„Zegar zagłady” znów przesunięty. Według naukowców do końca ludzkości pozostało 85 „sekund”
Już nie 89, a 85 symbolicznych sekund dzieli nas od zagłady ludzkości według naukowców z amerykańskiego Bulletin of the Atomic Scientists. Stworzony przez nich w 1947 roku „zegar zagłady” ma ostrzegać przed zagrożeniami, jakie sami sobie zgotowaliśmy, w tym zbrojeniami nuklearnymi i zmianami klimatycznymi.
27 stycznia 2026 roku tzw. Zegar Zagłady (Doomsday Clock) został ustawiony na czas 85 sekund do północy, która symbolizuje moment, gdy Ziemia stanie się niezdatna do zamieszkania. Decyzja podjęta przez naukowców wynika z braku wystarczającego postępu w walce z zagrożeniami, takimi jak ryzyko nuklearne, kryzys klimatyczny oraz tzw. technologie destabilizujące. Co grozi zagładą ludzkości i dlaczego naukowcy nas ostrzegają? Naukowcy zwrócili szczególną uwagę na wygasający 4 lutego 2026 układ o redukcji zbrojeń strategicznych między USA a Rosją, co może doprowadzić do ponownego „wyścigu zbrojeń”. Wskazali też na liczne konflikty zbrojne z udziałem państw posiadających broń atomową, w tym wojnę w Ukrainie oraz starcia na Bliskim Wschodzie i w dalszych rejonach Azji. Poza tym wymienili zagrożenia związane z biologią syntetyczną oraz dezinformacją, w czym coraz wyraźniejszy udział mają technologie sztucznej inteligencji. Przedstawiciele organizacji podkreślają jednak, że skoro to ludzie stworzyli te zagrożenia, mają oni również moc ich ograniczenia poprzez poważne zaangażowanie władz na wszystkich szczeblach. Historia Zegara Zagłady Został on stworzony w 1947 roku, przez grupę badaczy znaną jako Chicago Atomic Scientists, uczestniczących wcześniej w Projekcie Manhattan. Pierwotnie symbol ten miał ostrzegać przed wyścigiem zbrojeń nuklearnych między USA a Związkiem Radzieckim. Na początku Zegar ustawiono na 23:53, a północ miała symbolizować zagładę ludzkości. Do dziś czas na zegarze był zmieniany już 27 razy, odzwierciedlając zmiany w poziomie globalnego bezpieczeństwa. Jeszcze w 2021 roku był ustawiony na 100 sekund przed północą. Najdalej od katastrofy – aż 17 minut – ludzkość znajdowała się w 1991 roku, po zakończeniu zimnej wojny i podpisaniu traktatu START I. W 2007 roku zakres monitorowanych zagrożeń rozszerzono o zmiany klimatyczne, a w późniejszych latach dodano także technologie zakłócające i zagrożenia biologiczne. Od 2020 roku czas Zegara zaczęto podawać w sekundach zamiast w minutach, co miało podkreślić narastające zagrożenie. Obecnie o ustawieniu wskazówek decyduje Rada ds. Nauki i Bezpieczeństwa (Science and Security Board) w konsultacji z Radą Sponsorów, w skład której wchodzi ośmiu laureatów Nagrody Nobla z różnych dziedzin, w tym m.in. chemik Roald Hoffmann, fizycy Brian Schmidt, Frank Wilczek i Jerome Friedman czy biochemik Richard Roberts. Źródło: CNN, Bulletin of the Atomic Scientists Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Maria Skłodowska-Curie i inne kobiety nauki zostaną uwiecznione na wieży Eiffla. Na stałe
Gustave Eiffel chciał, by sławna paryska wieża stała się „panteonem nauki”. Dlatego na jej konstrukcji wyryto nazwiska 72 wybitnych mężczyzn – naukowców, inżynierów i przemysłowców. Kobiety zostały wówczas pominięte, ale decyzją merki fracuskiej stolicy, Anne Hidalgo, ma się to zmienić. Do mężczyzn dołączą 72 naukowczynie, a wśród nich znalazła się polska reprezentantka: Maria Skłodowska-Curie.
28 stycznia 2026 merka Paryża Anne Hildago ogłosiła przełomowy krok w historii symbolu Francji. Do 72 wyrytych na wieży Eiffla w XIX wieku mężczyzn nauki dołączą 72 pominięte przez jej twórców kobiety. Kto znajdzie się na Wieży Eiffla? Razem z Marią Skłodowską-Curie, dwukrotną zdobywczynią Nagrody Nobla (z fizyki w 1903 r. i z chemii w 1911 r.) na wieży znajdzie się także jej córka: Irene Joliot-Curie, również laureatka prestiżowej nagrody (z chemii w 1935 r.). Oprócz polskich akcentów na liście nazwisk umieszczono także Angelique du Coudray – pionierkę położnictwa z XVIII wieku, Rosalind Franklin – brytyjską fizykochemiczkę czy m.in. Jeanne Barret – botaniczkę uznawaną za pierwszą kobietę, która opłynęła świat. Choć wiele z tych nazwisk nie jest szeroko znanych, ich upamiętnienie na wieży Eiffla ma ogromne znaczenie symboliczne dla historii nauki i walki o równość. Dzięki temu możemy to zmienić. Historyczne wyrównanie – gdzie pojawią się nazwiska? Według planów nazwiska kobiet mają zostać wyryte na pierwszej kondygnacji wieży Eiffla, w sposób identyczny jak nazwiska ich męskich poprzedników – złotymi literami i tym samym krojem pisma. To ma nadać kobietom nauki należne im miejsce w historii francuskiej i światowej nauki. Inicjatywa Anne Hidalgo trafi do francuskich akademii Lista 72 kobiet-naukowczyń zostanie przekazana do zaopiniowana trzem francuskim instytucjom naukowym: Akademii Nauki, Akademii Technologii i Akademii medycyny. Ich stanowisko będzie kluczowe przed podjęciem ostatecznej decyzji i rozpoczęciem pracy nad projektem. Merostwo Paryża nie podało na razie daty ukończenia upamiętnienia. Kiedy i z jakiej okazji powstała wieża Eiffla? Wieża Eiffla stanęła w Paryżu 31 marca 1889 roku. Prace budowlane rozpoczęto pod koniec stycznia 1887 roku i ukończono po dwóch latach, dwóch miesiącach i pięciu dniach. Wybudowano ją z okazji światowej wystawy mającej odbyć się we francuskiej stolicy i początkowo nazywała się „wieżą trzystumetrową”. Była wspólnym dziełem Gustava Eiffela, Maurice’a Koechlina i Émile’a Nouguiera, a do pracy przy jej stworzeniu zatrudniono 50 projektantów, 150 pracowników fabryki i około 300 robotników. Chociaż początkowo mierzyła 312 metrów i 27 centymetrów, to obecnie stojące na niej anteny jeszcze ją zwiększają – obecnie wznosi się na 330 metrów. Gustav Eiffel, odpowiedzialny za realizację projektu, był uznanym konstruktorem – zaprojektował m.in. most w Bordeaux, wiadukt w Lyonie czy dworzec w Budapeszcie. Był także właścicielem intratnego przedsiębiorstwa Levallois-Perret, w którym wykonywano wiele potrzebnych do budowy części. Uhonorowanie 72 kobiet – pominiętych przez przedsiębiorcę-konstruktora – to wyraz uznania dla ich osiągnięć oraz krok w kierunku zmiany postrzegania roli kobiet w świecie nauki. Wieża Eiffla, jako jeden z najważniejszych symboli Francji, stanie się także symbolem docenienia wkładu naukowczyń w rozwój cywilizacji. Źródła: naukawpolsce.pl, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polska Stacja Antarktyczna poszukuje… informatyka i szefa kuchni. Ruszyła niezwykła rekrutacja
To jedna z najbardziej niezwykłych ofert pracy na świecie. Polska Stacja Antarktyczna im. H. Arctowskiego potrzebuje ludzi gotowych zamieszkać na jakiś czas na krańcu świata. Trwa rekrutacja do kolejnej wyprawy. Czas na decyzję upływa 18 lutego.
Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego jest całoroczną jednostką naukowo-badawczą nazywaną nieformalnie polską „ambasadą” w Antarktyce. Jak wygląda codzienność na polskiej stacji badawczej w Antarktyce? Stacja rozpoczęła swoją działalność blisko pół wieku temu na wyspie Króla Jerzego, należącej do archipelagu Szetlandów Południowych. Obecnie jest jedną z około czterdziestu tego typu placówek działających w rejonie Antarktyki. Ze względu na odosobnione położenie oraz bywającej skrajnie trudnej pogodzie, stacja wymaga stałej obecności ludzi. Polscy polarnicy nieustannie realizują tam szeroko zakrojone programy naukowe. Stacją kierują Instytut Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk (IBB PAN). Aby jednostka mogła sprawnie funkcjonować, na miejscu przebywają nie tylko naukowcy. Niezbędny jest również personel, który zapewnia wsparcie logistyczne i dba o właściwe działanie całej bazy. I właśnie tacy ludzie są teraz poszukiwani do kolejnej ekspedycji. Kto jest poszukiwany? IBB PAN poszukuje członków dwóch zespołów. Pierwszym jest „grupa zimująca”, która będzie pracować w stacji przez okres całego roku – od listopada/grudnia do listopada kolejnego roku). Potrzebni są m.in.: Kierownik wyprawy; Energetyk/Elektryk – będzie odpowiedzialny za m.in. nadzór nad prawidłową pracą elektrowni Stacji, konserwacja, przeglądy i naprawy agregatów prądotwórczych, nadzór nad przepompownią i stacją paliw; Mechanik maszyn budowlanych – odpowiedzialny m.in. za konserwację i remonty ciężkiego sprzętu przeprawowego czy skuterów śnieżnych i pojazdów samochodowych; Administrator systemów IT/Informatyk (w zakres obowiązków wchodzi również obsługa łączności radiowej i satelitarnej); Lekarz/Ratownik medyczny/Pielęgniarz; Operator łodzi – zodiak driver. Z kolei do grupy „letniej”, pracującej w stacji od listopada do końca marca/kwietnia potrzeba: Szefa kuchni; Pomocy kuchennej/Opiekuna części socjalnej; Obserwatora ds. gatunków obcych i antropopresji; Operatora PTS / łodzi z silnikiem zaburtowym (zodiak driver); Mechanika maszyn budowlanych. W komunikacie podkreślono, że podczas pobytu na stacji „wszyscy robią wszystko w miarę swoich możliwości i uprawnień, ponieważ niezbędna jest praca zespołowa.” Tak więc można spodziewać się różnych wyzwań. Jedna z ostatnich ekspedycji uczestniczyła nawet w badaniach archeologicznych! Zgłoszenia przyjmowane są do 18 lutego na stronie Polskiej Stacji Antarktycznej. Wyzwania na krańcu świata Czy warto wziąć udział w wyprawie? – Wyjazd na wyprawę niewątpliwie wiąże się ze sporymi wyrzeczeniami, rozłąką z bliskimi, nierzadko koniecznością opuszczenia swojej strefy komfortu i weryfikacji osobistych przekonań odnośnie swoich umiejętności funkcjonowania w zróżnicowanej społecznie grupie – informuje National Geographic Polska Anna Kloc z IBB PAN. – Zdolności adaptacji, akceptacji odmienności i szeroko pojęta elastyczność oraz życzliwość w stosunku do innych uczestników na pewno sprawią że praca i życie na stacji pozostawią przepiękne wspomnienia na całe życie – dodaje. Nowa stacja jak śmigło W 2018 roku Instytut Biochemii i Biofizyki PAN otrzymał z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dotację na modernizację stacji i jej infrastruktury. Dlatego sezon antarktyczny 2026-2027 będzie wiązał się z udziałem uczestników wyprawy z intensywnymi pracami nad budynkiem głównym stacji i w jego wnętrzu oraz pozostałą częścią infrastruktury krytycznej. Powstający nowy budynek stacji jest wyniesiony około 3 metry ponad poziom gruntu. Ma to pozwolić bezpiecznie funkcjonować w ekstremalnych warunkach pogodowych i ograniczy wpływ warunków lodowo-śnieżnych na infrastrukturę. „Nowy budynek pomieści nowoczesne laboratoria, zaplecze socjalne, pokoje mieszkalne, jadalnię z zapleczem kuchennym, bibliotekę, siłownię, chłodnię i mroźnię, co stworzy komfortowe warunki pracy dla zespołów całorocznych i sezonowych” – czytamy na stronie resortu nauki. Z lotu ptaka stacja przypomina nieco śmigło lub rozgwiazdę, bo składa się z trzech części promieniście rozchodzących się z centrum. Źródła: Stacja Arctowskiego, gov.pl, Natonal Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czego polscy naukowcy szukają na Grenlandii? To „niezbadana kraina z wielkim potencjałem”
Na północno-wschodniej Grenlandii polski paleontolog dr Grzegorz Niedźwiedzki odkrywa skamieniałości, które mogą całkowicie odmienić naszą wiedzę o ewolucji czworonogów. Wyprawa zaplanowana na 2026 rok może przynieść kolejne przełomy… ale to nie takie proste. Czego naukowcy tam szukają?
Największa wyspa świata to obecnie gorący temat. Nie tylko przez aspekt polityczny, ale także naukowy – lodowa Grenlandia kryje skamieniałości, które mogą zmienić podręczniki. Grzegorz Niedźwiedzki w ciągu ostatnich 12 lat był już tam pięć razy, a trzykrotnie kierował ekspedycją badawczą. Teraz chce wyruszyć jeszcze raz, ale amerykańskie zakusy mogą pokrzyżować mu plany. Trudne warunki odstraszają badaczy Ekspedycje paleontologiczne prowadzone przez dr. Grzegorza Niedźwiedzkiego na Grenlandii to ekstremalna walka z surową naturą. Tereny północno-wschodniej części wyspy to polarna, górzysta pustynia, całkowicie pozbawiona roślinności. W takich warunkach naukowcy zmuszeni są do samodzielnego poruszania się i często pokonują nawet 30 kilometrów dziennie z całym sprzętem na plecach. Bez szlaków, bez infrastruktury, z ograniczonym dostępem do środków transportu – tylko helikopterem można dotrzeć w dalsze rejony. Paleontolog opowiada PAP, że noclegi odbywają się pod gołym niebem lub w namiotach, w pełnej samowystarczalności. Wyprawy trwają nawet pięć tygodni, a ich sukces zależy od pogody i gotowości zespołu do przetrwania w całkowitym odosobnieniu. Przełomowe polskie znaleziska z wyspy Ymer – czworonogi sprzed 350 mln lat W latach 2022 i 2024 ekspedycje pod kierunkiem dr. Niedźwiedzkiego skupiły się na wyspie Ymer u wybrzeży Grenlandii, gdzie zespół natrafił na stanowisko z okresu dewonu, czyli sprzed 420–350 mln lat. Choć obszar badawczy liczył zaledwie 20 na 50 metrów, naukowcy zebrali ogromną ilość skamieniałości wczesnych czworonogów – rybopłazów, które są formami przejściowymi między rybami a płazami. – Podręczniki będą do zmiany – zapowiada naukowiec. Według Niedźwiedzkiego skala odkryć ma potencjał, by zrewolucjonizować dotychczasową wiedzę na temat ewolucji kręgowców. Stanowisko jest tak bogate, że zgromadzony materiał starczy na dekady analiz i badań. To nie jedyne odkrycia: znaleziono tam m.in. wiele warstw skamieniałości ryb, które mogą zdominować przyszłe badania paleontologiczne, czy szczątki prassaka sprzed 215 mln lat. Ekspedycja 2026 zagrożona przez napięcia geopolityczne Kolejna wyprawa na Grenlandię planowana jest na przełom lipca i sierpnia 2026 roku. Jej realizacja zależy jednak od rozwoju sytuacji geopolitycznej, w szczególności relacji między Stanami Zjednoczonymi a Danią. Grenlandia, jako terytorium zależne Danii, znajduje się pod czujnym okiem władz. Już w poprzednich latach skutkowało to wizytami duńskich żołnierzy kontrolujących legalność badań. Zakusy prezydenta Trumpa chcącego przejąć kontrolę nad wyspą nie są bowiem niczym nowym. Mówił już o nich w trakcie pierwszej kadencji. Niedźwiedzki opowiada, że już w poprzednich latach lokalni żołnierze sprawdzali przygotowanie, dokumenty ekipy i to, czy faktycznie badacze zajmują się wykopaliskami, a nie np. szukają cennych dla Stanów Zjednoczonych minerałów. Jak zaznacza dr Niedźwiedzki, ewentualne zamknięcie cywilom dostępu części Grenlandii dla z powodu napięć międzynarodowych mogłoby uniemożliwić realizację ekspedycji. Naukowiec pozostaje jednak w kontakcie z lokalną administracją i monitoruje sytuację, mając nadzieję na kontynuację badań. Marzenie z dzieciństwa, które doprowadziło do wielkich odkryć Dr Grzegorz Niedźwiedzki zainteresował się Grenlandią jako dziecko – zbierając znaczki z wymarłymi zwierzętami. Szczególne wrażenie zrobiła na nim rekonstrukcja ichtiostegi – wczesnego rybopłaza, przodka współczesnych czworonogów, który żył właśnie na tej wielkiej wyspie. Fascynacja tym organizmem ukształtowała jego pasję i ostatecznie doprowadziła do udziału w ekspedycji, podczas której w 2015 roku znalazł fragment czaszki tego wyjątkowego zwierzęcia. To symboliczny moment, w którym dziecięce marzenie przekształciło się w naukowe odkrycie o potencjalnie globalnym znaczeniu. Niedźwiedzki wierzy, że Grenlandia to miejsce jeszcze niewyeksplorowane, kryjące wiele tajemnic ewolucji życia na Ziemi. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dzięki autyzmowi zrozumiała zwierzęta. Temple Grandin – zoolożka, która odmieniła los milionów krów
Temple Grandin jest osobą, której udało się połączyć wrażliwość wynikającą ze spektrum autyzmu z głębokim zrozumieniem zwierząt. Mimo trudności społecznych rozwinęła karierę naukową i stała się uznaną zoolożką oraz działaczką na rzecz osób w spektrum autyzmu. W filmie biograficznym opowiadającym o jej drodze w postać Temple brawurowo wcieliła się Claire Danes.
