Wygląda, jakby wyrastało z brzegu oceanu. Norwegia otworzy niezwykłe centrum wielorybów
Norweska wyspa Andøya jest jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji wielorybów na wolności. Właśnie tam powstaje nowoczesne centrum edukacji o największych mieszkańcach oceanów, które połączy naukę, sztukę, architekturę i historię. Już niedługo będzie można zobaczyć je na własne oczy.
Norwegia to jedno z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji wielorybów, zwłaszcza jej północna część. Jest dzika, piękna i wciąż wydaje się nieujarzmiona. Jednak to właśnie tam, na jednej z wysp, zdecydowano się stworzyć miejsce inne niż wszystkie. To architektoniczne dzieło powstające w zgodzie z surowym krajobrazem, które ma stać się jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o wielorybach i ich roli w oceanicznym świecie. Północna Norwegia. Idealny punkt obserwacji wielorybów Wybrzeże Andenes na wyspie Andøya to miejsce położone na północy Norwegii, na styku lądu i otwartego Atlantyku. Zaledwie około 10 kilometrów od brzegu znajduje się podwodny kanion Bleiksdjupet, znany również jako Bleik Canyon, który sprawia, że głębokie wody bogate w składniki odżywcze znajdują się wyjątkowo blisko lądu. A tam, gdzie pojawia się plankton, ryby i głębokie morskie życie, pojawiają się także wieloryby. W przeciwieństwie do wielu innych miejsc, w okolicach Andøya można obserwować wieloryby przez cały rok. To dlatego Andenes uchodzi za jedną z najlepszych lokalizacji na świecie do ich obserwacji. Już w latach 80. organizowano tutaj pierwsze wycieczki, dzięki którym można było zobaczyć wieloryba na własne oczy. Teraz właśnie w jednym z najważniejszych punktów ich obserwacji w Europie powstaje The Whale – centrum w całości poświęcone największym mieszkańcom oceanów, łączące naukę, sztukę oraz naturę. Dzieło sztuki zdefiniowane przez morze i ląd Pomysł na zbudowanie przestrzeni poświęconej wielorybom i ich życiu pojawił się po raz pierwszy w 2014 roku. Jednym z najważniejszych kroków w jego realizacji był międzynarodowy konkurs projektowy, który odbył się w 2019 roku. To właśnie wtedy zdecydowano, że za projekt i wizję architektoniczną The Whale będzie odpowiadać duńskie studio Dorte Mandrup. Już sam plan centrum oraz jego wizualizacje robią duże wrażenie. Bezpośrednią inspiracją do ich powstania był surowy krajobraz północnej części wyspy – górskie szczyty, torfowiska, mokradła, skały i morze. Chciano, by budynek stał się częścią tego miejsca, a nie przypadkowo umieszczonym obiektem. Jednocześnie całość projektowano z myślą o jego głównych bohaterach. Bryła ma sprawiać wrażenie, jakby wyrastała z nadmorskiego krajobrazu, a jej falująca forma nawiązuje do morza i ruchu wieloryba. Powierzchnia dachu ma być pokryta naturalnymi, nieobrobionymi kamieniami z okolicznych terenów. Sama konstrukcja pozwoli natomiast, by dach pełnił funkcję punktu widokowego, z którego będzie można obserwować wybrzeże, archipelag, morze, a przy sprzyjających warunkach także zorzę polarną. Wnętrze również zaprojektowano tak, aby uchwycić ducha miejsca, w którym powstaje centrum. Poza widokiem rozciągającym się na wybrzeże przez duże przeszklenia w środku w wielu miejscach mają pojawiać się skały będące naturalnym elementem pobliskiego terenu. Wszystko po to, by jak najmocniej połączyć architekturę z krajobrazem i ograniczyć wrażenie ingerencji w otoczenie. View Burdaffi on the source website Czym będzie The Whale? The Whale to coś więcej niż muzeum. Za efektowną architekturą kryje się konkretny cel. To miejsce, które w oparciu o najnowsze badania ma pozwolić lepiej zrozumieć złożony świat wielorybów, ich ewolucję, biologię, komunikację, zachowania oraz rolę, jaką odgrywają w ekosystemach oceanicznych. Centrum przybliży także historię relacji człowieka z wielorybami, w tym historię wielorybnictwa, kwestie etyczne związane z ochroną tych zwierząt oraz szerszy temat ochrony oceanów. Celem The Whale jest stworzenie miejsca wyznaczającego nowe standardy w edukacji o morzach, oceanach i środowisku. Dlatego tak ważną rolę odegrał już sam projekt, który miał odzwierciedlać tę ideę. W rezultacie powstaje miejsce, które łączy nieoczywistą i przemyślaną architekturę ze złożoną, nowoczesną wiedzą. Całość dopełni możliwość skorzystania z pobliskich rejsów obserwacyjnych, dzięki którym będzie można zobaczyć wieloryby na własne oczy – w ich naturalnym środowisku. Kiedy będzie można odwiedzić The Whale? Oficjalna strona The Whale już działa. Można znaleźć na niej między innymi pierwsze wizualizacje, informacje o projekcie, architekturze i planowanej wystawie. Chociaż budowa oraz prace nad przestrzenią wciąż trwają, znana jest już data otwarcia. Uroczyste otwarcie The Whale zaplanowano na 3 czerwca 2027 roku, a dla publiczności centrum ma zostać udostępnione 4 czerwca 2027 roku. Źródła: The Whale, First Post, Dorte Mandrup Chcesz znaleźć więcej inspirujących podróży, fascynujących odkryć i opowieści ze świata nauki? Skorzystaj ze specjalnej oferty prenumeraty magazynów <a id="menurnh" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" href="https://kultowy.pl/prasa/national-geographic" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Polska">National Geographic Polska i <a id="menurnj" class="fui-Link ___1q1shib f2hkw1w f3rmtva f1ewtqcl fyind8e f1k6fduh f1w7gpdv fk6fouc fjoy568 figsok6 f1s184ao f1mk8lai fnbmjn9 f1o700av f13mvf36 f1cmlufx f9n3di6 f1ids18y f1tx3yz7 f1deo86v f1eh06m1 f1iescvh fhgqx19 f1olyrje f1p93eir f1nev41a f1h8hb77 f1lqvz6u f10aw75t fsle3fq f17ae5zn" title="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" href="https://kultowy.pl/prenumerata-magazynow/traveler" target="_blank" rel="noreferrer noopener" aria-label="Link National Geographic Traveler">National Geographic Traveler. Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
W upały mózg zaczyna działać inaczej. Wystarczyło kilka stopni różnicy
Klimatyzacja podczas upałów to nie tylko kwestia wygody. Badanie Harvardu pokazało, że osoby śpiące w nagrzanych, nieklimatyzowanych pomieszczeniach miały rano wolniejszy czas reakcji i gorsze wyniki w testach poznawczych. W czasie coraz częstszych fal upałów chłodne mieszkanie może więc realnie poprawiać funkjonowanie mózgu.
