Sztuczna inteligencja skapitulowała przed polskimi rękopisami. Wolontariusze BUW ruszają na ratunek
Uniwersytet Warszawski uruchomił nową platformę, która ma wzbogacić archiwalne kolekcje uniwersyteckiej biblioteki. Dzięki tej inicjatywie, każdy może pomóc w rozszyfrowywaniu trudnych zapisków na mapach, rysunkach czy dokumentach z czasów Powstania Warszawskiego. Transkrypcje, którym nie dała rady sztuczna inteligencja, wzbogacą zbiory biblioteki cyfrowej, czyniąc polskie dziedzictwo narodowe łatwiejszym do przeszukiwania i badania na całym świecie.
Uruchomiona przez Bibliotekę Uniwersytecką w Warszawie platforma TranskriBUW wpisuje się w ideę naukowego crowdsourcingu. W ramach tej metody do pracy angażowane są osoby, które nie muszą posiadać pogłębionego doświadczenia badawczego. Wolontariusze, pracując przy transkrypcji rękopisów, wykonują zadania, które przerosły nawet możliwości sztucznej inteligencji. Wolontariusze na ratunek Obszerne zbiory BUW-u gromadzą dziesiątki tysięcy dokumentów wymagających skatalogowania. Różnorodność dziedzin badawczych, które przez lata tworzyły naukową spuściznę Uniwersytetu sprawia, że w archiwach odnajdziemy teksty o przeróżnym charakterze: od opisów orientalnych kultur po relacje z Powstania Warszawskiego. Ogrom pracy związanej z digitalizacją rękopisów sprawił, że w 2022 roku bibliolodzy sięgnęli po pomoc wolontariuszy. Zespół pracujący przy transkrypcji sztambucha Filipa Jakoba Eberta, zaangażował użytkowników biblioteki, którzy tłumnie włączyli się w odczytywanie XVIII-wiecznych dokumentów. Ta oddolna inicjatywa, przypominająca merytoryczną rywalizację, stała się dla zespołu Gabinetu Rękopisów realnym wsparciem. Wtedy też powstała facebookowa grupa zrzeszająca pasjonatów – archiwistów-amatorów. Gdzie AI nie może, tam badacz pomoże Mimo zaawansowania sztucznej inteligencji, wprawne oko człowieka nadal wygrywa z algorytmami wszędzie tam, gdzie pismo staje się nieczytelne. Choć systemy takie jak Transkribus oferują coraz szersze możliwości, technologia ta wciąż nie jest doskonała. W przypadku skomplikowanych wpisów na starych mapach czy rysunkach architektonicznych, to właśnie ludzka interpretacja pozostaje najskuteczniejszym narzędziem. Przynajmniej na razie algorytmy nie są w stanie zastąpić wnikliwości wolontariuszy. Kierownictwo Gabinetu Rękopisów podkreśla, że pomoc ochotników jest kluczowa w odczytywaniu dokumentów, które poszerzają naukowe zbiory. Akty rozwodowe i plany bitwy: co poddawane jest transkrypcji? Wśród dokumentów przeznaczonych obecnie do dobrowolnej transkrypcji znajdują się: Relacje z Powstania Warszawskiego zebrane przez Wacława Borowego; Plany bitwy pod Pragą z 1757 roku; Akta rozwodowe z końca XVIII i początku XIX wieku; Projekt przebudowy Pałacu Saskiego w Warszawie. Źródło: Uniwersytet Warszawski Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Polak na czele zespołu Europejskiej Agencji Kosmicznej. Od jego pracy może zależeć życie astronautów
Od głębin Bałtyku po bezmiar kosmosu – polski specjalista medycyny hiperbarycznej, prof. Jacek Kot, staje na czele zespołu ESA. Przez najbliższe dwa lata będzie koordynował prace nad systemami ratującymi życie astronautów podczas spacerów w otwartej przestrzeni kosmicznej.
Gdy myślimy o polskim zaangażowaniu w eksplorację kosmosu, pierwszy staje nam przed oczami z pewnością dr Sławosz Uznański-Wiśniewski, który niedawno był załogantem Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Prawda jest jednak taka, że wielu naszych rodaków pracuje nad podbojem kosmosu na nieco mniej eksponowanych i medialnych stanowiskach. Do tego grona dołączył właśnie prof. Jacek Kot. Cele Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) W ramach strategii ESA Explore 2040 Europejska Agencja Kosmiczna planuje intensyfikację załogowych misji księżycowych i planetarnych. Tak ambitne cele wymagają jednak rozwiązania fundamentalnych problemów medycznych, które do tej pory ograniczały czas i zakres prac ludzi w przestrzeni kosmicznej. Jednym z najbardziej prestiżowych przedsięwzięć w tym obszarze jest powołanie zespołu ekspertów ds. choroby dekompresyjnej, którego przewodnictwo objął Polak, prof. Jacek Kot z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Wybór naukowca z Polski na lidera tak ważnego projektu to nie tylko osobisty sukces, ale przede wszystkim potwierdzenie rosnącej pozycji polskiej medycyny w międzynarodowych strukturach kosmicznych. Niewidzialny wróg. Zagrożenie dekompresją w kosmosie – Praca zespołu jest ważna, ponieważ choroba dekompresyjna została wskazana jako jedno z głównych ryzyk medycznych dla misji księżycowych. Wynika to z częstych i długich wyjść astronautów poza pojazd (EVA, ang. Extravehicular Activity), ograniczonych możliwości leczenia w kosmosie oraz konieczności podejmowania decyzji medycznych w warunkach dużej autonomii załogi – mówi prof. Jacek Kot. W warunkach niskiego ciśnienia zewnętrznego w tkankach i krwi astronautów mogą powstawać pęcherzyki gazu, co przy braku natychmiastowej pomocy medycznej stanowi śmiertelne zagrożenie. Sytuację komplikuje fakt, że misje na Księżyc zakładają dużą autonomię załogi i bardzo ograniczone możliwości leczenia specjalistycznego na miejscu. Ekspert z Gdańska. Dlaczego Polak stanął na czele zespołu? Nominacja prof. Jacka Kota na przewodniczącego zespołu ESA wynika z jego unikalnych kompetencji w skali światowej. Jako kierownik Krajowego Ośrodka Medycyny Hiperbarycznej w Gdańsku, od lat zajmuje się on fizjologią człowieka w ekstremalnych warunkach środowiskowych. Jego doświadczenie w medycynie morskiej i ratowaniu nurków przekłada się bezpośrednio na bezpieczeństwo astronautów, ponieważ oba te środowiska – głębiny oceanów i próżnia kosmiczna – stawiają przed ludzkim organizmem podobne wyzwania związane ze zmianami ciśnienia. Międzynarodowa koalicja pod polskim dowództwem Zespół pod kierownictwem Polaka, nazwany Topical Team on Spaceflight Decompression Sickness, to multidyscyplinarna grupa ekspertów z Europy i Stanów Zjednoczonych. Skupia ona specjalistów z takich dziedzin jak medycyna lotnicza, technologie biomedyczne oraz fizjologia. W skład grupy wchodzą przedstawiciele czołowych uniwersytetów, instytutów badawczych i przemysłu z państw takich jak Belgia, Francja, Szwajcaria czy USA. Prace te są wspierane przez Dyrektoriat Eksploracji Ludzkiej i Operacji ESA. Zadania zespołu. Od teorii do nowoczesnych technologii Prace grupy zaplanowano na dwa lata. Polski lider i jego zespół mają za zadanie nie tylko przeanalizować obecny stan wiedzy, ale przede wszystkim wskazać luki badawcze i ocenić potencjał europejskich laboratoriów. Kluczowe cele obejmują opracowanie nowoczesnych metod szybkiego wykrywania objawów DCS oraz dostosowanie procedur oddychania czystym tlenem przed wyjściem w otwartą przestrzeń. Istotnym elementem będzie również badanie astronautów pod kątem wad serca, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia zatorów gazowych. Fundamenty bezpiecznej obecności człowieka na Księżycu Finalnym efektem prac zespołu prof. Kota będzie stworzenie europejskiej „mapy drogowej” badań i technologii wspierających bezpieczeństwo załóg. Powstaną konkretne rekomendacje medyczne oraz wytyczne dla nowych systemów monitorowania stanu zdrowia astronautów w czasie rzeczywistym. Dokumenty te staną się fundamentem, na którym ESA będzie budować bezpieczeństwo eksploracji Księżyca w nadchodzących dekadach. Dzięki pracy polskich i zagranicznych ekspertów, marzenie o stałej obecności człowieka na innych ciałach niebieskich wydaje się być coraz bardziej realne. Szkoda tylko, że na razie nie ma mowy o postawieniu nogi na Srebrnym Globie przez naszych rodaków. Źródło: Gdański Uniwersytet Medyczny Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec cierpliwości w świecie badaczy. Domagają się 3% PKB dla polskiej nauki
Naukowcy mają dość pustych obietnic i ignorowania ich głosu przez polityków. Ruszyła zbiórka podpisów pod petycją, a 27 maja pod Sejmem odbędzie się wielki protest. Celem jest zwiększenie finansowania polskiej nauki do poziomu 3% PKB.
Środowisko naukowe od lat alarmuje, że nie jest dostatecznie finansowane. Obecnie suma publicznych i prywatnych środków przeznaczanych w Polsce na badania i rozwój wynosi zaledwie 1,41% PKB. Średnie nakłady na naukę w Unii Europejskiej wynoszą 2,24% PKB. Natomiast liderzy przeznaczają na ten cel nawet ponad 3,5% PKB. W ocenie polskich badaczy kwota, którą państwo przeznacza na naukę i szkolnictwo wyższe w relacji do PKB, systematycznie maleje od dwóch dekad. Z tego powodu naukowcy w Polsce są coraz bardziej sfrustrowani warunkami pracy i swoimi pensjami. Pod koniec będą protestować pod Sejmem. Przygotowali też petycję. Historia ignorowanych postulatów i nowa petycja Nowa akcja rozpoczęta 6 maja jest kontynuacją działań z 2025 roku, kiedy pod petycją dotyczącą wzrostu nakładów na naukę zebrano ponad 6600 podpisów. Przedstawiciele rządu deklarowali poparcie dla postulatów, ale środki przeznaczone dla badaczy zwiększono w stopniu niewystarczającym ich potrzebom. W obliczu braku realizacji obietnic, środowisko naukowe ponownie ruszyło ze zbiórką podpisów pod petycją do najważniejszych osób w państwie. Domaga się wzrostu nakładów do 3% PKB do 2030 roku. Autorem petycji jest prof. Łukasz Okruszek z Instytutu Psychologii Polskiej Akademii Nauk, ale jest to oddolna inicjatywa wielu badaczy. Ile zarabiają naukowcy ? W petycji podano przykładowe zarobki. „W wielu instytutach badawczych i naukowych minimalna pensja zasadnicza doktora na stanowisku asystenta (4825 zł brutto) przekracza płacę minimalną o zaledwie 19 złotych!” – wskazano. Okazuje się, że osoby, którym stawiane są bardzo wysokie wymagania formalne zarabiają naprawdę niewiele. „Szerokie zainteresowanie opinii publicznej wzbudziła opublikowana w styczniu oferta pracy jednego z instytutów Polskiej Akademii Nauk. Kandydatowi z doktoratem i doświadczeniem w pracy przy zaawansowanej aparaturze badawczej oferowano pensję minimalną (4806 PLN brutto) – czytamy w petycji. Wniosek jest jednoznaczny: praca w nauce coraz rzadziej uznawana jest za atrakcyjną. „Nic dziwnego, że dziś tylko 25% nauczycieli akademickich to osoby przed 40 rokiem życia. Politycy, którzy od dekad to ignorują, de facto wygaszają sektor nauki” – alarmują autorzy petycji. Finansowanie badań. Miliard dla NCN i ratowanie infrastruktury Nie wystarczą tylko odpowiednie wynagrodzenia. Badacze apelują o dodatkowy miliard złotych dla Narodowego Centrum Nauki w budżecie na 2027 rok, aby wskaźnik sukcesu w konkursach grantowych wynosił co najmniej 25%. Brak środków dotyczy też środków dla konkretnych instytucji badawczych. Obecnie brak stabilnego finansowania zagraża kluczowej infrastrukturze, takiej jak radioteleskop w Toruniu, reaktor Maria czy statek Oceania. Badacze domagają się przewidywalnej ścieżki wzrostu finansowania, która pozwoli na prowadzenie badań podstawowych i aplikacyjnych na światowym poziomie. Sytuacja młodych w nauce W petycji zwrócono tez uwagę na kiepską sytuację studentów i doktorantów. Zaproponowano podniesienie stypendiów doktoranckich do poziomu co najmniej aktualnie obowiązującej płacy minimalnej. Ważnym postulatem jest też urealnienie progów dochodowych stypendiów socjalnych, aby nie wykluczały one osób, których rodzice zarabiają płacę minimalną. Zaapelowano też o rozbudowę i modernizację bazy noclegowej poprzez pilne remonty starych oraz budowę nowych domów studenckich z gwarancją niskich kosztów zakwaterowania. Kluczowe jest też zapewnienie sieci tanich, publicznych stołówek studenckich. Protest pod Sejmem. Czas „grzecznych petycji” się skończył Ponieważ dotychczasowe apele były ignorowane, naukowcy zdecydowali się wyjść na ulicę. W środę, 27 maja, o godzinie 13:00 pod Pomnikiem Armii Krajowej i Polskiego Państwa Podziemnego przy Sejmie RP odbędzie się protest przeciwko wygaszaniu sektora nauki. Badacze podkreślają, że nie chcą „protestować nogami” poprzez emigrację, lecz zamierzają walczyć o godne warunki pracy w kraju. Akcji towarzyszy kampania w mediach społecznościowych, pokazująca korzyści, jakie płyną dla społeczeństwa z pracy polskich naukowców. Naukowcy publikują krótkie filmiki o swojej pracy z hashtagiem #3procentnanaukę. Do postulatów odniósł się wiceminister nauki Marek Gzik. W rozmowie z PAP stwierdził, że rozumie potrzeby i oczekiwania środowiska naukowego. Podkreślił, że resort robi, co w jego mocy, by wesprzeć badaczy. Źródła: 3procentnanauke.pl, Nauka w Polsce PAP Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Te same dane, różne wyniki? Polscy badacze współautorami artykułu w „Nature”
Prawie pół tysiąca analityków z całego świata przeanalizowało te same dane i… doszło do różnych wniosków. Nowe analizy, w które zaangażowali się badacze z całego świata, to gorzka pigułka dla świata akademii. Czy zawsze należy ufać naukowcom?