Spis treści: Dziecięce trudy spektrum autyzmu Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Dobre życie i „dobra smierć”? Działalność społeczna i książki Nigdy nie przestawaj się uczyć Film biograficzny i osiągnięcia naukowe Temple Grandin urodziła się 29 sierpnia 1947 roku w Bostonie w stanie Massachusetts, jako córka Richarda Grandina i Eustacii Cutler. W wieku dwóch lat zdiagnozowano u niej autyzm, który w tamtym czasie był często postrzegany jako forma uszkodzenia mózgu. Lekarze początkowo obwiniali matkę za stan dziecka oraz zasugerowali, że dziewczynka powinna zostać objęta opieką instytucjonalną. Wówczas oznaczało to praktycznie zamknięcie w domu dla osób upośledzonych i spędzenie w nim całego życia. Dziecięce trudy spektrum autyzmu Jednak rodzice nie zgodzili się na to i postanowili zatrzymać córkę w domu, nie szczędząc ani czasu, ani pieniędzy na jej edukację. Stworzona przez intensywna terapia logopedyczna pomogła Temple rozwinąć zdolności komunikacyjne. Grandin zaczęła mówić w wieku czterech lat. Mimo że rodzice zapewniali jej dobre warunki edukacyjne, to konieczność uczęszczania do szkoły ze zdrowymi i nie rozumiejącymi jej przypadłości dziećmi, wymagała odwagi. Temple była często wyśmiewana przez rówieśników. Dziewczyna nie tylko nie mówiła wyraźnie i płynnie, ale miała też różnorodne tiki, których nie mogła kontrolować. Pomimo tych trudności osiągała sukcesy w szkole i zapisała się na studia. W 1970 roku uzyskała licencjat z psychologii w Franklin Pierce College, następnie tytuł magistra nauk o zwierzętach na Arizona State University oraz doktorat z tej samej dziedziny na University of Illinois w Urbana-Champaign. Na ranczo u ciotki: początek fascynacji zwierzętami Zwierzętami zaczęła interesować się już w szkole średniej. Jednak to wyjazd do Arizony, gdzie jej ciotka prowadziła ranczo, sprawił, że zdecydowała się na karierę w dziedzinie nauk o zwierzętach. Dzięki wyjątkowej zdolności myślenia obrazowego oraz doskonałej pamięci szczegółów zaczęła projektować humanitarne systemy obsługi zwierząt hodowlanych, co z czasem doprowadziło do przełomowych zmian w całej branży. „Zauważyłam, że kiedy kładę ręce na zwierzęciu czekającym w kolejce w Beeflandzie, mogę wyczuć jego zdenerwowanie. Czasami dotyk uspokaja zwierzę. Niektórzy ludzie uważają, że skoro te krowy i byki i tak niedługo zostaną zabite, nie warto ich dobrze traktować. Oto moja odpowiedź: A gdyby tak twoja umierająca babcia była w szpitalu? Jak by ci się podobało, gdyby lekarz powiedział: Och, ta pacjentka jest już na wykończeniu. Możemy ją wyrzucić na korytarz” - napisała Temple Grandin w książce „Byłam dzieckiem autystycznym”. Kontrowersje wokół współpracy Temple Grandin Obecnie ponad połowa bydła w USA jest obsługiwana w systemach zaprojektowanych przez nią. Do jej innych działań zawodowych należało m.in. opracowanie standardów dobrostanu zwierząt dla przemysłu mięsnego oraz doradztwo dla dużych firm z branży gastronomicznej i spożywczej. Ta współpraca wywołała wiele kontrowersji i była negowana przez część ruchów prozwierzęcych. Grandin podkreśla jednak, że kluczowe znaczenie ma minimalizowanie stresu i lęku zwierząt, a nie wyłącznie maksymalne wydłużanie ich życia. Zwraca uwagę, że zwierzęta domowe cierpią często z powodu długotrwałej izolacji i braku kontaktu, co również stanowi zaniedbanie ich dobrostanu. Dobre życie i „dobra smierć”? „Wiele osób dziwi się, że choć tak bardzo kocham zwierzęta, to współpracuję z przemysłem mięsnym. Dużo o tym myślałam. Ze wszystkich zwierząt najbardziej lubię krowy, a projektowałam urządzenia dla rzeźni. Patrząc na krowy, zdałam sobie sprawę z tego, że nie byłoby ich, gdyby nie ludzie. A skoro to my doprowadziliśmy do tego, że te zwierzęta są z nami, jesteśmy za nie odpowiedzialni. Powinny przy nas dobrze żyć i mieć dobrą śmierć. Powinniśmy sprawić, by uniknęły stresów. Takie jest moje zadanie” – napisała w książce zatytułowanej „Zrozumieć zwierzęta. Wykorzystywanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt”. Działalność społeczna i książki Temple Grandin zyskała rozpoznawalność po pojawieniu się w książce Olivera Sacksa „Antropolog na Marsie”, wydanej w 1995. Tytuł książki nawiązuje do sposobu postrzegania doświadczeń społecznych przez Grandin. Jeszcze przed publikacją Temple była aktywna w środowiskach zajmujących się autyzmem — po raz pierwszy przemawiała publicznie w latach 80., na prośbę jednego z założycieli Autism Society of America. Jako osoba wysoko funkcjonująca w spektrum autyzmu, Grandin potrafi w wyjątkowo precyzyjny sposób opisać swoje doświadczenia. Mówi o nadwrażliwości na dźwięki i bodźce sensoryczne, które czynią kontakty społeczne bolesnymi. Myśli głównie obrazami, a język traktuje jako umiejętność drugorzędną. Jej wrażliwość na szczegóły i zmiany w otoczeniu pomogła jej lepiej zrozumieć zachowania bydła i innych zwierząt hodowlanych. Grandin zajmuje jednoznaczne stanowisko w sprawach edukacji dzieci autystycznych. Opowiada się za wczesną interwencją i odpowiednim przygotowaniem nauczycieli do pracy z indywidualnymi zainteresowaniami uczniów. Jest zwolenniczką koncepcji neuroróżnorodności i sprzeciwia się idei „całkowitego wyleczenia” autyzmu, argumentując, że jej własne osiągnięcia nie byłyby możliwe bez cech wynikających z autyzmu. Nigdy nie przestawaj się uczyć „Mam siedem zasad udanej dorosłości: podążaj za swoją pasją i naucz się o niej wszystkiego, co możliwe. Żyj. Bądź sobą, ale pamiętaj, żeby się trochę dostosować. Rozwijaj swoje talenty. Doskonałość nie jest możliwa. Ciężko pracuj. Nigdy nie przestawaj się uczyć.” – napisała w książce „Autyzm. Przewodnik. 9 postaw wspierających rozwój dzieci w spektrum”. Film biograficzny i osiągnięcia naukowe W 2010 roku HBO wyprodukowało film zatytułowany po prostu „Temple Grandin” z Claire Danes w roli głównej. Produkcja otrzymała 15 nominacji do nagrody Emmy i zdobyła pięć statuetek, w tym za najlepszy film telewizyjny oraz najlepszą aktorkę dramatyczną. Claire Danes otrzymała również Złoty Glob za swoją rolę. Temple Grandin została uhonorowana wieloma nagrodami, w tym doktoratami honoris causa Uniwersytetu McGill, Uniwersytetu Illinois oraz Duke University. Jest członkinią American Society of Agricultural and Biological Engineers oraz była członkinią zarządu Autism Society of America. Obecnie jest profesorką nauk o zwierzętach na Colorado State University. Ma na swoim koncie kilkanaście książek, z czego wiele stało się bestsellerami. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy sprawdzili, co Boże Narodzenie robi z mózgiem. Wyniki są zaskakujące
Boże Narodzenie od lat fascynuje naukowców. Psychologowie, neurolodzy, lekarze i fizycy analizują, jak świąteczne rytuały wpływają na mózg, emocje, zdrowie i zachowanie człowieka – oraz dlaczego ten wyjątkowy czas potrafi jednocześnie uspokajać, wzruszać i… obciążać organizm.
Spis treści: Rytuały, które porządkują rzeczywistość Światło, zapach i muzyka – jak działają na mózg Świąteczny mózg – co mówią badania Ciemna strona Świąt: zdrowie pod presją Supersoniczny Święty Mikołaj – fizyka w służbie magii Boże Narodzenie okiem naukowców to nie tylko tradycja i magia, ale także fascynujący temat badań z zakresu psychologii, neuronauki, medycyny i fizyki. Naukowcy sprawdzają, jak świąteczne rytuały wpływają na mózg człowieka, emocje i zdrowie, dlaczego w tym okresie czujemy się inaczej niż przez resztę roku oraz skąd biorą się zarówno pozytywne efekty Świąt, jak i ich mniej oczywiste konsekwencje. Rytuały, które porządkują rzeczywistość Niezależnie od tego, czy w grudniu świętujemy Boże Narodzenie, Chanukę czy po prostu przesilenie zimowe, jest to moment szczególny. Naukowcy od lat przyglądają się temu, jak tradycje świąteczne wpływają na nasze mózgi, dobrostan, zdrowie, a nawet rozumienie zasad fizyki. W końcu jak to możliwe, by jeden Święty Mikołaj rozdał prezenty wszystkim grzecznym dzieciom na świecie? Świętowanie składa się z szeregu rytuałów. Niezależnie od tego, czy mówimy o rytuałach religijnych, czy świeckich, są one jednym z fundamentów ludzkiej kultury. W każdej epoce ludzie tworzyli powtarzalne, symboliczne działania, które miały porządkować rzeczywistość, nadawać sens doświadczeniom i wzmacniać więzi społeczne. Wspólne gotowanie, jedzenie, modlitwa, śpiewanie czy symboliczne gesty zgody i pokoju to rytuały obecne w wielu kulturach. Rytuałem może stać się także coroczny seans filmu „Kevin sam w domu”. Psychologowie podkreślają, że właśnie powtarzalność i przewidywalność takich zachowań daje poczucie bezpieczeństwa. Światło, zapach i muzyka – jak działają na mózg Oświetlenie bożonarodzeniowe to coś więcej niż dekoracja. Zimą organizm człowieka szczególnie potrzebuje światła. W krajach skandynawskich stosuje się nawet systemowe doświetlanie przestrzeni publicznych, by przeciwdziałać sezonowym spadkom nastroju. Badania pokazują, że ciepłe, bursztynowe światło charakterystyczne dla świątecznych iluminacji sprzyja produkcji melatoniny – hormonu związanego z relaksem i snem. Migotanie świateł angażuje obwody neuronalne odpowiedzialne za rytm i koncentrację, co może potęgować uczucie spokoju i radości. Podobnie działają zapachy. Węch jako jedyny zmysł wysyła sygnały bezpośrednio do struktur mózgu odpowiedzialnych za emocje i pamięć, takich jak amygdala i hipokamp. Zapach sosny, cynamonu czy wanilii może błyskawicznie przywoływać wspomnienia i uczucia związane z dzieciństwem i bezpieczeństwem. Dopełnieniem jest muzyka – zarówno wspólne śpiewanie, jak i słuchanie kolęd. Wszystkie te elementy razem sprawiają, że świąteczne zwyczaje mogą realnie wpływać na nasz dobrostan psychiczny. Świąteczny mózg – co mówią badania Dekadę temu japońscy naukowcy przeprowadzili badanie, które wykazało związek pomiędzy poczuciem szczęścia a aktywnością przedklinka – obszaru mózgu odpowiedzialnego za pamięć, autorefleksję i przywoływanie wspomnień. Okazało się, że samo bycie w „świątecznym nastroju” wiązało się z aktywnością tej struktury. W tym samym czasie badacze z Uniwersytetu Kopenhaskiego zaproponowali pojęcie „świątecznego mózgu”. Porównali aktywność mózgu osób obchodzących Boże Narodzenie z osobami, które go nie celebrują. Podczas oglądania świątecznych obrazów u pierwszej grupy silniej aktywowały się obszary związane z duchowością, odczuwaniem bodźców z ciała i rozpoznawaniem emocji innych ludzi. Ciemna strona Świąt: zdrowie pod presją Nie wszystkie skutki okresu świątecznego są pozytywne. Stres, nadmiar obowiązków, presja spotkań rodzinnych i zmiana codziennej rutyny stanowią duże obciążenie dla organizmu. Badania przeprowadzone na University of Pennsylvania wykazały, że w okresie Bożego Narodzenia rośnie liczba hospitalizacji z powodu niewydolności serca. Naukowcy wskazują na stres emocjonalny, przejadanie się, mniejszą aktywność fizyczną i odkładanie wizyt lekarskich jako możliwe przyczyny. Również masa ciała często rośnie w okresie świątecznym. Dane z ostatnich dekad pokazują, że średni przyrost wagi w czasie Świąt jest coraz większy, zwłaszcza w krajach zachodnich. Supersoniczny Święty Mikołaj – fizyka w służbie magii Każdego roku fizycy i matematycy podejmują zabawę intelektualną, próbując obliczyć, jak Święty Mikołaj mógłby dostarczyć prezenty wszystkim dzieciom na świecie. Z obliczeń wynika, że musiałby poruszać się z prędkością około 2900 kilometrów na sekundę – ponad 8 tys. razy szybciej niż dźwięk. Niektórzy badacze spekulują, że pomóc mogłaby dylatacja czasu opisywana przez teorię względności Einsteina albo hipotetyczne tunele czasoprzestrzenne. Nawet przy maksymalnym wykorzystaniu stref czasowych Mikołaj miałby około 31 godzin na dostarczenie setek milionów prezentów – co oznacza ponad dwa tysiące paczek na sekundę. Źródło: University of Pennsylvania, Københavns Universitet Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Armia wirusów w walce z superbakteriami. Polscy naukowcy na tropie terapii przyszłości
Bakteriofagi mogą stać się realną alternatywą dla antybiotyków. Polscy naukowcy udowadniają, że te wirusy potrafią osłabić nawet najbardziej oporne bakterie, a terapia z ich udziałem może zmienić sposób leczenia ciężkich zakażeń. Szczególnie obiecująco wygląda zwalczanie tzw. biofilmu.
Problem superbakterii, czyli szczepów opornych na większość dostępnych antybiotyków, narasta na całym świecie. WHO wskazuje, że rozwój nowych klas antybiotyków praktycznie się zatrzymał, a większość powstających preparatów to modyfikacje istniejących. Terapie bakteriofagami (wirusami atakującymi bakterie) stają się więc coraz ważniejszą alternatywą. Mogą pomóc także w walce z najtrudniejszymi zakażeniami, na przykład takimi, w których doszło do wytworzenia biofilmu. Dr Bartłomiej Grygorcewicz z Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego prowadzi badania nad zastosowaniem bakteriofagów w leczeniu trudnych zakażeń z biofilmem. Oporny biofilm: broń bakterii przed antybiotykami Biofilm to swego rodzaju bariera ochronna, wytwarzana przez bakterie na zainfekowanej powierzchni. To wielowarstwowa struktura mikroorganizmów, wytwarzająca się m.in. na implantach, cewnikach, ranach czy w drogach oddechowych. Są szczególnie odporne na leczenie, gdyż część mikrobów w ich wnętrzu przechodzi w stan uśpienia i pozostaje niewrażliwa na antybiotyki. Zespół dr. Grygorcewicza zbadał biofilmy mieszane, tworzone przez dwa groźne patogeny: gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus) i grzyb Candida albicans. Okazało się, że same fagi zwalczają bakterie, lecz nie dają rady usunąć całego biofilmu mieszanego. Ale ich pomoc i tak jest bezcenna w tzw. terapii skojarzonej (fagi plus antybiotyki i leki przeciwgrzybicze). Bakteriofagi pokonują biofilm Polscy naukowcy wykazali, że znaczenie ma także kolejność podawania: w modelu płynnym (zakażeniu rozwijającym się np. we krwi czy limfie) najskuteczniejsze było zastosowanie fagów, potem leku przeciwgrzybiczego, a na końcu antybiotyku. Na biofilmie najlepiej zadziałało jednoczesne podanie wszystkich trzech środków albo połączenie fagów z antybiotykiem przed włączeniem leku przeciwgrzybiczego. Same fagi nie przenoszą leków, ale osłabiają bakterie – naruszają ich strukturę, zwiększając wnikanie leków; bywa też, że antybiotyk ułatwia namnażanie fagów. Z tego właśnie powodu właściwa kolejność jest w tej terapii kluczowa. Gdy fagi podaje się na początku, rozluźniają biofilm i umożliwiają lepsze działanie kolejnych środków. Fagoterapia w Polsce i na świecie Mimo rosnącego zainteresowania nauki, fagoterapia wciąż nie została szeroko wprowadzona. Jest testowana m.in. w Gruzji, Belgii, Australii i USA. W UE brakuje jasnych zasad dotyczących preparatów fagowych. W nielicznych krajach, (m.in. w Belgii), funkcjonuje model „magistral phage”, pozwalający na indywidualne przygotowanie koktajlu fagowego na podstawie próbki od pacjenta. Terapia ta wymaga precyzji i ostrożności, ponieważ każdy fag atakuje tylko określony szczep bakterii. To zarówno zaleta (nie niszczą mikroflory), jak i wada (konieczność personalizacji). W Polsce prowadzi się terapie eksperymentalne, np. w Instytucie Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN. Dr Grygorcewicz, współzałożyciel Polskiego Towarzystwa Badań nad Wirusami Mikroorganizmów, podkreśla potrzebę współpracy między ośrodkami i rozwoju krajowych badań. Jego zdaniem postępy naukowe wymagają pilnego dostosowania przepisów, ponieważ antybiotykooporność staje się jednym z największych globalnych zagrożeń zdrowotnych. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Portret malowany światłem. Niezwykłe „odkrycie” polskiego archeologa w Grecji
Prof. Kazimierz Michałowski, zwany też czasem polskim Indianą Jonesem, odcisnął swój ślad nie tylko w historii, ale też... na ścianie. W starym domu wykopaliskowym w Grecji archeolog dr Wojciech Ejsmond natknął się na jego portret, wykonany 100 lat temu światłem. Skąd się tam wziął?
Pasjonatom archeologii śródziemnomorskiej nie trzeba go przedstawiać. To dzięki prof. Kazimierzowi Michałowskiemu (1901–1981) wiele polskich misji archeologicznych pracuje w tak prestiżowych lokalizacjach jak świątynia Hatszepsut czy Aleksandria. Prof. Michałowski był założycielem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Ta instytucja od ponad 50 lat prowadzi badania archeologiczne na obszarze basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, a teraz również Zakaukaziu. To za jego sprawą w Muzeum Narodowym w Warszawie można podziwiać kolekcję zabytków z Sudanu i Egiptu. Wiele z tych artefaktów jest unikatowych. Śladami Michałowskiego Ta historia to dowód na to, że archeologiem jest się również na wakacjach. Dr Wojciech Ejsmond, badacz z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN wypoczywał w tym roku na greckiej wyspie Delos. Dr Ejsmond był świeżo po lekturze „Wspomnień” autorstwa prof. Michałowskiego. Naukowiec opisał tam swoje pierwsze doświadczenia na wykopaliskach na Delos. Jest tam też opowieść o jego niezwykłym portrecie sprzed 100 lat. Lampa naftowa jak pędzel „Na Delos poza moim skromnym wkładem w opracowanie wyników wykopalisk rozpoczętych przez Francuzów w roku 1904 z funduszów księcia de Loubat została po mnie jeszcze jedna pamiątka: mój portret, a ściślej mówiąc, czarna sylwetka wymalowana na ścianie pokoju stołowego” – wspominał prof. Kazimierz Michałowski w swojej książce. Każdy z członków Szkoły Francuskiej w Atenach prowadzących badana na Delos, musiał zostać uwieczniony w sylwetce, którą wykonywano, obrysowując cień padający na ścianie przy odpowiednio ustawionej lampie naftowej. Dr Ejsmond dostrzegł w czasie wizyty stanowiska archeologicznego na Delos stary dom wykopaliskowy. – Miałem szczęście – wewnątrz zastałem archeologów. Zapytałem o profile na ścianach i odkryłem, że „poczet” w salonie wciąż istnieje. Wśród nich znajduje się także profil Michałowskiego – część swoistego panteonu wielkich archeologów – przekazał National Geographic Polska dr Ejsmond. W panteonie, przy suficie stołówki są też portrety m.in. francuskich archeologów i historyków sztuki prof. Alfreda Laumoniera (1896-1988) i René Valloisa (1882–1962). Niespodziewane odkrycie Dr Ejsmond przyznał, że jego „odkrycie” było dla niego ogromnym zaskoczeniem. – W ogóle nie byłem pewien, czy ten dom wciąż istnieje, a jeśli nawet, to czy profile nie zostały już zamalowane. Po stu latach wszystko wygląda dokładnie tak, jak w wspomnieniach Michałowskiego – nic się nie zmieniło! To uczucie można porównać do ulgi, gdy człowiek spodziewa się najgorszego, a tymczasem spotyka go pozytywne zaskoczenie – relacjonuje archeolog. Dodaje, że profil prof. Michałowskiego od razu rzuca się w oczy, bo znajduje się niemal na środku sali. – Łatwo go rozpoznać po charakterystycznym wąsie i cofniętym czole – mówi dr Wojciech Ejsmond. Warto dodać, że popiersie prof. Kazmierza Michałowskiego zdobi też naukowy panteon obok Muzeum Egipskiego w Kairze. Znajduje się on w gronie tuzów światowej egiptologii. Popiersie polskiego badacza ustawiono tam w 2007 r., w trakcie obchodów 70-lecia działalności polskich archeologów w Egipcie. Grecja była początkiem Jak przypomina dr Ejsmond, Michałowski znalazł się na najpierw na Delos, by wziąć udział w wykopaliskach, a potem powierzono mu przygotowanie monografii poświęconej hellenistycznym portretom rzeźbiarskim odkrytym przez Francuzów. Jego książka „Les Portraits Hellénistiques et Romains” (1932) przyniosła mu międzynarodowe uznanie i do dziś uchodzi za jedno z najważniejszych dzieł w jego dorobku. Grecja to był początek kariery młodego polskiego „Indiany Jonesa”. Bo działalność na Delos zaowocowała w kolejnych latach polsko-francuską współpracą, w tym powołaniem misji archeologicznej w Edfu – pierwszych badań w Egipcie prowadzonych pod polską flagą. – To właśnie doświadczenia z Delos otworzyły Michałowskiemu drogę do współpracy, która – jak się dziś mówi – „wprowadziła polską archeologię na światowe salony”. A pierwszym z tych salonów był ów skromny salonik na Delos, i dlatego pozostaje on najważniejszy – podsumowuje dr Ejsmond, który sam dziś prowadzi swoje badania w Egipcie. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Główna nagroda dla młodego polskiego badacza. 18-latek najlepszym matematykiem Europy
Antoni Łuczak, tegoroczny maturzysta i absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie, zajął pierwsze miejsce w prestiżowym Konkursie Unii Europejskiej dla Młodych Naukowców (EUCYS). Tym samym Polak trzeci rok z rzędu uzyskał w tej rywalizacji najwyższą pozycję. Ale to niejedyny zawodnik z naszego kraju, którego w tym roku nagrodzono. Mamy się czym chwalić!