Tegoroczne rekordowe upały, a także gwałtowne zmiany temperatur, nie bez powodu są alarmujące pod wieloma względami. Przede wszystkim wiążą się z podwyższonym ryzykiem przegrzania i udaru cieplnego oraz stanowią poważne zagrożenie dla osób z chorobami przewlekłymi. Powodują też duży dyskomfort utrudniający codzienne funkcjonowanie. Nie każdy jednak wie, że wysokie temperatury mogą negatywnie wpływać także na pracę mózgu. Dlaczego fale upałów są tak niebezpieczne dla mózgu? Wysokie temperatury mają wiele negatywnych konsekwencji dla organizmu. Ciało musi uruchamiać mechanizmy termoregulacji, aby utrzymać bezpieczną temperaturę wewnętrzną. Dlatego szczególnie niebezpieczne są narastające i coraz częstsze fale upałów, czyli okresy, w których przez co najmniej kilka dni temperatura przekracza 30 st. C. W Polsce od czerwca zanotowano skrajnie wysokie wartości temperatury, a po upalnych dniach następowały gwałtowne zmiany pogody. Jak podaje dr Magdalena Janc z łódzkiego Instytutu Medycyny Pracy, ludzkie ciało potrzebuje od 10 do nawet 14 dni żeby się odpowiednio aklimatyzować do nowych warunków. Dlatego nagłe skoki cieplne mogą negatywnie wpływać na pracę całego ciała, w tym jednego z najważniejszych organów – mózgu. Badanie wpływu temperatury na funkcje poznawcze Grupa badaczy z Harvard T.H. Chan School of Public Health zauważyła, że wiele budynków projektowano tak, by dobrze zatrzymywały ciepło zimą. Okazuje się jednak, że ta sama cecha może działać także w czasie upałów. W pomieszczeniach bywa wtedy cieplej niż na zewnątrz, szczególnie jeśli budynek nagrzewa się w dzień i wolno oddaje ciepło nocą. Dlatego latem 2016 roku badacze przeprowadzili badanie, którego celem było sprawdzenie, jak temperatura wewnątrz budynków wpływa na funkcje poznawcze. Wzięło w nim udział 44 studentów z okolic Bostonu. Część z nich mieszkała w budynkach z klimatyzacją, a część w budynkach bez klimatyzacji. Następnie, przez 12 dni przed falą upałów, w jej trakcie i po niej, badani codziennie rano wykonywali dwa testy oceniające między innymi szybkość reakcji, uwagę i pamięć roboczą. Średnia temperatura w pomieszczeniach bez klimatyzacji wynosiła około 26,3 st. C, a w klimatyzowanych – około 21,4 st. C. Choć różnica kilku stopni może wydawać się niewielka, wyniki były jednoznaczne. Studenci przebywający w nieklimatyzowanych pomieszczeniach mieli dłuższy czas reakcji, a w części testów odnotowano u nich także spadek wydajności poznawczej. Badacze zdawali sobie sprawę z ograniczeń, jakie wynikały z obserwacyjnego charakteru badania. Uczestnikami byli młodzi, zdrowi studenci, a testy wykonywano zaraz po przebudzeniu, dlatego nie można automatycznie zakładać, że taki sam efekt utrzymywał się przez cały dzień i w każdej grupie wiekowej. Mimo to wyniki pozostają ważnym sygnałem: zbyt wysoka temperatura w pomieszczeniach może wiązać się z pogorszeniem koncentracji, szybkości reakcji i pamięci roboczej. Przy coraz częstszych falach upałów średnia temperatura w mieszkaniach, akademikach, szkołach czy biurach może mieć więc większe znaczenie, niż dotąd sądzono. Fala upałów a praca mózgu. Jak sobie radzić? Według American Brain Foundation nadmierne fale upałów mogą powodować trudności z koncentracją, zmęczenie, dezorientację, problemy z pamięcią i tzw. mgłę mózgową. Ponadto mogą nasilać niektóre emocje, takie jak lęk, stres czy drażliwość, a także sprzyjać impulsywności i podejmowaniu bardziej ryzykownych decyzji. Pozytywny wniosek jest jednak taki, że istnieją rozwiązania adaptacyjne, które mogą znacząco wpływać zarówno na samopoczucie, jak i na funkcje poznawcze. Jednym z nich jest właśnie kluczowa zmienna z badania Harvardu, czyli klimatyzacja. Nie jest ona jedynym sposobem radzenia sobie z upałem, ale w czasie ekstremalnych temperatur może odegrać ważną rolę w ochronie zdrowia, jakości snu, koncentracji i codziennej sprawności mózgu. Tam, gdzie klimatyzacji nie ma, znaczenie mają także wentylacja, zacienianie okien, ograniczanie nagrzewania pomieszczeń, regularne nawadnianie, przerwy w chłodniejszych miejscach i unikanie największego wysiłku w najgorętszych godzinach dnia. Źródła: IMP Łódź, PLOS Medicine, American Brain Foundation Nasza autorka Gabriela Celińska Dziennikarka i studentka psychologii. Najchętniej opowiada historie na styku człowieka, miejsca i doświadczenia – pisząc o psychologii oraz podróżach. Jej największą pasją jest fotografia, szczególnie podróżnicza i kulinarna, dzięki której zatrzymuje chwile, smaki oraz emocje. Zakochana w Hiszpanii, nieustannie poszukuje inspiracji w kulturze, ludziach i codziennych historiach.
Ludzie mogą nauczyć się echolokacji już w 10 tygodni. Jak to możliwe?
Zamykasz oczy, wydajesz z siebie ciche kliknięcie językiem i nagle doskonale wiesz, gdzie znajduje się ściana, a gdzie stoi krzesło. Brzmi jak supermoc z komiksów o Daredevilu, ale okazuje się, że nawigowanie w przestrzeni za pomocą fal dźwiękowych nie jest zarezerwowane wyłącznie dla nietoperzy czy delfinów. Najnowsze badania pokazują, że my również możemy zmienić się w „klikaczy”, a wykształcenie tej zdolności zajmuje znacznie mniej czasu, niż mogłoby się wydawać.