Artykuł, który właśnie ukazał się w prestiżowym periodyku naukowym, dotyczy powtarzalności wyników badań w dziedzinie nauk społecznych i behawioralnych. Chodzi o psychologię, socjologię czy ekonomię. Powodem powstania tej pracy jest coś, co można określić kryzysem replikacyjnym. Nauka co prawda kojarzy się z konkretnymi wynikami ogłaszanymi w artykułach, które uznaje się za fakt, to okazuje się, że nie zawsze tak musi być. Okazało się, że wiele wniosków i ustaleń, o których piszą badacze, trudno jest powtórzyć w nowym badaniu. Eksperyment na gigantyczną skalę i polski ślad W badanie zaangażowało się aż 865 naukowców z całego świata, którzy wzięli pod lupę blisko 3,9 tysiąca artykułów naukowych z lat 2009–2018. Co ważne, w tym elitarnym gronie znaleźli się Polacy. Są wśród nich badaczki z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie: dr Aneta Czernatowicz-Kukuczka oraz dr Ewa Szumowska, a także naukowcy z Uniwersytetu SWPS (Kamil Izydorczak) i PAN (Marta Kołczyńska). – To jak dotąd największy na świecie projekt badawczy, badający wiarygodność zgłaszanych wyników naukowych i przykład tego, jak współpraca na dużą skalę może pomóc w rozwiązaniu pytań, na które żadna pojedyncza grupa badawcza nie byłaby w stanie odpowiedzieć samodzielnie – komentuje współautor analizy Gustav Nilsonne z Instytutu Karolinska. Naukowcy nie tylko sprawdzali, czy stare wyniki da się powtórzyć, ale zrobili coś dodatkowego. Grupa blisko 500 niezależnych analityków dostała te same surowe dane i to samo pytanie, ale każdy mógł je przeanalizować po swojemu. Gorzka pigułka. Liczby, które dają do myślenia Wyniki opublikowane w „Nature” są jak zimny prysznic. Okazało się, że zaledwie 49% badanych twierdzeń z nauk społecznych udało się pomyślnie zreplikować, czyli powtórzyć z podobnym skutkiem przy użyciu tych samych danych. Jeszcze bardziej niepokojący jest spadek tzw. wielkości efektu. Mediana siły zjawisk opisanych przez naukowców spadła z 0,25 w oryginałach do zaledwie 0,10 w nowych próbach. To oznacza, że wiele opisywanych w mediach „rewelacji” w rzeczywistości jest znacznie słabszych i mniej istotnych, niż sądzono. Badanie pokazało też, że naukowcy patrząc na te same liczby, wyciągają różne wnioski. Wystarczy, że jeden badacz inaczej „oczyści” dane lub użyje innego programu statystycznego, a wynik może diametralnie się zmienić. Czy nauce można jeszcze ufać? Nowy standard prawdy Czy to oznacza, że nauka to tylko zgadywanka? Absolutnie nie. Naukowcy z projektu SCORE wskazali rozwiązanie: otwartość danych. Jeśli autorzy badania udostępniają swój kod i surowe wyniki, szansa na poprawne odtworzenie ich sukcesu wzrasta z 74% do aż 91%. Główny wniosek jest jasny: obiektywizm w nauce nie polega na znalezieniu jednej „świętej” interpretacji, ale na pokazaniu wszystkich możliwych ścieżek, którymi można dojść do prawdy. – Wyniki te nie podważają wiarygodności wcześniejszych badań, lecz zwracają uwagę na to, że przedstawianie pojedynczej analizy często nie odzwierciedla faktycznego stopnia niepewności empirycznej, a ignorowanie zmienności analitycznej może prowadzić do nieuzasadnionego zaufania do uzyskanych wyników – tłumaczy Balázs Aczél z Uniwersytetu Loránda Eötvösa w Budapeszcie, jeden z kierowników badania. Drugi kierownik badań, Barnabás Szászi z Uniwersytetu Loránda Eötvösa oraz Uniwersytetu Korwina w Budapeszcie zwraca uwagę na to, że konieczne jest szersze stosowanie podejścia, które ukazuje wiele możliwych konkluzji, zwłaszcza w kwestiach o dużym znaczeniu naukowym czy społecznym. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Francis Bacon – polityk, mąż stanu i filozof, który zostawił po sobie metodę naukową
Francis Bacon, najmłodszy syn Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, od najmłodszych lat przejawiał wyjątkową światłość i racjonalność. Królowa Elżbieta Wielka pod wrażeniem jego niezwykłej dojrzałości nazywała go nawet „młodym lordem strażnikiem”. Jednak racjonalność nie zawsze chodzi w parze z moralnością.
Spis treści: Edukacja przyszłego męża stanu Przyjaciel i oskarżyciel Rozrzutność i korupcja Fundamenty oświecenia Życie Francisa Bacona, późniejszego lorda Verulam i wicehrabiego St Albans, rozpoczęło się 22 stycznia 1561 w York House przy Strand w Londynie. Przyszedł na świat w bogatej i ustosunkowanej rodzinie. Był najmłodszym synem sir Nicolasa Bacona, Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, oraz jego drugiej żony, córki sir Anthony’ego Cooke’a i szwagierki lorda Burghleya, wielkiego ministra królowej Elżbiety I. Edukacja przyszłego męża stanu Edukację rozpoczął bardzo szybko. Miał zaledwie 13 lat, gdy wraz ze starszym bratem Anthonym został wysłany na studia do Trinity College w Cambridge. Ukończył je już w grudniu 1575 roku. Rok później zapisał się na studia prawnicze w Honourable Society of Gray’s Inn – tej samej szkole, do której uczęszczał jego brat Anthony. Program nauczania uznał jednak za przestarzały i później określił swoich nauczycieli jako „ludzi bystrych umysłów, zamkniętych w swoich celach z kilkoma autorami, głównie Arystotelesem, ich dyktatorem”. On sam opowiadał się za nowym humanizmem renesansowym, w przeciwieństwie do dominujących w ówczesnej Anglii arystotelizmu i scholastyki. Jego niespokojny duch i niechęć do nieznającej sprzeciwu doktryny sprawiły, że już po roku opuścił szkołę, by pracować pod kierunkiem sir Amyasa Pauleta, ambasadora Wielkiej Brytanii we Francji, podczas jego misji w Paryżu. Po dwóch i pół roku musiał jednak wrócić do Anglii z powodu nagłej śmierci ojca. Był najmłodszym dzieckiem, więc spadek po ojcu był niewielki. W związku z tym desperacko szukał sposobu na utrzymanie się. Nie uzyskawszy stanowiska na dworze, na co bardzo liczył, powrócił do Gray’s Inn i studiów prawniczych. W 1582 roku został dopuszczony do palestry. W tym czasie opublikował po łacinie traktat filozoficzny Temporis Partus Maximus („Największe narodziny czasu”), stanowiący wczesny szkic jego przyszłej filozofii przyrody. W 1584 roku został członkiem Izby Gmin jako reprezentant Melcombe, a następnie Taunton (1586), Liverpoolu (1589), Middlesex (1593) i Southampton (1597). W parlamencie zasiadał przez niemal cztery dekady (1584–1617), aktywnie działając w polityce, prawie i na dworze królewskim. W 1586 roku odegrał ważną rolę, opowiadając się za egzekucją Marii, królowej Szkotów. Przyjaciel i oskarżyciel Od około 1591 roku datuje się jego przyjaźń z Robertem Devereux, hrabią Essex i ulubieńcem królowej Elżbiety I. Relacja ta wpłynęła mocno na karierę Bacona. W 1592 roku powierzono mu napisanie traktatu będącego odpowiedzią na antyrządową polemikę jezuity Roberta Parsonsa. Tekst zatytułował „Certain Observations Made upon a Libel”, a Anglię utożsamiał z ideałami demokratycznych Aten w opozycji do wojowniczej Hiszpanii. W 1597 roku Bacon został pierwszym oficjalnie wyznaczonym radcą królewskim (Queen’s Counsel). W tym samym roku otrzymał patent dający mu pierwszeństwo w palestrze. Jednak przełom przyszedł, gdy królowa odwróciła się od Esseksa, a ten został oskarżony o zdradę. Bacon dołączył do grupy powołanej do zbadania zarzutów przeciwko Esseksowi. Zwolennicy hrabiego przyznali, że planował on bunt przeciw królowej. Bacon wszedł również w skład zespołu prawnego kierowanego przez prokuratora generalnego sir Edwarda Coke’a podczas procesu o zdradę. Po egzekucji Esseksa królowa poleciła Baconowi sporządzić oficjalne rządowe sprawozdanie z procesu. Rozrzutność i korupcja Mimo wysokich stanowisk, sytuacja finansowa Bacona pozostawała trudna. Został nawet aresztowany za długi. Jednak po wstąpieniu na tron Jakuba VI (jako Jakuba I Stuarta) w 1603 roku jego los się odmienił. Bacona pasowano na rycerza. W pierwszym parlamencie nowego króla reprezentował St Albans i został komisarzem ds. unii ze Szkocją. W 1605 roku opublikował „The Advancement of Learning’” dedykowane królowi. W 1606 roku poślubił Alice Barnham. W 1613 roku został prokuratorem generalnym, a w 1616 roku nadzorował proces Somerseta. W 1618 roku objął stanowisko Lorda Strażnika Wielkiej Pieczęci, następnie Lorda Kanclerza, a w końcu tytuł barona Verulam, w 1621 roku zamieniony na wicehrabiego St Albans. W tym samym roku skończyła się jego dobra passa. Komisja parlamentarna oskarżyła go o korupcję. Dowody były tak poważne, że Bacon nie podjął się obrony. Na pytanie lordów odpowiedział słynnymi słowami: „Moi lordowie, to mój czyn, moja ręka i moje serce; błagam was o miłosierdzie dla złamanej trzciny.” Został ukarany grzywną 40 tys. funtów, którą w niedługim czasie umorzył sam król. Przez krótki czas był nawet więziony w Tower. Najbardziej dotkliwe było jednak pozbawienie Bacona możliwości sprawowania urzędów i zasiadania w parlamencie. Zachował jednak tytuły. Resztę życia poświęcił studiom i pisaniu. Fundamenty oświecenia Jako filozof Francis Bacon położył fundamenty pod epokę oświecenia. Stał się pierwszym wielkim orędownikiem empiryzmu oraz rozdziału nauki od teologii. Sceptycyzm połączony z metodą naukową miał umożliwić uczonym zaprzestanie oszukiwania samych siebie. Zrozumienie wpływu Bacona, który utrzymywał się przez stulecia, wymaga uświadomienia sobie stanu wiedzy filozoficznej i naukowej – a także edukacji – na początku XVII wieku. Na wszystkich europejskich uniwersytetach, w Kościele oraz w świecie uczonych dominował światopogląd arystotelesowski. Ta filozoficzna teologia była autorytetem, z którego – poprzez logikę dedukcyjną – wyprowadzano wiedzę i jej zastosowania. Podstawowym podręcznikiem był „Organon” Arystotelesa. Natomiast Bacon, stawiając na empirię, opublikował w 1620 roku dzieło zastępcze – „Novum Organum”. Stało się ono nowym podręcznikiem nauk oraz refleksji nad metodą naukową w całej Europie. To właśnie opublikowane po łacinie „Novum Organum” przyniosło Baconowi historyczne miano „ojca empiryzmu”. Sir Francis Bacon zmarł w kwietniu 1626 roku na zapalenie płuc. Ostatnie dni życia spędził w rezydencji Arundel pod Londynem. Według relacji Johna Aubreya Bacon zachorował przez eksperyment. Chcąc sprawdzić wpływ zimna na konserwację mięsa wypchał martwą kurę śniegiem. Silne wychłodzenie miało doprowadzić do choroby i śmierci. Leżąc na łożu śmierci, napisał list do lorda Arundela, porównując się w nim do Pliniusza Starszego, który zginął, badając erupcję Wezuwiusza. W chwili śmierci Francis Bacon miał nadal 22 tys. funtów długu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Do kin wchodzi film „Projekt Hail Mary”. Ile fikcji, a ile nauki jest w produkcjach filmowych sci-fi?
Na ekrany kin trafia ekranizacja powieści Andy’ego Weira „Projekt Hail Mary”. Autor dał nam m.in. świetnie przyjętego i kultowego już „Marsjanina”. Nowa produkcja, podobnie jak „Marsjanin”, osadzona jest na silnej naukowej bazie. Wygląda na to, że współczesna nauka jest już barwniejsza niż fikcja.
Pierwsza scena premierowego filmu „Projekt Hail Mary” pokazuje budzącego się, zdezorientowanego mężczyznę, obok którego znajdują się dwa martwe ciała członków jego załogi. Mężczyzna jest astronautą-naukowcem, zmierzającym ku odległym układom planetarnym. Jest zupełnie sam i teraz to od niego zależy ocalenie życia na Ziemi. Od „Marsjanina” po „Projekt Hail Mary” Ta międzygwiezdna historia urodziła się w umyśle Andy’ego Weira, autora książki z 2021 roku o tym samym tytule. Weir zasłynął historiami, w których błyskotliwi samotnicy muszą „wykombinować naukowo” wyjście z sytuacji, aby ocalić świat. Karierę rozpoczął książką „Marsjanin” z 2011 roku, w której bohater Mark Watney (grany przez Matta Damona w ekranizacji) przeżywa na Marsie m.in. dzięki temu, że uczy się uprawiać ziemniaki na Czerwonej Planecie. Nota bene w marsjańskim regolicie występuje tak duże stężenie nadchloranów – wysoce reaktywnych i łatwo rozpuszczających się w wodzie soli i estrów kwasu nadchlorowego – że szanse na grządkę z ziemniakami są praktycznie zerowe. Weir słynie z tego, że jego książki są głęboko osadzone w nauce. Posuwa się nawet do wykonywania obliczeń z mechaniki orbitalnej i astrofizyki gwiazdowej, aby historie były jak najbardziej realistyczne, mimo że pozostają fikcją. Ta pełna pasji „nerdowskość” przyniosła mu wielu fanów. Pozaziemskie życie Główny bohater historii Ryland Grace (grany przez Ryana Goslinga) wyrusza w międzygwiezdną podróż, aby zrozumieć, dlaczego Słońce umiera. Podobnie jak Watney w „Marsjaninie”, musi wykorzystać wiedzę z wielu dziedzin nauki – biologii molekularnej, fizyki neutrin i innych – aby rozwiązać kryzys. Ciekawe, że w fabule ten samotny badacz został zdyskredytowany przez środowisko naukowe za przekonanie, że woda nie musi być konieczna do powstania życia. To, co w fabule czyni z bohatera persona non grata, w rzeczywistości jest coraz częściej rozważanym tematem. W 2024 roku pisaliśmy, iż grupa naukowców z MIT wykazała, że 19 z 20 aminokwasów budujących białka ziemskiego życia pozostaje przez długi czas stabilne w 98% kwasie siarkowym. Te przełomowe badania pokazały, że nie tylko woda może być odpowiednim rozpuszczalnikiem dla związków chemii organicznej i życia. Czym jest życie, Wszechświat i cała reszta? Weźmy na przykład astrofaga – fikcyjny mikroorganizm kosmiczny, który jest kluczowy dla fabuły. Astrofag to termin raczej z obszaru fikcji naukowej niż nauki, choć czasami pojawia się w różnych debatach astrobiologicznych. Oznacza organizm lub zjawisko „pożerające” materię kosmiczną – np. energię gwiazd, gaz czy promieniowanie. Weir wymyślił go jako „czarną materię”, zdolną do pochłaniania ogromnych ilości promieniowania gwiazdowego i ponownego emitowania energii, co umożliwia podróże międzygwiezdne. Weir zadbał o to, by biologia i chemia astrofaga były zgodne z tym, co mogłoby istnieć w Galaktyce. I tutaj pada pytanie zarówno o naturę życia pozaziemskiego, jak i o samą definicję życia. Wchodzimy w tym miejscu w obszar poszukiwań życia pozaziemskiego. A szukamy go poprzez m.in. detekcję gazów uznawanych za metabolity organizmów żywych oraz analizy próbek pobranych w z miejsc, do których mogliśmy dolecieć. Samotny geniusz kontra rzeczywistość Zastanawia mnie jedno. W produkcji cały ciężar ratowania świata spada na jednego człowieka, który niejako wie wszystko. Jest w stanie z lekkością poruszać się w wielu wyspecjalizowanych dziedzinach. Ta potrzeba jednego bohatera, którą widać również w innych wielkich i mocno osadzonych w nauce produkcjach jak „Interstellar” czy „Grawitacja”, stoi w ogromnej sprzeczności z tym, co widać w prawdziwych laboratoriach. Współczesna nauka jest bardzo wyspecjalizowana. Nawet w jednej dziedzinie istnieją daleko idące podziały. A co dopiero w kilku, nawet przenikających się dziedzinach. Trudno o naukowca, który płynnie przechodziłby z jednej do drugiej. Za każdym współczesnym dokonaniem stoi długi szereg naukowców, a lista autorów danej pracy naukowej jest często dłuższa niż sam opis odkrycia. Przekonanie, że można to zrobić w pojedynkę, jest chyba najmniej naukową częścią większości produkcji SF. Źródło: Science Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Będziemy mieli kolejnego noblistę. Amerykański naukowiec dostanie polskie obywatelstwo
Profesor Victor Ambros, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny z 2024 roku, stara się o polskie obywatelstwo. Naukowiec mówi o hołdzie dla swoich przodków i chęci wzmocnienia pozycji Polski w świecie. W Warszawie wygłaszał wykład oraz spotkał się z młodzieżą oraz premierem Donaldem Tuskiem.