Jest to jeden z najbardziej prestiżowych konkursów na świecie, w którym nagradzani są bardzo młodzi naukowcy. European Union Contest for Young Scientists, czyli Konkurs Unii Europejskiej dla Młodych Naukowców (EUCYS), jest inicjatywą Komisji Europejskiej, która istnieje od 1989 roku. Polska edycja, znana jako „Odkrycia”, prowadzona jest przez Fundusz ZDOLNI i to tutaj mogą zgłaszać się do współzawodnictwa młodzi naukowcy znad Wisły. Badacze konkurują w różnych kategoriach, które obejmują nauki ścisłe, przyrodnicze, technikę, nauki humanistyczne i społeczne. Antoni Łuczak – matematyk numer jeden Tym razem finał EUCYS 2025 miał miejsce w Rydze. Ta odsłona współzawodnictwa okazała się bardzo szczęśliwa dla polskich reprezentantów. Jedną z czterech równorzędnych pierwszych nagród oraz nagrodę honorową w postaci udziału w London International Youth Science Forum (LIYSF) otrzymał Antoni Łuczak. Jest to tegoroczny maturzysta i absolwent XIV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Warszawie. Projekt Antoniego wprowadza nowe metody łączące ze sobą dwie pozornie odległe gałęzie matematyki. Dzięki niemu możliwe jest wykazanie zależności pomiędzy klasyczną geometrią szkolną a bardziej zaawansowanymi koncepcjami. – Wielu uczniów traktuje geometrię jako oderwany przedmiot, bez powiązania z resztą matematyki. Moje badania pokazują, że istnieją takie związki i że można stosować zaawansowaną teorię w dobrze znanym kontekście. Mam nadzieję, że dzięki temu więcej osób zainteresuje się matematyką na poziomie akademickim – mówi laureat. Fakt, że Polak zajął ponownie pierwsze miejsce, nie ma precedensu w historii EUCYS. Jednak za każdym razem główną nagrodę młodzi badacze znad Wisły otrzymują w innej kategorii. Nie tylko matematyka: 3D i nawozy Jury wyróżniło też Emila Pająka, absolwenta V Liceum Ogólnokształcącego im. A. Struga w Gliwicach. Otrzymał on nagrodą specjalną EIROForum w postaci tygodniowego stażu w Institute Laue-Langevin (ILL Award) w Grenoble. Mody badacz opracował unikalny filament, czyli cienką żyłkę do druku 3D. Ten pomysł będzie można zastosować w robotyce miękkiej oraz w medycynie – od projektowania miniaturowych stentów po terapie miażdżycy. Z kolei Zuzannę Kassner, uczennicę I Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w Pile, wyróżniono zaproszeniem na Luxembourg International Science Expo. Na jury wrażenie zrobił opracowany przez młodą badaczkę płynny nawóz na bazie nanocząstek chitozanu. Pozwala ograniczyć zużycie wody nawet o 75% w okresach ekstremalnej suszy. I nie powoduje negatywnych skutków dla upraw. Co ciekawe ten nawóz, jest przewidziany do upraw w… kosmosie. Rotacyjne finały EUCYS Międzynarodowe finały EUCYS odbywają się każdego roku w innym europejskim mieście. Tym razem gospodarzem była łotewska Ryga, gdzie w dniach 15–20 września spotkali się młodzi naukowcy. Projekty oceniano pod kątem oryginalności, metodologii i znaczenia społecznego. Laureaci otrzymali nagrody finansowe i specjalne wyróżnienia. Źródło: Fundusz ZDOLNI Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Polacy odkryli szczątki zaginionego polarnika – „Najbardziej nietypowe badania w mojej karierze”
Szczątki brytyjskiego badacza Dennisa „Tinka” Bella odkryli przypadkowo polscy polarnicy z Polskiej Stacji Antarktycznej im. Henryka Arctowskiego. Bell zaginął w 1959 roku. – To najbardziej nietypowe badania w mojej dotychczasowej karierze – powiedział jeden z członków ekspedycji archeologicznej.
Spis treści: „Najbardziej nietypowe badania” Co udało się odkryć? Nie ma wątpliwość, kim był zmarły Na zagadkowe artefakty i ludzkie kości natknęli się w styczniu 2025 roku członkowie grupy 49. Polskiej Wyprawy Antarktycznej. Ich bazą jest Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego usytuowana nad Zatoką Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych Natychmiast podjęto decyzję o zorganizowaniu wizji lokalnej przez specjalistów, zanim teren pokryje się śniegiem. Powstała grupa, w której składzie znaleźli się również archeolodzy. „Najbardziej nietypowe badania” – Bez wątpienia to najbardziej nietypowe badania w mojej dotychczasowej karierze. Choć mam doświadczenie polarne – w tym archeologiczne – ale nie miałem dotąd doświadczenia w archeologii glacjalnej – przekazał National Greographic Polska prof. Piotr Kittel, archeolog i geomorfolog, z Uniwersytetu Łódzkiego, który uczestniczył w ratowniczych badaniach archeologicznych. Oprócz niego w zespole znaleźli się antropolożka dr Paulina Borówka z Uniwersytetu Łódzkiego, glacjolog dr Dariusz Puczko z Instytutu Biochemii i Biofizyki PAN, archeolog dr Artur Ginter z Uniwersytetu Łódzkiego oraz geodeta Artur Adamek. Szczątki feralnego polarnika wytopiły się z lodowca, ale co ciekawe miejsce znalezienia jego szczątków, nie jest lokalizacją, w której zaginął. Lodowce, pod wpływem grawitacji, przemieszczają swoją masę lodu. Co udało się odkryć? Badacze podeszli do dokumentacji znaleziska w bardzo skrupulatny sposób. Zebrany materiał umieszczono w jednorazowych, ponumerowanych torbach inwentarzowych. Każdy odnaleziony artefakt i ludzkie kości zostały zadokumentowane fotograficznie i umieszczone przestrzennie dzięki sprzętowi GPS RTK. W ten sposób powstał szczegółowy model 3D. Naukowcy posiłkowali się też bezzałogowymi statkami powietrznymi, czyli dronami. Badacze nie zakładali wykopu archeologicznego. – Szczątki leżały głównie bezpośrednio na lodowcu, ewentualnie na niewielkiej, kilkucentymetrowej miąższości, pokrywie morenowej – opisuje prof. Kittel. Odkryto znaczną liczbę artefaktów – przedmiotów, które miał ze sobą Dennis. Wśród nich są zwinięte tekstylia, które zachowały się w dobrym stanie. Poza tym znaleziono: pozostałości brytyjskiej wojskowej radiostacji używanej podczas II wojny światowej; drewniane paliki i fragmenty tekstyliów z brytyjskich namiotów wojskowych; fragmenty bambusowych kijków narciarskich; szklane pojemniki na kosmetyki. pozostałości lampy naftowej lub benzynowej. Co było największych zaskoczeniem dla prof. Kittla? – Zdecydowanie najbardziej zaskoczyła mnie duża ilość szczątków, przede wszystkim artefaktów, na stosunkowo niewielkim obszarze. A także bardzo dobry stan ich zachowania – powiedział ekspert. Prace terenowe zawieszono z powodu rozpoczęcia sezonu akumulacji na lodowcu – zaczęło przybywać lodu i śniegu, co mogło być niebezpieczne dla archeologów. – Największą trudność [w czasie badań – przyp. red.] stanowiły warunki terenowe: lód, a zwłaszcza osuwający się po powierzchni wału lodowo-morenowego gruz i odrywające się od stoku i zsuwające się głazy – wspomina prof. Kittel. Nie ma wątpliwość, kim był zmarły Aby rozwiązać zagadkę, kim był zmarły, ludzkie szczątki zebrano metodą bezkontaktową, aby zapobiec zanieczyszczeniu, w celu dalszej identyfikacji DNA. Obecność artefaktów z połowy XX wieku, głównie brytyjskiego pochodzenia, sugerowała potencjalny związek między odkrytymi szczątkami a znanym wydarzeniem. 26 lipca 1959 roku członek brytyjskiej ekspedycji naukowej, Dennis Ronald Bell (zwany również „Tink”), wpadł do szczeliny po zachodniej stronie Zatoki Admiralicji na Wyspie Króla Jerzego. Pomimo prób ratunkowych, jego ciała nigdy nie odnaleziono. Polacy przekazali kości Brytyjczykom. W Wielkiej Brytanii dokonano analizy porównawczej DNA i uzyskano potwierdzenie, że znalezione szczątki należały właśnie do Bella. Jakie uczucia towarzyszyły ekspedycji w czasie badań znalezionych szczątków? – Każdy z nas patrzył na temat od innej strony, dla mnie dynamika procesów glacjalnych robiła największe wrażenie. Ale to co nas wszystkich łączyło to radość rozwiązywania tajemnicy i to, że być może przyczyniamy się do zamknięcia sprawy z przed wielu, wielu lat. Jak się okazało skutecznie, Dennis wrócił do rodziny – mówi National Geographic Polska dr Dariusz Puczko. Planowane są dalsze badania. Członkowie polskiej ekspedycji chcą pozyskać środki na ten cel. Być może topniejące lodowce, pod wpływem zmian klimatu, odsłonią kolejne ślady przeszłości. – Monitoring tego terenu będzie prowadzony w okresach letnich – zapowiedział dr Puczko. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jeden z ojców bomby atomowej i laureat Pokojowej nagrody Nobla w jednej osobie – oto Józef Rotblat
Józef Rotblat był drugą osobą polskiego pochodzenia, która otrzymała Pokojową Nagrodą Nobla. Zanim utalentowanemu fizykowi przyznano to wyróżnienie, pracował nad bronią, która podczas II wojny światowej uśmierciła kilkadziesiąt tysięcy osób. Kim był fizyk, który wycofał się z prac nad najbardziej niszczycielską bombą? Za co Józef Rotblat dostał Nobla? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
Spis treści: Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Józef Rotblat w Projekcie Manhattan Działalność na rzecz pokoju na świecie Po udanym teście „Trinity”, Robert Oppenheimer sam siebie nazwał „niszczycielem światów”. Należy jednak pamiętać, że amerykański fizyk nie wynalazł bomby atomowej samodzielnie. Projekt Manhattan był przedsięwzięciem na ogromną skalę, przy którym pracowało wielu naukowców. W samym ośrodku Los Alamos badania prowadziło około 6 tys. ekspertów i inżynierów. Wśród nich znalazł się tylko jeden specjalista z Polski. Był nim Józef Rotblat. Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Przyszły laureat Pokojowej Nagrody Nobla urodził się 4 listopada 1908 roku w Warszawie. Dorastał na Muranowie, w ubogiej rodzinie żydowskiej. Przyszły naukowiec nie miał łatwej drogi do wiedzy i wykształcenia. Rodziców nie było stać, by posłać go do gimnazjum, więc młody Józef uczył się w trzyletniej szkole rzemieślniczej. Po jej ukończeniu, zaczął pracować jako pomocnik elektryka, ale nie zamierzał rezygnować z dalszej edukacji. Wieczorami uczęszczał na wykłady prowadzone w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1932 roku zdobył dyplom magistra fizyki. Jeszcze zanim ukończył szkołę, na jego talencie i intelekcie poznał się Ludwik Wertenstein, kierownik Katedry i Zakładu Fizyki Atomów Wolnej Wszechnicy Polskiej i Pracowni Radiologicznej im. Mirosława Kernbauma Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Rotblat został jego asystentem, a to otworzyło przed nim drzwi do dalszej kariery. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że Wertenstein był studentem i asystentem Marii Skłodowskiej-Curie i znajomym Jamesa Chadwicka. Dysponował więc szerokimi kontaktami w środowisku naukowym, nie tylko w kraju, ale także za granicą. Sprytnym fortelem zapewnił sobie doktorat Wyniki doświadczeń przeprowadzanych prze Rotblata w Pracowni Radiologicznej z czasem stały się podstawą jego rozprawy naukowej. Problem polegał na tym, że Wolna Wszechnica Polska nie mogła przyznać stopnia doktora. Na szczęście nie był to żaden impas. Rotblat został przyjęty na Uniwersytet Warszawski. Jego promotorem został fizyk doświadczalny Stefan Pieńkowski. Józefem Rotblatem zainteresował się sam Chadwick W rzeczywistości był to jedynie sprytny wybieg – Józef Rotblat został przyjęty na UW tylko formalnie, a rozprawa doktorska faktycznie powstała w Wolnej Wszechnicy Polskiej, pod kierunkiem Wertensteina. Sama obrona musiała jednak odbyć się na Uniwersytecie Warszawskim. Niebawem na podstawie jego pracy doktorskiej powstała monografia „Badanie neutronów procesów dezintegracyjnych przy pomocy komory jonizacyjnej i elektrometru Hoffmana”, która zdobyła niemały rozgłos w środowisku naukowym. Szczególne wrażenie wywarła na Jamesie Chadwicku. Angielski fizyk mianował go wykładowcą na Uniwersytecie w Liverpoolu i uczynił swoim współpracownikiem w pracach na cyklotronem. Niebawem złożył mu kolejną propozycję, znacznie większego kalibru. Polski fizyk miał uczestniczyć w pracach nad nową bronią. Józef Rotblat w Projekcie Manhattan W 1939 roku Rotblat zajął się badaniem wykorzystania uranu w celach militarnych. Rządowi Stanów Zjednoczonych zależało na przyspieszeniu tempa prac. W tym celu stworzyli laboratorium w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk, gdzie w ramach Projektu Manhattan miała powstać bomba atomowa. Do grupy naukowców niebawem dołączył zespół Chadwicka z Józefem Rotblatem, któremu powierzono badania nad rozpraszaniem neutronów. Polskiego naukowca zakwaterowano w tym samym domu, co Chadwicków, czyli obok domu samego Roberta Oppenheimera, który w ośrodku badawczym w Los Alamos kierował pracami najwybitniejszych umysłów. Rotblat wycofał się z prac Nie każdy spoglądał przychylnym okiem na naukowca z Polski. W Los Alamos pracowali przede wszystkim Uczeni z USA, Wielkiej Brytanii i Kanady. Józef Rotblat był jednym z niewielu uczestników badań, którzy nie mieli paszportu żadnego z tych krajów. Padły na niego podejrzenia o szpiegostwo. Żeby ukrócić spekulacje na ten temat, Brytyjczycy zaproponowali mu obywatelstwo. Ten jednak odmówił. Jak twierdził, po wojnie planował powrót do Polski. Nie to jednak sprawiło, że Rotblat postanowił porzucić swoją pracę. Szalę przeważyły rozterki natury moralnej. Przerażony skutkami nuklearnej pożogi, w grudniu 1944 roku wycofał się z projektu. Zdecydował się wrócić do Anglii Wrócił do Anglii i tam zaangażował się w prace nad brytyjską techniką jądrową. Początkowo pracował na Uniwersytecie w Liverpoolu. Po jakimś czasie wyjechał do Londynu i podjął pracę w Kolegium Medycznym Szpitala św. Bartłomieja. Skupił się przede wszystkim na badaniach nad wykorzystaniem promieniowania jądrowego w celach medycznych. Osiągał duże sukcesy w tej dziedzinie, za co w 1946 roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo, a wiele lat później (w 1998 roku) – honorowy tytuł szlachecki. Zajmował się medycyną nuklearną, ale sprawa pokoju na świecie wciąż leżała mu na sercu. Działalność na rzecz pokoju na świecie Żeby móc publicznie mówić o skutkach bojowego użycia broni masowej zagłady, w 1946 roku założył Brytyjskie Stowarzyszenie Naukowców-Atomistów. Antywojenne nastawienie ugruntowała w nim wizyta w Hiroszimie, którą odbył 11 lat później. Stał się czołowym krytykiem niebezpiecznej koncepcji odstraszania militarnego. Przekonywał, że nowoczesna broń stanowi realne zagrożenie dla dalszego istnienia ludzkości. W 1955 roku, na łamach czasopisma „Bulletin of the Atomic Scientists”, opublikował artykuł, w którym przedstawił skutki eksplozji amerykańskiej bomby wodorowej nad atolem Bikini. Rotblat został jednym z liderów ruchu Pugwash (Konferencji Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych) – międzynarodowej organizacji, zrzeszającej naukowców i wybitne osobistości życia publicznego. Organizacja postawiła sobie za cel redukcję zagrożenia konfliktami zbrojnymi, zwłaszcza tymi, które stwarzają realne ryzyko użycia broni masowego rażenia. Pokojowa Nagroda Nobla powędrowała do Józefa Rotblata W 1955 roku, w 50. rocznicę nuklearnego uderzenia na Hiroszimę, za swoją działalność Józef Rotblat wraz z ruchem Pugwash został wyróżniony Pokojową Nagrodą Nobla. Norweski Komitet Noblowski uzasadnił swoją decyzję staraniami organizacji na rzecz atomowego rozbrojenia. W trakcie uroczystości Rotblat wypowiedział słowa, które do dziś rezonują w środowisku naukowym i nie tylko: „Przede wszystkim pamiętajcie o swoim człowieczeństwie”. Inne odznaczenia 32 lata później przyznano mu Krzyż Komandorski Orderu Zasługi PRL. 28 sierpnia 1998 roku, postanowieniem Prezydenta RP, za wybitne zasługi dla nauki polskiej Rotblat otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Aż do śmierci działał na rzecz rozbrojenia atomowego Rotblat nigdy nie zrezygnował z pracy na rzecz pokoju. Do końca życia angażował się w działania na rzecz promowania odpowiedzialności naukowców. Wybitny fizyk zmarł w wieku 96 lat, 31 sierpnia 2005 roku w Londynie. Spoczął na cmentarzu Hampstead. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Dlaczego lubimy się zakładać? Nawet najbardziej znani naukowcy obstawiają zakłady
Uwielbiamy się ekscytować, mieć rację i wpływać na rzeczywistość. Zakładając się, spełniamy wszystkie te potrzeby, nie ryzykując przy tym zbyt wiele.
