę czuwania mają również utwory, które bardzo dobrze znamy i jednocześnie je lubimy. Jeżeli zatem weźmiemy pod uwagę wszystkie wyżej wymienione cechy, stworzymy budzik idealny. Być może to szansa, aby w końcu pożegnać traumatyczne poranki, usunąć piętnaście alarmów w telefonie i skończyć z popołudniowymi drzemkami. Lepsza pobudka to bardziej produktywny dzień. Źródło: The Conversation
Jak taniej podróżować? Musisz pozbyć się tych 5 złych nawyków
Kochamy podróżować, ale jedną z najtrudniejszych przeszkód do pokonania jest zawsze dopięcie budżetu. Co zrobić? Zapytaliśmy ekspertów i mamy dla was kilka bezcennych rad. Wystarczy zmienić nawyki i od razu odczujemy zmianę!
Selfie nad przepaścią. Dlaczego to robimy? 10 najgorszych ludzkich nawyków
Miliard – miej więcej tyle osób rocznie wyjeżdża na wakacje. Czy nie byłoby lepiej na świecie, gdyby każda z nich wcieliła w życie choć jeden dobry podróżniczy nawyk?
1. Noclegi. Śpij u miejscowych Już nie wystarczy napis w łazience, by wycierać się ręcznikiem więcej niż raz. Aby hotel został uznany za ekologiczny, musi się postarać. Materiały z odzysku, własne źródła energii i oczyszczalnie ścieków… Niektórzy hotelarze idą krok dalej i wspierają lokalne projekty, zakładają fundacje, organizują szkolenia. Pomagają. I zatrudniają miejscowych na wszystkich stanowiskach – od sprzątaczki po menedżera. Pieniądze za nocleg trafiają do lokalnej społeczności, a nie na konta zachodnich banków. Nasz Typ Soria Moria, Siem Reap obok Angkor, Kambodża www.thesoriamoria.com Hotel założony przez parę Norwegów, gdzie 51 proc. udziałów należy do miejscowych. Pracownik – pochodzący zwykle z najbiedniejszych warstw khmerskiego społeczeństwa – zaczyna dosłownie na zmywaku. Przechodzi cykl szkoleń, po roku dostaje udziały, a w ciągu dwóch lat może zostać menedżerem. Soria Moria to butikowy hotel z barem na dachu (meble zrobione podczas szkolenia dla mężczyzn zagrożonych wykluczeniem), basenem, spa, wypożyczalnią rowerów. Pieniądze z tej ostatniej idą na jedną z wiejskich szkół w okolicy. Już nie wystarczy napis w łazience, by wycierać się ręcznikiem więcej niż raz. Aby hotel został uznany za ekologiczny. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 2. Jedzenie. Policz mile do talerza Maliny w Bangkoku? Zanim je kupisz, wyobraź sobie, jakie mają food miles (czyli odległość od miejsca wyhodowania do naszego talerza – im większa, tym bardziej zanieczyszczamy środowisko). A przecież na tym samym bazarze znajdziesz mangostany, rambutany, duriany... Nie masz ochoty na owoce? Pani ze stoiska obok zrobi ci pad thai ze świeżych składników, które kupiła na rogu. Uliczne restauracyjki, knajpki z trzema stolikami na krzyż i jednym palnikiem – nieważne, czy w Azji, Afryce, czy w Ameryce Południowej – zaopatrują się lokalnie i zatrudniają miejscowych. Jeśli nie odpowiada ci stołowanie się na ulicy, zajrzyj na www.organicjetsetter.com. Znajdziesz tam adresy restauracji z organicznym jedzeniem od Kijowa po Buenos Aires. Nasz Typ Cafe-Ode, Shaldon, Wielka Brytania www.odetruefood.com Weź do ręki sztućce zrobione ze skrobi. Na kolanach połóż drewnianą deskę, która tutaj służy jako talerz. Zanurz zęby w świeżej rybie. Nie bez powodu pół godziny temu widziałeś w restauracji rybaków z porannym połowem. W Cafe-Ode jedzenie pochodzi tylko od lokalnych dostawców, zaś menu zmienia się codziennie – w zależności od tego, co jest dostępne akurat na rynku i na co jest sezon. Według Sustainable Restaurant Association to najlepsza knajpa Wielkiej Brytanii. Maliny w Bangkoku? Zanim je kupisz, wyobraź sobie, jakie mają food miles (czyli odległość od miejsca wyhodowania do naszego talerza – im większa, tym bardziej zanieczyszczamy środowisko). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 3. Pamiątki. Kupuj u twórców Jeśli chcesz przywieźć sobie pamiątkę z wakacji, najlepiej idź na bazar i poszukaj jej u miejscowych twórców (nie bądź zbyt zaciekły podczas targowania się. Czasem przecież więcej wydajesz na kawę w Polsce). Jeśli kupujesz rękodzieło w sklepie, dowiedz się, kto jest autorem i czy trafią do niego godziwe pieniądze. I na wszelki wypadek sprawdzaj etykietki. Rzeczy „made in China” przywoź tylko z Chin. Lista sprawiedliwych handlarzy, tj. działających według zasad fair trade, na www.wfto.com. Wskazówki WWF dotyczące produktów pochodzenia zwierzęcego na www.worldwildlife.org. Nasz Typ Manos del Uruguay, Urugwaj www.manos.com.uy Lokalne spółdzielnie zatrudniające kobiety z urugwajskich wsi. Pierwsza taka organizacja powstała w 1968 r., dziś jest ich już 13 i zatrudniają 250 osób. W Manos del Uruguay powstają piękne, naturalnie barwione wełniane ubrania: poncha, szaliki, swetry, kamizelki. Każdy ciuch podpisany jest przez kobietę, która go zrobiła – na drutach, krośnie, szydełku. Jakość tworzonych przez nie materiałów docenili wielcy projektanci. Urugwajskie wzory znajdziecie w najnowszych kolekcjach Ralpha Laurena, szale zamawia u nich Donna Karan, a swetry robią dla Marca Jacobsa i Stelli McCartney. Jeśli chcesz przywieźć sobie pamiątkę z wakacji, najlepiej idź na bazar i poszukaj jej u miejscowych twórców (nie bądź zbyt zaciekły podczas targowania się. Czasem przecież więcej wydajesz na kawę w Polsce). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 4. Transport. Nogi w ruch! Jak się przemieszczać?– to jeden z największych dylematów ekologicznych turystów. Bo przecież nie każdy ma czas, żeby do Indii dojechać rowerem! Opcje są dwie – albo przerzucić się na zwiedzanie najbliższej okolicy (też może być ciekawie), albo szukać połączeń koleją (nie wszędzie się da), albo po przeleceniu tysięcy kilometrów korzystać przynajmniej z własnych nóg. Spacer czy trek to świetna okazja, by zwolnić i przyjrzeć się, jak wygląda świat. Nasz Typ Dolna Saksonia, Niemcy www.niedersachsen-tourism.com Ten graniczący z Holandią region promuje zwiedzanie na rowerach. Jest tu aż 13 tys. km ścieżek rowerowych i 41 tras: od historycznych (barokowe zabytki z listy UNESCO), przez klimatyczne (wydmy z widokiem na latarnie morskie), urozmaicone (przesiądź się z roweru na kajak i z powrotem) i rodzinne (szlakiem bajek braci Grimm), aż po wyczynowe (góry Harcu). Dolnosaksońskie hotele mają wręcz ofertę „bed+bike”: zajmą się twoim rowerem, udostępnią pralkę, a na śniadanie podadzą „power break­fast”. Na dłuższe trasy (albo przy słabszej formie) można wypożyczyć rowery elektryczne. Jak się przemieszczać?– to jeden z największych dylematów ekologicznych turystów. Bo przecież nie każdy ma czas, żeby do Indii dojechać rowerem! (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 5. Z adrenaliną. Sprawdź organizatora Uznajesz tylko aktywny wypoczynek? Wakacje kojarzą się z adrenaliną, kaskadami, pędem powietrza na twarzy i zdobywaniem nowych szczytów? Zwykle kiedy ty się bawisz, ktoś na to pracuje. Spójrz na tragarza, który niesie twój plecak. Idzie w japonkach? Raczej nie dlatego, że jest mu w nich wygodnie – pewnie nie stać go na porządne buty. Słynne są protesty tragarzy z Peru, którzy muszą dźwigać na plecach po 40 kg. Zanim wybierzesz organizatora, sprawdź, w jakich warunkach i na jakich zasadach oferuje pracę. Nasz Typ 3 Sisters Adventure Trek, Nepal www.3sistersadventuretrek.com Trzy mieszkanki nepalskiej wsi u podnóża Himalajów, siostry Ćhetri – Lucky, Dicky i Nick – były zaskoczone opowieściami turystek z Zachodu o niestosownych zachowaniach miejscowych tragarzy. I zdecydowały się na niełatwą w ich