Prof. Victor Ambros jest wybitnym amerykańskim biologiem molekularnym, ma też polskie korzenie. Aby do nich wrócić, zdecydował się na formalne wytąpienie o polskie obywatelstwo. Poza tym chce też zaangażować się w działania wzmacniające polską naukę i pozycję Polski w świecie. Kim jest Victor Ambros? Urodził się 1 grudnia 1953 roku w Hanover, w stanie New Hampshire (USA). Jego ojciec, Longin Ambros, był Polakiem, urodzonym w Dorgiszkach, w dawnym województwie wileńskim. Dziś to terytorium Białorusi. W czasie drugiej wojny światowej został deportowany do III Rzeszy i pracował jako robotnik przymusowy. Ambros zaczynał karierę akademicką na Uniwersytecie Harvarda, by następnie przenieść się do Dartmouth College. Od 2008 roku związany jest z University of Massachusetts Medical School, gdzie zajmuje stanowisko Silverman Professor of Natural Sciences oraz współdyrektora RNA Therapeutic Institute. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Osobisty gest wobec rodziny Wątek przywrócenia obywatelstwa ma dla Ambrosa wymiar prywatny: podkreśla, że traktuje to jako sposób uhonorowania ojca, ciotki i całej rodziny. – Moim jedynym łącznikiem z Polską był ojciec: to on pochodził z Polski. Trzeba jednak pamiętać o realiach tamtych czasów: były to lata 50-te XX wieku i nie wszyscy dziś zdają sobie sprawę, że w Stanach Zjednoczonych wielu imigrantów nie przekazywało swojego języka dzieciom [...]. Ożenił się z Amerykanką i zamieszkał w Vermont, w miejscu, gdzie nie było żadnej polskiej społeczności. Z jakiegoś powodu doszedł do przekonania, że nie powinien mówić po polsku do swoich dzieci, a była to jedyna okazja, by ten język nam przekazać – powiedział naukowiec w wywiadzie dla PAP. Plan dla polskiej nauki Victor Ambros chce także współpracować z polskim środowiskiem naukowym i ściągać do Polski najzdolniejszych młodych naukowców. Po rozmowie z premierem podkreślano, że rząd wyraża gotowość do wsparcia tej inicjatywy. Ambros chce wykorzystać rozgłos po otrzymaniu Nagrody Nobla i wzmocnić atrakcyjność Polski jako miejsca do pracy badawczej. Nagroda Nobla dla Vitora Ambrosa Nagroda Nobla, którą prof. Victor Ambros otrzymał w 2024 roku wspólnie z Garym Ruvkunem, dotyczy odkryć związanych z mikroRNA i mechanizmami regulującymi aktywność genów. Ten kierunek badań jest opisywany jako przełomowy dla biologii molekularnej, a jego znaczenie łączone jest także z nowymi możliwościami w diagnostyce i leczeniu chorób rzadkich. Wizyta w Warszawie W czwartek 12 marca 2026 spotkał się w premierem Donaldem Tuskiem, który potwierdził, że Ambros spełnił już wszystkie formalne wymogi i wkrótce zostanie mu nadane polskie obywatelstwo. Spotyka się też z młodzieżą z XXVII Liceum Ogólnokształcącego im. T. Czackiego w Warszawie, by edukować o chorobach rzadkich; spotkanie organizuje Fundacja AGO Alliance Poland, współpracująca z nim przy poszukiwaniu terapii dla pacjentów z ultrarzadką chorobą, czyli syndromem AGO. Tego samego dnia ma w planie konferencję na Uczelni Łazarskiego w Warszawie W piątek 13 marca 2026 noblista będzie gościem całodniowej konferencji organizowanej w ramach obchodów w Polsce Dnia Chorób Rzadkich przez AGO Alliance Poland, Warszawski Uniwersytet Medyczny oraz IMOL (Międzynarodowy Instytut Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk). W wydarzeniu udział wezmą nie tylko naukowcy, ale też pacjenci z chorobami rzadkimi. Źródła: Nauka w Polsce, Interia, Dziennik
Jedno zdanie uczyniło go nieśmiertelnym. Tak Kartezjusz zmienił myślenie o świecie
„Myślę, więc jestem” – napisał René Descartes, znany jako Kartezjusz. Ten XVII wieczny matematyk, fizyk i filozof należał do grona najbardziej wpływowych intelektualistów ówczesnej Europy. Zapoczątkował nurt XVII-wiecznego racjonalizmu, a jego sposób postrzegania rzeczywistości stał się fundamentem dla późniejszych filozoficznych systemów, m.in. Spinozy i Leibniza.
Spis treści: Edukacja jezuicka Między matematyką a filozofią Rozprawa o metodzie Kartezjusz – fizyk i matematyk Śmierć uczonego René Descartes, zwany Kartezjuszem urodził się we francuskim miasteczku La Haye en Touraine 31 marca 1596. W XIX wieku, pragnąc oddać hołd uczonemu, nazwę miasteczka zmieniono na Descartes. Przyszły filozof urodził się w zamożnej, lecz naznaczonej tragedią rodzinie. Jeanne Brochard, matka Kartezjusza, zmarła zaledwie rok po jego narodzinach, natomiast zajęty sprawami urzędowymi ojciec Joachim Descartes nie interesował się potomstwem i po śmierci żony oddał dzieci na wychowanie swojej matce. Edukacja jezuicka Kartezjusz miał około dziesięciu lat, gdy w 1606 roku, został wysłany do kolegium jezuitów w La Flèche. Pozostał tam przez kolejne osiem lat. Doktryna i szkolnictwo jezuickie miało na niego ogromny wpływ. Wpływ często przez niego nieuświadomiony, jednak mający swoje odbicie w jego poglądach. W 1615 René Descartes wstąpił na Uniwersytet w Poitiers, gdzie rok później uzyskał tytuł bakałarza oraz licencjat z prawa kanonicznego i cywilnego. Wydawało się, że jego ścieżka naukowa jest już pewna, jednak zamiast niej wybrał karierę wojskową. W 1618 roku Kartezjusz zaciągnął się do armii księcia Maurycego Nassau. Należał do korpusu inżynieryjnego, gdzie zajmował się praktycznymi zastosowaniami matematyki, projektując różnorodne maszyny mające chronić i wspierać żołnierzy w walce. W pewnym sensie można powiedzieć, że podążył ścieżką wytyczoną przez Leonarda da Vinci, który również parał się inżynierią wojskową i budował machiny wojenne na potrzeby kampanii Cezarego Borgii. Między matematyką a filozofią W okresie służby wojskowej poznał Isaaca Beeckmana, niderlandzkiego filozofa, matematyka i fizyka uważanego za jednego z prekursorów mechanicyzmu w nauce. Przyjacielska relacja z Beeckmanem rozbudziła w Kartezjuszu intensywne zainteresowanie naukami ścisłymi. Filozof opuścił szeregi armii w 1619 roku, ponownie kierując się ku nauce. Kolejna dekada naznaczona była licznymi podróżami, pracami matematycznymi i filozoficznymi zainspirowanymi spotkaniami z wybitnymi postaciami ówczesnej nauki. W 1630 Kartezjusz przeprowadził się do Amsterdamu, gdzie pracował nad szkicami „Dioptrique” i „Meteors”, które prawdopodobnie miały być częścią większego dzieła „Le Monde” (Świat). W 1632 przeprowadził się do Deventer, by nauczać Henrego Reneriego (1593–1639) swojej fizyki. Reneri stanie się jednym z największych propagatorów filozofii kartezjańskiej. W 1633, gdy traktat „Le Monde” był gotowy do publikacji Kartezjusz, usłyszawszy o potępieniu Galileusza przez Kościół, zdecydował się go nie wydawać. System kosmologiczny Kartezjusza przyjmował, podobnie jak Galileusza, heliocentryczny model Kopernika. René Descartes jest też autorem jednego z najsłynniejszych zdań w historii filozofii: cogito ergo sum – „myślę, więc jestem”. Stanowi ono fundament jego koncepcji Res Cogitans, co dosłownie tłumaczy się jako „rzecz myśląca”. W jego ujęciu oznaczało substancję myślącą – sferę czystej myśli oddzieloną od świata fizycznego, czyli świadomość. Natomiast Res Extensa oznacza „rzecz rozciągłą” i reprezentuje świat materialny. Te dwa pojęcia stanowią według filozofii Kartezjusza podstawę dualizmu umysł–ciało. Zaproponowany przez niego dualizm ukształtował całe stulecia rozwoju nauki, utrwalając ideę, że nasza zdolność do myślenia jest właśnie tym, co powołuje nas do istnienia lub czyni nas realnymi. Dla Kartezjusza sam akt kwestionowania rzeczywistości był dowodem, że coś musi owo kwestionowanie wykonywać – jakaś myśląca rzecz (Res Cogitans). Na tej podstawie wysnuł wniosek, że umysł (Res Cogitans) i ciało (Res Extensa) są oddzielne, przy czym umysł stanowi prawdziwą istotę człowieka. Prowadząc rozważania szedł ścieżką wyznaczoną wcześniej przez św. Augustyna. Ten wczesnośredniowieczny filozof w rozprawie „O państwie Bożym i O Trójcy Świętej” opisał podobną ideę. Stwierdził: „jeśli się mylę, to jestem” (si fallor, sum). Oznacza to: nawet jeśli błądzę lub się mylę, to i tak muszę istnieć, skoro mogę się mylić. Wychowany przez jezuitów Kartezjusz musiał znać tę ideę. W 1635 Helena, służąca Kartezjusza, urodziła dziewczynkę, której nadała imię Francine. Według aktu chrztu z 28 lipca 1635 ojcem dziewczynki był właśnie Kartezjusz. Rozprawa o metodzie Najważniejsze prace René Descartesa powstały podczas jego pobytu w Holandii. W 1637 roku opublikował zbiór „Essais”, w którym znalazła się zarówno filozoficzna „Rozprawa o metodzie” (Rozprawa o metodzie dobrego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach), jak też trzy traktaty poświęcone matematyce i fizyce. W jednym z nich, w „La Géométrie”, po raz pierwszy połączył geometrię z algebrą. Argumentował, że geometria nie posiada własnej ścisłej procedury, natomiast algebra jest zbyt abstrakcyjna bez odniesienia do intuicyjnych figur. W „La Géométrie” pojawiło się wiele nowych koncepcji. Wśród nich definicja funkcji i zmiennej, zapis dodatnich i ujemnych liczb znakami „+” i „–”, oznaczenia niewiadomych literami x, y, z, a stałych a, b, c, a także symbol potęgi i idea liczby nieskończenie wielkiej. Kartezjusz proponował, by całą naturę opisywać za pomocą pojęć mechaniki i geometrii. Zaproponował również sposób przedstawiania punktu na płaszczyźnie za pomocą pary liczb, co stało się podstawą opracowania układu współrzędnych. Kartezjusz – fizyk i matematyk Możliwość opisywania krzywych równaniami matematycznymi dała początek geometrii analitycznej, a wykorzystanie metod algebraicznych do badania właściwości krzywych przygotowało grunt pod rozwój rachunku różniczkowego i całkowego, a później także geometrii różniczkowej. Kartezjusz zapoczątkował również systematyczne badania nad teorią równań algebraicznych. Opracował regułę pozwalającą oszacować liczbę pierwiastków równania na podstawie jego stopnia oraz stworzył nowe metody rozwiązywania równań trzeciego i czwartego stopnia. Zajmował się także analizą krzywych, wśród których najsłynniejszą jest tzw. liść Kartezjusza. Jego prace z zakresu fizyki sprawiły, że uznaje się go za jednego z prekursorów fizyki klasycznej. Skoncentrował się głównie na mechanice i optyce geometrycznej. Wprowadził pojęcie pędu oraz sformułował zasadę jego zachowania, choć nie traktował pędu jako wielkości wektorowej. Twierdził również, że ciśnienie atmosferyczne maleje wraz z wysokością. Niewykonana pozostała jego próba skonstruowania urządzenia do szlifowania soczewek o kształcie hiperbolicznym. Śmierć uczonego W 1649 roku Kartezjusz przeniósł się do Sztokholmu na osobiste zaproszenie królowej Krystyny. Królowa chciała, by filozof został jej osobistym nauczycielem i doradcą. Niestety, wyznaczyła mu dość niefortunne godziny spotkań. Zajęcia miały odbywać się o godz. 6 rano. Dla nienawykłego do szwedzkiego chłodu Kartezjusza było to nie lada wyzwanie. Wyzwanie, które niestety zakończyło się ciężkim zapaleniem płuc. Zmarł 11 lutego 1650 roku. Szesnaście lat później jego szczątki przewieziono z powrotem do Francji. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
„Zegar zagłady” znów przesunięty. Według naukowców do końca ludzkości pozostało 85 „sekund”
Już nie 89, a 85 symbolicznych sekund dzieli nas od zagłady ludzkości według naukowców z amerykańskiego Bulletin of the Atomic Scientists. Stworzony przez nich w 1947 roku „zegar zagłady” ma ostrzegać przed zagrożeniami, jakie sami sobie zgotowaliśmy, w tym zbrojeniami nuklearnymi i zmianami klimatycznymi.