Spis treści: Potrzeba ekscytacji Zakłady motorem postępu Myślenie magiczne Zakłady Hawkinga W herbaciarni słynnego ośrodka badawczego Bell Laboratories popołudniami spotykali się naukowcy, by w swobodnej atmosferze porozmawiać o intrygujących problemach. Dyskusje często zamieniały się w trudne do rozstrzygnięcia spory i za najlepszy sposób ich zakończenia uznawano zakład. Jego zawarcie potwierdzano wpisem do specjalnej księgi, którą wypełniano przez kilkadziesiąt lat. Do 1990 r., kiedy to „Księga zakładów” zniknęła. Ukradł ją ktoś, kto nie potrafił przegrywać. Dziś taki „numer” niewiele by dał. Naukowe zakłady przeniosły się bowiem do internetu, a tam nic nie ginie. W serwisie Long Bets zawarto już setki formalnych naukowych zakładów. Np. o to, czy do 2030 r. powstaną sterowane całkowicie automatycznie samoloty pasażerskie albo czy w 2060 r. liczba ludności świata będzie mniejsza niż obecnie. Najdłużej na rozstrzygnięcie poczeka zakład o to, czy w 2150 r. będzie żyła przynajmniej jedna osoba urodzona w roku 2000. Potrzeba ekscytacji Nie tylko naukowcy uwielbiają się zakładać. Zakładamy się wszyscy i o wszystko. Każda sytuacja zawierająca element niepewności może być pretekstem do zakładu, a jedyną granicę stanowi wyobraźnia. Pewien Kanadyjczyk założył się o 15 tys. dolarów, że wytrzyma miesiąc mieszkania w męskiej łazience (wygrał). Gwiazdor NBA Shaquille O’Neil założył się z własnym menedżerem, że wejdzie bez zapowiedzi do Białego Domu (powstrzymali go agenci Secret Service). Przed piłkarskim mundialem w 2014 londyńscy bukmacherzy przyjmowali zakłady, czy urugwajski piłkarz Luis Suarez ugryzie w czasie meczu któregoś z rywali. Opłacało się zaryzykować – Suarez chapnął zębami Włocha Giorgio Chielliniego, za co miłośnicy zakładów inkasowali 175 funtów (za jednego postawionego). Jak mówi prof. Tomasz Zaleśkiewicz, kierownik Katedry Psychologii Ekonomicznej SWPS i Centrum Badań nad Zachowaniami Ekonomicznymi zakładając się, kieruje nami potrzeba ekscytacji. – Większość ludzi lubi dreszczyk emocji, ale pod warunkiem, że nie wiąże się ze zbyt dużym ryzykiem. Zakładanie się znakomicie zaspokaja tę potrzebę. To forma hazardu, w której jest więcej zabawy niż zagrożenia. Oczywiście są osoby, które potrzebują silniejszej ekscytacji i zakładają się o wysokie stawki, jednak stanowią mniejszość. W kasynach bywają nieliczni, w kolekturach lotto – miliony – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Zakład o przyszłość świata Zakładamy się też, gdy chcemy dowieść swoich racji. Jeden z najsłynniejszych zakładów zawarli w 1980 r. ekolog Paul Ehrlich i ekonomista Julian Simon. Stawka była niewygórowana – kilkaset dolarów, ale chodziło o... przyszłość świata. Ehrlich, autor głośnej książki „Bomba demograficzna”, przepowiadał, że gwałtowny wzrost liczby ludności nieuchronnie prowadzi do szybkiego wyczerpania surowców, głodu i upadku cywilizacji. Simon patrzył w przyszłość z większym optymizmem. W magazynie „Science” opublikował artykuł, w którym przekonywał, że dzięki coraz doskonalszym, bardziej wydajnym i oszczędnym technologiom do globalnego kataklizmu nie dojdzie. „Pojawią się ludzie z jeszcze lepszymi pomysłami i chociaż wydaje się to nieprawdopodobne, zasoby Ziemi okażą się niewyczerpane” – puentował. Ehrlich odpowiedział, że niewyczerpane są jedynie pokłady głupoty. Dyskusja tak się zaogniła, że Simon zaproponował zakład: jeśli źródła surowców się kończą, ich ceny w ciągu 10 lat mocno wzrosną i chętnie zapłaci Ehrlichowi tę różnicę. Jeśli jednak spadną – Ehrlich zapłaci jemu. By uniknąć zarzutu o manipulację, pozwolił oponentowi wybrać pięć surowców. Następnie dokonali umownego zakupu miedzi, cyny, chromu, niklu i wolframu za 1000 dol. Po 10 latach Ehrlich przesłał oponentowi czek na 576 dol. i 7 centów – o tyle spadły ceny. Mimo że przegrał, nie przejął się porażką. „Julian Simon przypomina faceta, który skoczył z Empire State Building i na wysokości 10. piętra radośnie krzyczy: jest świetnie” – oznajmił na konferencji prasowej. Poniekąd miał rację, bo gdyby założył się o dekadę później, kiedy gwałtownie zaczęły się rozwijać gospodarki Chin i Indii, wygrałby. Obaj mieli argumenty, które mogły zapewnić wygraną, ale żaden nie dysponował pełną wiedzą. Tak dzieje się bardzo często i dlatego przegrywamy zakłady. Zakłady motorem postępu – Mamy naturalną skłonność do przeceniania swojej wiedzy, umiejętności i pamięci. Jesteśmy czegoś absolutnie pewni, a po sprawdzeniu ze zdziwieniem stwierdzamy, że jednak się myliliśmy – wyjaśnia prof. Zaleśkiewicz. Ta słabostka dotyka wszystkich, od kibiców zakładających się o wynik meczu sprzed lat po geniuszy dokonujących przełomowych odkryć. Wybitny astronom Johannes Kepler był tak pewny swych umiejętności, że założył się z kolegą po fachu Christianem Longomontanusem, iż w ciągu tygodnia dokona obliczeń i określi orbitę Marsa. Obliczył... ale po dwóch latach. Bo zadanie okazało się trudniejsze niż sądził. Przegrał zakład, lecz odkrył, że planety krążą wokół Słońca nie po okręgu, lecz po elipsie, której jednym z ognisk jest Słońce. Dlaczego tak się dzieje? To pytanie zadał w 1684 r. angielski uczony Christopher Wren i wyraził gotowość założenia się, że nikt nie odpowie na nie w ciągu dwóch miesięcy. Na szali położył niezwykle cenną książkę. Wyzwanie przyjął Isaac Newton. Podobnie jak Kepler nie zdążył i przegrał. Odpowiedzi jednak udzielił, wydając trzy lata później fundamentalne dla fizyki dzieło „Principia”, w którym przedstawił prawo powszechnego ciążenia i prawa dynamiki. Można więc postawić żartobliwą tezę, że nowożytna nauka rozwinęła się dzięki zakładom. I nadal się rozwija. Fizyk Maurice Goldhaber założył się w 1948 r. o 500 dol., że nie istnieją antyprotony. Już siedem lat później Owen Chamberlain i Emilio Segre odkryli te cząsteczki, za co zostali uhonorowani Nagrodą Nobla. Pikanterii tej historii dodaje fakt, że jednym z głównych konstruktorów detektora do wykrywania antyprotonów był Gerson Goldhaber. W naukowym światku żartowano, że zaangażował się w przedsięwzięcie, by udowodnić, że jego starszy brat choć raz nie ma racji. Myślenie magiczne Naukowcy z reguły zakładają się o sprawy, którymi się zajmują i na które mają wpływ, ale bywają wyjątki. Prof. Matthew Goodwin, wykładowca nauk politycznych na uniwersytecie w Kent, autor książki „Brexit: Dlaczego Brytyjczycy głosowali za wyjściem z Unii Europejskiej”, zapowiedział publicznie, że jeśli Partia Pracy nie zdobędzie w wyborach 38 proc. głosów, zje swoje dzieło. Nie zdobyła i 10 czerwca 2017 r. profesor zaproszony do nadawanego na żywo programu telewizji Sky News skonsumował przed kamerami pierwszą stronę książki. Obiecał, że z resztą też się stopniowo upora. – W zakładaniu się o rzeczy, na które nie mamy wpływu, jest trochę myślenia magicznego. Coś robimy, wykazujemy się pewną aktywnością i mimowolnie wierzymy, że wpływamy na wynik. To ten sam mechanizm, który podczas gry w kości każe na nie chuchać przed rzuceniem – tłumaczy prof. Zaleśkiewicz. W połowie lat 70. XX w. miliony fanów oczekiwały, że zespół The Beatles znów wystąpi razem. Najgorliwiej zabiegał o to perkusista Ringo Starr i założył się o tysiąc funtów, że... Beatlesi wspólnie nie zagrają. Miał rację, choć bardzo nie chciał jej mieć. To magiczne myślenie, tyle że na opak, wbrew pozorom nie jest takie wyjątkowe. Czy stawiając na porażkę biało-czerwonych naprawdę im jej życzymy i nie podskakujemy z radości, gdy strzelą bramkę? Czy nigdy nie zdarza się nam westchnąć: „założyłem się, ale wolałbym przegrać?”. Zakłady Hawkinga Nie tylko nam. Nieżyjący już Stephen Hawking stał się najbardziej znanym astrofizykiem świata m.in. dzięki opracowaniu i spopularyzowaniu teorii czarnych dziur. Nikt nie wiedział o nich więcej od niego. Wszystko w jego dociekaniach się zgadzało, brakowało jedynie dowodu, że czarna dziura... w ogóle istnieje. Zdaniem większości astronomów mógł nią być zagadkowy układ Cygnus X-1 w gwiazdozbiorze Łabędzia. Nikt nie powinien być bardziej od Hawkinga zainteresowany potwierdzeniem tej hipotezy. Jednak to właśnie on najgłośniej ją odrzucał. I założył się, że w Cygnus X-1 czarnej dziury nie ma. Wyzwanie przyjął astrofizyk Kip Thorne, a Hawking błysnął poczuciem humoru, proponując jako stawkę roczną prenumeratę „Penthouse”. Treść zakładu spisano przy świadkach, a 16 lat później do domu państwa Thorne dostarczono pierwszy numer magazynu dla panów. Stephen Hawking stał się specjalistą od obstawiania porażek teorii, na których potwierdzeniu bardzo mu zależy. Przegrał zakład o istnienie tzw. nagiej osobliwości i stracił 100 dol. Kolejną setkę przekazał fizykowi Gordonowi Kanowi, z którym założył się, że nawet jeśli cząsteczka zwana bozonem Higgsa teoretycznie istnieje, nie uda się jej odkryć. W 2012 r. dokonali tego naukowcy z ośrodka badawczego CERN. Astrofizyk George Djorgovsky z California Institute of Technology w wypowiedzi dla „The New York Times” zauważył, że chociaż naukowcy stereotypowo uchodzą za osoby bardzo poważne, to właśnie oni najchętniej bawią się czymś tak niepoważnym jak zakłady. I pół żartem, pół serio wyjaśnił dlaczego tak się dzieje: „System przyznawania nagród naukowych działa w taki sposób, że otrzymuje się je dopiero w sędziwym wieku. Czekać trzeba stanowczo zbyt długo. A zakład wygrywa się szybko i natychmiast po rozwiązaniu problemu można się cieszyć nagrodą”. Zasada ta sprawdza się nie tylko w nauce. Można się więc założyć, że nigdy nie przestaniemy się zakładać. Źródło: archiwum NG
Prof. Kazimierz Michałowski, archeolog, celebryta, dyplomata – podkast National Geographic Polska
To dzięki niemu polscy archeolodzy pracują dziś w najbardziej znanych lokalizacjach Egiptu – świątyni Hatszepsut czy w Aleksandrii. Czasem bywa określany polskim Indiana Jonesem, ale zdecydowanie lepiej troszczył się o zabytki – w podcaście National Geographic Polska rozmawiamy o prof. Kazimierzu Michałowskim.
Spis treści: Kim był prof. Kazimierz Michałowski? Nieznane i znane fakty z życia wybitnego archeologa Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Pretekstem do rozmowy jest zbliżająca się premiera filmu dokumentalnego na temat prof. Kazimierza Michałowskiego zatytułowanego „Profesor Michałowski. Droga do Faras”. Jego reżyserem jest Władysław Jurkow, którego gościmy w naszym studio. Władysław Jurkow jest reżyserem, dziennikarzem, autorem filmów dokumentalnych i programów telewizyjnych. Z zamiłowania jest historykiem sztuki i podróżnikiem. Dokumentuje wykopaliska archeologiczne w Egipcie i Sudanie, jest członkiem Stowarzyszenia Filmowców Polskich, laureatem wielu nagród na międzynarodowych festiwalach filmowych. Kim był prof. Kazimierz Michałowski? Prof. Kazimierz Michałowski (1901–1981) był założycielem Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW). Obecnie instytucja ta nosi jego imię. CAŚ UW od ponad 50 lat prowadzi badania archeologiczne na obszarze basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, a teraz również Zakaukaziu. Dzięki talentom dyplomatycznym, organizacyjnym i naukowym prof. Michałowskiego polscy naukowcy rozpoczęli szeroko zakrojone badania na stanowiskach archeologicznych m.in. w Egipcie, Sudanie, Syrii czy na Cyprze. Jemu zawdzięczamy to, że w Muzeum Narodowym w Warszawie znajduje się spora kolekcja zabytków z Egiptu i z Sudanu. Wiele z tych artefaktów jest unikatowych. Nieznane i znane fakty z życia wybitnego archeologa Młodość prof. Michałowskiego przypadała na okres walki Polski o niepodległość. Jak opowiada Władysław Jurkow, nie od razu zajmował się archeologią. Najpierw studiował filozofię, romanistykę i historię sztuki. Gdy w końcu poznał archeologię, zakochał się w niej bez reszty. Prof. Michałowski był postacią poważaną i lubianą. W czasie wykopalisk w Egipcie przełamywał kolonialne bariery – witał się w robotnikami egipskimi uściskiem dłoni, czego nie robili kierownicy badań z zachodnich krajów. Jak opowiada Jurkow, profesor był typem działacza i nie potrafił nic nie robić. Przykład? W niemieckim obozie jenieckim w czasie II wojny światowej Michałowski utworzył „uniwersytet” i prowadził wykłady z tematyki archeologicznej i egiptologicznej. Gdzie posłuchać podcastu National Geographic Polska? Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodkastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. W odcinku wykorzystano zdjęcia z archiwum Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnicze zgony w środowisku technologicznym. Ofiary były związane z badaniami nad AI
W Chinach rośnie liczba zgonów wśród naukowców pracujących nad AI. Ofiary łączy udział w projektach kluczowych dla państwowego rozwoju technologii. Okoliczności ich śmierci budzą coraz więcej pytań.
W tym artykule: Śmierć naukowców od AI Tajemnicze zgony budzą niepokój Coraz więcej chińskich źródeł informuje o tajemniczych zgonach w środowisku naukowym związanym z rozwojem sztucznej inteligencji. Zdaniem wielu obserwatorów trudno tu mówić o przypadkowym zbiegu okoliczności. Wszystkich łączy jedno – udział w projektach uznawanych za strategiczne z punktu widzenia interesów państwa. Śmierć naukowców od AI Sprawę szczegółowo opisał dziennik „South China Morning Post”. W artykule przytoczona została m.in. historia Song Jiana, ważnego specjalisty z firmy Megvii Technology, zajmującej się rozpoznawaniem twarzy i systemami nadzoru. Ceniony ekspert zmarł nagle w czerwcu 2022 r. w wieku 45 lat, rozpoczynając czarną serię. Zaledwie rok później media obiegła informacja o śmierci 38-letniego Feng Yanghe, który rozwijał sztuczną inteligencję na potrzeby zastosowań wojskowych. Kolejnym ciosem dla chińskiego środowiska technologicznego okazała się strata uznanej postaci i współzałożyciela jednego z największych konglomeratów technologicznych w kraju, Tang Xiao’ou. W ostatnim czasie do grona zmarłych ekspertów dołączył He Zhi. 40-letni współzałożyciel firmy specjalizującej się w medycznych zastosowaniach sztucznej inteligencji kierował przełomowymi badaniami nad diagnostyką opartą na AI. Tajemnicze zgony budzą niepokój Niepokojące zgony w środowisku naukowym zajmującym się sztuczną inteligencją prowokują pytania nie tylko o możliwe tło polityczne, ale też o cenę, jaką płacą ci, którzy pracują na skrzyżowaniu postępu i władzy. Liu Shaoshan, szanowany chiński informatyk, ostrzega, że twórcy systemów AI mierzą się z ogromnym ciężarem odpowiedzialności – zarówno moralnej, jak i społecznej. W jego opinii to właśnie rozbieżność między oczekiwaniami wobec badaczy a rzeczywistością może prowadzić do dramatycznych konsekwencji. – Sztuczna inteligencja może również mieć znaczący wpływ na społeczeństwo w miarę rozprzestrzeniania się. Ten nieznany potencjał ogromnych zmian w społeczeństwie może również wywierać na ludzi poważną presję moralną – przekonuje. Oficjalnie przyczyny zgonów pozostają niewyjaśnione. Chińskie władze, jak zaznaczają media, nie udzielają żadnych szczegółowych informacji poza lakonicznymi notkami biograficznymi. Źródła: scmp.com; toinnov.com Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Kwazary, magnetary i rozbłyski gamma. 23-letni astrofizyk z Krakowa jest wschodzącą gwiazdą nauki
Aleksander Lenart ma zaledwie 23 lata. Dopiero pisze pracę magisterską, ale już może się pochwalić ponad 400 cytowaniami artykułów naukowych, przy których współpracował. Zajmuje się superenergetycznymi rozbłyskami promieniowania gamma oraz metodami szacowania odległości do kwazarów. Młody astrofizyk, mimo szerokich możliwości, zdecydował się zostać w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego i prowadzić dalsze badania z Polski.