Echolokacja jest doskonale znanym mechanizmem ze świata przyrody. Zwierzęta emitują dźwięki, a następnie analizują powracające echo, co pozwala im zbudować precyzyjny obraz otoczenia. Choć zdolność tę posiadają niektórzy niewidomi ludzie (używając do tego uderzeń laski lub specyficznego kląskania językiem), przez długi czas uważano, że wymaga to lat praktyki lub nawet jest możliwe tylko przy trwałej utracie wzroku. Naukowcy z brytyjskiego Durham University postanowili rzucić wyzwanie temu przekonaniu. Zaledwie 10 tygodni do „supermocy” Badacze zaprosili do niezwykłego eksperymentu 26 osób – zarówno niewidomych, jak i w pełni widzących. Uczestnicy przeszli intensywny kurs echolokacji oparty wyłącznie na ustnym generowaniu krótkich kliknięć. Wystarczyło zaledwie 10 tygodni treningu, aby obie grupy opanowały tę umiejętność na tyle, by sprawnie orientować się w przestrzeni, omijając przeszkody. Niezwykła plastyczność kory wzrokowej Co więcej, analizy opublikowane w czasopiśmie naukowym „Cerebral Cortex” ujawniły gigantyczne zmiany w mózgach uczestników, które zaszyły w tym krótkim czasie. Zespół badawczy przyjrzał się dwóm konkretnym obszarom: pierwszorzędowej korze słuchowej (A1) oraz pierwszorzędowej korze wzrokowej (V1). Skanowanie mózgu wykazało, że u wszystkich trenujących osób kora wzrokowa (V1) nabrała wrażliwości na echa dźwiękowe. Zjawisko to wystąpiło bez względu na to, czy dany uczestnik był niewidomy, czy też widział doskonale. To przełomowe odkrycie dowodzi, że niesamowita plastyczność ludzkiego mózgu – w tym zdolność kory wzrokowej do przetwarzania sygnałów z innych zmysłów – jest naturalną cechą dorosłego człowieka, a nie wyłącznie desperacką reakcją na długotrwałą utratę wzroku. Czego możemy nauczyć się od morskich ssaków? Aby w pełni zrozumieć fenomen echolokacji, inna grupa badaczy ze Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii wzięła pod lupę mózgi ssaków morskich: delfinów (które doskonale posługują się echolokacją) oraz fiszbinowców (wielorybów, które polegają na słuchu, ale nie potrafią echolokować). Ich badanie miało na celu sprawdzenie, jak 30 milionów lat ewolucji ukształtowało zmysły tych zwierząt w głębinach oceanów. Wieloryby słyszą inaczej niż delfiny Choć układ słuchowy obu grup był anatomicznie bardzo podobny, naukowcy odkryli zaskakujący wyjątek. U echolokujących delfinów zaobserwowano znacznie silniejsze połączenie nerwowe prowadzące do móżdżku. Jak tłumaczy biolog prof. Peter Tyack z Woods Hole Oceanographic Institution, móżdżek – kojarzony przez dekady głównie z utrzymywaniem równowagi – okazał się potężnym centrum integracji zmysłów i ośrodkiem błyskawicznego przewidywania. To idealnie sprawdza się w polowaniu z użyciem echa. Zaskakujący związek echa z dotykiem Ciekawe jest również to, że u delfinów adaptacje mózgu do echolokacji skupiają się wokół obszarów odpowiedzialnych za dotyk, a nie za wzrok – zupełnie inaczej, niż ma to miejsce w mózgu człowieka. To kolejny dowód na to, jak różne i zaskakujące ścieżki obiera natura, by osiągnąć ostatecznie ten sam cel. Nowoczesne technologie obrazowania medycznego wreszcie pozwalają nam zajrzeć do tajemniczego wnętrza układu nerwowego. Każde kolejne tego typu badanie udowadnia, że nasze umysły skrywają uśpiony potencjał, którego wciąż jeszcze do końca nie poznaliśmy. Trudno nie ekscytować się tym, co przed nami. Źródła: PLOS One, Cerebral Cortex, PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zapomnij o zasadzie 8 szklanek. Ekspertka wskazuje lepszy sposób na nawodnienie
Temat prawidłowego nawodnienia organizmu wraca ze zdwojoną siłą podczas każdego letniego sezonu. Doświadczone ekspertki do spraw żywienia postanowiły ostatecznie rozprawić się z najpopularniejszymi mitami na temat picia wody.
Spis treści: Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Mit 5: Kawa i herbata odwadniają Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Chociaż woda jest najobficiej występującą substancją w ludzkim ciele, nie zawsze otrzymuje należny jej szacunek. Prawie połowa dorosłych w USA spożywa mniej niż zalecana dzienna ilość wody – według sondażu CivicScience z 2023 roku, przeprowadzonego wśród 2 861 osób. To problem, ponieważ utrzymanie prawidłowego nawodnienia to jeden z najprostszych i najskuteczniejszych sposobów wspierania zdrowia. Na początek: woda jest niezbędna do regulacji temperatury ciała, smarowania stawów, trawienia, detoksykacji, transportu składników odżywczych, produkcji energii, a także funkcjonowania serca i mózgu. Ponadto, odpowiednie nawodnienie wiąże się z niższym ryzykiem wystąpienia chorób przewlekłych, przedwczesnej śmierci i biologicznego starzenia się szybciej niż wynikałoby to z wieku metrykalnego – jak wskazują najnowsze badania amerykańskiego Narodowego Instytutu Zdrowia (NIH). – Nawodnienie to podstawa każdej funkcji komórkowej w organizmie – mówi Dana Cohen, lekarka specjalizująca się w medycynie integracyjnej w Nowym Jorku oraz współautorka książek FuelUp i Quench. – Wielu ludzi chodzi codziennie w stanie przewlekłego, lekkiego odwodnienia i nawet o tym nie wie. Taki stan może prowadzić do zmęczenia, bólów głowy, zaburzeń koncentracji, bólu stawów, a nawet do napadów głodu, które są w rzeczywistości pragnieniem. Mit 1: Dorośli