27 stycznia 2026 roku tzw. Zegar Zagłady (Doomsday Clock) został ustawiony na czas 85 sekund do północy, która symbolizuje moment, gdy Ziemia stanie się niezdatna do zamieszkania. Decyzja podjęta przez naukowców wynika z braku wystarczającego postępu w walce z zagrożeniami, takimi jak ryzyko nuklearne, kryzys klimatyczny oraz tzw. technologie destabilizujące. Co grozi zagładą ludzkości i dlaczego naukowcy nas ostrzegają? Naukowcy zwrócili szczególną uwagę na wygasający 4 lutego 2026 układ o redukcji zbrojeń strategicznych między USA a Rosją, co może doprowadzić do ponownego „wyścigu zbrojeń”. Wskazali też na liczne konflikty zbrojne z udziałem państw posiadających broń atomową, w tym wojnę w Ukrainie oraz starcia na Bliskim Wschodzie i w dalszych rejonach Azji. Poza tym wymienili zagrożenia związane z biologią syntetyczną oraz dezinformacją, w czym coraz wyraźniejszy udział mają technologie sztucznej inteligencji. Przedstawiciele organizacji podkreślają jednak, że skoro to ludzie stworzyli te zagrożenia, mają oni również moc ich ograniczenia poprzez poważne zaangażowanie władz na wszystkich szczeblach. Historia Zegara Zagłady Został on stworzony w 1947 roku, przez grupę badaczy znaną jako Chicago Atomic Scientists, uczestniczących wcześniej w Projekcie Manhattan. Pierwotnie symbol ten miał ostrzegać przed wyścigiem zbrojeń nuklearnych między USA a Związkiem Radzieckim. Na początku Zegar ustawiono na 23:53, a północ miała symbolizować zagładę ludzkości. Do dziś czas na zegarze był zmieniany już 27 razy, odzwierciedlając zmiany w poziomie globalnego bezpieczeństwa. Jeszcze w 2021 roku był ustawiony na 100 sekund przed północą. Najdalej od katastrofy – aż 17 minut – ludzkość znajdowała się w 1991 roku, po zakończeniu zimnej wojny i podpisaniu traktatu START I. W 2007 roku zakres monitorowanych zagrożeń rozszerzono o zmiany klimatyczne, a w późniejszych latach dodano także technologie zakłócające i zagrożenia biologiczne. Od 2020 roku czas Zegara zaczęto podawać w sekundach zamiast w minutach, co miało podkreślić narastające zagrożenie. Obecnie o ustawieniu wskazówek decyduje Rada ds. Nauki i Bezpieczeństwa (Science and Security Board) w konsultacji z Radą Sponsorów, w skład której wchodzi ośmiu laureatów Nagrody Nobla z różnych dziedzin, w tym m.in. chemik Roald Hoffmann, fizycy Brian Schmidt, Frank Wilczek i Jerome Friedman czy biochemik Richard Roberts. Źródło: CNN, Bulletin of the Atomic Scientists Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
Gustave Eiffel chciał, by sławna paryska wieża stała się „panteonem nauki”. Dlatego na jej konstrukcji wyryto nazwiska 72 wybitnych mężczyzn – naukowców, inżynierów i przemysłowców. Kobiety zostały wówczas pominięte, ale decyzją merki fracuskiej stolicy, Anne Hidalgo, ma się to zmienić. Do mężczyzn dołączą 72 naukowczynie, a wśród nich znalazła się polska reprezentantka: Maria Skłodowska-Curie.
28 stycznia 2026 merka Paryża Anne Hildago ogłosiła przełomowy krok w historii symbolu Francji. Do 72 wyrytych na wieży Eiffla w XIX wieku mężczyzn nauki dołączą 72 pominięte przez jej twórców kobiety. Kto znajdzie się na Wieży Eiffla? Razem z Marią Skłodowską-Curie, dwukrotną zdobywczynią Nagrody Nobla (z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r.) na wieży znajdzie się także jej córka: Irene Joliot-Curie, również laureatka prestiżowej nagrody (z chemii w 1935 r.). Oprócz polskich akcentów na liście nazwisk umieszczono także Angelique du Coudray – pionierkę położnictwa z XVIII wieku, Rosalind Franklin – brytyjską fizykochemiczkę czy m.in. Jeanne Barret – botaniczkę uznawaną za pierwszą kobietę, która opłynęła świat. Choć wiele z tych nazwisk nie jest szeroko znanych, ich upamiętnienie na wieży Eiffla ma ogromne znaczenie symboliczne dla historii nauki i walki o równość. Dzięki temu możemy to zmienić. Historyczne wyrównanie – gdzie pojawią się nazwiska? Według planów nazwiska kobiet mają zostać wyryte na pierwszej kondygnacji wieży Eiffla, w sposób identyczny jak nazwiska ich męskich poprzedników – złotymi literami i tym samym krojem pisma. To ma nadać kobietom nauki należne im miejsce w historii francuskiej i światowej nauki. Inicjatywa Anne Hidalgo trafi do francuskich akademii Lista 72 kobiet-naukowczyń zostanie przekazana do zaopiniowana trzem francuskim instytucjom naukowym: Akademii Nauki, Akademii Technologii i Akademii medycyny. Ich stanowisko będzie kluczowe przed podjęciem ostatecznej decyzji i rozpoczęciem pracy nad projektem. Merostwo Paryża nie podało na razie daty ukończenia upamiętnienia. Kiedy i z jakiej okazji powstała wieża Eiffla? Wieża Eiffla stanęła w Paryżu 31 marca 1889 roku. Prace budowlane rozpoczęto pod koniec stycznia 1887 roku i ukończono po dwóch latach, dwóch miesiącach i pięciu dniach. Wybudowano ją z okazji światowej wystawy mającej odbyć się we francuskiej stolicy i początkowo nazywała się „wieżą trzystumetrową”. Była wspólnym dziełem Gustava Eiffela, Maurice’a Koechlina i Émile’a Nouguiera, a do pracy przy jej stworzeniu zatrudniono 50 projektantów, 150 pracowników fabryki i około 300 robotników. Chociaż początkowo mierzyła 312 metrów i 27 centymetrów, to obecnie stojące na niej anteny jeszcze ją zwiększają – obecnie wznosi się na 330 metrów. Gustav Eiffel, odpowiedzialny za realizację projektu, był uznanym konstruktorem – zaprojektował m.in. most w Bordeaux, wiadukt w Lyonie czy dworzec w Budapeszcie. Był także właścicielem intratnego przedsiębiorstwa Levallois-Perret, w którym wykonywano wiele potrzebnych do budowy części. Uhonorowanie 72 kobiet – pominiętych przez przedsiębiorcę-konstruktora – to wyraz uznania dla ich osiągnięć oraz krok w kierunku zmiany postrzegania roli kobiet w świecie nauki. Wieża Eiffla, jako jeden z najważniejszych symboli Francji, stanie się także symbolem docenienia wkładu naukowczyń w rozwój cywilizacji. Źródła: naukawpolsce.pl, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska Stacja Antarktyczna poszukuje… informatyka i szefa kuchni. Ruszyła niezwykła rekrutacja
To jedna z najbardziej niezwykłych ofert pracy na świecie. Polska Stacja Antarktyczna im. H. Arctowskiego potrzebuje ludzi gotowych zamieszkać na jakiś czas na krańcu świata. Trwa rekrutacja do kolejnej wyprawy. Czas na decyzję upływa 18 lutego.
Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego jest całoroczną jednostką naukowo-badawczą nazywaną nieformalnie polską „ambasadą” w Antarktyce. Jak wygląda codzienność na polskiej stacji badawczej w Antarktyce? Stacja rozpoczęła swoją działalność blisko pół wieku temu na wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych. Obecnie jest jedną z około czterdziestu tego typu placówek działających w rejonie Antarktyki. Ze względu na odosobnione położenie oraz bywającej skrajnie trudnej pogodzie, stacja wymaga stałej obecności ludzi. Polscy polarnicy nieustannie realizują tam szeroko zakrojone programy naukowe. Stacją kierują Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk (IBB PAN). Aby jednostka mogła sprawnie funkcjonować, na miejscu przebywają nie tylko naukowcy. Niezbędny jest również personel, który zapewnia wsparcie logistyczne i dba o właściwe działanie całej bazy. I właśnie tacy ludzie są teraz poszukiwani do kolejnej ekspedycji. Kto jest poszukiwany? IBB PAN poszukuje członków dwóch zespołów. Pierwszym jest „grupa zimująca”, która będzie pracować w stacji przez okres całego roku – od listopada/grudnia do listopada kolejnego roku). Potrzebni są m.in.: Kierownik wyprawy; Energetyk/Elektryk – będzie odpowiedzialny za m.in. nadzór nad prawidłową pracą elektrowni Stacji, konserwacja, przeglądy i naprawy agregatów prądotwórczych, nadzór nad przepompownią i stacją paliw; Mechanik maszyn budowlanych – odpowiedzialny m.in. za konserwację i remonty ciężkiego sprzętu przeprawowego czy skuterów śnieżnych i pojazdów samochodowych; Administrator systemów IT/Informatyk (w zakres obowiązków wchodzi również obsługa łączności radiowej i satelitarnej); Lekarz/Ratownik medyczny/Pielęgniarz; Operator łodzi – zodiak driver. Z kolei do grupy „letniej”, pracującej w stacji od listopada do końca marca/kwietnia potrzeba: Szefa kuchni; Pomocy kuchennej/Opiekuna części socjalnej; Obserwatora ds. gatunków obcych i antropopresji; Operatora PTS / łodzi z silnikiem zaburtowym (zodiak driver); Mechanika maszyn budowlanych. W komunikacie podkreślono, że podczas pobytu na stacji „wszyscy robią wszystko w miarę swoich możliwości i uprawnień, ponieważ niezbędna jest praca zespołowa.” Tak więc można spodziewać się różnych wyzwań. Jedna z ostatnich ekspedycji uczestniczyła nawet w badaniach archeologicznych! Zgłoszenia przyjmowane są do 18 lutego na stronie Polskiej Stacji Antarktycznej. Wyzwania na krańcu świata Czy warto wziąć udział w wyprawie? – Wyjazd na wyprawę niewątpliwie wiąże się ze sporymi wyrzeczeniami, rozłąką z bliskimi, nierzadko koniecznością opuszczenia swojej strefy komfortu i weryfikacji osobistych przekonań odnośnie swoich umiejętności funkcjonowania w zróżnicowanej społecznie grupie – informuje National Geographic Polska Anna Kloc z IBB PAN. – Zdolności adaptacji, akceptacji odmienności i szeroko pojęta elastyczność oraz życzliwość w stosunku do innych uczestników na pewno sprawią że praca i życie na stacji pozostawią przepiękne wspomnienia na całe życie – dodaje. Nowa stacja jak śmigło W 2018 roku Instytut Biochemii i Biofizyki PAN otrzymał z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotację na modernizację stacji i jej infrastruktury. Dlatego sezon antarktyczny 2026-2027 będzie wiązał się z udziałem uczestników wyprawy z intensywnymi pracami nad budynkiem głównym stacji i w jego wnętrzu oraz pozostałą częścią infrastruktury krytycznej. Powstający nowy budynek stacji jest wyniesiony około 3 metry ponad poziom gruntu. Ma to pozwolić bezpiecznie funkcjonować w ekstremalnych warunkach pogodowych i ograniczy wpływ warunków lodowo-śnieżnych na infrastrukturę. „Nowy budynek pomieści nowoczesne laboratoria, zaplecze socjalne, pokoje mieszkalne, jadalnię z zapleczem kuchennym, bibliotekę, siłownię, chłodnię i mroźnię, co stworzy komfortowe warunki pracy dla zespołów całorocznych i sezonowych” – czytamy na stronie resortu nauki. Z lotu ptaka stacja przypomina nieco śmigło lub rozgwiazdę, bo składa się z trzech części promieniście rozchodzących się z centrum. Źródła: Stacja Arctowskiego, gov.pl, Natonal Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe badania paleontologiczne, czy szczątki prassaka sprzed 215 mln lat. Ekspedycja 2026 zagrożona przez napięcia geopolityczne Kolejna wyprawa na Grenlandię planowana jest na przełom lipca i sierpnia 2026 roku. Jej realizacja zależy jednak od rozwoju sytuacji geopolitycznej, w szczególności relacji między Stanami Zjednoczonymi a Danią. Grenlandia, jako terytorium zależne Danii, znajduje się pod czujnym okiem władz. Już w poprzednich latach skutkowało to wizytami duńskich żołnierzy kontrolujących legalność badań. Zakusy prezydenta Trumpa chcącego przejąć kontrolę nad wyspą nie są bowiem niczym nowym. Mówił już o nich w trakcie pierwszej kadencji. Niedźwiedzki opowiada, że już w poprzednich latach lokalni żołnierze sprawdzali przygotowanie, dokumenty ekipy i to, czy faktycznie badacze zajmują się wykopaliskami, a nie np. szukają cennych dla Stanów Zjednoczonych minerałów. Jak zaznacza dr Niedźwiedzki, ewentualne zamknięcie cywilom dostępu części Grenlandii dla z powodu napięć międzynarodowych mogłoby uniemożliwić realizację ekspedycji. Naukowiec pozostaje jednak w kontakcie z lokalną administracją i monitoruje sytuację, mając nadzieję na kontynuację badań. Marzenie z dzieciństwa, które doprowadziło do wielkich odkryć Dr Grzegorz Niedźwiedzki zainteresował się Grenlandią jako dziecko – zbierając znaczki z wymarłymi zwierzętami. Szczególne wrażenie zrobiła na nim rekonstrukcja ichtiostegi – wczesnego rybopłaza, przodka współczesnych czworonogów, który żył właśnie na tej wielkiej wyspie. Fascynacja tym organizmem ukształtowała jego pasję i ostatecznie doprowadziła do udziału w ekspedycji, podczas której w 2015 roku znalazł fragment czaszki tego wyjątkowego zwierzęcia. To symboliczny moment, w którym dziecięce marzenie przekształciło się w naukowe odkrycie o potencjalnie globalnym znaczeniu. Niedźwiedzki wierzy, że Grenlandia to miejsce jeszcze niewyeksplorowane, kryjące wiele tajemnic ewolucji życia na Ziemi. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dzięki autyzmowi zrozumiała zwierzęta. Temple Grandin – zoolożka, która odmieniła los milionów krów
Temple Grandin jest osobą, której udało się połączyć wrażliwość wynikającą ze spektrum autyzmu z głębokim zrozumieniem zwierząt. Mimo trudności społecznych rozwinęła karierę naukową i stała się uznaną zoolożką oraz działaczką na rzecz osób w spektrum autyzmu. W filmie biograficznym opowiadającym o jej drodze w postać Temple brawurowo wcieliła się Claire Danes.