Spis treści: Młody talent z Podkarpacia Od szkolnej pasji do współpracy z NAOJ Badania nad rozbłyskami gamma i kwazarami Zapytany o Aleksandra Lenarta, rzecznik Uniwersytetu Jagiellońskiego dr Marcin Kubat określił go mianem „naszej perełki”. Jeszcze lepszą opinię wystawiła mu profesor Maria Dainotti z Narodowego Obserwatorium Astronomicznego Japonii (NAOJ), która jest naukową mentorką Aleksandra. Młody talent z Podkarpacia – Aleksander jest z pewnością w górnym jednym procencie z ponad 150 studentów, których nadzorowałam – od poziomu szkoły średniej, do studiów magisterskich. Łączy w sobie bystre analityczne myślenie z silnym poczuciem naukowej ciekawości. Z mojego doświadczenia wynika, że talent rozwija się najlepiej, gdy jest wspierany przez nadzór i współpracę, co pokazuje ten przypadek. Widziałam, jak utalentowani studenci gubią swoją ścieżkę bez odpowiedniego przewodnictwa. Dlatego też wspieranie rozwoju Aleksandra w ciągu ostatnich pięciu lat było bardzo znaczące – mówi profesor Dainotti. Sama współpraca rozpoczęła się, gdy młody astronom był jeszcze w liceum, a ona sama pracowała na stanowisku adiunkta na Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontynuuje współpracę w obecnej roli w NAOJ. – Kierowałam jego rozwojem naukowym, publikacjami i kierunkiem badań w astrofizyce wysokich energii. Spośród 12 recenzowanych publikacji, których jest współautorem, osiem powstało pod moim kierownictwem, ze mną jako główną autorką. Publikacje te stanowiły podstawę jego rozwoju akademickiego i widoczności na arenie międzynarodowej – dodaje profesor astronomii. Od szkolnej pasji do współpracy z NAOJ Jak to się stało, że uczeń liceum trafił pod opiekę cenionej badaczki? – Wszystko zaczęło się pod koniec gimnazjum. Dostrzegłem połączenie między kosmosem a fizyką, którą bardzo lubiłem. Nigdy nie byłem typem humanisty w szkolnym rozumieniu tego słowa. Wolałem piękno matematyki i fizyki – mówi Aleksander Lenart i dodaje, że miał szczęście do mentorów. – W szkole średniej trafiłem pod opiekę profesora Grzegorza Depczyńskiego. To on pomógł mi rozwinąć moje zainteresowania. W liceum trzykrotnie brałem też udział w ogólnopolskiej olimpiadzie astronomicznej. Przy drugim podejściu zostałem jej laureatem i reprezentowałem Polskę na międzynarodowej olimpiadzie astronomicznej. A później przyszła pandemia i po pewnym czasie dotarło do mnie, że zwyczajnie strasznie się nudzę. Miałem też dość pracy odtwórczej – chciałem sam tworzyć – mówi młody badacz. Przeglądał sieć w poszukiwaniu interesujących go badań naukowych. W ten sposób trafił na prace profesor Marii Dainotti, zajmującej się m.in. rozbłyskami promieniowania gamma (Gamma-Ray Bursts – GRBs). Napisał do niej maila, na który odpowiedziała, wyraźnie zadowolona, i tak rozpoczęła się współpraca. – Spotykaliśmy się zdalnie co kilka dni. Po kilku miesiącach prof. Dainotti powiedziała, że dobrze pracuję i że powinniśmy wspólnie napisać artykuł naukowy. Ten pierwszy był dla mnie ogromnym wysiłkiem. Byłem dobry w programowaniu, w liczeniu, ale przedstawienie tego w artykule naukowym, pisanym po angielsku żargonem naukowym, to nie lada wyzwanie – wspomina. Badania nad rozbłyskami gamma i kwazarami Znaczna część pracy młodego naukowca skupia się na rozbłyskach promieniowania gamma. Bo choć badamy te rozbłyski od ponad 50 lat, nadal niewiele o nich wiemy. – GRB są najjaśniejszymi, zaraz po Wielkim Wybuchu, eksplozjami we Wszechświecie. Jeśli policzymy całkowitą energię, która do nas dociera z takiego wybuchu, przekracza ona całą energię wyprodukowaną przez Słońce przez całe jego życie. Wielu twierdzi, że energia musi tam być produkowana w superwydajny, nieznany sposób, a niektórzy dywagują czy w odległej przyszłości może to nas zainspirować do stworzenia nowego sposobu produkowania energii – tłumaczy. W przypadku kwazarów, czyli aktywnych jąder galaktyk, Aleksander bada połączenie między jasnościami tych obiektów, obserwowanymi w zakresie rentgenowskim i ultrafioletowym. Kwazary występują głównie w dużej odległości od nas. Im dalej patrzymy w przeszłość Wszechświata, tym są jaśniejsze. Statystycznie rzecz biorąc, im bliżej nas znajduje się dana populacja, tym jest słabsza. – Jest to tłumaczone zużywaniem się energii supermasywnej czarnej dziury znajdującej się wewnątrz kwazara. Kręci się ona coraz słabiej, a co za tym idzie, świeci coraz słabiej. Uwzględniając ten efekt, udało się nam wymyślić metodę, która jednocześnie bada ewolucję właściwości kwazarów, ale też dopasowuje model kosmologiczny – wyjaśnia Aleksander Lenart. W tym roku astrofizyk złoży i będzie bronił pracę magisterską, w której ponownie skupia się na rozbłyskach gamma. – Analizuję dwa znane nam mechanizmy napędzania takich rozbłysków. Jednym jest szybko rotujący magnetar, czyli specyficzna forma gwiazdy neutronowej, a drugim czarna dziura z dyskiem akrecyjnym – mówi. Jeśli wszystko pójdzie dobrze – a przy takich referencjach trudno w to wątpić – Aleksander Lenart chce zostać na UJ. – Współpracownicy ufają mi na tyle, że mam dużą niezależność naukową. A to, w połączeniu z klasą naukową badaczy z Obserwatorium UJ, zdecydowanie przeważa nad wszelkimi innymi propozycjami – podsumowuje. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
William James Sidis był geniuszem. Niestety, padł ofiarą ambicji swojego ojca
William James Sidis był sensacją początku XX wieku. Dziś pamięta o nim niewielu, mimo że mówimy tu o geniuszu, który swoim ilorazem inteligencji wyprzedzał samego Alberta Einsteina. Sidis otrzymał potężny dar. Dar okupiony ogromną ceną. Przypomnijmy życiorys niezwykłego człowieka, któremu łatka cudownego dziecka ciążyła przez całe życie.
Spis treści: Kim był William James Sidis? William James Sidis obiektem okrutnego eksperymentu Cudowne dziecko czy geniusz wbrew własnej woli? Gdy inne kilkunastomiesięczne brzdące niezgrabnie artykułowały swoje pierwsze słowa, on czytał gazety. Kiedy jego rówieśnicy dopiero zaczynali składać zdania złożone, napisał pierwszą książkę, w dodatku w dwóch językach. Z genialnego dziecka przerodził się w genialnego młodzieńca, a później – w dorosłego, który miał szansę zapisać swoje nazwisko w historii nauki. Stało się inaczej. W rzeczywistości historia Williama Jamesa Sidisa nie jest opowieścią o geniuszu, który swoim IQ rozgniatał tuzów nauki, a o nieszczęśliwym człowieku, który geniuszem stał się wbrew własnej woli. Kim był William James Sidis? Każda dziedzina nauki ma swoich „gwiazdorów”. Archimedes, Isaac Newton, Karl Friedrich Gauss, Blaise Pascal, David Hilbert, Stefan Banach czy John Nash – każde z tych nazwisk jednoznacznie kojarzy się z matematyką. To zdumiewające, że w rozmowach o geniuszach, którzy swoją pracą zmieniali wyobrażenie o świecie, nazwisko bohatera tego artykułu pojawia się niezmiernie rzadko. Jest to tym bardziej zaskakujące, że Williama Jamesa Sidisa należy kojarzyć także z innymi dziedzinami, w tym z antropologią, kosmologią, socjologią czy językoznawstwem. Człowiek, który swoim ilorazem inteligencji wyprzedził Alberta Einsteina aż o 90 punktów (250 vs 160), posiadł ogromną wiedzę z wielu dziedzin. Mimo to przepadł gdzieś w odmętach historii. William James Sidis obiektem okrutnego eksperymentu Może to i lepiej. Sidis nie chciał być genialnym uczonym. Ta rola została mu narzucona jeszcze przed narodzinami. Rodzice nie traktowali go jak zwykłego dziecka. Dla nich był obiektem eksperymentu, który miał stać się żywym dowodem słuszności ich tezy. Ojciec Williama Sidisa był głodny wiedzy Borys Sidis, ojciec Williama, urodził się w 1867 roku, w Berdyczowie. Wywodził się z ubogiej żydowskiej rodziny i teoretycznie nie miał szans na zdobycie dobrego wykształcenia. Wyznawał jednak zasadę, że edukacja nie jest przywilejem. Postawił na samokształcenie. Z czasem doszedł do wniosku, że każdy powinien móc zdobywać wiedzę. Uczył chłopów pisać, czytać i liczyć, co nie spodobało się carskiej władzy. Uznany za buntownika, spędził dwa lata w więzieniu. Gdy wyszedł na wolność, musiał zmierzyć się z kolejnymi problemami. Kryzys zbożowy, załamanie przemysłu i szerząca się epidemia głodu sprawiła, że dla własnego bezpieczeństwa Sidis musiał uciekać. Wynikało to z faktu, że winą za trudną sytuację obarczano Żydów. Dotarł do Stanów Zjednoczonych, a tam otworzyły się przed nim nieskończone możliwości. Wykształcenie zdobywał na Uniwersytecie Harvarda. Zdobył cztery stopnie naukowe. Został jednym z założycieli Instytutu Psychiatrycznego w Nowym Jorku i czasopisma naukowego „Journal of Abnormal Psychology”. Wychować geniusza W USA poznał swoją przyszłą żonę. Sara Mandelbaum była absolwentką Boston School of Medicine i jedną z nielicznych kobiet, którym wówczas przyznano lekarski dyplom. Mogła zrobić wielką karierę w medycynie. Zamiast tego wolała poświęcić się eksperymentowi zaproponowanemu przez jej ukochanego. Boris Sidis przyjaźnił się z Williamem Jamesem. Poglądy wybitnego filozofa i psychologa, który był prekursorem funkcjonalizmu i psychologii humanistycznej, wywarły na nim ogromne wrażenie i zainspirowały go do przeprowadzenia owego doświadczenia. Sidis uznał, że dzięki odpowiedniemu treningowi każdy człowiek jest w stanie osiągnąć wszystko. Hipoteza nie może jednak stać się teorią bez poparcia jej konkretnymi dowodami. Taka szansa pojawiła się, gdy Sara zaszła w ciążę. Jeszcze przed narodzinami swojego dziecka zadecydowali, że wyzwolą jego prawdziwy potencjał. Trening od pierwszych tygodni życia William James Sidis, nazwany na cześć mentora swojego ojca, urodził się 1 kwietnia 1898 roku. Borys i Sara niemal natychmiast przystąpili do nauczania chłopca. Pokazywali mu litery i uczyli, jak je prawidłowo wymawiać. Traktowali go jak dorosłą osobę, wszystko po to, by ukształtować jego umysł, zanim pozna mowę. Efekt? Jako 18-miesięczne dziecko William czytał gazety. W wieku czterech lat napisał swoją pierwszą książkę, w dodatku w dwóch językach (angielskim i francuskim). Cztery lata później władał ośmioma językami – łaciną, greką, rosyjskim, francuskim, hebrajskim, tureckim, niemieckim i ormiańskim. Mało tego, opracował własny język „vendergood”. Nie chodzi tylko o słownictwo. Ośmioletni Sidis stworzył całą gramatykę i ortografię. Najmłodszy student Uniwersytetu Harvarda W wieku dziewięciu lat chłopiec posiadł już całą wiedzę właściwą dla szkoły podstawowej i średniej. Rodzice nie zamierzali zwlekać z dalszym kształceniem syna. Wybór padł na jedną z najbardziej prestiżowych i cenionych uczelni. William przystąpił do egzaminów i zdał je śpiewająco. Jednak nie został przyjęty w poczet studentów Uniwersytetu Harvarda. Dlaczego? Ponieważ uznano, że o ile pod względem rozwoju umysłowego chłopiec jest gotowy do rozpoczęcia nauki, to emocjonalnie nie sprosta takiemu wyzwaniu. Trudno się temu dziwić. Wielu młodych dorosłych nie jest w stanie udźwignąć ogromnej presji. Obawy były całkowicie uzasadnione, ale finalnie władze uczelni ugięły się pod społecznym i medialnym naciskiem. Należy bowiem wspomnieć, że już wtedy William James Sidis był niesamowicie popularny. Cudowne dziecko regularnie pojawiało się na łamach prasy. Odmowa przyjęcia chłopca na uniwersytet sprowokowała kampanię wymierzoną w Harvard. W końcu władze odpuściły. W 1909 roku 11-letni William został najmłodszym studentem prestiżowej uczelni. Pierwszy kryzys Chłopiec radził sobie wyśmienicie. Brylował w wielu dziedzinach, zwłaszcza w matematyce. Jeden z profesorów stwierdził nawet, że Sidis jest przyszłością matematyki XX wieku. Okazało się jednak, że początkowe obawy nie były nieuzasadnione. Poddawany nieustannej presji, poniekąd zmuszony do rywalizacji ze starszymi studentami i zmagający się z ogromnym nakładem nauki, 12-letni William przeszedł załamanie nerwowe. Chłopiec zdołał się podnieść, ale na jego psychice pozostał głęboki ślad, który miał dać o sobie znać już za kilka lat. Drugi kryzys W wieku 16 lat ukończył studia pierwszego stopnia z tytułem licencjata. Jako 17-latek przyjął ofertę nisko opłacanej posady asystenta nauczyciela matematyki na Uniwersytecie Rice w Teksasie. Już wtedy mówił dziennikarzom, że bardziej niż genialnym matematykiem wolałby być rolnikiem. Była to zapowiedź zbliżającego się drugiego kryzysu. Po krótkim czasie wrócił na studia, by zdobyć dyplom magistra prawa. Zdecydował się jednak przerwać naukę bez podawania przyczyny. W tym czasie zaczął głosić poglądy socjalistyczne. Był uczestnikiem pierwszomajowej parady w Bostonie, która przeistoczyła się w zamieszki. Został wówczas aresztowany i skazany. W więziennej celi spędził 18 miesięcy. Z genialnego dziecka stał się buntownikiem, co nie spodobało się jego rodzicom. Ci rozważali nawet zamknięcie syna w szpitalu psychiatrycznym, jednak finalnie odstąpili od tego pomysłu. Zamiast tego, William spędził rok w sanatorium w New Hampshire i kolejny w Kalifornii. Po wyjściu całkowicie odciął się od rodziny. Ostateczne zerwanie więzi W 1921 roku przeprowadził się do Nowego Jorku. Nie chciał dźwigać swojego brzemienia. Zamiast wykonywać pracę akademicką lub poświęcić się nauce, wolał pozostawać na uboczu, imając się różnych nisko płatnych prac. W prasie zaczęły się pojawiać szydercze artykuły na jego temat. Reporterzy nie zdawali sobie jednak sprawy, że Sidis cały czas publikuje książki i artykuły pod pseudonimem. W swoich publikacjach skupiał się na antropologii, historii rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej i kosmologii. W 1925 roku ukończył zbiór rozważań zatytułowany „Ożywione i nieożywione”, w którym zawarł wiele tez, na które inni uczeni wpadli dopiero wiele lat później. Cudowne dziecko czy geniusz wbrew własnej woli? William James Sidis zmarł 17 lipca 1944 roku, w Bostonie. Przyczyną śmierci był wylew krwi do mózgu. 21 lat wcześniej tak samo odszedł jego ojciec. William nie przyjechał na jego pogrzeb, ale czy można się temu dziwić? Wychowując syna na geniusza, Borys Sidis zyskał reputację autorytetu w dziedzinie edukacji dzieci. Od 1894 do 1910 roku wydał wiele artykułów i 10 książek na ten temat. Faktem jest, że obudził w swoim synu niewiarygodny potencjał, ale jakim kosztem? Świadomie czy nie, pozbawił Williama zabawy, kontaktu z rówieśnikami i wszystkiego, co czyni dzieciństwo prawdziwie beztroskim. Zamiast tego, ustawił przed nim poprzeczkę, którą z każdym rokiem podnosił coraz wyżej. Jakby nie dopuszczał do świadomości, że rozwój intelektualny musi iść w parze z rozwojem emocjonalnym. Władze Harvardu miały rację. Dziecko nie jest w stanie sprostać takiej presji. Dla Sidisów nie był dzieckiem. Był eksperymentem, który po pewnym czasie wymknął się spod ich kontroli i zaczął żyć swoim życiem. Nie w blasku, a w cieniu i na uboczu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Fińska Dolina Krzemowa jest ukryta wśród lasów. Dzięki niej działa twoja elektronika
To miasto znajduje się prawie na końcu świata. Otoczone jest przez gęste lasy i oddalone od wielkich metropolii. Mało kto o nim słyszał. Ale dzięki wywodzącym się stąd naukowcom i opracowywanym przez nich rozwiązaniom, działają urządzenia elektroniczne używane przez nas na co dzień.
Spis treści: Nauka, głupcze! „Bez nas nie byłoby niczego” Joensuu – młode miasto wśród lasów Jak uratować lasy i zbawić świat? Czy fotonika zatrzyma niekorzystne zmiany klimatu? Z okna lądującego samolotu widzę, oprócz niekończących się połaci drzew, liczne jeziora. Teraz pokryte są lodem i śniegiem. Obszar przywodzi na myśl trochę Alaskę. I słusznie, bo znajduje się mniej więcej na tej samej szerokości geograficznej, co najliczniejsze miasto najbardziej wysuniętego na północ stanu USA – Anchorage. Mikroskopijne lotnisko obsługuje miasto Joensuu we wschodniej części Finlandii – jest to stolica regionu Północnej Karelii. Jak to się stało, że tak odosobnione miejsce na mapie świata stało się kluczowym ośrodkiem zaawansowanych technologii? Nauka, głupcze! Gdy nie ma się wielu środków finansowych, należy skupić się na konkretnej rzeczy i wytrwale ją realizować. To najlepszy przepis na prowadzenie działalności naukowej, którą można przekuć w sukces. W przypadku nauki są to na przykład wdrożenia. Pod koniec lat 60. XX wieku Finlandia postawiła na badania w zakresie fotoniki. Pod tym bardzo pojemnym terminem kryją się wszelkie zagadnienia związane ze światłem. Wśród urządzeń „fotonicznych” są na przykład sensory, soczewki czy ekrany urządzeń. Jednym z kluczowych ośrodków rozwijających technologie fotoniczne jest właśnie Uniwersytet Wschodniej Finlandii w Joensuu. Finlandia nie szczędzi środków na badania i rozwój. W 2021 roku przeznaczono na ten cel blisko 3% produktu krajowego brutto, dla porównania Polska – dwa razy mniej. „Bez nas nie byłoby niczego” W Joensuu spotykam Juhę Purmonena z konsorcjum Photonics Joensuu. Ekspert wyjaśnia mi, że sukces w dziedzinie fotoniki w tym odległym mieście przyszedł dopiero po kilku dekadach badań. – To co tutaj robimy, jest bardzo ważne, ale niewielu ludzi o tym wie – zaznacza. Bo okazuje się, że wiele komponentów opracowywanych tutaj trafia do urządzeń mobilnych, stosowanych jest w przemyśle czy w technologiach związanych z komunikacją. Fotonicy wykształceni w Joensuu trafiają do pracy do światowych gigantów technologicznych w USA, w tym do takich marek jak Apple czy Microsoft. – Bez nas nie byłoby niczego – żartuje Purmonen. I faktycznie, w Joensuu mam też okazję spotkać dr. Seshę Manugoriego z firmy Dispelix, która pracuja nad unowocześnieniem maleńkich projektorów montowanych na okularach. Według niego taka rozszerzona rzeczywistość to przyszłość. Mówi o tym z przekonaniem i z błyskiem w oku. Joensuu – młode miasto wśród lasów Blisko 90% powierzchni Północnej Karelii stanowią lasy. Wśród nich znajduje się tętniący życiem ośrodek naukowy w Joensuu. Studentów jest tu ponad 20 tysięcy, a cała populacja wynosi 79 tysięcy mieszkańców. Gdy wchodzę do jednego z wydziałów, by ukryć się przed dotkliwie zimnym wiatrem, dostrzegam żaków w grubych wełnianych skarpetach siedzących na pufach. Kilka osób gra w karty, ktoś pracuje przy laptopie. Domowa i przytulna atmosfera panuje wszędzie w całym kampusie. Wiedzę z zakresu fotoniki w Joensuu zdobywają głównie studenci zagraniczni, wielu pochodzi z krajów azjatyckich. A kadra naukowa? To w zasadzie tylko lokalni eksperci – po ponad 50 latach badań nad tą dziedziną Joensuu stało się potęgą. Tutaj można poznać tajniki fotoniki. Jednak pojawiają się tu również eksperci z innych krajów. Profesorem wizytującym jest tu na przykład Łukasz Rudnicki z Uniwersytetu Gdańskiego, który zajmuje się optyką kwantową. – Ośrodek naukowy w Joensuu to bardzo przyjazne miejsce pracy, a Finowie to bardzo fajni ludzie. Przyroda wokoło też zachwyca – przekazał mi naukowiec. Przyznał, że pogoda co prawda nie rozpieszcza, ale wartą odnotowania zaletą jest to, że zimą, jak już jest dzień, to świeci słońce, które odbija się w śniegu. Szarych i pochmurnych dni jest niewiele. Jak uratować lasy i zbawić świat? Znajduję się na najwyższym szczycie południowej Finlandii, Ukko-Koli, który osiąga 347 m n.p.m. Spoglądam na srebrzyste 12-metrowe cygaro sunące z gracją nad morzem drzew. To nie UFO, ale wynalazek lokalnej firmy Kelluu. Produkuje niewielkie statki powietrzne przypominające dawne sterowce, tyle że te mają srebrzystą powłokę i wypełnione są rodzajem wodoru, który jest bezpieczny w eksploatacji. W tym konkretnym przypadku statek pobiera informacje na temat lasu za pośrednictwem różnych sensorów, na przykład kamery RGB i czujników wielospektralnych (rejestrują nie tylko to, co widzi oko ludzkie, ale też w zakresie mikrofal czy bliskiej podczerwieni). Można też zamontować LiDAR. Są to technologie związane ze światłem, a zatem fotoniczne. – W ten sposób możemy przygotować modele prezentujące każde pojedyncze drzewo. Takiej rozdzielczości nie zapewniają zobrazowania satelitarne czy wykonane z pokładu samolotu – zapewnia Jiri Jormakka z firmy Kelluu, którego spotykam w Joensuu. Podkreśla, że te „sterowce” są ekologiczne i każdy z nich może latać nawet do 12 godzin. Tę technologię można stosować do różnych rzeczy, ale monitoring lasów jest dla Finlandii kluczowy. To lasy są dla tego kraju jednym z kluczowych źródeł przychodu, dlatego tak ważne jest odpowiednie nimi gospodarowanie. Aby to było możliwe, należy wiedzieć o nich nich wszystko. „Sterowce” są w stanie na przykład pomóc w zlokalizowaniu miejsca, gdzie żerują szkodniki na drzewach. Następnie można je punktowo usunąć. Mogą też wskazać miejsca o największym zagrożeniu pożarowym, nie wspominając o czymś tak banalnym jak stworzenie pełnego spisu według gatunków. Do 2027 roku firma chce zeskanować każde drzewo w Finlandii i kontynuować stały monitoring lasów. Czy fotonika zatrzyma niekorzystne zmiany klimatu? – Nie wycinamy drzew dla zabawy w Finlandii, Europie czy w innych miejscach na świecie. Dzieje się to zawsze z jakiegoś powodu. A najważniejszy jest taki, że potrzebujemy odnawialnych źródeł materiałów (ang. renewable raw materials) – mówi dr Lauri Sikanen z Natural Resources Institute Finland w Joensuu. Dochody z lasów czerpie w Finlandii wiele osób, bo 60% z nich jest w rękach prywatnych. Ważnym zadaniem jest, by zrównoważyć chęć zysku (poprzez wycinkę drzew) i potrzebę ich zachowania, co jest kluczowe dla powstrzymania zmian klimatycznych. Od 2021 roku fińskie lasy stały się źródłem dwutlenku węgla – wcześniej go pochłaniały, co było korzystne dla klimatu. Jako przyczyny wskazuje się między innymi zwiększoną wycinkę drzew i spadek całkowitego przyrostu biomasy drzew oraz ocieplenie klimatu przyspieszające rozkład, co skutkuje mniejszą ilością nowej ściółki leśnej. Emiterem CO2 są w tej chwili oczywiście nie drzewa, ale gleba, na której rosną. Co zrobić, by lasy zaczęły pochłaniać dwutlenek węgla? Niektórzy sądzą, że wcale nie wystarczy ich nie wycinać i pozostawić sobie, by „zdziczały”. Pytam dr. Sikanena o rozwiązania. Wskazuje między innymi na potrzebę zachowania wysokiej wilgotności w lasach i utrzymania torfowisk oraz terenów podmokłych. Takie obszary są świetnymi „narzędziami” do walki ze zmianami klimatu, bo wychwytują dwutlenek węgla z atmosfery. Czy dane zbierane z pomocą zaawansowanych narzędzi, również takich rozwijanych w Joensuu, przyniosą odpowiedź, w jaki sposób należy zarządzać lasami, by wspierały one walkę o klimat? Być może technologie fotoniczne odegrają w niej pozytywną rolę, o ile zebrane dzięki nim dane zostaną odpowiednio zinterpretowane i kolejno – wdrożone słuszne działania. I to nie tylko w Finlandii. Źródło: National Geographic Polska
Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
Benedykt Dybowski odkrył nieznane gatunki zwierząt, prowadził działalność dobroczynną i patriotyczną. Cudem uniknął kary śmierci, którą zmieniono na zesłanie. A tam, w dalekich ostępach Syberii, rozwinął skrzydła jako naukowiec.