społeczeństwie inicjatywę – założyły własną agencję turystyczną. Z pełnym sukcesem. Jako tragarzy zatrudniają kobiety z górskich wiosek, które zarabiają m.in. na swoją edukację. Przy okazji dbają o gości, jak przystało na dobre panie domu. Nie pospieszają, znajdują czas na herbatę z widokiem na Mount Everest. I pilnują, żeby nie zostawić po sobie w górach żadnych śmieci. Uznajesz tylko aktywny wypoczynek? Wakacje kojarzą się z adrenaliną, kaskadami, pędem powietrza na twarzy i zdobywaniem nowych szczytów? Zwykle kiedy ty się bawisz, ktoś na to pracuje. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 6. Podglądanie dzikich zwierząt. Zapomnij o zoo Jak zobaczyć dzikie zwierzę i nie zakłócić jego życia (a i samemu nie narazić się na niebezpieczeństwo)? Po pierwsze nie żałuj pieniędzy – w tym wypadku „tanio” zazwyczaj znaczy „ze szkodą dla zwierzaka”. O ile to możliwe, wybieraj operatorów, którzy zatrudniają naukowców. Nie tylko dowiesz się więcej o zwierzętach, ale być może przyczynisz się też do zebrania danych naukowych. A przede wszystkim jak ognia wystrzegaj się ludzi, którzy gwarantują, że zobaczysz zwierzę. Dzika natura nie jest na nasze zawołanie, a jeśli ktoś obiecuje inaczej, zapewne dokarmia zwierzęta i oswaja je z ludźmi. Nie są już dzikie. Równie dobrze możesz pójść do zoo. Nasz Typ Pacific Whale Foundation, Hawaje, USA. www.pacificwhale.org Każdy rejs z Pacific Whale Foundation jest prowadzony przez certyfikowanych morskich przyrodników (z dyplomami z biologii albo ekologii). Od kilku dekad zbierają dane na temat największych ssaków, rafy koralowej i dzikich delfinów. Łodzie są ciche, przyjazne środowisku. Panują żelazne zasady co do ich prędkości, a czas spędzony w pobliżu zwierząt jest limitowany. Wszystkie zarobione pieniądze wspierają fundację, która zapobiega niszczeniu populacji humbaków. Jak zobaczyć dzikie zwierzę i nie zakłócić jego życia (a i samemu nie narazić się na niebezpieczeństwo)? Po pierwsze nie żałuj pieniędzy – w tym wypadku „tanio” zazwyczaj znaczy „ze szkodą dla zwierzaka”. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 7. Community tourism. Dołącz do społeczności Najnowszy trend w turystyce. I najbardziej fair. Community tourism eliminuje pośredników i daje szansę lokalnym społecznościom na korzystanie z turystycznego potencjału (albo na podjęcie decyzji, że nie chcą się na turystów otwierać). Jak to wygląda? Twoje pieniądze trafiają bezpośrednio do osoby, u której nocujesz. Babci, która szykuje kurczaka na obiad, i mężczyzny, który oprowadza cię po małpim sanktuarium. Na kilka dni albo tygodni masz szansę stać się częścią ich życia. Nasz Typ Wli Todzi Eco-Tou­rism, region Volta, Ghana www.riseupghana.org Nauka lokalnego języka, pomoc przy budowie szpitala, gotowanie z ciotką Charlotte, gra na bębnach, śpiewy, robienie palmowego wina i nocleg w jednej z chat – to wszystko czeka na tych, którzy zdecydują się na kilkugodzinny trek w regionie Volta do wioski Wli Todzi. Założyciel Wli Todzi Eco-Tourism, Yaw Nutsugah, współpracuje blisko z fundacją Rise Up Development Collective, która od dwóch lat w tym samym miejscu buduje klinikę dla mieszkańców wioski. Najnowszy trend w turystyce. I najbardziej fair. Community tourism eliminuje pośredników i daje szansę lokalnym społecznościom na korzystanie z turystycznego potencjału (albo na podjęcie decyzji, że nie chcą się na turystów otwierać). (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 8. Wolontariat. Nie bądź kolonizatorem Zanim poświęcisz dwa tygodnie wakacji na naprawianie świata, upewnij się, czy organizacja, którą chcesz wesprzeć, jest tego warta. Pół biedy, jeśli wyrzucisz pieniądze w błoto, np. zasilając konto sprytnego organizatora z