Spis treści: Dziecięce trudy spektrum autyzmu Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Dobre życie i „dobra smierć”? Działalność społeczna i książki Nigdy nie przestawaj się uczyć Film biograficzny i osiągnięcia naukowe Temple Grandin urodziła się 29 sierpnia 1947 roku w Bostonie w stanie Massachusetts, jako córka Richarda Grandina i Eustacii Cutler. W wieku dwóch lat zdiagnozowano u niej autyzm, który w tamtym czasie był często postrzegany jako forma uszkodzenia mózgu. Lekarze początkowo obwiniali matkę za stan dziecka oraz zasugerowali, że dziewczynka powinna zostać objęta opieką instytucjonalną. Wówczas oznaczało to praktycznie zamknięcie w domu dla osób upośledzonych i spędzenie w nim całego życia. Dziecięce trudy spektrum autyzmu Jednak rodzice nie zgodzili się na to i postanowili zatrzymać córkę w domu, nie szczędząc ani czasu, ani pieniędzy na jej edukację. Stworzona przez intensywna terapia logopedyczna pomogła Temple rozwinąć zdolności komunikacyjne. Grandin zaczęła mówić w wieku czterech lat. Mimo że rodzice zapewniali jej dobre warunki edukacyjne, to konieczność uczęszczania do szkoły ze zdrowymi i nie rozumiejącymi jej przypadłości dziećmi, wymagała odwagi. Temple była często wyśmiewana przez rówieśników. Dziewczyna nie tylko nie mówiła wyraźnie i płynnie, ale miała też różnorodne tiki, których nie mogła kontrolować. Pomimo tych trudności osiągała sukcesy w szkole i zapisała się na studia. W 1970 roku uzyskała licencjat z psychologii w Franklin Pierce College, następnie tytuł magistra nauk o zwierzętach na Arizona State University oraz doktorat z tej samej dziedziny na University of Illinois w Urbana-Champaign. Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Zwierzętami zaczęła interesować się już w szkole średniej. Jednak to wyjazd do Arizony, gdzie jej ciotka prowadziła ranczo, sprawił, że zdecydowała się na karierę w dziedzinie nauk o zwierzętach. Dzięki wyjątkowej zdolności myślenia obrazowego oraz doskonałej pamięci szczegółów zaczęła projektować humanitarne systemy obsługi zwierząt hodowlanych, co z czasem doprowadziło do przełomowych zmian w całej branży. „Zauważyłam, że kiedy kładę ręce na zwierzęciu czekającym w kolejce w Beeflandzie, mogę wyczuć jego zdenerwowanie. Czasami dotyk uspokaja zwierzę. Niektórzy ludzie uważają, że skoro te krowy i byki i tak niedługo zostaną zabite, nie warto ich dobrze traktować. Oto moja odpowiedź: A gdyby tak twoja umierająca babcia była w szpitalu? Jak by ci się podobało, gdyby lekarz powiedział: Och, ta pacjentka jest już na wykończeniu. Możemy ją wyrzucić na korytarz” - napisała Temple Grandin w książce „Byłam dzieckiem autystycznym”. Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Obecnie ponad połowa bydła w USA jest obsługiwana w systemach zaprojektowanych przez nią. Do jej innych działań zawodowych należało m.in. opracowanie standardów dobrostanu zwierząt dla przemysłu mięsnego oraz doradztwo dla dużych firm z branży gastronomicznej i spożywczej. Ta współpraca wywołała wiele kontrowersji i była negowana przez część ruchów prozwierzęcych. Grandin podkreśla jednak, że kluczowe znaczenie ma minimalizowanie stresu i lęku zwierząt, a nie wyłącznie maksymalne wydłużanie ich życia. Zwraca uwagę, że zwierzęta domowe cierpią często z powodu długotrwałej izolacji i braku kontaktu, co również stanowi zaniedbanie ich dobrostanu. Dobre życie i „dobra smierć”? „Wiele osób dziwi się, że choć tak bardzo kocham zwierzęta, to współpracuję z przemysłem mięsnym. Dużo o tym myślałam. Ze wszystkich zwierząt najbardziej lubię krowy, a projektowałam urządzenia dla rzeźni. Patrząc na krowy, zdałam sobie sprawę z tego, że nie byłoby ich, gdyby nie ludzie. A skoro to my doprowadziliśmy do tego, że te zwierzęta są z nami, jesteśmy za nie odpowiedzialni. Powinny przy nas dobrze żyć i mieć dobrą śmierć. Powinniśmy sprawić, by uniknęły stresów. Takie jest moje zadanie” – napisała w książce zatytułowanej „Zrozumieć zwierzęta. Wykorzystywanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt”. Działalność społeczna i książki Temple Grandin zyskała rozpoznawalność po pojawieniu się w książce Olivera Sacksa „Antropolog na Marsie”, wydanej w 1995. Tytuł książki nawiązuje do sposobu postrzegania doświadczeń społecznych przez Grandin. Jeszcze przed publikacją Temple była aktywna w środowiskach zajmujących się autyzmem — po raz pierwszy przemawiała publicznie w latach 80., na prośbę jednego z założycieli Autism Society of America. Jako osoba wysoko funkcjonująca w spektrum autyzmu, Grandin potrafi w wyjątkowo precyzyjny sposób opisać swoje doświadczenia. Mówi o nadwrażliwości na dźwięki i bodźce sensoryczne, które czynią kontakty społeczne bolesnymi. Myśli głównie obrazami, a język traktuje jako umiejętność drugorzędną. Jej wrażliwość na szczegóły i zmiany w otoczeniu pomogła jej lepiej zrozumieć zachowania bydła i innych zwierząt hodowlanych. Grandin zajmuje jednoznaczne stanowisko w sprawach edukacji dzieci autystycznych. Opowiada się za wczesną interwencją i odpowiednim przygotowaniem nauczycieli do pracy z indywidualnymi zainteresowaniami uczniów. Jest zwolenniczką koncepcji neuroróżnorodności i sprzeciwia się idei „całkowitego wyleczenia” autyzmu, argumentując, że jej własne osiągnięcia nie byłyby możliwe bez cech wynikających z autyzmu. Nigdy nie przestawaj się uczyć „Mam siedem zasad udanej dorosłości: podążaj za swoją pasją i naucz się o niej wszystkiego, co możliwe. Żyj. Bądź sobą, ale pamiętaj, żeby się trochę dostosować. Rozwijaj swoje talenty. Doskonałość nie jest możliwa. Ciężko pracuj. Nigdy nie przestawaj się uczyć.” – napisała w książce „Autyzm. Przewodnik. 9 postaw wspierających rozwój dzieci w spektrum”. Film biograficzny i osiągnięcia naukowe W 2010 roku HBO wyprodukowało film zatytułowany po prostu „Temple Grandin” z Claire Danes w roli głównej. Produkcja otrzymała 15 nominacji do nagrody Emmy i zdobyła pięć statuetek, w tym za najlepszy film telewizyjny oraz najlepszą aktorkę dramatyczną. Claire Danes otrzymała również Złoty Glob za swoją rolę. Temple Grandin została uhonorowana wieloma nagrodami, w tym doktoratami honoris causa Uniwersytetu McGill, Uniwersytetu Illinois oraz Duke University. Jest członkinią American Society of Agricultural and Biological Engineers oraz była członkinią zarządu Autism Society of America. Obecnie jest profesorką nauk o zwierzętach na Colorado State University. Ma na swoim koncie kilkanaście książek, z czego wiele stało się bestsellerami. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy sprawdzili, co Boże Narodzenie robi z mózgiem. Wyniki są zaskakujące
Boże Narodzenie od lat fascynuje naukowców. Psychologowie, neurolodzy, lekarze i fizycy analizują, jak świąteczne rytuały wpływają na mózg, emocje, zdrowie i zachowanie człowieka – oraz dlaczego ten wyjątkowy czas potrafi jednocześnie uspokajać, wzruszać i… obciążać organizm.
Spis treści: Rytuały, które porządkują rzeczywistość Światło, zapach i muzyka – jak działają na mózg Świąteczny mózg – co mówią badania Ciemna strona Świąt: zdrowie pod presją Supersoniczny Święty Mikołaj – fizyka w służbie magii Boże Narodzenie okiem naukowców to nie tylko tradycja i magia, ale także fascynujący temat badań z zakresu psychologii, neuronauki, medycyny i fizyki. Naukowcy sprawdzają, jak świąteczne rytuały wpływają na mózg człowieka, emocje i zdrowie, dlaczego w tym okresie czujemy się inaczej niż przez resztę roku oraz skąd biorą się zarówno pozytywne efekty Świąt, jak i ich mniej oczywiste konsekwencje. Rytuały, które porządkują rzeczywistość Niezależnie od tego, czy w grudniu świętujemy Boże Narodzenie, Chanukę czy po prostu przesilenie zimowe, jest to moment szczególny. Naukowcy od lat przyglądają się temu, jak tradycje świąteczne wpływają na nasze mózgi, dobrostan, zdrowie, a nawet rozumienie zasad fizyki. W końcu jak to możliwe, by jeden Święty Mikołaj rozdał prezenty wszystkim grzecznym dzieciom na świecie? Świętowanie składa się z szeregu rytuałów. Niezależnie od tego, czy mówimy o rytuałach religijnych, czy świeckich, są one jednym z fundamentów ludzkiej kultury. W każdej epoce ludzie tworzyli powtarzalne, symboliczne działania, które miały porządkować rzeczywistość, nadawać sens doświadczeniom i wzmacniać więzi społeczne. Wspólne gotowanie, jedzenie, modlitwa, śpiewanie czy symboliczne gesty zgody i pokoju to rytuały obecne w wielu kulturach. Rytuałem może stać się także coroczny seans filmu „Kevin sam w domu”. Psychologowie podkreślają, że właśnie powtarzalność i przewidywalność takich zachowań daje poczucie bezpieczeństwa. Światło, zapach i muzyka – jak działają na mózg Oświetlenie bożonarodzeniowe to coś więcej niż dekoracja. Zimą organizm człowieka szczególnie potrzebuje światła. W krajach skandynawskich stosuje się nawet systemowe doświetlanie przestrzeni publicznych, by przeciwdziałać sezonowym spadkom nastroju. Badania pokazują, że ciepłe, bursztynowe światło charakterystyczne dla świątecznych iluminacji sprzyja produkcji melatoniny – hormonu związanego z relaksem i snem. Migotanie świateł angażuje obwody neuronalne odpowiedzialne za rytm i koncentrację, co może potęgować uczucie spokoju i radości. Podobnie działają zapachy. Węch jako jedyny zmysł wysyła sygnały bezpośrednio do struktur mózgu odpowiedzialnych za emocje i pamięć, takich jak amygdala i hipokamp. Zapach sosny, cynamonu czy wanilii może błyskawicznie przywoływać wspomnienia i uczucia związane z dzieciństwem i bezpieczeństwem. Dopełnieniem jest muzyka – zarówno wspólne śpiewanie, jak i słuchanie kolęd. Wszystkie te elementy razem sprawiają, że świąteczne zwyczaje mogą realnie wpływać na nasz dobrostan psychiczny. Świąteczny mózg – co mówią badania Dekadę temu japońscy naukowcy przeprowadzili badanie, które wykazało związek pomiędzy poczuciem szczęścia a aktywnością przedklinka – obszaru mózgu odpowiedzialnego za pamięć, autorefleksję i przywoływanie wspomnień. Okazało się, że samo bycie w „świątecznym nastroju” wiązało się z aktywnością tej struktury. W tym samym czasie badacze z Uniwersytetu Kopenhaskiego zaproponowali pojęcie „świątecznego mózgu”. Porównali aktywność mózgu osób obchodzących Boże Narodzenie z osobami, które go nie celebrują. Podczas oglądania świątecznych obrazów u pierwszej grupy silniej aktywowały się obszary związane z duchowością, odczuwaniem bodźców z ciała i rozpoznawaniem emocji innych ludzi. Ciemna strona Świąt: zdrowie pod presją Nie wszystkie skutki okresu świątecznego są pozytywne. Stres, nadmiar obowiązków, presja spotkań rodzinnych i zmiana codziennej rutyny stanowią duże obciążenie dla organizmu. Badania przeprowadzone na University of Pennsylvania wykazały, że w okresie Bożego Narodzenia rośnie liczba hospitalizacji z powodu niewydolności serca. Naukowcy wskazują na stres emocjonalny, przejadanie się, mniejszą aktywność fizyczną i odkładanie wizyt lekarskich jako możliwe przyczyny. Również masa ciała często rośnie w okresie świątecznym. Dane z ostatnich dekad pokazują, że średni przyrost wagi w czasie Świąt jest coraz większy, zwłaszcza w krajach zachodnich. Supersoniczny Święty Mikołaj – fizyka w służbie magii Każdego roku fizycy i matematycy podejmują zabawę intelektualną, próbując obliczyć, jak Święty Mikołaj mógłby dostarczyć prezenty wszystkim dzieciom na świecie. Z obliczeń wynika, że musiałby poruszać się z prędkością około 2900 kilometrów na sekundę – ponad 8 tys. razy szybciej niż dźwięk. Niektórzy badacze spekulują, że pomóc mogłaby dylatacja czasu opisywana przez teorię względności Einsteina albo hipotetyczne tunele czasoprzestrzenne. Nawet przy maksymalnym wykorzystaniu stref czasowych Mikołaj miałby około 31 godzin na dostarczenie setek milionów prezentów – co oznacza ponad dwa tysiące paczek na sekundę. Źródło: University of Pennsylvania, Københavns Universitet Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego właśnie powodu właściwa kolejność jest w tej terapii kluczowa. Gdy fagi podaje się na początku, rozluźniają biofilm i umożliwiają lepsze działanie kolejnych środków. Fagoterapia w Polsce i na świecie Mimo rosnącego zainteresowania nauki, fagoterapia wciąż nie została szeroko wprowadzona. Jest testowana m.in. w Gruzji, Belgii, Australii i USA. W UE brakuje jasnych zasad dotyczących preparatów fagowych. W nielicznych krajach, (m.in. w Belgii), funkcjonuje model „magistral phage”, pozwalający na indywidualne przygotowanie koktajlu fagowego na podstawie próbki od pacjenta. Terapia ta wymaga precyzji i ostrożności, ponieważ każdy fag atakuje tylko określony szczep bakterii. To zarówno zaleta (nie niszczą mikroflory), jak i wada (konieczność personalizacji). W Polsce prowadzi się terapie eksperymentalne, np. w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN. Dr Grygorcewicz, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Badań nad Wirusami Mikroorganizmów, podkreśla potrzebę współpracy między ośrodkami i rozwoju krajowych badań. Jego zdaniem postępy naukowe wymagają pilnego dostosowania przepisów, ponieważ antybiotykooporność staje się jednym z największych globalnych zagrożeń zdrowotnych. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Portret malowany światłem. Niezwykłe „odkrycie” polskiego archeologa w Grecji
Prof. Kazimierz Michałowski, zwany też czasem polskim Indianą Jonesem, odcisnął swój ślad nie tylko w historii, ale też... na ścianie. W starym domu wykopaliskowym w Grecji archeolog dr Wojciech Ejsmond natknął się na jego portret, wykonany 100 lat temu światłem. Skąd się tam wziął?