Spis treści: Co odkrył Benedykt Dybowski? Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Benedykt Dybowski miał tak bogate życie, że jego biografią można obdzielić co najmniej kilka osób. Urodził się 13 maja 1833 roku w Adamarynie w dzisiejszej Białorusi, a zmarł w wieku blisko 100 lat 31 stycznia 1930 roku w Kijowie. Był człowiekiem renesansu, interesowały go różne dziedziny nauki, ale też angażował się w działalność charytatywną. Był zatem: biologiem, zoologiem, limnologiem, lekarzem, profesorem, pisarzem i działaczem społecznym. Co odkrył Benedykt Dybowski? Benedykt Dybowski opublikował ponad 350 prac naukowych. Poświęcone były przede wszystkim przyrodzie. Oto wybrane dokonania Dybowskiego na polu naukowym: odkrycie kilka nowych gatunków ryb; opisanie nowego podgatunku jelenia wschodniego, który określany jest teraz jako „jeleń Dybowskiego”. Jelonka można zobaczyć w Polsce – w starej części wrocławskiego ZOO naprzeciwko Baszty Niedźwiedzi, obok wybiegów reniferów i manuli. Odkrycia dokonał niedaleko Władywostoku; badanie endemicznej fauny jeziora Bajkał, odkrycie 88 gatunków mięczaków i kilku gąbek (naukowo opisał je później jego brat – Władysław). Ciekawostką jest to, że obwoźne laboratorium było na płozach. Benedykt Dybowski urządził je wspólnie z innym zesłańcem – Wiktorem Godlewskim. A narzędzia niezbędne do pracy badawcze wykonali własnoręcznie. Badania były trudne, bo temperatura spadała kilkadziesiąt stopni poniżej zera; zebranie zbiorów przyrodniczych i etnograficznych z Azji, które obecnie znajdują się w kilku placówkach muzealnych w Polsce i w Ukrainie: Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Obiekty te zgromadził w latach 1879–1883, gdy pełnił rolę lekarza na rosyjskim kontrakcie rządowym na Syberii, Kamczatce i Wyspach Komandorskich. Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski żył w czasach, gdy Polska nie istniała na mapach świata, a jej terytorium znajdowało się pod zaborem kilku europejskich mocarstw. Naukowiec nie mógł się pogodzić z utratą przez Polskę niepodległości. Dlatego zaangażował się w działalność konspiracyjną. Szybko trafił znalazł się na celowniku okupantów. Na przykład uwięziono go po manifestacji patriotycznej w katedrze wileńskiej. To w tej świątyni odkryto niedawno skrytkę z insygniami królewskim Jagiellonów. Jednak jego życie zmieniło się nie do poznania po klęsce powstania styczniowego w 1863 roku. Dybowski pełnił jedną z ważnych ról w tym zrywie – komisarza Rządu Narodowego na Litwę i Białoruś. Taka funkcja nie mogła pozostać niezauważona przez Rosjan. W marcu 1864 roku aresztowano go i uwięziono w Cytadeli Warszawskiej, gdzie dziś znajduje się m.in. Muzeum Historii Polski. Wyrok: śmierć. Jednak już wówczas Dybowski cieszył się poważaniem we wpływowych kręgach niemieckich naukowców. I dzięki ich wstawiennictwu przy pośrednictwie samego kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka, zmieniono tę karę na 12 ta zesłania w głąb Rosji. Benedykt Dybowski dostrzegł w tym swoją szansę i zaczął prowadzić w nowym miejscu pobytu szeroko zakrojone badania naukowe. W 1865 roku, jako zesłaniec na Syberii, rozpoczął działalność badawczą. Najpierw zbierał okazy faunistycznie w rejonie Siwakowej w pobliżu Czyty w południowej Syberii, potem w Darasuniu na zboczach Gór Jabłonowych, na wschód od Jeziora Bajkał. Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Niektórzy zestawiają Benedykta Dybowskiego i jego dokonania z tymi należącymi do Wacława Sieroszewskiego i Bronisława Piłsudskiego. Został nawet włączony w szereg naukowych „superbohaterów” w ramach akcji Fundacji Nauka to Lubię „Akademia Supebohaterów” i stał się postacią w grze karcianej, mobilnej oraz w książce. Uwagę zwraca jego szerokie wykształcenie. Najpierw studiował medycynę i nauki przyrodnicze na Uniwersytecie w Dorpacie w Estonii, później na Uniwersytecie we Wrocławiu. Kolejno przeniósł się na studia paleontologiczne, botaniczne i medyczne w Berlinie. To właśnie w Berlinie doktoryzował się na podstawie pracy nad determinacją płci u pszczół. Ten krótki, ale intensywny etap edukacji akademickiej w ośrodkach znajdujących się w kilku miastach, zamknął w wieku zaledwie 27 lat. W kolejnych latach działał intensywnie w konspiracji, co przyczyniło się do jego zesłania, ale i rozkwitu działalności naukowej. Gdy skończył się okres jego zesłania, nadal ciągnęło go w odległe i niedostępne rejony imperium rosyjskiego. Jego marzeniem było na przykład odwiedzenie Kamczatki. Oprócz prowadzenia badań i zbierania obiektów lokalnej kultury (m.in. plecionek i figurek) pomagał lokalnej ludności. Założył szpitale dla trędowatych. Postanowił też aktywnie przeciwstawić się niedożywieniu lokalnej ludności. W tym celu stworzył hodowle kóz i królików oraz rezerwaty dla soboli. Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Ostatnią część życia Dybowski poświęcił działalności pedagogicznej i naukowej we Lwowie. Upowszechniał teorię ewolucji, co nie wszystkim się spodobało. Z tego powodu wysłano go w 1906 roku na emeryturę. Wówczas miał 73 lata, ale nadal był w pełni sił i chęci do działania. Dlatego publikował kolejne prace naukowe i popularnonaukowe. W czasie I wojny światowej udało się mu uniknąć zsyłki w głąb Rosji. Dożył momentu, w którym Polska odzyskała niepodległość, bo zmarł w 1930 roku. Pochowany jest na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Źródła: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Culture.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dominacja rycerzy zmieniła świat chrześcijański. Naukowcy ustalili, skąd przybywali
Pojawienie się w Europie strzemion – nowinki rodem z Chin – rozpoczęło erę rycerstwa. Zakończył ją inny wynalazek: broń palna. Te kilkaset lat dominacji rycerzy całkiem zmieniło chrześcijański świat, wykreowało nowe elity, ideały i bohaterów.
Spis treści: Duma Franków Kosztowna siła zbrojna Końsko-ludzkie pociski Honor i zbrodnie Pierwsi polscy rycerze Zbroja na kredyt Heros zabity z arkebuza Obserwując ze wzniesienia pole bitwy pod Nikeą, sułtan Kilidż Arslan I nie mógł otrząsnąć się ze zgrozy. Władca państwa Rum w Anatolii wojował w swym życiu z wieloma przeciwnikami, ale najeźdźcy z Zachodu kompletnie go zaskoczyli swą determinacją i sposobem walki. Strzały z łuków odbijały się od ich hełmów i pancerzy. Gdy gnali w stronę szyków Kilidż Arslana, pochylali swe niezwykle długie włócznie i zmiatali muzułmańskich wojowników z siodeł, zanim ci zdążyli zadać ciosy. Przybysze przetaczali się niczym walec po wyznawcach Proroka, obalając ich małe koniki, tratując i siekąc mieczami. Sułtan miał przewagę w ludziach, rzucał więc do walki wciąż nowe posiłki. Ale nie zdołał przechylić szali zwycięstwa na swoją stronę. Zanim zapadł zmierzch 16 maja 1097 r., wycofał się zdruzgotany. A straszliwi wojownicy z Zachodu mogli kontynuować marsz na Wschód, w stronę grobu Chrystusa, który zamierzali odbić z rąk muzułmanów. Zachodnie rycerstwo znajdowało się u szczytu swej potęgi. Droga, którą przeszło, była jednak dość kręta. Duma Franków Wśród państw barbarzyńskich, które powstały na gruzach Imperium Rzymskiego, na początku VIII w. wybijało się królestwo Franków w dzisiejszej północnej Francji. W tamtych czasach władcy barbarzyńców mieli armie złożone z przybocznej drużyny wojowników, zabierali też na wojnę uzbrojonych mężczyzn na co dzień uprawiających rolę. Frankowie walczyli pieszo, posługując się włóczniami i toporkami „francisca”, którymi miotali w przeciwnika. Byli też otwarci na nowinki. A w Europie pojawił się właśnie sprytny wynalazek z Chin – strzemiona. Dzięki nim jeździec pewniej trzymał się w siodle, mógł się zaprzeć, uderzając włócznią, narażał się też na mniejsze ryzyko spadnięcia z konia przy zadawaniu ciosów na boki. To dawało przewagę w walce z armiami złożonymi w większości z piechoty. Według części historyków to Karol Młot, władca Franków w latach 718–741, zrozumiał siłę jazdy wyposażonej w strzemiona. Na pewno w czasach Karola Wielkiego, wnuka Młota, frankijska konnica stała się już potęgą. Pędząca masa konnych już samym wyglądem potrafiła wzbudzić grozę w szeregach pieszych tarczowników. Frankijskich jeźdźców znacznie trudniej było wysadzić z siodła niż np. dawnych rzymskich kawalerzystów pozbawionych strzemion. Stali się wyjątkowo wartościowymi wojownikami. Wystawienie dużych formacji tego typu nie było jednak łatwe. Odpowiedni koń i kolczuga kosztowały bez porównania więcej niż wyposażenie pieszego woja. Wierzchowiec był wart w IX-wiecznym państwie Franków tyle co osiem krów. Wykonanie kolczugi, składającej się z tysięcy małych żelaznych pierścieni, wymagało niezwykle żmudnej pracy. Karol zastanawiał się, jak rozwiązać ten finansowy problem. Kosztowna siła zbrojna Karol Młot początkowo nakazał, by kilku właścicieli gospodarstw składało się na wyposażenie jednego ciężkozbrojnego jeźdźca. System ten jednak nie wypalił. Król zaczął więc swoim sprawdzonym wojownikom przekazywać w użytkowanie beneficja – włości ziemskie, których wielkość zapewniała sfinansowanie odpowiedniego uzbrojenia. Ziemię uprawiali poddani wojowników, np. jeńcy zamienieni w niewolników albo półwolni chłopi. Dzięki ich pracy posiadacze beneficjów mogli pozwolić sobie na wyposażenie dla siebie czy nawet paru przybocznych. Byli w stanie kupować i uzupełniać zniszczone w walkach elementy zbroi i broni, wymieniać wysłużone konie itd. Ponieważ zaś nie musieli sami pracować, mogli skupić się na ćwiczeniach wojskowych. To m.in. dzięki temu nowemu typowi kawalerii Karolowi udało się zbudować imperium w latach 768–814. Po śmierci władcy beneficja szybko uznano za dziedziczne, a pozycja właścicieli największych z nich rosła. Kiedy imperium karolińskie się rozpadło, a słabnący królowie nie byli w stanie odpierać najazdów wikingów, Arabów i Węgrów, najbardziej zagrożone ziemie musiały same organizować obronę. Spadła na barki lokalnych wojowników – książąt, baronów i hrabiów. Odgrywali coraz znaczniejszą rolę, a ich włości stawały się niezależnymi państewkami. Budowa prywatnych zamków jeszcze bardziej wzmacniała ich siłę. A możnowładcy – tak jak niegdyś król – nadawali ziemię w lenno w zamian za służbę swoim wojownikom. W ten sposób stopniowo kształtował się w Europie stan rycerski. Rozumiany jako konni, ciężkozbrojni wojownicy, którzy zobowiązywali się służyć królowi lub innemu panu (seniorowi) w zamian za dobra ziemskie. Początkowo granica między rycerstwem a innymi grupami społecznymi nie była jednak wyraźna. Lennikiem mógł zostać wojownik z przybocznej drużyny możnowładcy, ale też zwykły chłop. Sprawny i ambitny syn wieśniaka szukał często szczęścia na wojnie i gdy fortuna mu sprzyjała, otrzymywał nadanie ziemskie wystarczające do nabycia rycerskiego rynsztunku. Z drugiej strony byli i rycerze ulegający społecznej degradacji. Majątek lennika mógł np. zostać zagrabiony albo tak zniszczony w wyniku wojny czy klęski żywiołowej, że nieszczęśnik nie miał już możliwości utrzymania dotychczasowej pozycji i musiał chwytać za sochę. Końsko-ludzkie pociski W każdym kraju warstwa rycerska powstawała w nieco odmiennych okolicznościach. W Anglii za rządów Edwarda Wyznawcy (1002–1066) próbowano przenieść na miejscowy grunt pomysły z Francji, lecz miejscowi wojownicy nie chcieli o tym słyszeć. Dlatego, gdy normandzki książę Wilhelm Zdobywca najechał w 1066 r. Anglię, stanęły naprzeciw niego szeregi pieszych wojów z wielkimi toporami i tarczami. Czy można ich uznać za miejscowe rycerstwo? Historycy uważają, że rycerz to wojownik walczący konno w zamian za beneficja, a zatem – nie. Mimo to w bitwie pod Hastings anglosascy wojownicy przez cały dzień stawiali zaciekły opór normandzkim rycerzom, nim ostatecznie przegrali. Gdy Wilhelm Zdobywca objął tron Anglii, zaczął wprowadzać system „ziemia za konną służbę”. Na początku XII w. trzonem armii angielskiej stała się ciężkozbrojna konnica. Także w tym czasie wykształcił się sposób walki do dziś kojarzony z rycerstwem: miażdżące szarże na wroga. Na XI-wiecznej tkaninie z Bayeux, przedstawiającej m.in. bitwę pod Hastings, część rycerzy Wilhelma atakuje w tradycyjny sposób, uderzając włóczniami zza głowy. Inni jednak stosują całkiem nową technikę: trzymają długie włócznie przyciśnięte do boku i pochyleni nad końskimi grzbietami pędzą na wroga, celując w niego swą bronią. Używający tej metody kawalerzysta stawał się swego rodzaju wielkim żywym pociskiem miażdżącym wroga swą masą. Historycy przypuszczają, że technikę tę wymyślono gdzieś we Francji, niedługo przed wyprawą Wilhelma na Anglię. Nowinka okazała się na tyle skuteczna, że w połowie XII w. stosowano ją już powszechnie. Całe falangi „końsko-ludzkich pocisków” nacierały na siebie na polach bitew, a ich zderzenia były zatrważającym widowiskiem. Rozpowszechnienie się tego sposobu walki spowodowało zmiany w uzbrojeniu i końskim oporządzeniu. Włócznie stawały się coraz dłuższe, aż przybrały postać nowej broni – kopii rycerskiej. Podwyższano też tylny łęk siodła, by jeździec trzymał się jak najmocniej podczas zderzenia z przeciwnikiem. „Wojownik celtycki na koniu pozostaje niezwyciężony i może przebić nawet mury Babilonu” – pisała bizantyjska kronikarka księżniczka Anna Komnena w XII w. Ten sposób walki nie był jednak łatwy, wymagał lat ćwiczeń i wielkiej odporności psychicznej. Popularną formą treningu stały się w tym okresie brutalne turnieje rycerskie, polegające początkowo na walkach grupowych. Celem zawodników było obalenie przeciwnika, zmuszenie go do poddania się i przysięgi złożenia okupu. Wczesne turnieje nie różniły się jednak zbytnio od prawdziwej wojny i pociągały za sobą ofiary i trwałe okaleczenia. „Nie nadaje się do bitwy ten, kto nie widział własnej krwi, kto nie słyszał zgrzytu swych zębów wywołanego ciosem przeciwnika, kto nie poczuł ciężaru przeciwnika na sobie” – pisał w XII stuleciu kronikarz Roger z Hoveden. Stosujący nowy sposób walki, wyszkoleni na turniejach rycerze wyruszyli na pierwszą krucjatę do Ziemi Świętej. Zaszokowali Kilidż Arslana I i innych władców muzułmańskich, pokonując jedną po drugiej armie stające im na drodze. Zdobycie Jerozolimy w 1099 r. stanowiło moment wielkiego triumfu zachodniego rycerstwa. Honor i zbrodnie By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom. Przystąpienie do rycerskiej braci coraz częściej wyznaczał zaś specjalny rytuał, czyli pasowanie. W przypadku zwykłych wojowników polegało to po prostu na wręczeniu im broni przez seniora i wygłoszeniu słów przysięgi. Na dworach królewskich i możnowładczych towarzyszyły jednak temu aktowi rozbudowane rytuały. Pierwszy dokładny opis ceremonii pasowania pochodzi z 1128 r. i dotyczy andegaweńskiego hrabiego Gotfryda Pięknego. Po odbyciu rytualnej kąpieli ubrano Gotfryda w fioletową tunikę ze złotogłowiu i poprowadzono przed oblicze króla Anglii Henryka I. Zawieszono mu tam na szyi tarczę z herbem, a do nóg przymocowano złote ostrogi. Wreszcie monarcha