powinni pić 2 litry wody dziennie – Pomysł ośmiu szklanek dziennie mocno zakorzenił się w naszej kulturze, ale prawda jest taka, że potrzeby nawodnienia różnią się w zależności od osoby – w zależności od wielkości ciała, aktywności fizycznej i środowiska – mówi Wendy Bazilian, specjalistka ds. żywienia i wellness z San Diego oraz prowadząca podcast 1,000 Waking Minutes. Instytut Medycyny Narodowych Akademii Nauk, Inżynierii i Medycyny określił bardziej szczegółowe wytyczne: kobiety powinny spożywać 11½ szklanki płynów dziennie, a mężczyźni 15½. Gdy temperatura i wilgotność powietrza latem wzrastają, prawdopodobnie będziesz musiał pić więcej – szczególnie jeśli przebywasz na zewnątrz lub ćwiczysz. Nawet jeśli się nie pocisz, Twoje ciało traci wodę przez oddychanie i parowanie ze skóry – zwłaszcza w gorącym, wilgotnym lub wysokogórskim środowisku. Dlatego nawodnienie ma znaczenie nawet przy lekkiej aktywności lub odpoczynku. – Warto pamiętać: łagodne odwodnienie może zwiększyć ryzyko chorób związanych z przegrzaniem, takich jak skurcze cieplne, wyczerpanie cieplne czy udar cieplny – mówi Cohen. Dodaje, że gorąca pogoda przyspiesza utratę płynów przez pot, nawet jeśli nie jesteś mokry od potu. Oznacza to, że latem potrzeba znacznie więcej płynów. Dobrym punktem odniesienia jest dodanie co najmniej ok. 0,5 litra płynu za każdą godzinę spędzoną na zewnątrz lub na treningu. Mit 2: Pragnienie to wiarygodny znak, że potrzebujesz wody – Choć pragnienie jest pomocnym sygnałem, to raczej późne ostrzeżenie – jak kontrolka rezerwy paliwa w aucie – niż aktualny wskaźnik sytuacji – mówi Bazilian. – Gdy poczujesz pragnienie, już jesteś lekko odwodniony. Dotyczy to szczególnie osób starszych, u których mechanizm pragnienia działa mniej sprawnie, co zwiększa ryzyko odwodnienia. – W każdym wieku nawet 1–2% ubytku wody w organizmie może pogorszyć sprawność fizyczną i poznawczą – mówi Cohen. Badanie z udziałem studentów wykazało, że lekkie odwodnienie obniżało ich poziom energii, nastrój, pamięć krótkotrwałą i koncentrację; nawodnienie z kolei szybko poprawiało te parametry. Lepszym wskaźnikiem nawodnienia – według Cohen – jest częstotliwość oddawania moczu. – Powinniśmy oddawać mocz co 2–3 godziny w ciągu dnia – mówi. Zwróć też uwagę na jego kolor: jeśli jest przezroczysty lub jasnożółty – to dobry znak. (Jeśli jest fluorescencyjnie żółty, nie panikuj – to może być efekt działania suplementów lub leków.) Mit 3: Picie płynów to jedyny sposób na nawodnienie Około 20% dziennego spożycia płynów pochodzi z żywności o wysokiej zawartości wody – takiej jak owoce, warzywa, zupy i gulasze – zauważa Bazilian. Letnie klasyki, jak arbuz, ogórki, pomidory, jagody, winogrona czy sałaty to świetne opcje. Nawet koktajle i chłodniki, takie jak gazpacho, wspierają nawodnienie. Mit 4: Picie dużej ilości wody naraz wystarczy Wbrew pozorom, można się „przewodnić” – czyli wypić więcej płynów, niż organizm jest w stanie wydalić. To prowadzi do hiponatremii, czyli niebezpiecznego spadku poziomu sodu we krwi. Objawy to nudności, ból głowy, dezorientacja, osłabienie mięśni, a w ciężkich przypadkach – drgawki. – To rzadkie zjawisko, ale częstsze u sportowców wytrzymałościowych – mówi Bazilian. Trzeba pić z umiarem i nie zapominać o dostarczaniu sodu. Najlepiej jest regularnie popijać wodę w ciągu dnia, zamiast pić jej dużo na raz. – Taki sposób umożliwia lepsze wchłanianie i wykorzystanie wody przez organizm – mówi Bazilian. – Aby utrzymać ten nawyk, ustaw przypomnienia w telefonie lub używaj butelki z oznaczeniami godzin. Mit 5: Kawa i herbata odwadniają – Z tym mitem naprawdę trzeba skończyć – mówi Bazilian. – Kawa i herbata zdecydowanie mogą być zaliczane do dziennego spożycia płynów. Przecież są robione z wody. Tak samo mylne jest przekonanie, że woda gazowana odwadnia – nawadnia tak samo skutecznie, jak niegazowana. Mit 6: Napoje izotoniczne są lepsze od wody podczas treningu Nie zawsze. – Wszystko zależy od tego, jak długo i intensywnie ćwiczysz oraz w jakich warunkach – mówi Leslie Bonci, dietetyczka sportowa i właścicielka Active Eating Advice w Pittsburghu. Jeśli idziesz na krótki spacer lub ćwiczysz przez mniej niż godzinę w chłodnych warunkach – wystarczy woda. Ale jeśli bardzo się pocisz, ćwiczysz długo lub intensywnie, lepiej sięgnąć po elektrolity (sód i potas), najlepiej w formie niskocukrowego proszku. Pamiętaj: nie wystarczy nawodnić się w trakcie treningu – trzeba zacząć wcześniej. – Potraktuj płyny jako wewnętrzne wyposażenie, jeśli ćwiczysz odwodniony, będziesz słabszy, wolniejszy i szybciej się zmęczysz – mówi Bonci. Zaleca wypicie ok. 0,5 litra płynów na godzinę przed treningiem, ponieważ tyle trwa, zanim płyn opuści żołądek i dotrze do mięśni. W trakcie treningu pij kilka łyków co 20 minut, a po nim – kolejne ok. 0,5 litra. Źródło: National Geographic
Mosty pomiędzy kulturami. Laureaci Nagrody Benedykta Polaka 2026
Uhonorowano troje ludzi, których życiowe drogi prowadziły przez amazońską dżunglę, marokańskie archiwa, laboratoria Tuluzy i teatralne sceny Indii oraz Polski. Ich biografie przypominają, że współczesna eksploracja nie polega już wyłącznie na odkrywaniu białych plam na mapach. Dziś odkrywa się przede wszystkim ludzi, idee i niewidzialne połączenia między światami.