Pasjonatom archeologii śródziemnomorskiej nie trzeba go przedstawiać. To dzięki prof. Kazimierzowi Michałowskiemu (1901–1981) wiele polskich misji archeologicznych pracuje w tak prestiżowych lokalizacjach jak świątynia Hatszepsut czy Aleksandria. Prof. Michałowski był założycielem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Ta instytucja od ponad 50 lat prowadzi badania archeologiczne na obszarze basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, a teraz również Zakaukaziu. To za jego sprawą w Muzeum Narodowym w Warszawie można podziwiać kolekcję zabytków z Sudanu i Egiptu. Wiele z tych artefaktów jest unikatowych. Śladami Michałowskiego Ta historia to dowód na to, że archeologiem jest się również na wakacjach. Dr Wojciech Ejsmond, badacz z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN wypoczywał w tym roku na greckiej wyspie Delos. Dr Ejsmond był świeżo po lekturze „Wspomnień” autorstwa prof. Michałowskiego. Naukowiec opisał tam swoje pierwsze doświadczenia na wykopaliskach na Delos. Jest tam też opowieść o jego niezwykłym portrecie sprzed 100 lat. Lampa naftowa jak pędzel „Na Delos poza moim skromnym wkładem w opracowanie wyników wykopalisk rozpoczętych przez Francuzów w roku 1904 z funduszów księcia de Loubat została po mnie jeszcze jedna pamiątka: mój portret, a ściślej mówiąc, czarna sylwetka wymalowana na ścianie pokoju stołowego” – wspominał prof. Kazimierz Michałowski w swojej książce. Każdy z członków Szkoły Francuskiej w Atenach prowadzących badana na Delos, musiał zostać uwieczniony w sylwetce, którą wykonywano, obrysowując cień padający na ścianie przy odpowiednio ustawionej lampie naftowej. Dr Ejsmond dostrzegł w czasie wizyty stanowiska archeologicznego na Delos stary dom wykopaliskowy. – Miałem szczęście – wewnątrz zastałem archeologów. Zapytałem o profile na ścianach i odkryłem, że „poczet” w salonie wciąż istnieje. Wśród nich znajduje się także profil Michałowskiego – część swoistego panteonu wielkich archeologów – przekazał National Geographic Polska dr Ejsmond. W panteonie, przy suficie stołówki są też portrety m.in. francuskich archeologów i historyków sztuki prof. Alfreda Laumoniera (1896-1988) i René Valloisa (1882–1962). Niespodziewane odkrycie Dr Ejsmond przyznał, że jego „odkrycie” było dla niego ogromnym zaskoczeniem. – W ogóle nie byłem pewien, czy ten dom wciąż istnieje, a jeśli nawet, to czy profile nie zostały już zamalowane. Po stu latach wszystko wygląda dokładnie tak, jak w wspomnieniach Michałowskiego – nic się nie zmieniło! To uczucie można porównać do ulgi, gdy człowiek spodziewa się najgorszego, a tymczasem spotyka go pozytywne zaskoczenie – relacjonuje archeolog. Dodaje, że profil prof. Michałowskiego od razu rzuca się w oczy, bo znajduje się niemal na środku sali. – Łatwo go rozpoznać po charakterystycznym wąsie i cofniętym czole – mówi dr Wojciech Ejsmond. Warto dodać, że popiersie prof. Kazmierza Michałowskiego zdobi też naukowy panteon obok Muzeum Egipskiego w Kairze. Znajduje się on w gronie tuzów światowej egiptologii. Popiersie polskiego badacza ustawiono tam w 2007 r., w trakcie obchodów 70-lecia działalności polskich archeologów w Egipcie. Grecja była początkiem Jak przypomina dr Ejsmond, Michałowski znalazł się na najpierw na Delos, by wziąć udział w wykopaliskach, a potem powierzono mu przygotowanie monografii poświęconej hellenistycznym portretom rzeźbiarskim odkrytym przez Francuzów. Jego książka „Les Portraits Hellénistiques et Romains” (1932) przyniosła mu międzynarodowe uznanie i do dziś uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł w jego dorobku. Grecja to był początek kariery młodego polskiego „Indiany Jonesa”. Bo działalność na Delos zaowocowała w kolejnych latach polsko-francuską współpracą, w tym powołaniem misji archeologicznej w Edfu – pierwszych badań w Egipcie prowadzonych pod polską flagą. – To właśnie doświadczenia z Delos otworzyły Michałowskiemu drogę do współpracy, która – jak się dziś mówi – „wprowadziła polską archeologię na światowe salony”. A pierwszym z tych salonów był ów skromny salonik na Delos, i dlatego pozostaje on najważniejszy – podsumowuje dr Ejsmond, który sam dziś prowadzi swoje badania w Egipcie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Główna nagroda dla młodego polskiego badacza. 18-latek najlepszym matematykiem Europy
Antoni Łuczak, tegoroczny maturzysta i absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie, zajął pierwsze miejsce w prestiżowym Konkursie Unii Europejskiej dla Młodych Naukowców (EUCYS). Tym samym Polak trzeci rok z rzędu uzyskał w tej rywalizacji najwyższą pozycję. Ale to niejedyny zawodnik z naszego kraju, którego w tym roku nagrodzono. Mamy się czym chwalić!
Jest to jeden z najbardziej prestiżowych konkursów na świecie, w którym nagradzani są bardzo młodzi naukowcy. European Union Contest for Young Scientists, czyli Konkurs Unii Europejskiej dla Młodych Naukowców (EUCYS), jest inicjatywą Komisji Europejskiej, która istnieje od 1989 roku. Polska edycja, znana jako „Odkrycia”, prowadzona jest przez Fundusz ZDOLNI i to tutaj mogą zgłaszać się do współzawodnictwa młodzi naukowcy znad Wisły. Badacze konkurują w różnych kategoriach, które obejmują nauki ścisłe, przyrodnicze, technikę, nauki humanistyczne i społeczne. Antoni Łuczak – matematyk numer jeden Tym razem finał EUCYS 2025 miał miejsce w Rydze. Ta odsłona współzawodnictwa okazała się bardzo szczęśliwa dla polskich reprezentantów. Jedną z czterech równorzędnych pierwszych nagród oraz nagrodę honorową w postaci udziału w London International Youth Science Forum (LIYSF) otrzymał Antoni Łuczak. Jest to tegoroczny maturzysta i absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie. Projekt Antoniego wprowadza nowe metody łączące ze sobą dwie pozornie odległe gałęzie matematyki. Dzięki niemu możliwe jest wykazanie zależności pomiędzy klasyczną geometrią szkolną a bardziej zaawansowanymi koncepcjami. – Wielu uczniów traktuje geometrię jako oderwany przedmiot, bez powiązania z resztą matematyki. Moje badania pokazują, że istnieją takie związki i że można stosować zaawansowaną teorię w dobrze znanym kontekście. Mam nadzieję, że dzięki temu więcej osób zainteresuje się matematyką na poziomie akademickim – mówi laureat. Fakt, że Polak zajął ponownie pierwsze miejsce, nie ma precedensu w historii EUCYS. Jednak za każdym razem główną nagrodę młodzi badacze znad Wisły otrzymują w innej kategorii. Nie tylko matematyka: 3D i nawozy Jury wyróżniło też Emila Pająka, absolwenta V Liceum Ogólnokształcącego im. A. Struga w Gliwicach. Otrzymał on nagrodą specjalną EIROForum w postaci tygodniowego stażu w Institute Laue-Langevin (ILL Award) w Grenoble. Mody badacz opracował unikalny filament, czyli cienką żyłkę do druku 3D. Ten pomysł będzie można zastosować w robotyce miękkiej oraz w medycynie – od projektowania miniaturowych stentów po terapie miażdżycy. Z kolei Zuzannę Kassner, uczennicę I Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Pile, wyróżniono zaproszeniem na Luxembourg International Science Expo. Na jury wrażenie zrobił opracowany przez młodą badaczkę płynny nawóz na bazie nanocząstek chitozanu. Pozwala ograniczyć zużycie wody nawet o 75% w okresach ekstremalnej suszy. I nie powoduje negatywnych skutków dla upraw. Co ciekawe ten nawóz, jest przewidziany do upraw w… kosmosie. Rotacyjne finały EUCYS Międzynarodowe finały EUCYS odbywają się każdego roku w innym europejskim mieście. Tym razem gospodarzem była łotewska Ryga, gdzie w dniach 15–20 września spotkali się młodzi naukowcy. Projekty oceniano pod kątem oryginalności, metodologii i znaczenia społecznego. Laureaci otrzymali nagrody finansowe i specjalne wyróżnienia. Źródło: Fundusz ZDOLNI Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polacy odkryli szczątki zaginionego polarnika – „Najbardziej nietypowe badania w mojej karierze”
Szczątki brytyjskiego badacza Dennisa „Tinka” Bella odkryli przypadkowo polscy polarnicy z Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego. Bell zaginął w 1959 roku. – To najbardziej nietypowe badania w mojej dotychczasowej karierze – powiedział jeden z członków ekspedycji archeologicznej.
Spis treści: „Najbardziej nietypowe badania” Co udało się odkryć? Nie ma wątpliwość, kim był zmarły Na zagadkowe artefakty i ludzkie kości natknęli się w styczniu 2025 roku członkowie grupy 49. Polskiej Wyprawy Antarktycznej. Ich bazą jest Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego usytuowana nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych Natychmiast podjęto decyzję o zorganizowaniu wizji lokalnej przez specjalistów, zanim teren pokryje się śniegiem. Powstała grupa, w której składzie znaleźli się również archeolodzy. „Najbardziej nietypowe badania” – Bez wątpienia to najbardziej nietypowe badania w mojej dotychczasowej karierze. Choć mam doświadczenie polarne – w tym archeologiczne – ale nie miałem dotąd doświadczenia w archeologii glacjalnej – przekazał National Greographic Polska prof. Piotr Kittel, archeolog i geomorfolog, z Uniwersytetu Łódzkiego, który uczestniczył w ratowniczych badaniach archeologicznych. Oprócz niego w zespole znaleźli się antropolożka dr Paulina Borówka z Uniwersytetu Łódzkiego, glacjolog dr Dariusz Puczko z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, archeolog dr Artur Ginter z Uniwersytetu Łódzkiego oraz geodeta Artur Adamek. Szczątki feralnego polarnika wytopiły się z lodowca, ale co ciekawe miejsce znalezienia jego szczątków, nie jest lokalizacją, w której zaginął. Lodowce, pod wpływem grawitacji, przemieszczają swoją masę lodu. Co udało się odkryć? Badacze podeszli do dokumentacji znaleziska w bardzo skrupulatny sposób. Zebrany materiał umieszczono w jednorazowych, ponumerowanych torbach inwentarzowych. Każdy odnaleziony artefakt i ludzkie kości zostały zadokumentowane fotograficznie i umieszczone przestrzennie dzięki sprzętowi GPS RTK. W ten sposób powstał szczegółowy model 3D. Naukowcy posiłkowali się też bezzałogowymi statkami powietrznymi, czyli dronami. Badacze nie zakładali wykopu archeologicznego. – Szczątki leżały głównie bezpośrednio na lodowcu, ewentualnie na niewielkiej, kilkucentymetrowej miąższości, pokrywie morenowej – opisuje prof. Kittel. Odkryto znaczną liczbę artefaktów – przedmiotów, które miał ze sobą Dennis. Wśród nich są zwinięte tekstylia, które zachowały się w dobrym stanie. Poza tym znaleziono: pozostałości brytyjskiej wojskowej radiostacji używanej podczas II wojny światowej; drewniane paliki i fragmenty tekstyliów z brytyjskich namiotów wojskowych; fragmenty bambusowych kijków narciarskich; szklane pojemniki na kosmetyki. pozostałości lampy naftowej lub benzynowej. Co było największych zaskoczeniem dla prof. Kittla? – Zdecydowanie najbardziej zaskoczyła mnie duża ilość szczątków, przede wszystkim artefaktów, na stosunkowo niewielkim obszarze. A także bardzo dobry stan ich zachowania – powiedział ekspert. Prace terenowe zawieszono z powodu rozpoczęcia sezonu akumulacji na lodowcu – zaczęło przybywać lodu i śniegu, co mogło być niebezpieczne dla archeologów. – Największą trudność [w czasie badań – przyp. red.] stanowiły warunki terenowe: lód, a zwłaszcza osuwający się po powierzchni wału lodowo-morenowego gruz i odrywające się od stoku i zsuwające się głazy – wspomina prof. Kittel. Nie ma wątpliwość, kim był zmarły Aby rozwiązać zagadkę, kim był zmarły, ludzkie szczątki zebrano metodą bezkontaktową, aby zapobiec zanieczyszczeniu, w celu dalszej identyfikacji DNA. Obecność artefaktów z połowy XX wieku, głównie brytyjskiego pochodzenia, sugerowała potencjalny związek między odkrytymi szczątkami a znanym wydarzeniem. 26 lipca 1959 roku członek brytyjskiej ekspedycji naukowej, Dennis Ronald Bell (zwany również „Tink”), wpadł do szczeliny po zachodniej stronie Zatoki Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego. Pomimo prób ratunkowych, jego ciała nigdy nie odnaleziono. Polacy przekazali kości Brytyjczykom. W Wielkiej Brytanii dokonano analizy porównawczej DNA i uzyskano potwierdzenie, że znalezione szczątki należały właśnie do Bella. Jakie uczucia towarzyszyły ekspedycji w czasie badań znalezionych szczątków? – Każdy z nas patrzył na temat od innej strony, dla mnie dynamika procesów glacjalnych robiła największe wrażenie. Ale to co nas wszystkich łączyło to radość rozwiązywania tajemnicy i to, że być może przyczyniamy się do zamknięcia sprawy z przed wielu, wielu lat. Jak się okazało skutecznie, Dennis wrócił do rodziny – mówi National Geographic Polska dr Dariusz Puczko. Planowane są dalsze badania. Członkowie polskiej ekspedycji chcą pozyskać środki na ten cel. Być może topniejące lodowce, pod wpływem zmian klimatu, odsłonią kolejne ślady przeszłości. – Monitoring tego terenu będzie prowadzony w okresach letnich – zapowiedział dr Puczko. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jeden z ojców bomby atomowej i laureat Pokojowej nagrody Nobla w jednej osobie – oto Józef Rotblat
Józef Rotblat był drugą osobą polskiego pochodzenia, która otrzymała Pokojową Nagrodą Nobla. Zanim utalentowanemu fizykowi przyznano to wyróżnienie, pracował nad bronią, która podczas II wojny światowej uśmierciła kilkadziesiąt tysięcy osób. Kim był fizyk, który wycofał się z prac nad najbardziej niszczycielską bombą? Za co Józef Rotblat dostał Nobla? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