założył młodzieńcowi pas z przytroczonym mieczem, który – jak twierdzono – został wykuty przez samego Waylanda, mitycznego kowala z nordyckich legend. Zgodnie z propagowaną przez Kościół ideologią rycerz miał być szlachetnym obrońcą chrześcijaństwa, protektorem wdów, sierot i innych maluczkich. Walczyć zaś powinien honorowo, bez podstępów, atakowania od tyłu czy używania „diabelskich” broni w rodzaju kuszy (zostawiając ją najemnym żołdakom). Rzeczywistość była bardziej ponura: rycerze uczestniczyli w masakrach i rabunkach. „Drugi lub trzeci syn i kolejni, którzy mają niewielki udział w dziedziczeniu majątku lub są go pozbawieni, często muszą brać udział w niesprawiedliwych i tyrańskich wojnach, by podtrzymać szlachecki status – donosił francuski rycerz i pisarz Philippe de Mézières (1327–1405). – Z tej przyczyny czynią tak wiele zła, że czymś przerażającym byłoby opowiadanie o ich grabieżach i zbrodniach, którymi gnębią biednych ludzi”. Pierwsi polscy rycerze Na Zachodzie rycerstwo wyewoluowało więc ze stylu walki konnych wojowników z epoki karolińskiej. A jak wyglądało to na ziemiach polskich? W X w. o rycerzach jeszcze nie było tam mowy. Tym niemniej trzon armii formującego się państwa Piastów tworzyli konni wojownicy. Utrzymywał ich książę, zapewne dzięki dochodom z łupów i handlu jeńcami. Żydowski kupiec Ibrahim ibn Jakub pisał, że Mieszko I wyposaża swych drużynników w „odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują. A gdy jednemu z nich urodzi się dziecko, on każe wypłacać mu żołd od chwili urodzenia, czy będzie płci męskiej, czy żeńskiej”. Tak bardzo scentralizowany i hojny system mógł się utrzymać zapewne tylko w fazie wielkiej ekspansji piastowskiej, gdy w ręce zdobywców wpadały co i rusz nowe ziemie, bogactwa i rzesze niewolników. Przesuwając swe granice, państwo Piastów napotkało jednak wkrótce na opór innych, wcześniej ukształtowanych państw, jak Cesarstwo Niemieckie czy Ruś Kijowska. W latach 30. XI w. doszło do kompletnego załamania się monarchii piastowskiej, a wraz z nim do upadku książęcej drużyny. Odbudowując potem państwo, książę Kazimierz Odnowiciel zachował przy sobie część drużynników, ale innym zaczął nadawać ziemię w zamian za służbę. Według jednej z legend podczas krwawej bitwy z Mazowszanami w 1047 r. Odnowiciela osaczyła gromada wrogów i niechybnie by zginął, gdyby nie rzucił mu się na pomoc jakiś brodaty wojownik. Wysiekł mieczem gromadę Mazowszan, ratując władcę z opresji, i pomógł mu wydostać się z pola bitwy. Po walce Kazimierz nazwał swego wybawcę Brodzicem i nadał mu kawałek ziemi – obecną wieś Brodzice w ziemi hrubieszowskiej. Choć opowieść jest legendą, zdaje się trafnie przedstawiać okoliczności, w jakich rozpoczęła się w Polsce ewolucja prowadząca do narodzin rycerstwa. Pierwsi polscy rycerze, czy raczej protoplaści rycerzy, nie byli specjalnie bogaci. Jeśli rzeczywiście istniał jakiś pierwowzór Brodzica, to uprawiał on ziemię własnymi rękami, może przy pomocy jednego czy dwóch niewolnych, których zdobył na wojnach. Stopniowo jednak władcy przekazywali wojownikom coraz większe nadania, ci zaś je powiększali – w sposób legalny (np. przez małżeństwa) albo nielegalny (np. zagarniając ziemię słabszym sąsiadom). Dzięki temu stać ich było na coraz lepsze wierzchowce i zbroje. Podobnie jak na Zachodzie, w tym wczesnym okresie granica między rycerstwem i chłopstwem nie była jeszcze nie do pokonania, awans społeczny wydawał się możliwy. Z około 1100 r. pochodzi pierwsza informacja o pasowaniu rycerskim w Polsce. Rytuał przeszli Zbigniew i Bolesław Krzywousty, synowie księcia Władysława Hermana, oraz grupa towarzyszących im młodzieńców. Wśród zwykłych wojowników zachodnia kultura rycerska rozpowszechniała się jednak bardzo powoli. Turnieje zaczęto organizować dopiero w XIII w. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/GettyImages-1744596934-bb3a026.jpg" width="1906" height="1573" alt="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" title="By móc się wzajemnie rozpoznawać podczas turniejów i bitew, zaczęto malować na tarczach specjalne znaki, które dały początek rycerskim herbom fot: Getty Images / mikroman6" /> Zbroja na kredyt Jazda rycerska dominowała na polach bitew przez kilka stuleci. Stałej ewolucji podlegało uzbrojenie. Nastąpił swoisty wyścig zbrojeń. Odpowiedzią na coraz twardsze kopie i śmiercionośne bełty z kusz były coraz odporniejsze zbroje i hełmy. Kolczuga, zakrywająca początkowo tylko tułów, ramiona i uda walczącego, zaczęła potem osłaniać całe ciało. Pod koniec XIII w. pojawiły się płytowe wzmocnienia goleni, łokci czy barków. Doprowadziło to do powstania pełnej zbroi płytowej, która w XV w. szczelnie pokrywała całego wojownika stalowymi blachami. Drożejące uzbrojenie utrudniało dostęp biedniejszych mężczyzn do warstwy rycerskiej. Sami rycerze zabiegali też o wyjątkowość swej pozycji i szczególne przywileje. W 1231 r. niemiecki cesarz Fryderyk II wydał dekret potwierdzający dziedziczność ich statusu: „Nikt nie powinien uważać się za rycerza, kto nie z rodu rycerskiego pochodzi, chyba że nasza łaska i zezwolenie pozwolą na ten zaszczyt”. W poszczególnych krajach to zamykanie się stanu rycerskiego dokonywało się w różnych okresach. W Polsce jeszcze w połowie XIV w. istnieli tzw. chlebojeźdźcy – chłopi służący w armii, którzy w wypadku szczególnych zasług mogli liczyć na otrzymanie ziemi na prawie rycerskim. Kategoria ta jednak zanikała. W końcu tego stulecia awans z chłopa na rycerza był już nad Wisłą bardzo trudny. W późnym średniowieczu czasem nawet teoretycznie bogatym posiadaczom ziemskim trudno było odpowiednio wyposażyć się na wyprawę. Przed wojną z Krzyżakami (1409) znakomity polski rycerz Jakub z Kobylan wziął kredyt od Żydów, by sfinansować uzbrojenie dla siebie oraz towarzyszących mu kuszników i giermków. Szacuje się, że koszt wyposażenia XV-wiecznego polskiego kopijnika wraz z dwoma kusznikami wynosił, w zależności od jakości zbroi i broni, od 25 do 85 grzywien. Roczny dochód średniozamożnego rycerza, posiadającego jedną dużą wieś, wynosił tymczasem ok. 60 grzywien. Warstwa rycerska coraz bardziej różniła się od reszty społeczeństwa i pielęgnowała własną, swoistą kulturę. Wreszcie wyodrębniła się w osobny stan szlachecki, posiadający uprzywilejowaną pozycję w stosunku do chłopów i mieszczan. Heros zabity z arkebuza W ciągu XV w. nastąpiły w Europie duże zmiany w sztuce wojennej. Piechota, której metody walki wciąż ulepszano, stawała się groźniejszym przeciwnikiem dla jazdy. W czasie słynnej wojny stuletniej (1337–1453) angielscy piesi łucznicy kilkakrotnie rozgromili francuskie hufce ciężkiej jazdy. Z kolei czescy husyci niezwykle skutecznie bronili się przed zakutą w zbroje kawalerią, wykorzystując tzw. tabory, czyli ruchome fortyfikacje zmontowane z połączonych łańcuchami wozów. Przede wszystkim zaś rozwijała się broń palna – armaty, hakownice, rusznice. Z dekady na dekadę szarżowanie na piechotę stawało się ryzykowniejsze. Jednocześnie coraz większa część rycerzy wolała zajmowanie się swymi majątkami niż walkę. Władcy dostrzegali te tendencje i proponowali szlachcie układ: nie będziemy was już ciągnąć na wojnę, ale pod warunkiem, że będziecie płacić podatki, za które sfinansujemy sobie zaciężnych. Kompanie najemne, złożone z dobrze wyćwiczonych zabijaków walczących dla pieniędzy, mnożyły się jak grzyby po deszczu, stając się podstawą nowoczesnych armii. Kto w porę nie zrozumiał, że do nich należy przyszłość, tego czekał zimny prysznic. 18 września 1454 r. pod Chojnicami 15-tysięczne siły krzyżackie, których trzon stanowili najemnicy, rozgromiły nieco liczniejsze wojska polskie składające się głównie z klasycznych hufców rycerskich. Po tej krwawej lekcji, która kosztowała życie 3 tys. polskich rycerzy, król Kazimierz Jagiellończyk zaczął przestawiać armię na nowe tory, zaciągając oddziały najemne finansowane z podatków. Na przełomie XV i XVI w. wielu najemników walczyło jeszcze na sposób rycerski, w pełnej, ciężkiej zbroi i z kopią przy boku. Broń prochowa wymiotła jednak w końcu tego typu kawalerię z pól bitewnych. Symbolem końca epoki rycerstwa i jego sposobu walki stała się śmierć słynnego francuskiego rycerza Pierre’a Terraila de Baillarda. W latach 1494–1524 brał udział w niezliczonych bitwach podczas tzw. wojen włoskich. 30 kwietnia 1524 r. osłaniając odwrót armii francuskiej nad rzeką Sezją, został trafiony kulą z arkebuza w plecy. Pocisk wystrzelony przez plebejskiego żołnierza przebił zbroję herosa i zgruchotał mu kręgosłup. Baillard umarł jeszcze tego samego dnia, pozostawiając po sobie legendę „ostatniego rycerza bez lęku i skazy”.
Hilary Koprowski to wybitny polski lekarz. Ocalił tysiące istnień dzięki opracowaniu szczepionek
Szczepionkę przeciwko wirusowi polio, wywołującemu chorobę Heinego-Medina, opracował wybitny polski lekarza i wakcynolog, Hilary Koprowski. Dzięki niemu ta przerażająca choroba zniknęła niemal zupełnie. Pracował też nad szczepionkami podawanymi w… warzywach. Poznajcie tę nietuzinkową postać.
Spis treści: Dzieje Hilarego Koprowskiego Co wynalazł Hilary Koprowski? Koprowski i walka o dobre imię Hilary Koprowski urodził się 1916 r. w Warszawie, ale już w wieku 23 lat wyemigrował z Polski. Na stałe osiadł w USA, gdzie dokonywał przełomowych odkryć z dziedziny medycyny. Zmarł w 2013 roku w Filadelfii. Dzieje Hilarego Koprowskiego Koprowski określany bywa człowiekiem renesansu. Urodził się w rodzinie o korzeniach żydowskich. Początkowo wcale nie było takie oczywiste, że zwiąże swoje życie z medycyną i wakcynologią. Z Liceum Ogólnokształcącego im. Mikołaja Reja w Warszawie wyniósł wielkie zamiłowanie do poezji, a dzięki zajęciom w Warszawskim Konserwatorium nauczył się gry na pianinie. „Ze swym usposobieniem pasjonata miał szczere zacięcie zostać koncertującym pianistą. Później, kontynuując pełną sukcesów karierę naukową w medycynie, nie rozstawał się podczas podróży służbowych z nutami ulubionych utworów” – pisze we wspomnieniu o Koprowskim prof. Andrzej B. Legocki. Jeszcze przed II wojną światową ukończył studia medyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W momencie rozpoczęcia wojny przebywał poza krajem, co być może zmieniło jego życie. We Włoszech zgłosił się jako ochotnik do służby medycznej wśród osób chcących zaciągnąć się do oddziałów polskich, organizowanych w państwach niezajętych przez Niemców. Jednak już w 1940 roku opuścił Europę wraz ze swoją rodziną. Początkowo trafił do Brazylii, gdzie rozpoczął pracę w Laboratorium Żółtej Febry. A w 1944 roku na stałe przeniósł się do miejscowości Wynnewood pod Filadelfią. Tam mieszkał do końca życia. Co wynalazł Hilary Koprowski? Szczepionka przeciw polio Największym dokonaniem polskiego medyka było opracowanie pierwszej skutecznej szczepionki przeciwko chorobie Heinego-Medina . Było to ważne dokonanie, bo choroba ta jest bardzo dotkliwa. Jest to ostra wirusowa choroba zakaźna wywołana przez trzy typy wirusa polio. Szerzy się głównie drogą pokarmową lub, w mniejszym stopniu, drogą kropelkową. Wirus atakuje układ nerwowy i może wywołać uszkodzenie nerwów. Objawy? Niedowład lub porażenie mięśni. Choroba może też doprowadzić do zgonu. Do wytworzenia szczepionki prof. Koprowski używał wirusa wzrastającego w bawełniaku wszczepianego kolejno szczurom. Co ciekawego, Koprowski pierwsze eksperymenty ze szczepionką przeprowadził sam na sobie. Zażyli ją doustnie również jego współpracownicy. Dopiero potem, w 1950 roku, preparat wytworzony w oparciu o wirusa inaktywowanego, podano dziecku, a kolejno zaszczepiono grupę 20 dzieci. U wszystkich pojawiały się odpowiednie przeciwciała. Oznacza to, że stały się odporne na atak wirusa. W kolejnych latach szczepionkę opracowaną przez Koprowskiego zastosowano do masowych szczepień w Kongo Belgijskim (obecnie Zair), Rwandzie, a kolejno w Polsce i Chorwacji. Szczepienie w Polsce było konieczne. W latach 50. XX wieku co roku na chorobę Heinego-Medina zapadło kilka tysięcy dzieci. W 1958 roku epidemia osiągnęła maksymalną liczbę 6 tysięcy zachorowań. Jak wiemy, preparaty medyczne bywają drogie i trudno osiągalne. Koprowski dzięki swoim znajomościom i kontaktom wymógł na firmie farmaceutycznej Wyeth nieodpłatną dystrybucję dziewięciu milionów dawki szczepionki przeciwko polio w Polsce. Rok później liczba zachorowań wyniosła około tysiąca, a w kolejnych latach spadła do kilkudziesięciu. Wirus ten nadal istnieje i jest niebezpieczny. Choroba, którą wywołuje, nadal jest problemem. W Polsce cierpi na nią na przykład działaczka humanitarna i europosłanka, Janina Ochojska (urodziła się w 1955 roku, a choroba dosięgła ją w pierwszych miesiącach życia). Koprowski opracował szczepionkę przeciwko polio wspólnie z Jonaszem Salkiem i Albertem Sabinem. Było to na tyle ważne odkrycie, że Komitet Noblowski rozważał przyznanie im nagrody. Jednak skutecznie blokował taką nominację Sven Gard (1905–98), profesor bakteriologii i wirusologii w Instytucie Karolinska, o czym pisał na łamach „Polityki” prof. Andrzej Hennel. Szczepionki przeciwko wściekliźnie Profesor Koprowski opracował także bezpieczną szczepionkę przeciw wściekliźnie dzięki wykorzystaniu metody hodowli wirusa wścieklizny w zarodkach kurzych. Jej atutem było to, że nie jej podanie nie sprawiało tak dużego bólu (podanie domięśniowe lub podskórne, a nie w brzuch), jak wcześniejszego preparatu opracowanego przez Ludwika Pasteura. Koprowski opracował również doustną szczepionkę przeciw wściekliźnie. Była powszechnie stosowana w weterynarii. A dzięki formie, w łatwy sposób można było ją podawać dzikim zwierzętom Koprowski i walka o dobre imię Koprowski nie tylko nie dostał Nagrody Nobla, ale padł też ofiarą pomówienia. W mediach pojawiła się informacja, że wirus HIV pojawił się wśród ludzki w wyniku wymknięcia się spod kontroli i zmutowania zwierzęcego odpowiednika wirusa SIV (Simian Immunodeficiency Virus). Miało do tego dojść, gdy zespół polskiego badacza pracował nad szczepionką w stacji weterynaryjnej w ówczesnym Kongo Belgijskim. Prof. Hilary Koprowski błyskawicznie zaprzeczył. Oświadczył, że pracował na narządach innych małp: makaków i rezusów, które nie są podatne na SIV. Mleko się jednak rozlało i informacja poszła w świat. Świat medyczny postanowił sprawdzić tę plotkę. Kilka zespołów badawczych przebadało z zastosowaniem testów genetycznych pierwsze szczepionki Koprowskiego. Wynika z nich, że profesor Koprowski mówił prawdę i padł ofiarą pomówienia. Źródła: PZH, POLITYKA, Andrzej B. Legocki (Nauka 2/2013) Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Obawiano się, że to urządzenie zniszczy świat. Kto stoi za Wielkim Zderzaczem Hadronów?
Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w USA uruchamiano Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. W podobnym tonie niektóre media informowały o uruchomieniu Wielkiego Zderzacza Hadronów w Europie. Kto stoi za jego budową i czy faktycznie coś nam groziło?