W gotyckich wnętrzach wrocławskiego ratusza panował półmrok rozświetlany czerwcowym słońcem wpadającym przez wysokie okna. Na ścianach – portrety dawnych rajców, pod sklepieniami – rozmowy prowadzone po polsku, francusku, angielsku i hindi. W tej historycznej przestrzeni, odbyła się ceremonia wręczenia Nagrody Benedykta Polaka. Laureatami zostali: ojciec Symeon Czesław Stachera – franciszkanin, antropolog i badacz dialogu międzyreligijnego, profesor Jean Pierre Majoral – światowej sławy francuski chemik i pionier badań nad dendrymerami, oraz Mandar Shrikrishna Purandare – indyjski tłumacz, aktor, muzyk i ambasador kultury budujący od lat mosty między Indiami a Polską. Każdy z nich działa w innej dziedzinie, ale wszystkich łączy pasja poznawania świata i przybliżania ludziom tego, co pozornie odległe. Franciszkanin, który opisał Azję przed Marco Polo Patron nagrody, Benedykt Polak, żył osiem wieków temu, ale jego misja brzmi zaskakująco współcześnie. W połowie XIII wieku Europa żyła w strachu przed Mongołami. Niewiele wiedziano o potędze, która niczym burza przetaczała się przez stepy Azji i pustoszyła rubieże Europy. Ludzi ze wschodu, których początkowo nie znano nawet z imienia, nazwano Tatarami – wysłannikami z Tartaru, czyli z piekieł. Wielu współczesnych było przekonanych, że nadciąga apokalipsa. W 1245 roku papież Innocenty IV postanowił spróbować dyplomacji i wysłać na wschód misje, które dotrą do serca mongolskiego imperium i do wielkiego chana zawiozą list. Jednak zadanie przerosło posłów – trzy papieskie misje zawiodły. Na czele czwartej wyprawy papież postawił leciwego Włocha Giovanniego da Pian del Carpine, 60-latka bez doświadczenia podróżniczego, ale z dobrymi pomysłami. Jednym z nich było to, by z papieskim listem udać się z Lyonu do Pragi szukając pomocy. Tam zaś poradzono mu by skierował się do… Wrocławia. Czy przyczyną było to, że Polacy mieli już swoje doświadczenia z tatarskimi najazdami, wschód rozumieli jak mało kto w Europie, a od pojmanych mongolskich jeńców uczyli się języka? We Wrocławiu Włoch spotkał polskiego franciszkanina Benedykta Polaka, który wraz z jeszcze jednym Polakiem pochodzącym z Brzegu (którego w archiwach zachowała się tylko pierwsza litera imienia – C.) zorganizował misję dyplomatyczną. Wtedy wyprawa ruszyła z kopyta. Zatrzymała się na chwilę w Łęczycy, gdzie wspomogli ją Książęta Mazowieccy, wyposażając zakonników w informacje o Mongołach, kontakty, rekomendacje oraz... łapówki dla kolejnych mongolskich dostojników spotykanych po drodze. Jak żartują współcześni badacze, był to średniowieczny odpowiednik opłat tranzytowych. Bez takich prezentów dalsza podróż mogła okazać się niemożliwa. Przed franciszkanami rozciągała się droga licząca około 20 tysięcy kilometrów. Przemierzyli Ruś Kijowską, dotarli nad Wołgę do obozu Batu-chana, następnie przez bezkresne stepy Azji ruszyli ku centrum mongolskiego świata. Po wielu miesiącach jazdy konnej dotarli do Syra-Ordy, wielkiej rezydencji nowego chana Gujuka, położonej niedaleko miejscowości Karakorum. Tam Benedykt Polak i Giovanni da Pian del Carpini przekazali papieski list i wysłuchali odpowiedzi przyszłego władcy imperium. Benedykt Polak był tłumaczem, obserwatorem i kronikarzem. Dzięki jego zapiskom Europa po raz pierwszy otrzymała rzetelny opis ludów Azji, ich zwyczajów, religii, organizacji państwa i codziennego życia. Opisał dla Europy serce Azji na 50 lat przed Marco Polo. Dlatego Nagroda Benedykta Polaka trafia dziś do ludzi, którzy podobnie jak jej patron nie boją się przekraczać granic. Niekoniecznie geograficznych. Czasem są to granice kultur, nauki, religii czy języka. Człowiek, który nauczył się słuchać Gdy ojciec Symeon Czesław Stachera odbierał nagrodę, wielu uczestników ceremonii miało wrażenie, że historia zatoczyła koło. Tak jak Benedykt Polak jest franciszkaninem. Tak jak średniowieczny podróżnik większość życia spędził daleko od ojczyzny. I podobnie jak on próbował zrozumieć ludzi należących do innych kultur i religii. Jego droga zaczęła się na Dolnym Śląsku, lecz szybko zaprowadziła go do Boliwii. Tam przez dziesięć lat pracował wśród Indian Aymara na surowym płaskowyżu Altiplano. Uczył się języka, poznawał miejscowe wierzenia, dokumentował tradycje i codzienność społeczności, które przez stulecia zachowały własną tożsamość. Aby lepiej zrozumieć ludzi, wśród których żył, ukończył studia antropologiczne, a badania terenowe prowadził właściwie każdego dnia. Później trafił do boliwijskiej Amazonii. Tam franciszkanie prowadzili działalność duszpasterską, budowali drogi, mosty i domy dla najuboższych mieszkańców regionu. W miejscach, gdzie rzeki wyznaczały rytm życia, a do wielu osad można było dotrzeć wyłącznie łodzią, misjonarze stawali się jednocześnie inżynierami, lekarzami i nauczycielami. Najbardziej niezwykły rozdział rozpoczął się jednak po przyjeździe do Maroka. W klasztornych archiwach ojciec Symeon natrafił na dokumenty, które przez stulecia pozostawały praktycznie nieznane. Były to listy i dekrety marokańskich sułtanów dotyczące obecności franciszkanów oraz relacji między