Spis treści: Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Józef Rotblat w Projekcie Manhattan Działalność na rzecz pokoju na świecie Po udanym teście „Trinity”, Robert Oppenheimer sam siebie nazwał „niszczycielem światów”. Należy jednak pamiętać, że amerykański fizyk nie wynalazł bomby atomowej samodzielnie. Projekt Manhattan był przedsięwzięciem na ogromną skalę, przy którym pracowało wielu naukowców. W samym ośrodku Los Alamos badania prowadziło około 6 tys. ekspertów i inżynierów. Wśród nich znalazł się tylko jeden specjalista z Polski. Był nim Józef Rotblat. Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Przyszły laureat Pokojowej Nagrody Nobla urodził się 4 listopada 1908 roku w Warszawie. Dorastał na Muranowie, w ubogiej rodzinie żydowskiej. Przyszły naukowiec nie miał łatwej drogi do wiedzy i wykształcenia. Rodziców nie było stać, by posłać go do gimnazjum, więc młody Józef uczył się w trzyletniej szkole rzemieślniczej. Po jej ukończeniu, zaczął pracować jako pomocnik elektryka, ale nie zamierzał rezygnować z dalszej edukacji. Wieczorami uczęszczał na wykłady prowadzone w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1932 roku zdobył dyplom magistra fizyki. Jeszcze zanim ukończył szkołę, na jego talencie i intelekcie poznał się Ludwik Wertenstein, kierownik Katedry i Zakładu Fizyki Atomów Wolnej Wszechnicy Polskiej i Pracowni Radiologicznej im. Mirosława Kernbauma Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Rotblat został jego asystentem, a to otworzyło przed nim drzwi do dalszej kariery. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że Wertenstein był studentem i asystentem Marii Skłodowskiej-Curie i znajomym Jamesa Chadwicka. Dysponował więc szerokimi kontaktami w środowisku naukowym, nie tylko w kraju, ale także za granicą. Sprytnym fortelem zapewnił sobie doktorat Wyniki doświadczeń przeprowadzanych prze Rotblata w Pracowni Radiologicznej z czasem stały się podstawą jego rozprawy naukowej. Problem polegał na tym, że Wolna Wszechnica Polska nie mogła przyznać stopnia doktora. Na szczęście nie był to żaden impas. Rotblat został przyjęty na Uniwersytet Warszawski. Jego promotorem został fizyk doświadczalny Stefan Pieńkowski. Józefem Rotblatem zainteresował się sam Chadwick W rzeczywistości był to jedynie sprytny wybieg – Józef Rotblat został przyjęty na UW tylko formalnie, a rozprawa doktorska faktycznie powstała w Wolnej Wszechnicy Polskiej, pod kierunkiem Wertensteina. Sama obrona musiała jednak odbyć się na Uniwersytecie Warszawskim. Niebawem na podstawie jego pracy doktorskiej powstała monografia „Badanie neutronów procesów dezintegracyjnych przy pomocy komory jonizacyjnej i elektrometru Hoffmana”, która zdobyła niemały rozgłos w środowisku naukowym. Szczególne wrażenie wywarła na Jamesie Chadwicku. Angielski fizyk mianował go wykładowcą na Uniwersytecie w Liverpoolu i uczynił swoim współpracownikiem w pracach na cyklotronem. Niebawem złożył mu kolejną propozycję, znacznie większego kalibru. Polski fizyk miał uczestniczyć w pracach nad nową bronią. Józef Rotblat w Projekcie Manhattan W 1939 roku Rotblat zajął się badaniem wykorzystania uranu w celach militarnych. Rządowi Stanów Zjednoczonych zależało na przyspieszeniu tempa prac. W tym celu stworzyli laboratorium w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk, gdzie w ramach Projektu Manhattan miała powstać bomba atomowa. Do grupy naukowców niebawem dołączył zespół Chadwicka z Józefem Rotblatem, któremu powierzono badania nad rozpraszaniem neutronów. Polskiego naukowca zakwaterowano w tym samym domu, co Chadwicków, czyli obok domu samego Roberta Oppenheimera, który w ośrodku badawczym w Los Alamos kierował pracami najwybitniejszych umysłów. Rotblat wycofał się z prac Nie każdy spoglądał przychylnym okiem na naukowca z Polski. W Los Alamos pracowali przede wszystkim Uczeni z USA, Wielkiej Brytanii i Kanady. Józef Rotblat był jednym z niewielu uczestników badań, którzy nie mieli paszportu żadnego z tych krajów. Padły na niego podejrzenia o szpiegostwo. Żeby ukrócić spekulacje na ten temat, Brytyjczycy zaproponowali mu obywatelstwo. Ten jednak odmówił. Jak twierdził, po wojnie planował powrót do Polski. Nie to jednak sprawiło, że Rotblat postanowił porzucić swoją pracę. Szalę przeważyły rozterki natury moralnej. Przerażony skutkami nuklearnej pożogi, w grudniu 1944 roku wycofał się z projektu. Zdecydował się wrócić do Anglii Wrócił do Anglii i tam zaangażował się w prace nad brytyjską techniką jądrową. Początkowo pracował na Uniwersytecie w Liverpoolu. Po jakimś czasie wyjechał do Londynu i podjął pracę w Kolegium Medycznym Szpitala św. Bartłomieja. Skupił się przede wszystkim na badaniach nad wykorzystaniem promieniowania jądrowego w celach medycznych. Osiągał duże sukcesy w tej dziedzinie, za co w 1946 roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo, a wiele lat później (w 1998 roku) – honorowy tytuł szlachecki. Zajmował się medycyną nuklearną, ale sprawa pokoju na świecie wciąż leżała mu na sercu. Działalność na rzecz pokoju na świecie Żeby móc publicznie mówić o skutkach bojowego użycia broni masowej zagłady, w 1946 roku założył Brytyjskie Stowarzyszenie Naukowców-Atomistów. Antywojenne nastawienie ugruntowała w nim wizyta w Hiroszimie, którą odbył 11 lat później. Stał się czołowym krytykiem niebezpiecznej koncepcji odstraszania militarnego. Przekonywał, że nowoczesna broń stanowi realne zagrożenie dla dalszego istnienia ludzkości. W 1955 roku, na łamach czasopisma „Bulletin of the Atomic Scientists”, opublikował artykuł, w którym przedstawił skutki eksplozji amerykańskiej bomby wodorowej nad atolem Bikini. Rotblat został jednym z liderów ruchu Pugwash (Konferencji Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych) – międzynarodowej organizacji, zrzeszającej naukowców i wybitne osobistości życia publicznego. Organizacja postawiła sobie za cel redukcję zagrożenia konfliktami zbrojnymi, zwłaszcza tymi, które stwarzają realne ryzyko użycia broni masowego rażenia. Pokojowa Nagroda Nobla powędrowała do Józefa Rotblata W 1955 roku, w 50. rocznicę nuklearnego uderzenia na Hiroszimę, za swoją działalność Józef Rotblat wraz z ruchem Pugwash został wyróżniony Pokojową Nagrodą Nobla. Norweski Komitet Noblowski uzasadnił swoją decyzję staraniami organizacji na rzecz atomowego rozbrojenia. W trakcie uroczystości Rotblat wypowiedział słowa, które do dziś rezonują w środowisku naukowym i nie tylko: „Przede wszystkim pamiętajcie o swoim człowieczeństwie”. Inne odznaczenia 32 lata później przyznano mu Krzyż Komandorski Orderu Zasługi PRL. 28 sierpnia 1998 roku, postanowieniem Prezydenta RP, za wybitne zasługi dla nauki polskiej Rotblat otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Aż do śmierci działał na rzecz rozbrojenia atomowego Rotblat nigdy nie zrezygnował z pracy na rzecz pokoju. Do końca życia angażował się w działania na rzecz promowania odpowiedzialności naukowców. Wybitny fizyk zmarł w wieku 96 lat, 31 sierpnia 2005 roku w Londynie. Spoczął na cmentarzu Hampstead. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego lubimy się zakładać? Nawet najbardziej znani naukowcy obstawiają zakłady
Uwielbiamy się ekscytować, mieć rację i wpływać na rzeczywistość. Zakładając się, spełniamy wszystkie te potrzeby, nie ryzykując przy tym zbyt wiele.
Spis treści: Potrzeba ekscytacji Zakłady motorem postępu Myślenie magiczne Zakłady Hawkinga W herbaciarni słynnego ośrodka badawczego Bell Laboratories popołudniami spotykali się naukowcy, by w swobodnej atmosferze porozmawiać o intrygujących problemach. Dyskusje często zamieniały się w trudne do rozstrzygnięcia spory i za najlepszy sposób ich zakończenia uznawano zakład. Jego zawarcie potwierdzano wpisem do specjalnej księgi, którą wypełniano przez kilkadziesiąt lat. Do 1990 r., kiedy to „Księga zakładów” zniknęła. Ukradł ją ktoś, kto nie potrafił przegrywać. Dziś taki „numer” niewiele by dał. Naukowe zakłady przeniosły się bowiem do internetu, a tam nic nie ginie. W serwisie Long Bets zawarto już setki formalnych naukowych zakładów. Np. o to, czy do 2030 r. powstaną sterowane całkowicie automatycznie samoloty pasażerskie albo czy w 2060 r. liczba ludności świata będzie mniejsza niż obecnie. Najdłużej na rozstrzygnięcie poczeka zakład o to, czy w 2150 r. będzie żyła przynajmniej jedna osoba urodzona w roku 2000. Potrzeba ekscytacji Nie tylko naukowcy uwielbiają się zakładać. Zakładamy się wszyscy i o wszystko. Każda sytuacja zawierająca element niepewności może być pretekstem do zakładu, a jedyną granicę stanowi wyobraźnia. Pewien Kanadyjczyk założył się o 15 tys. dolarów, że wytrzyma miesiąc mieszkania w męskiej łazience (wygrał). Gwiazdor NBA Shaquille O’Neil założył się z własnym menedżerem, że wejdzie bez zapowiedzi do Białego Domu (powstrzymali go agenci Secret Service). Przed piłkarskim mundialem w 2014 londyńscy bukmacherzy przyjmowali zakłady, czy urugwajski piłkarz Luis Suarez ugryzie w czasie meczu któregoś z rywali. Opłacało się zaryzykować – Suarez chapnął zębami Włocha Giorgio Chielliniego, za co miłośnicy zakładów inkasowali 175 funtów (za jednego postawionego). Jak mówi prof. Tomasz Zaleśkiewicz, kierownik Katedry Psychologii Ekonomicznej SWPS i Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi zakładając się, kieruje nami potrzeba ekscytacji. – Większość ludzi lubi dreszczyk emocji, ale pod warunkiem, że nie wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem. Zakładanie się znakomicie zaspokaja tę potrzebę. To forma hazardu, w której jest więcej zabawy niż zagrożenia. Oczywiście są osoby, które potrzebują silniejszej ekscytacji i zakładają się o wysokie stawki, jednak stanowią mniejszość. W kasynach bywają nieliczni, w kolekturach lotto – miliony – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Zakład o przyszłość świata Zakładamy się też, gdy chcemy dowieść swoich racji. Jeden z najsłynniejszych zakładów zawarli w 1980 r. ekolog Paul Ehrlich i ekonomista Julian Simon. Stawka była niewygórowana – kilkaset dolarów, ale chodziło o... przyszłość świata. Ehrlich, autor głośnej książki „Bomba demograficzna”, przepowiadał, że gwałtowny wzrost liczby ludności nieuchronnie prowadzi do szybkiego wyczerpania surowców, głodu i upadku cywilizacji. Simon patrzył w przyszłość z większym optymizmem. W magazynie „Science” opublikował artykuł, w którym przekonywał, że dzięki coraz doskonalszym, bardziej wydajnym i oszczędnym technologiom do globalnego kataklizmu nie dojdzie. „Pojawią się ludzie z jeszcze lepszymi pomysłami i chociaż wydaje się to nieprawdopodobne, zasoby Ziemi okażą się niewyczerpane” – puentował. Ehrlich odpowiedział, że niewyczerpane są jedynie pokłady głupoty. Dyskusja tak się zaogniła, że Simon zaproponował zakład: jeśli źródła surowców się kończą, ich ceny w ciągu 10 lat mocno wzrosną i chętnie zapłaci Ehrlichowi tę różnicę. Jeśli jednak spadną – Ehrlich zapłaci jemu. By uniknąć zarzutu o manipulację, pozwolił oponentowi wybrać pięć surowców. Następnie dokonali umownego zakupu miedzi, cyny, chromu, niklu i wolframu za 1000 dol. Po 10 latach Ehrlich przesłał oponentowi czek na 576 dol. i 7 centów – o tyle spadły ceny. Mimo że przegrał, nie przejął się porażką. „Julian Simon przypomina faceta, który skoczył z Empire State Building i na wysokości 10. piętra radośnie krzyczy: jest świetnie” – oznajmił na konferencji prasowej. Poniekąd miał rację, bo gdyby założył się o dekadę później, kiedy gwałtownie zaczęły się rozwijać gospodarki Chin i Indii, wygrałby. Obaj mieli argumenty, które mogły zapewnić wygraną, ale żaden nie dysponował pełną wiedzą. Tak dzieje się bardzo często i dlatego przegrywamy zakłady. Zakłady motorem postępu – Mamy naturalną skłonność do przeceniania swojej wiedzy, umiejętności i pamięci. Jesteśmy czegoś absolutnie pewni, a po sprawdzeniu ze zdziwieniem stwierdzamy, że jednak się myliliśmy – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Ta słabostka dotyka wszystkich, od kibiców zakładających się o wynik meczu sprzed lat po geniuszy dokonujących przełomowych odkryć. Wybitny astronom Johannes Kepler był tak pewny swych umiejętności, że założył się z kolegą po fachu Christianem Longomontanusem, iż w ciągu tygodnia dokona obliczeń i określi orbitę Marsa. Obliczył... ale po dwóch latach. Bo zadanie okazało się trudniejsze niż sądził. Przegrał zakład, lecz odkrył, że planety krążą wokół Słońca nie po okręgu, lecz po elipsie, której jednym z ognisk jest Słońce. Dlaczego tak się dzieje? To pytanie zadał w 1684 r. angielski uczony Christopher Wren i wyraził gotowość założenia się, że nikt nie odpowie na nie w ciągu dwóch miesięcy. Na szali położył niezwykle cenną książkę. Wyzwanie przyjął Isaac Newton. Podobnie jak Kepler nie zdążył i przegrał. Odpowiedzi jednak udzielił, wydając trzy lata później fundamentalne dla fizyki dzieło „Principia”, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia i prawa dynamiki. Można więc postawić żartobliwą tezę, że nowożytna nauka rozwinęła się dzięki zakładom. I nadal się rozwija. Fizyk Maurice Goldhaber założył się w 1948 r. o 500 dol., że nie istnieją antyprotony. Już siedem lat później Owen Chamberlain i Emilio Segre odkryli te cząsteczki, za co zostali uhonorowani Nagrodą Nobla. Pikanterii tej historii dodaje fakt, że jednym z głównych konstruktorów detektora do wykrywania antyprotonów był Gerson Goldhaber. W naukowym światku żartowano, że zaangażował się w przedsięwzięcie, by udowodnić, że jego starszy brat choć raz nie ma racji. Myślenie magiczne Naukowcy z reguły zakładają się o sprawy, którymi się zajmują i na które mają wpływ, ale bywają wyjątki. Prof. Matthew Goodwin, wykładowca nauk politycznych na uniwersytecie w Kent, autor książki „Brexit: Dlaczego Brytyjczycy głosowali za wyjściem z Unii Europejskiej”, zapowiedział publicznie, że jeśli Partia Pracy nie zdobędzie w wyborach 38 proc. głosów, zje swoje dzieło. Nie zdobyła i 10 czerwca 2017 r. profesor zaproszony do nadawanego na żywo programu telewizji Sky News skonsumował przed kamerami pierwszą stronę książki. Obiecał, że z resztą też się stopniowo upora. – W zakładaniu się o rzeczy, na które nie mamy wpływu, jest trochę myślenia magicznego. Coś robimy, wykazujemy się pewną aktywnością i mimowolnie wierzymy, że wpływamy na wynik. To ten sam mechanizm, który podczas gry w kości każe na nie chuchać przed rzuceniem – tłumaczy prof. Zaleśkiewicz. W połowie lat 70. XX w. miliony fanów oczekiwały, że zespół The Beatles znów wystąpi razem. Najgorliwiej zabiegał o to perkusista Ringo Starr i założył się o tysiąc funtów, że... Beatlesi wspólnie nie zagrają. Miał rację, choć bardzo nie chciał jej mieć. To magiczne myślenie, tyle że na opak, wbrew pozorom nie jest takie wyjątkowe. Czy stawiając na porażkę biało-czerwonych naprawdę im jej życzymy i nie podskakujemy z radości, gdy strzelą bramkę? Czy nigdy nie zdarza się nam westchnąć: „założyłem się, ale wolałbym przegrać?”. Zakłady Hawkinga Nie tylko nam. Nieżyjący już Stephen Hawking stał się najbardziej znanym astrofizykiem świata m.in. dzięki opracowaniu i spopularyzowaniu teorii czarnych dziur. Nikt nie wiedział o nich więcej od niego. Wszystko w jego dociekaniach się zgadzało, brakowało jedynie dowodu, że czarna dziura... w ogóle istnieje. Zdaniem większości astronomów mógł nią być zagadkowy układ Cygnus X-1 w gwiazdozbiorze Łabędzia. Nikt nie powinien być bardziej od Hawkinga zainteresowany potwierdzeniem tej hipotezy. Jednak to właśnie on najgłośniej ją odrzucał. I założył się, że w Cygnus X-1 czarnej dziury nie ma. Wyzwanie przyjął astrofizyk Kip Thorne, a Hawking błysnął poczuciem humoru, proponując jako stawkę roczną prenumeratę „Penthouse”. Treść zakładu spisano przy świadkach, a 16 lat później do domu państwa Thorne dostarczono pierwszy numer magazynu dla panów. Stephen Hawking stał się specjalistą od obstawiania porażek teorii, na których potwierdzeniu bardzo mu zależy. Przegrał zakład o istnienie tzw. nagiej osobliwości i stracił 100 dol. Kolejną setkę przekazał fizykowi Gordonowi Kanowi, z którym założył się, że nawet jeśli cząsteczka zwana bozonem Higgsa teoretycznie istnieje, nie uda się jej odkryć. W 2012 r. dokonali tego naukowcy z ośrodka badawczego CERN. Astrofizyk George Djorgovsky z California Institute of Technology w wypowiedzi dla „The New York Times” zauważył, że chociaż naukowcy stereotypowo uchodzą za osoby bardzo poważne, to właśnie oni najchętniej bawią się czymś tak niepoważnym jak zakłady. I pół żartem, pół serio wyjaśnił dlaczego tak się dzieje: „System przyznawania nagród naukowych działa w taki sposób, że otrzymuje się je dopiero w sędziwym wieku. Czekać trzeba stanowczo zbyt długo. A zakład wygrywa się szybko i natychmiast po rozwiązaniu problemu można się cieszyć nagrodą”. Zasada ta sprawdza się nie tylko w nauce. Można się więc założyć, że nigdy nie przestaniemy się zakładać. Źródło: archiwum NG
Prof. Kazimierz Michałowski, archeolog, celebryta, dyplomata – podkast National Geographic Polska
To dzięki niemu polscy archeolodzy pracują dziś w najbardziej znanych lokalizacjach Egiptu – świątyni Hatszepsut czy w Aleksandrii. Czasem bywa określany polskim Indiana Jonesem, ale zdecydowanie lepiej troszczył się o zabytki – w podcaście National Geographic Polska rozmawiamy o prof. Kazimierzu Michałowskim.