Spis treści: Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów LHC i jego eksperymenty Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów 10 września 2008 roku fizycy na całym świecie z niecierpliwością oczekiwali na uruchomienie największej maszyny na świecie – Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC, Large Hadron Collider). Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów? LHC to kolisty zderzacz protonów o długości dwudziestu siedmiu kilometrów zbudowany w CERN-ie niedaleko Genewy, sto metrów pod ziemią na granicy między Francją a Szwajcarią. Urządzenie powstało w formie pomysłu w 1984 roku, jego budowa została zatwierdzona przez Radę CERN-u w 1994 roku. Po ćwierć wieku prac miała po raz pierwszy przyspieszać protony. Dla walijskiego fizyka Lyndona („Lyna”) Evansa, który nadzorował LHC jako dyrektor projektu od momentu jego powstania w 1994 roku, było to zwieńczenie całej kariery w budowaniu akceleratorów cząstek. Kim był twórca Wielkiego Zderzacza Hadronów? Evans sprawia wrażenie osoby skromnej, życzliwej i praktycznej. Ta skromność polega na rzadkim wspominaniu w wywiadach o własnej karierze, ale pseudonim trochę zdradza jego charakter. „Atomowy Evans” to niepowstrzymana siła stojąca za LHC. Evans pracuje w CERN-ie od 1969 roku. Jednak w trakcie kariery był wszędzie tam, gdzie potrzebowano jego wiedzy, podążając za zderzaczami o coraz wyższych energiach: od supersynchrotronu protonowego 300 GeV w CERN-ie po Tevatron w Fermilabie i Nadprzewodzący Superzderzacz w Teksasie. Kiedy prace nad tym ostatnim zostały wstrzymane, LHC okazał się przyszłością fizyki cząstek, a urzeczywistnienie tego projektu stało się racją bytu Evansa. „Naukowiec nie może osiągnąć nic większego” – wyznał. Evans ma świadomość ogromu swych dokonań i wciąż czuje się onieśmielony za każdym razem, gdy wchodzi do tunelu LHC. Jego funkcja przy budowie zderzacza polegała na nadzorowaniu około dwóch i pół tysiąca pracowników CERN-u oraz kolejnych trzystu naukowców i inżynierów z Rosji, Chin, Stanów Zjednoczonych i innych krajów, które zbudowały podzespoły do tego akceleratora. Evans wspomina, że kiedy spotkał się z prezydentem Chin, pomyślał sobie: „Nieźle jak na faceta z Aberdare!”. Teorie spiskowe na temat Wielkiego Zderzacza Hadronów Niestety, nie wszyscy byli tak podekscytowani uruchomieniem LHC jak Evans i jego współpracownicy. W trakcie przygotowań do tej historycznej chwili niektóre serwisy informacyjne pełne były nagłówków w rodzaju: Fachowcy zapewniają, że „nie zniszczą Ziemi” i skupiły się na propagowaniu pomysłu, że LHC może stworzyć czarną dziurę i zniszczyć nas wszystkich. Koncepcja ta opierała się na pewnej sprawie sądowej pomijającej ugruntowaną wiedzę i mającej na celu niedopuszczenie do uruchomienia maszyny. Ten rodzaj teorii spiskowej dochodzi do głosu za każdym razem, gdy rozpoczyna działanie nowy duży akcelerator. Urządzenie badające Wielki Wybuch może zniszczyć Ziemię – głosił nagłówek w 1999 roku, kiedy w Stanach Zjednoczonych uruchamiano akcelerator o nazwie Relatywistyczny Zderzacz Ciężkich Jonów. Oczywiście nadal działa bez przeszkód. Promieniowanie kosmiczne przez cały czas bombarduje Ziemię z kosmosu cząstkami o znacznie wyższych energiach – tysiące razy większych niż wiązki Wielkiego Zderzacza Hadronów – i dzieje się tak przez całe pięć miliardów lat istnienia Ziemi. Różnica polega na tym, że LHC tworzy te wysokoenergetyczne zderzenia celowo, na żądanie i znacznie częściej niż promienie kosmiczne. Cała społeczność fizyków cząstek elementarnych wiązała swoje nadzieje na nowe odkrycia z tymi zderzeniami. Szukali nie tylko bozonu Higgsa – brakującego elementu Modelu Standardowego – ale wszystkiego, co mogła zawierać natura, a co leżało poza naszym obecnym rozumieniem fizyki. LHC i jego eksperymenty Na obwodzie LHC znajdują się cztery główne eksperymenty zwane: ATLAS (A Toroid LHC ApparatuS), CMS (Compact Muon Solenoid), ALICE (A Large Ion Collider Experiment), LHCb (Large Hadron Collider beauty experiment). Ich cele badawcze obejmują niemal wszystkie ważne pytania w fizyce cząstek elementarnych, od istnienia ciemnej materii po powód tego, że widzimy wokół siebie więcej materii niż antymaterii. Budowa LHC i jego eksperymentów przebiegała w zupełnie odmienny sposób. Podczas gdy LHC był w 80% dostarczony przez CERN, przy około dwudziestoprocentowym udziale partnerów, to eksperymenty – składające się z ogromnych detektorów cząstek – zorganizowano odwrotnie. Zostały zbudowane przez niezależne grupy naukowców z całego świata, którzy połączyli siły, tworząc duże międzynarodowe współpracujące ze sobą zespoły, przy czym CERN zapewniał około dwudziestu procent wkładu prac, w tym podziemne pieczary i infrastrukturę. ATLAS jest eksperymentem położonym najbliżej głównej siedziby CERN-u w Meyrin, który zwiedzający czasami mogą zobaczyć, jeśli mają wystarczająco dużo szczęścia, aby załapać się na wycieczkę po ośrodku. Wchodzi się do niego przez niepozorne drzwi do magazynu; goście pokonują korytarz wielkości katedry w kierunku ogromnej okrągłej dziury w podłodze. Przez barierkę widać tylko ciemność. Powyżej znajduje się ciężki metalowy dźwig ze wzmocnionej stali służący do przenoszenia całych ciężarówek w głąb Ziemi. Każdy element eksperymentu ATLAS został spuszczony przez takie szyby i poskładany jak ogromny, chłodzony ciekłym helem statek w butelce. Z wizytą w Wielkim Zderzaczu Hadronów Turyści przechodzą przez niebieską metalową klatkę o industrialnym wyglądzie, by dotrzeć do srebrnych drzwi windy. Tutaj każdy musi założyć niebieski kask z napisem „CERN”. Potem przychodzi czas na zjazd w dół: sto metrów w głąb Ziemi. Emocje narastają, gdy wychodzi się z windy na brzęczący pod stopami metalowy chodnik. Za rogiem znajduje się ściana rozciągająca się na wiele kondygnacji w górę i w dół. Tylko że tak naprawdę to nie jest ściana. Pokrywają ją kable i elektronika i wkrótce zdajemy sobie sprawę, że mamy do czynienia z szeregiem koncentrycznych warstw technologii detektorowej. Oto detektor ATLAS. Przy czterdziestu sześciu metrach długości i dwudziestu pięciu metrach średnicy jest często porównywany do rozmiarów katedry, ale te liczby nie są w stanie przygotować nas na to, jak ogromny jest w rzeczywistości. Zwiedzający próbują zrozumieć jego wiele warstw, od detektorów pikselowych dających precyzyjne ślady cząstek w środku, po komory mionowe na brzegach wychwytujące cząstki, które mogły przejść niezauważone przez pierwsze warstwy. To jest przedruk z książki autorstwa Suzie Sheehy pt. „Kwintesencja wszystkiego. Dwanaście eksperymentów, które zmieniły nasz świat”, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Zysk i S-ka. Tytuł, skróty i śródtytuły pochodzą od redakcji. Tytuł oryginału: The Matter of Everything.Twelve Experiments that Changed our World, Copyright © Suzie Sheehy, 2022 All rights reserved, Copyright © for the Polish translation by Tomasz Lanczewski, 2024, Copyright © for the Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2024.
Te polskie uczelnie mają powody do dumy. Znalazły się w prestiżowym Shanghai Ranking
Polskie uczelnie mogą konkurować z najlepszymi na świecie. Najnowszy Shanghai Ranking's Global Ranking of Academic Subjects wyróżnił sześć polskich instytucji, w tym Politechnikę Wrocławską. Zobacz, które inne polskie uczelnie znalazły się w gronie najlepszych w prestiżowym rankingu.
Spis treści: Znamy wyniki Shanghai Ranking Polskie uczelnie docenione na świecie Prestiżowe grono naukowców W ostatnim czasie coraz częściej słyszymy o sukcesach młodych polskich naukowców na arenie międzynarodowej. Tyczy się to zarówno osób w wieku szkolnym, jak i tych z wyższym wykształceniem. Historycznym sukcesem może pochwalić się między innymi Michał Parniak. Polak stworzył bowiem najszybszą pamięć kwantową na świecie. Branża badawcza uważnie przygląda się też Kornelii Wieczorek. Eksperci uważają, że odkrycia i projekty licealistki z Polski mają szansę zrewolucjonizować naukę – w szczególności medycynę. Znamy wyniki Shanghai Ranking Najbardziej utytułowani młodzi polscy naukowcy często uczą się za granicą, jednak Polska również może poszczycić się prestiżowymi uniwersytetami. Co roku w naszym kraju naukę na uczelniach wyższych podejmują nie tylko Polacy, ale też ambitni studenci z Europy i innych kontynentów. Potwierdzeniem dobrego poziomu nauczania na polskich uczelniach jest też najnowszy ranking Shanghai Ranking's Global Ranking of Academic Subjects (GRAS). To jeden z najbardziej renomowanych i uznawanych międzynarodowych rankingów uczelni, który ocenia osiągnięcia instytucji akademickich w poszczególnych dziedzinach naukowych. Ranking ten jest publikowany przez organizację Academic Ranking of World Universities (ARWU), znaną także jako Shanghai Ranking. Zestawienie cieszy się prestiżem ze względu na swoją metodologię oraz obiektywne kryteria oceny. Polskie uczelnie docenione na świecie W najnowszym rankingu Shanghai Ranking's Global Ranking of Academic Subjects uwzględniono 1900 uczelni z 96 krajów, w tym sześć polskich instytucji w kategoriach inżynierii mechanicznej oraz nauk o pomiarach. Najwyżej spośród polskich uczelni uplasowała się Politechnika Wrocławska, zajmując 150. miejsce. Kolejną na liście jest Politechnika Opolska, która znalazła się w drugiej setce. W trzeciej i czwartej setce sklasyfikowano Politechnikę Gdańską, Politechnikę Poznańską oraz Politechnikę Warszawską. W dziedzinie nauk o pomiarach najwyższe miejsca przypadły Akademii Górniczo-Hutniczej i Politechnice Gdańskiej, które uplasowały się w drugiej setce. Natomiast Politechnika Opolska i Politechnika Warszawska zostały sklasyfikowane w trzeciej setce. Pierwsze miejsce w dziedzinach związanych z inżynierią mechaniczną oraz naukami o pomiarach zajął Tsinghua University z Chin. Jest to jedna z czołowych uczelni świata w dziedzinie inżynierii i technologii, wyróżniająca się jakością badań i innowacyjnością​. Prestiżowe grono naukowców Ranking obejmuje setki uczelni z całego świata. Już samo uwzględnienie w nim oznacza, że dana uczelnia znajduje się w gronie najlepszych na świecie w swojej dziedzinie. Znalezienie się nawet w przedziale 150+ oznacza, że uczelnia wyprzedza setki innych instytucji. To pokazuje, że jej osiągnięcia są uznawane na poziomie międzynarodowym. Ranking GRAS opiera się na wielu wskaźnikach, w tym: liczbie publikacji naukowych w danej dziedzinie (np. w czasopismach z listy Journal Citation Reports); jakości badań, mierzonej np. liczbą cytowań artykułów oraz wpływem naukowym (indeks Hirscha, publikacje w topowych czasopismach); współpracy międzynarodowej – liczbie publikacji współtworzonych z naukowcami z innych krajów; nagrodach i wyróżnieniach uzyskanych przez pracowników uczelni lub absolwentów w danej dziedzinie (np. Nagrody Nobla, medalu Fieldsa). Wyniki rankingów, takich jak GRAS, są istotne nie tylko dla uczonych, ale także dla potencjalnych studentów, inwestorów, partnerów biznesowych czy fundatorów badań. Obecność w rankingu buduje markę uczelni i podnosi jej prestiż. Źródło: Shanghai Ranking Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Marian Smoluchowski jest dziś mało znany. Tymczasem był jednym z najgenialniejszych umysłów swoich czasów
Marian Smoluchowski był jednym z najgenialniejszych umysłów swoich czasów. Swoją przełomową pracą w sposób szalenie istotny wpłynął na rozwój fizyki i gdyby nie jego przedwczesna śmierć, z całą pewnością mielibyśmy jeszcze jednego laureata Nagrody Nobla w tej dziedzinie. Co odkrył Marian Smoluchowski? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kim był Marian Smoluchowski? Biografia Mariana Smoluchowskiego Działalność górska Zasługi Mariana Smoluchowskiego Kiedy umarł Marian Smoluchowski? Jest uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich naukowców przełomu XIX i XX wieku. Z wyników prowadzonych przez niego badań korzystał sam Albert Einstein. Wkład, który wniósł do światowej fizyki jest nieoceniony, a jego nazwisko jest wymieniane wśród największych tuzów tej dziedziny, jak Maria Skłodowska-Curie, Karol Olszewski, Marian Danysz czy Jerzy Pniewski. Mowa o Marianie Smoluchowskim. Kim był Marian Smoluchowski? Marian Smoluchowski zapisał się w historii jako fizyk teoretyk i pionier fizyki statycznej. Był profesorem na Uniwersytecie Lwowskim i Uniwersytecie Jagiellońskim. A także prezesem Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. Nie można nie wspomnieć, że Marian Smoluchowski był nie tylko wybitnym naukowcem, ale także miłośnikiem gór. Zapisał na swoim koncie wybitne osiągnięcia w taternictwie i alpinizmie. Był także jednym z pionierów narciarstwa. Biografia Mariana Smoluchowskiego Marian Smoluchowski urodził się 28 maja 1872 roku, w miejscowości Vorderbrühl pod Wiedniem. Jego ojciec, Wilhelm Ritter von Smolen Smoluchowski, był kierownikiem referatu do spraw polskich w kancelarii cesarza Franciszka Józefa I. Matka Smoluchowskiego, Teofila ze Szczepanowskich, pochodziła z zasłużonej dla Polski rodziny. Jej dziadek, Antoni Popliński, był poznańskim wydawcą i dyrektorem Biblioteki Raczyńskich, natomiast brat, Stanisław Szczepanowski, pionierem przemysłu naftowego. Edukacja i wyjazd za granicę Kształcił się w założonej przez cesarzową Marię Teresę szkole rycerskiej w Wiedniu. Później studiował fizykę na Uniwersytecie Wiedeńskim, który ukończył z najwyższym wyróżnieniem. Po uzyskaniu tytułu doktora, wyjechał za granicę. Od 1896 do 1897 roku pracował w Paryżu, Glasgow i Berlinie. W stolicy Francji był słuchaczem wykładów najwybitniejszych teoretyków. Pod kierunkiem Gabriela Lippmanna zgłębiał tajniki techniki laboratoryjnej. W Szkocji uczestniczył w badaniach promieniotwórczości w laboratorium Kelvina. W Rzeszy Niemieckiej pracował w laboratorium pod kierownictwem Emila Warburga. Praca we Lwowie W 1897 roku wrócił do Wiednia. Habilitował się rok później, ale szybko przeniósł swoje prawo wykładania do Lwowa, argumentując swoją decyzję między innymi możliwością prowadzenia wykładów po polsku. Pracę wykładowcy rozpoczął w semestrze letnim roku akademickiego 1899/1890, jako docent. Niebawem został mianowany profesorem. Objął wówczas Katedrę Fizyki Teoretycznej. Praca w Krakowie W 1913 roku, po śmierci Augusta Witkowskiego, Marian Smoluchowski przeniósł się do Krakowa i objął Katedrę Fizyki Doświadczalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Został wybrany na rektora na rok akademicki 1917/1918, jednak nie zdążył objąć tego urzędu. Życie prywatne 1 czerwca 1901 roku Marian Smoluchowski poślubił Zofię Braniecką, córkę Mariana Branieckiego (profesora matematyki na Uniwersytecie Jagiellońskim). Byli szczęśliwym, zgodnym małżeństwem. Zofia Smoluchowska ceniła genialny umysł męża. Żeby choć trochę pomóc mu w pracy, często podejmowała się edycji i korekty jego prac naukowych. Para doczekała się dwójki dzieci. W 1902 roku urodziła się ich córka, Aldona. Osiem lat później na świat przyszedł Roman. Syn Zofii i Mariana poszedł w ślady ojca i poświęcił się fizyce. Wykładał między innymi na Wydziale Mechanicznym w Princeton i na Uniwersytecie Teksańskim w Austin. Działalność górska Zdarza się, że ludzie oddani nauce pozostają obojętni na piękno otaczającego ich świata. Nie dotyczyło to jednak Smoluchowskiego. Przyrodę umiłował już jako dziecko, gdy wraz z rodziną odbywał wycieczki po okolicach Wiednia. A także spędzał wakacje w Alpach i nad Bałtykiem. Tatry poznał w 1885 roku. Rok później udał się w malownicze Góry Izerskie. Przejścia w Alpach Mimo że był przede wszystkim naukowcem, górskie dokonania Smoluchowskiego mogą być zestawiane z osiągnięciami najbardziej znanych alpinistów, jak Dobrosława Miodowicz-Wolf. Już jako piętnastolatek uprawiał wspinaczkę w Alpach. W 1891 roku Marian Smoluchowski i jego starszy o cztery lata brat Tadeusz byli wymieniani w gronie czołowych alpinistów. Pierwsze poważne wyprawy w Alpy odbył w 1889 roku, gdy z przewodnikiem wyruszył w masyw Brenty. Rok później obrał kurs na Rieserferner Group. Od 1891 do 1893 roku odnotował szesnaście nowych wejść na szczyty i turnie oraz wytyczył 24 nowe drogi. Był pierwszym Polakiem, który zdobył tak wymagające wierzchołki, jak Matterhorn, Zinalrothorn, Dent Blanche, Finsteraarhorn czy Breithorn, a należy podkreślić, że lista jego alpejskich dokonań jest dłuższa. Działalność w Tatrach Wraz z Tadeuszem wspinał się też w Tatrach. W 1909 roku zaangażował się w turystykę górską i narciarstwo. Dwa lata później powierzono mu funkcję przewodniczącego Sekcji Turystycznej Towarzystwa Tatrzańskiego. Wtedy też został okrzyknięty „taternikiem nad taternikami”. W 1911 roku, wraz z Ignacym Królem, Januszem Chmielowskim, Wacławem Zakrzewskim i Józefem Łukasiewiczem, zapisał na swoim koncie przejście zachodnią ścianą Małej Kończystej. Tatry ostatni raz odwiedził w 1917 roku, na kilka miesięcy przed śmiercią. Zasługi Mariana Smoluchowskiego W pierwszych latach pracy na Uniwersytecie Lwowskim Marian Smoluchowski zajmował się wieloma zagadnieniami, między innymi elektryczną endoosmozą i kataforezą, aerodynamiką i zjawiskami fizycznymi zachodzącymi w atmosferze Ziemi i planet. Na te i inne tematy opublikował kilkanaście prac, jednak w końcu poświęcił się problematyce związanej z teorią kinetyczną gazów i atomistycznym obrazem materii. Badania nad wyjaśnieniem ruchów Browna Smoluchowski podjął się pracy nad teorią ruchów Browna w tym samym czasie, kiedy zrobił to Albert Einstein. W 1905 roku genialny fizyk ogłosił swoją pracę, w której zaproponował ilościowe podejście do badania tego zjawiska. Wówczas Marian Smoluchowski w pośpiechu ogłosił swój artykuł, w którym metodą inną niż przyjęta przez Einsteina także wykazał, że chaotyczne ruchy cząstek zawiesiny w cieczy powstają w następstwie ich „bombardowania” przez cząsteczki cieczy. Wykazał też, że średnie kwadratowe przesunięcie wybranej cząstki w określonym kierunku jest wielkością fizyczną, którą należy wyznaczyć drogą doświadczalną. Dwaj wielcy fizycy udowodnili niezależnymi metodami, że wielkość ta jest powiązana z liczbą Avogadra i temperaturą cieczy. To niezwykłe odkrycie dobitnie potwierdziło słuszność założeń kinetyczno-molekularnej teorii materii. Dzięki pracy Smoluchowskiego, świat nauki przyjął, że materia ma budowę ziarnistą, czyli że składa się z atomów i cząstek. Odkrycie na miarę Nagrody Nobla Niebawem po tym odkryciu dokładne eksperymenty w zakresie ruchów Browna zaczął prowadzić fizyk Jean Baptiste Perrin. Francuski naukowiec analizował pod mikroskopem bezładne ruchy cząstek zawiesiny w cieczy, notował ich położenie i wykreślał tory. W swojej pracy sprawdził ilościowo równanie Einsteina-Smoluchowskiego i dowiódł, że średni kwadrat przesunięcia danej cząstki w określonym kierunku jest rzeczywiście proporcjonalny do czasu. Na podstawie prowadzonych obserwacji wyznaczył liczbę Avogadra. W 1926 roku Perrin został wyróżniony za swoją pracę Nagrodą Nobla. W środowisku naukowym panuje zgoda, że gdyby nie przedwczesna śmierć, Marian Smoluchowski także dołączyłby do grona laureatów najbardziej prestiżowej nagrody. Inne odkrycia Smoluchowskiego Marian Smoluchowski opublikował więcej fundamentalnych prac. Warto wspomnieć choćby o objaśnieniu zjawiska opalescencji krytycznej, opracowaniu teorii koagulacji w roztworach koloidalnych czy o statystycznej interpretacji drugiej zasady termodynamiki. Kiedy umarł Marian Smoluchowski? Wybitny fizyk zmarł 5 września 1917 roku. Miał wówczas 45 lat. Przyczyną śmierci była dyzenteria. Marian Smoluchowski spoczął na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.