chrześcijanami i muzułmanami. Przez dwa lata przepisywał je ręcznie, tłumaczył i analizował. Efektem była rozprawa doktorska przygotowana jednocześnie po hiszpańsku i arabsku. Odkrycie wywołało ogromne zainteresowanie w Maroku. Dokumenty poddano konserwacji, a badania polskiego franciszkanina uznano za ważny wkład w ochronę narodowego dziedzictwa. Król Maroka wręczył mu medal. W jego opowieściach zawsze najważniejszy jest człowiek. Nic dziwnego więc, że podczas uroczystości we Wrocławiu laureat wspominał nie archiwa ani naukowe sukcesy, lecz ludzi spotkanych po drodze. Chemik, który projektuje drzewa przyszłości Na pierwszy rzut oka świat profesora Jean-Pierre’a Majorala wydaje się całkowicie odległy od doświadczeń misjonarza. Francuski uczony większość życia spędził w laboratoriach Tuluzy. To tam stworzył jedne z najbardziej zaawansowanych struktur molekularnych współczesnej chemii. Nazywają się dendrymerami. Samo słowo pochodzi od greckiego określenia drzewa. I rzeczywiście, pod mikroskopem przypominają rozgałęzione rośliny. Każda gałąź może zostać zaprojektowana z niezwykłą precyzją. Naukowcy potrafią kontrolować ich kształt, wielkość i właściwości niemal atom po atomie. Dlaczego jest to ważne? Ponieważ takie struktury mogą działać jak mikroskopijne statki transportowe. W przyszłości mogą dostarczać leki bezpośrednio do komórek nowotworowych, wspomagać diagnostykę lub służyć jako nośniki substancji aktywnych biologicznie. Majoral opracował pionierskie metody syntezy dendrymerów fosforoorganicznych, które otworzyły nowe kierunki badań na styku chemii, biologii i medycyny. Jego dorobek obejmuje ponad sześćset publikacji i czterdzieści dwa patenty. Podczas ceremonii wielokrotnie podkreślano także jego związki z Polską. Profesor współtworzył francusko-polskie laboratorium badawcze, działające przy Centrum Badań Molekularnych i Makromolekularnych Polskiej Akademii Nauk w Łodzi. To właśnie tam od wielu lat prowadzone są polsko-francuskie badania nad dendrymerami oraz ich zastosowaniami w medycynie i nanotechnologii. Dzięki nim łódzki ośrodek stał się jednym z najważniejszych europejskich centrów badań nad tymi niezwykłymi strukturami molekularnymi. Tłumacz kultur Wśród laureatów szczególnie łatwo było dostrzec człowieka, który z uśmiechem i swadą przeskakiwał między językami. Mandar Shrikrishna Purandare przyjechał do Polski z indyjskiego stanu Maharasztra. Jest wykładowcą języka hindi, aktorem, muzykiem, tłumaczem i animatorem kultury. Sam określa się jako miłośnik ludzi, przyrody i sztuki. Trudno o trafniejsze podsumowanie jego działalności. Od wielu lat związany jest z poznańskim środowiskiem teatralnym. Występuje na scenach zarówno w Polsce, jak i w Indiach. Fascynuje go teatr europejski, zwłaszcza dokonania Jerzego Grotowskiego. Jednocześnie pozostaje ambasadorem kultury indyjskiej nad Wisłą. Jego działalność muzyczna przypomina podróż przez kontynenty. W projektach zespołu GānāVānā tradycyjne indyjskie instrumenty spotykają się z jazzem, muzyką improwizowaną i europejskim folklorem. Publiczność słyszy nie tyle koncert, ile rozmowę kultur prowadzoną za pomocą dźwięków. Jeszcze ciekawsze są jego przekłady poezji Bolesława Leśmiana na języki hindi i marathi. To zadanie niemal karkołomne. Jak przełożyć na indyjski grunt poetycki świat pełen słowotwórczych eksperymentów, leśnych demonów i metafizycznych obrazów? Purandare pokazuje, że jest to możliwe. Dzięki jego pracy polska literatura trafia do czytelników oddalonych od nas o tysiące kilometrów. Podczas ceremonii przeczytał "Lokomotywę" Tuwima przetłumaczoną na język hindi. Owacjom nie było końca! Osiemset lat temu Benedykt Polak wrócił z Azji z opowieścią o świecie większym niż wyobrażali go sobie jego współcześni. Dzisiejsi laureaci wracają ze swoich wypraw. Nie zawsze prowadzą one przez stepy Mongolii. Czasem biegną przez laboratoria, archiwa albo teatralne kulisy. – Nagroda im. Benedykta Polaka służy podkreśleniu znaczenia badań i eksploracji we wszystkich dziedzinach – wyjaśniał w czasie ceremonii prof. Mariusz Ziółkowski, archeolog i przewodniczący Kapituły Nagrody Benedykta Polaka. – Co roku honorowani są nią polscy naukowcy oraz naukowcy z zagranicy współpracujący z polskimi. Nagroda przypomina o roli, jaką odegrała Polska w dziedzinie kontaktów międzykulturowych. Organizatorzy: Oddział Polski The Explorers Club, Urząd Miejski Wrocławia, Starostwo Powiatowe w Łęczycy, Urząd Miejski w Łęczycy, Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Patronat honorowy: Prezydent RP Patronat Medialny: National Geographic Polska
Polska nauka ma głos. Odkrycia znad Wisły zmieniły świat i budują naszą przyszłość
W czasach dezinformacji i globalnych napięć nauka staje się nie tylko źródłem wiedzy, lecz także narzędziem budowania zaufania, prestiżu i prowadzenia międzynarodowej współpracy. Trzeci panel z okazji Roku Popularyzacji Nauki połączył trzy perspektywy: uczelni, ministerstwa i instytucji wspierającej wymianę akademicką. Rozmowa ekspertów pokazała, że polskie odkrycia, humanistyka i dyplomacja naukowa mają dziś wyjątkowe znaczenie.