Spis treści: Kim był prof. Kazimierz Michałowski? Nieznane i znane fakty z życia wybitnego archeologa Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Pretekstem do rozmowy jest zbliżająca się premiera filmu dokumentalnego na temat prof. Kazimierza Michałowskiego zatytułowanego „Profesor Michałowski. Droga do Faras”. Jego reżyserem jest Władysław Jurkow, którego gościmy w naszym studio. Władysław Jurkow jest reżyserem, dziennikarzem, autorem filmów dokumentalnych i programów telewizyjnych. Z zamiłowania jest historykiem sztuki i podróżnikiem. Dokumentuje wykopaliska archeologiczne w Egipcie i Sudanie, jest członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich, laureatem wielu nagród na międzynarodowych festiwalach filmowych. Kim był prof. Kazimierz Michałowski? Prof. Kazimierz Michałowski (1901–1981) był założycielem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW). Obecnie instytucja ta nosi jego imię. CAŚ UW od ponad 50 lat prowadzi badania archeologiczne na obszarze basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, a teraz również Zakaukaziu. Dzięki talentom dyplomatycznym, organizacyjnym i naukowym prof. Michałowskiego polscy naukowcy rozpoczęli szeroko zakrojone badania na stanowiskach archeologicznych m.in. w Egipcie, Sudanie, Syrii czy na Cyprze. Jemu zawdzięczamy to, że w Muzeum Narodowym w Warszawie znajduje się spora kolekcja zabytków z Egiptu i z Sudanu. Wiele z tych artefaktów jest unikatowych. Nieznane i znane fakty z życia wybitnego archeologa Młodość prof. Michałowskiego przypadała na okres walki Polski o niepodległość. Jak opowiada Władysław Jurkow, nie od razu zajmował się archeologią. Najpierw studiował filozofię, romanistykę i historię sztuki. Gdy w końcu poznał archeologię, zakochał się w niej bez reszty. Prof. Michałowski był postacią poważaną i lubianą. W czasie wykopalisk w Egipcie przełamywał kolonialne bariery – witał się w robotnikami egipskimi uściskiem dłoni, czego nie robili kierownicy badań z zachodnich krajów. Jak opowiada Jurkow, profesor był typem działacza i nie potrafił nic nie robić. Przykład? W niemieckim obozie jenieckim w czasie II wojny światowej Michałowski utworzył „uniwersytet” i prowadził wykłady z tematyki archeologicznej i egiptologicznej. Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. W odcinku wykorzystano zdjęcia z archiwum Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicze zgony w środowisku technologicznym. Ofiary były związane z badaniami nad AI
W Chinach rośnie liczba zgonów wśród naukowców pracujących nad AI. Ofiary łączy udział w projektach kluczowych dla państwowego rozwoju technologii. Okoliczności ich śmierci budzą coraz więcej pytań.
W tym artykule: Śmierć naukowców od AI Tajemnicze zgony budzą niepokój Coraz więcej chińskich źródeł informuje o tajemniczych zgonach w środowisku naukowym związanym z rozwojem sztucznej inteligencji. Zdaniem wielu obserwatorów trudno tu mówić o przypadkowym zbiegu okoliczności. Wszystkich łączy jedno – udział w projektach uznawanych za strategiczne z punktu widzenia interesów państwa. Śmierć naukowców od AI Sprawę szczegółowo opisał dziennik „South China Morning Post”. W artykule przytoczona została m.in. historia Song Jiana, ważnego specjalisty z firmy Megvii Technology, zajmującej się rozpoznawaniem twarzy i systemami nadzoru. Ceniony ekspert zmarł nagle w czerwcu 2022 r. w wieku 45 lat, rozpoczynając czarną serię. Zaledwie rok później media obiegła informacja o śmierci 38-letniego Feng Yanghe, który rozwijał sztuczną inteligencję na potrzeby zastosowań wojskowych. Kolejnym ciosem dla chińskiego środowiska technologicznego okazała się strata uznanej postaci i współzałożyciela jednego z największych konglomeratów technologicznych w kraju, Tang Xiao’ou. W ostatnim czasie do grona zmarłych ekspertów dołączył He Zhi. 40-letni współzałożyciel firmy specjalizującej się w medycznych zastosowaniach sztucznej inteligencji kierował przełomowymi badaniami nad diagnostyką opartą na AI. Tajemnicze zgony budzą niepokój Niepokojące zgony w środowisku naukowym zajmującym się sztuczną inteligencją prowokują pytania nie tylko o możliwe tło polityczne, ale też o cenę, jaką płacą ci, którzy pracują na skrzyżowaniu postępu i władzy. Liu Shaoshan, szanowany chiński informatyk, ostrzega, że twórcy systemów AI mierzą się z ogromnym ciężarem odpowiedzialności – zarówno moralnej, jak i społecznej. W jego opinii to właśnie rozbieżność między oczekiwaniami wobec badaczy a rzeczywistością może prowadzić do dramatycznych konsekwencji. – Sztuczna inteligencja może również mieć znaczący wpływ na społeczeństwo w miarę rozprzestrzeniania się. Ten nieznany potencjał ogromnych zmian w społeczeństwie może również wywierać na ludzi poważną presję moralną – przekonuje. Oficjalnie przyczyny zgonów pozostają niewyjaśnione. Chińskie władze, jak zaznaczają media, nie udzielają żadnych szczegółowych informacji poza lakonicznymi notkami biograficznymi. Źródła: scmp.com; toinnov.com Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kwazary, magnetary i rozbłyski gamma. 23-letni astrofizyk z Krakowa jest wschodzącą gwiazdą nauki
Aleksander Lenart ma zaledwie 23 lata. Dopiero pisze pracę magisterską, ale już może się pochwalić ponad 400 cytowaniami artykułów naukowych, przy których współpracował. Zajmuje się superenergetycznymi rozbłyskami promieniowania gamma oraz metodami szacowania odległości do kwazarów. Młody astrofizyk, mimo szerokich możliwości, zdecydował się zostać w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i prowadzić dalsze badania z Polski.
Spis treści: Młody talent z Podkarpacia Od szkolnej pasji do współpracy z NAOJ Badania nad rozbłyskami gamma i kwazarami Zapytany o Aleksandra Lenarta, rzecznik Uniwersytetu Jagiellońskiego dr Marcin Kubat określił go mianem „naszej perełki”. Jeszcze lepszą opinię wystawiła mu profesor Maria Dainotti z Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii (NAOJ), która jest naukową mentorką Aleksandra. Młody talent z Podkarpacia – Aleksander jest z pewnością w górnym jednym procencie z ponad 150 studentów, których nadzorowałam – od poziomu szkoły średniej, do studiów magisterskich. Łączy w sobie bystre analityczne myślenie z silnym poczuciem naukowej ciekawości. Z mojego doświadczenia wynika, że talent rozwija się najlepiej, gdy jest wspierany przez nadzór i współpracę, co pokazuje ten przypadek. Widziałam, jak utalentowani studenci gubią swoją ścieżkę bez odpowiedniego przewodnictwa. Dlatego też wspieranie rozwoju Aleksandra w ciągu ostatnich pięciu lat było bardzo znaczące – mówi profesor Dainotti. Sama współpraca rozpoczęła się, gdy młody astronom był jeszcze w liceum, a ona sama pracowała na stanowisku adiunkta na Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontynuuje współpracę w obecnej roli w NAOJ. – Kierowałam jego rozwojem naukowym, publikacjami i kierunkiem badań w astrofizyce wysokich energii. Spośród 12 recenzowanych publikacji, których jest współautorem, osiem powstało pod moim kierownictwem, ze mną jako główną autorką. Publikacje te stanowiły podstawę jego rozwoju akademickiego i widoczności na arenie międzynarodowej – dodaje profesor astronomii. Od szkolnej pasji do współpracy z NAOJ Jak to się stało, że uczeń liceum trafił pod opiekę cenionej badaczki? – Wszystko zaczęło się pod koniec gimnazjum. Dostrzegłem połączenie między kosmosem a fizyką, którą bardzo lubiłem. Nigdy nie byłem typem humanisty w szkolnym rozumieniu tego słowa. Wolałem piękno matematyki i fizyki – mówi Aleksander Lenart i dodaje, że miał szczęście do mentorów. – W szkole średniej trafiłem pod opiekę profesora Grzegorza Depczyńskiego. To on pomógł mi rozwinąć moje zainteresowania. W liceum trzykrotnie brałem też udział w ogólnopolskiej olimpiadzie astronomicznej. Przy drugim podejściu zostałem jej laureatem i reprezentowałem Polskę na międzynarodowej olimpiadzie astronomicznej. A później przyszła pandemia i po pewnym czasie dotarło do mnie, że zwyczajnie strasznie się nudzę. Miałem też dość pracy odtwórczej – chciałem sam tworzyć – mówi młody badacz. Przeglądał sieć w poszukiwaniu interesujących go badań naukowych. W ten sposób trafił na prace profesor Marii Dainotti, zajmującej się m.in. rozbłyskami promieniowania gamma (Gamma-Ray Bursts – GRBs). Napisał do niej maila, na który odpowiedziała, wyraźnie zadowolona, i tak rozpoczęła się współpraca. – Spotykaliśmy się zdalnie co kilka dni. Po kilku miesiącach prof. Dainotti powiedziała, że dobrze pracuję i że powinniśmy wspólnie napisać artykuł naukowy. Ten pierwszy był dla mnie ogromnym wysiłkiem. Byłem dobry w programowaniu, w liczeniu, ale przedstawienie tego w artykule naukowym, pisanym po angielsku żargonem naukowym, to nie lada wyzwanie – wspomina. Badania nad rozbłyskami gamma i kwazarami Znaczna część pracy młodego naukowca skupia się na rozbłyskach promieniowania gamma. Bo choć badamy te rozbłyski od ponad 50 lat, nadal niewiele o nich wiemy. – GRB są najjaśniejszymi, zaraz po Wielkim Wybuchu, eksplozjami we Wszechświecie. Jeśli policzymy całkowitą energię, która do nas dociera z takiego wybuchu, przekracza ona całą energię wyprodukowaną przez Słońce przez całe jego życie. Wielu twierdzi, że energia musi tam być produkowana w superwydajny, nieznany sposób, a niektórzy dywagują czy w odległej przyszłości może to nas zainspirować do stworzenia nowego sposobu produkowania energii – tłumaczy. W przypadku kwazarów, czyli aktywnych jąder galaktyk, Aleksander bada połączenie między jasnościami tych obiektów, obserwowanymi w zakresie rentgenowskim i ultrafioletowym. Kwazary występują głównie w dużej odległości od nas. Im dalej patrzymy w przeszłość Wszechświata, tym są jaśniejsze. Statystycznie rzecz biorąc, im bliżej nas znajduje się dana populacja, tym jest słabsza. – Jest to tłumaczone zużywaniem się energii supermasywnej czarnej dziury znajdującej się wewnątrz kwazara. Kręci się ona coraz słabiej, a co za tym idzie, świeci coraz słabiej. Uwzględniając ten efekt, udało się nam wymyślić metodę, która jednocześnie bada ewolucję właściwości kwazarów, ale też dopasowuje model kosmologiczny – wyjaśnia Aleksander Lenart. W tym roku astrofizyk złoży i będzie bronił pracę magisterską, w której ponownie skupia się na rozbłyskach gamma. – Analizuję dwa znane nam mechanizmy napędzania takich rozbłysków. Jednym jest szybko rotujący magnetar, czyli specyficzna forma gwiazdy neutronowej, a drugim czarna dziura z dyskiem akrecyjnym – mówi. Jeśli wszystko pójdzie dobrze – a przy takich referencjach trudno w to wątpić – Aleksander Lenart chce zostać na UJ. – Współpracownicy ufają mi na tyle, że mam dużą niezależność naukową. A to, w połączeniu z klasą naukową badaczy z Obserwatorium UJ, zdecydowanie przeważa nad wszelkimi innymi propozycjami – podsumowuje. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.