Europy. Gorzej, jeśli swoim działaniem wyrządzisz więcej szkody niż pożytku, np. ucząc, że wystarczy wyciągnąć rękę, by dostać jedzenie. Kilka lat temu The Guardian porównywał wolontariuszy do kolonizatorów, którzy swoje pojęcie dobroci narzucają rozwijającym się krajom. Na co więc zwracać uwagę przy wyborze wolontariatu? Choćby na to, czy organizacja odpowiada na prawdziwe potrzeby miejscowych. Czy udostępniane są raporty z poprzednich lat? Czy projekt odbywa się po myśli lokalnych społeczności? Więcej informacji znajdziecie na www.ethicalvolunteering.org. Nasz Typ Auroville, Indie www.auroville.org Rząd Indii dał swoją ziemię, kraje UNESCO wsparcie, a wizję – jedna kobieta. Auroville jest miastem dla wszystkich, które nie należy do nikogo. Humanizm i zrównoważony rozwój – pod tymi górnolotnymi hasłami kryje się codzienna praca. Każdy może przyjechać i zaangażować się w jeden z wielu projektów: sadzenie lasu zniszczonego w czasach kolonialnych, zajęcia z dziećmi z okolicznych wiosek, pomoc przy tworzeniu programów komputerowych. Zanim poświęcisz dwa tygodnie wakacji na naprawianie świata, upewnij się, czy organizacja, którą chcesz wesprzeć, jest tego warta. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 9. Na farmie. Zejdź na ziemię Idealny sposób na połączenie przyjemnego z pożytecznym? Praca na farmie. Jesteś blisko natury, uczysz się nowych rzeczy, pracujesz własnymi rękami (dla niektórych to najlepszy odpoczynek) i w dodatku pomagasz innym w zamian za nocleg i jedzenie. World Wide Opportunities on Organic Farms (WWOOF) łączy wolontariuszy z całego świata z właścicielami organicznych farm. Nocleg w Tokio jest za drogi? Zatrzymaj się na japońskiej wsi. Przy okazji nauczysz się podstaw języka i dowiesz się, jak hodować wasabi. Zawsze chciałeś dowiedzieć się, jak robić sery? Wybierz farmę we Francji i naucz się, jak dobierać do niego wino. Cały świat stoi otworem! www.wwoofinternational.org Nasz Typ Sant’Egle, Toskania, Włochy www.agriturismobiologicotoscana.it Jak hodować szafran, jak zrobić własny olejek lawendowy, co to jest uprawa synergiczna i co daje spirulina. Tego m.in. nauczysz się w czasie pobytu na Sant’Egle w Toskanii. W zamian za cztery godziny pracy dostajesz pokój w odnowionym XVI-wiecznym budynku. Przez resztę czasu możesz zwiedzać okolice – choć pewnie większość popołudni spędzisz na dobrym espresso w Pitigliano, średniowiecznym miasteczku zbudowanym na skałach. Tak tu pięknie! Idealny sposób na połączenie przyjemnego z pożytecznym? Praca na farmie. Jesteś blisko natury, uczysz się nowych rzeczy, pracujesz własnymi rękami. (Rys. Bogna Sroka-Mucha) 10. Na odległość. Odwdzięcz się Miałeś udane wakacje? Oczy ciągle się świecą na wspomnienie trekkingów, zabytków, smakołyków? Czemu nie odwdzięczyć się miejscowym już z domu, na odległość. Twoje pieniądze naprawdę mogą zmienić czyjeś życie. Zwłaszcza w miejscach, gdzie żyje się za dolara dziennie. Strona Travel Pledge: www.travelpledge.org, pokazuje wybrane społeczne projekty – od budowy jadłodajni dla turystów w Etiopii po sponsorowanie zbiorników na słodką wodę w wioskach na Fidżi. Możesz je wesprzeć, nie ruszając się z Polski. Nasz Typ Yangon Bakehouse, Mjanma www.yangonbakehouse.com Mjanma (dawna Birma) otwiera się na świat, a jej obywatele w końcu mogą wziąć sprawy we własne ręce. Tak jak założyciele Yangon Bakehouse. Przez 10 miesięcy uczą kobiety z terenów wiejskich (większość nie miała szans na jakiekolwiek wykształcenie), jak piec bagietki, tarty, muffiny, brioszki, cynamonowe bułeczki (wszystko z lokalnych produktów). Oferują catering, z którego korzysta większość zachodnich NGO’s i siedziba UN. Właśnie wystartowała ich kawiarnia. Może dołożysz się do ekspresu do kawy?