Polska nauka od stuleci współtworzy światowy dorobek intelektualny. Jej historia nie kończy się na kilku wielkich nazwiskach, choć to one najczęściej rozpalają zbiorową wyobraźnię. Za przełomowymi odkryciami stoją także instytucje, programy, międzynarodowe kontakty i codzienna praca badaczy, którzy coraz częściej funkcjonują w globalnym obiegu wiedzy. Współczesna nauka potrzebuje jednak nie tylko laboratoriów i grantów, lecz także języka, którym da się opowiedzieć o jej znaczeniu poza murami uczelni. Między innymi te tematy były poruszane podczas trzeciego panelu prowadzonego przez Łukasza Załuskiego, redaktora naczelnego „National Geographic Polska”, z okazji Roku Popularyzacji Nauki. Wzięli w nim udział: prof. Beata Piskorska, prorektor ds. studentów i umiędzynarodowienia KUL, dr Barbara Szelewa-Kropiwnicka, dyrektor Departamentu Analiz Strategicznych i Popularyzacji Nauki Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dr Damian Syjczak, zastępca dyrektora Narodowej Agencji Wymiany Akademickiej (NAWA) i przedstawiciel SGH. Nazwiska, które zmieniły świat Trudno opowiadać o polskiej nauce bez Kopernika i Marii Skłodowskiej-Curie. To właśnie m.in. ich odkrycia na trwałe zmieniły sposób myślenia o świecie i rozwoju nauki. Prof. Beata Piskorska podkreślała, że warto konsekwentnie przypominać o ich polskim pochodzeniu, bo takie postacie budują międzynarodową rozpoznawalność kraju. W cieniu największych ikon nie powinni jednak pozostawać inni wybitni uczeni. Stefan Banach i Stanisław Ulam współtworzyli fundamenty współczesnej matematyki, Rudolf Weigl opracował szczepionkę przeciw tyfusowi, Ignacy Łukasiewicz dał początek przemysłowi naftowemu, Eugeniusz Romer wpływał na kształt powojennej Europy, a Florian Znaniecki należał do pionierów nowoczesnej socjologii. Ich dokonania pokazują, że polska nauka od początku rozwijała się w wielu kierunkach i była częścią światowego obiegu idei. Do tego grona dołączają dziś także współcześni badacze, a symbolem nowych ambicji staje się udział Polski w projektach kosmicznych ze Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim na czele. Jak zauważył dr Damian Syjczak, nazwiska dawnych uczonych pozostają ważnym punktem odniesienia także dla kolejnych pokoleń badaczy. Nauka bez granic Dr Barbara Szelewa-Kropiwnicka zauważyła, że wielcy badacze często funkcjonowali jako obywatele świata i byli stale obecni w międzynarodowym obiegu idei. To nie osłabia jednak polskiej perspektywy, lecz ją wzmacnia, bo widoczność kraju rośnie wtedy, gdy jego uczeni uczestniczą w globalnych procesach. Dziś tę rolę pełni dyplomacja naukowa: budowanie relacji i zaufania poprzez badania, wymianę akademicką oraz wspólne projekty. Świat stał się jednak bardziej napięty. Pandemia, wojny, Brexit i nowe podziały polityczne ograniczyły część kontaktów. Prof. Piskorska stwierdziła, że następuje zwrot ku myśleniu nieco bardziej narodowemu, ale dr Syjczak zwrócił uwagę na mocną odpowiedź Europy w postaci m.in. sojuszy uniwersytetów, wspólnych kierunków, podwójnych dyplomów i mobilności akademickiej. Humanistyka jako soft power Podczas panelu mocno wybrzmiało, że o sile nauki nie decydują wyłącznie technologie, medycyna czy fizyka. Humanistyka także może być globalną wizytówką Polski, zwłaszcza gdy łączy się z cyfrowymi narzędziami, kulturą, językiem i badaniami społecznymi. Prof. Piskorska nazwała ją elementem miękkiego potencjału państwa, a w skrócie soft power. Ten wymiar widać w programach dla polonistów, lektorów języka polskiego i badaczy kultury. Dr Syjczak podkreślał, że lektorzy za granicą są ambasadorami polskości. Dr Szelewa-Kropiwnicka podała jako przykład polską archeologię. Trwające aktualnie badania w Sakkarze pokazują, że humanistyka potrafi opowiadać o przeszłości w sposób, który porusza wyobraźnię współczesnych. Jak opowiadać o nauce Rok Popularyzacji Nauki wyrasta z przekonania, że odkrycia nie wystarczą, jeśli pozostaną zamknięte w hermetycznej eksperckiej bańce. W epoce dezinformacji popularyzacja staje się częścią odporności społecznej. Jak mówiła dr Szelewa-Kropiwnicka, chodzi o przekładanie języka nauki na taki, który jest łatwiej przyswajalny dla szerszego grona odbiorców. Panel prowadził do jednego wniosku: polska nauka ma dorobek, instytucje i ludzi, których warto pokazywać światu. Potrzebuje spójnej opowieści, wsparcia mobilności i odwagi w mówieniu o własnych osiągnięciach. Bo im lepiej rozumiemy świat, tym lepiej możemy się o niego troszczyć. Również dzięki polskim badaczkom i badaczom. Całą rozmowę można obejrzeć na YouTube. Materiał promocyjny Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego
Czy polska gospodarka może być innowacyjna dzięki nauce? Eksperci nie mają wątpliwości
Polska zwiększa wydatki na badania i rozwój, ale nadal nie należy do liderów innowacyjności w Europie. Czy współpraca uczelni, biznesu i państwa może to zmienić? O szansach i barierach rozwoju nowoczesnej gospodarki rozmawiali eksperci podczas panelu projektu „Polska Nauka”.
Współczesna gospodarka opiera się już nie tylko na kapitale i pracy, ale przede wszystkim na wiedzy oraz technologii. To właśnie zdolność do przekształcania badań naukowych w konkretne produkty i usługi decyduje o konkurencyjności państw. Podczas debaty zorganizowanej w ramach projektu „Polska Nauka” eksperci zastanawiali się, jaką rolę w ekosystemie innowacji mogą odegrać polskie uczelnie. Uczelnie mają tworzyć innowacje Prof. dr hab. Andrzej Szeptycki, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego, podkreślał, że nowoczesne uczelnie powinny aktywnie uczestniczyć w tworzeniu innowacji. Jako przykład wskazał Federalną Politechnikę w Lozannie. – „Państwo płaci nie tylko za nauczanie i możliwość prowadzenia badań, ale też za tworzenie innowacji” – mówi profesor. Jego zdaniem uczelnie powinny być miejscem powstawania pomysłów i rozwiązań, które następnie mogą być wdrażane przez firmy i wspierać rozwój gospodarki. Wynalazki to dopiero początek Dr Hubert Cichocki, prezes Centrum Łukasiewicz, zwrócił uwagę na różnicę między wynalazkiem a innowacją. – „Wynalazki powstają na uczelniach i w instytutach badawczych. Żeby przekuć wynalazek w innowację, potrzebny jest realny plan biznesowy, czyli udział przedsiębiorstwa” – podkreśla. Ekspert przypomniał, że choć Polska zwiększyła nakłady na badania i rozwój do około 1,5 proc. PKB, to nadal pozostaje w końcówce Europejskiego Wskaźnika Innowacyjności. Według niego problemem jest m.in. niewielka liczba dużych firm inwestujących w badania i rozwój. Bez badań podstawowych nie będzie przełomów Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka z Centrum Badań Kosmicznych PAN zaznaczała, że innowacje nie powstaną bez finansowania badań podstawowych, nawet jeśli nie wszystkie kończą się sukcesem komercyjnym. – „Musimy podejmować ryzyko wykładania dużych pieniędzy na badania podstawowe, z których może nic nie wyjść” – mówi. Jak podkreślała, Polska uczestniczy dziś w ważnych międzynarodowych projektach kosmicznych i posiada mocną pozycję naukową, jednak rozwój technologii wymaga cierpliwości oraz długofalowego myślenia. Największe wyzwanie? Komercjalizacja Eksperci zgodnie przyznali, że największym problemem pozostaje skuteczny transfer technologii z laboratoriów do gospodarki. Prof. Joanna Żukowska ze Szkoły Głównej Handlowej podkreślała, że nauka powinna mocniej odpowiadać na potrzeby rynku. – „Na początku tworzymy coś na potrzeby biznesu i rynku, a później to publikujemy” – zaznaczyła. Debata pokazała, że polska nauka ma potencjał, by skutecznie wspierać rozwój innowacyjnej gospodarki. Ważne pozostaje jednak lepsze połączenie świata akademickiego z biznesem oraz skuteczniejsze wdrażanie wyników badań do praktyki. To od jakości tej współpracy zależy, czy wynalazki powstające na uczelniach i w instytutach będą realnie zmieniać polską gospodarkę. Chcesz dowiedzieć się więcej na temat innowacji w polskiej gospodarce? Obejrzyj całej wideo: Materiał promocyjny Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Centrum Łukasiewicz/Sieci Badawczej Łukasiewicz
Kobiety, które zmieniają polską naukę: potencjał i wyzwania. Obejrzyj panel dyskusyjny
Dyskusja o roli kobiet w nauce, ich szansach i realnym wpływie nie traci na aktualności. Temat ten okazuje się bowiem niezwykle złożony i dotyczy tak różnych aspektów, jak edukacja, przywództwo, życie rodzinne czy wiara we własne kompetencje. W ramach projektu Polska Nauka i współpracy z marką ORLEN odbył się panel dyskusyjny, poświęcony tematowi obecności kobiet w polskiej nauce – potencjałowi, jaki owa obecność niesie, ale również wyzwaniom, które stoją przed naukowczyniami nie tylko w naszym kraju. Dyskusja ta przyniosła szereg naprawdę interesujących spostrzeżeń i wniosków.
O tym, z czym mierzą się kobiety w polskiej nauce rozmawiają Łukasz Załuski, redaktor naczelny National Geographic Polska oraz gościnie: Aleksandra Głowacz, zastępczyni dyrektorki ds. rozwoju publiczności Muzeum Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, Marlena Jezierska, dyrektor Biura Sponsoringu Kultury i Nauki ORLEN i Klaudia Górska, ekspertka z działu własności intelektualnej ORLENU, a jednocześnie doktorantka w Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie. Różne perspektywy, jeden wspólny mianownik: ciężka praca Dzięki odmiennym doświadczeniom i zakresom działalności zaproszonych rozmówczyń mamy szansę spojrzeć na sukcesy kobiet w nauce z różnych perspektyw. Odniesienia do postaci Marii Słodowskiej-Curie zapewniają perspektywę historyczną (okazuje się bowiem, że współczesne kobiety mogą naprawdę wiele nauczyć się od noblistki!), pojawia się również spojrzenie akademickie, dotyczące reprezentacji kobiet w nauce oraz przebiegu ich ścieżki kariery czy bardziej zawodowe, bazujące na poszukiwaniu ekspertek, współtworzących innowacje o globalnym znaczeniu i uczestniczących w międzynarodowych projektach. Gościnie przytaczają ważne nazwiska – poza Marią Skłodowską-Curie pojawiają się też wzmianki o Annie Wierzbickiej, wybitnej Lingwistce, Marii Siemionow, pionierce przeszczepów twarzy, czy Christinie Koch, która brała udział w misji Artemis II, jako jedyna kobieta z czteroosobowej załogi. Niezależnie od dziedziny czy obranej drogi – za sukcesami każdej z tych bohaterek stała ciężka, niepodważalna praca. Systemowe wsparcie i mentoring Jak zaznacza Łukasz Załuski: „Dyskusja o kobietach w nauce przestała być już tylko dyskusją o reprezentacji. Dziś coraz częściej dotyczy realnego wpływu, przywództwa i kształtowania kierunków badań.” Rozmawiając o sytuacji naukowczyń w Polsce i na świecie, nie da się jednak uniknąć tematu szans i barier, które wynikają chociażby z sytuacji rodzinnej. Z jednej strony można bowiem zaobserwować wzrost widoczności kobiet w nauce, z drugiej – wciąż mamy do czynienia z nierównościami na najwyższych szczeblach kariery naukowej. Naturalnie w czasie panelu dyskusyjnego pojawia się więc kwestia wyrównywania szans w edukacji i codziennej pracy zawodowej czy specjalnych programów w szkołach, na uczelniach i w firmach (m.in. w ORLENIE) obejmujących eksperckie szkolenia, warsztaty, mentoring czy pomoc w powrocie do pracy naukowej i badawczej po urlopie macierzyńskim. Wciąż istotne pozostaje bowiem pytanie: jak wzmocnić potencjał kobiet w nauce poprzez dobre praktyki i działania systemowe. Ważną kwestią pozostaje również to, w jaki sposób przyciągnąć kobiety do pracy naukowej i jak zachęcić je do wybierania tej ścieżki – zwłaszcza w takich dziedzinach jak inżynieria, IT czy STEM. Wciąż udział kobiet w tych obszarach jest bowiem niższy niż mężczyzn. Okazuje się, że już na etapie szkoły podstawowej warto wspierać u dziewczynek zainteresowanie nauką, pokazywać im dobre wzorce. Niezwykle ważna okazuje się również reprezentacja kobiet zaangażowanych w pracę naukową w mediach. Obejrzyj całą rozmowę i dowiedz się więcej na temat sytuacji kobiet w nauce! View oEmbed on the source website Materiał promocyjny marki ORLEN
Nad Europą wisi kopuła ciepła. Jak powstaje to zjawisko i czym grozi?
Maj 2026 przejdzie do historii meteorologii. Europę Zachodnią i Południową nawiedziła rekordowa, jak na wiosnę, fala upałów. Wprawdzie oszczędziła Polskę, ale za jej powstanie odpowiada zjawisko które może i nas dotknąć w każdej chwili: kopuła ciepła.
Spis treści: Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Skutki zdrowotne gorących kopuł Jak poradzić sobie z upałem? Jak poruszają się kopuły ciepła? Pod koniec maja 2026 roku Europę Zachodnią i Południową ogarnęła bezprecedensowa, rekordowa fala upałów. Temperatury w wielu miejscach okazały się wyższe od normy aż o 12–16° Celsjusza, przynosząc środek lata w pełni wiosny. W Portugalii i Hiszpanii słupki rtęci zbliżyły się do 40°C, a we Francji i we Włoszech (m.in. w Rzymie i Florencji) wprowadzono najwyższe alerty ostrzegawcze przed temperaturami sięgającymi 38 stopni. Ekstremalne anomalie dotknęły też Wielką Brytanię i Irlandię, gdzie odnotowano historyczne, najwyższe w historii pomiarów majowe maksima (odpowiednio 35,1°C oraz 30,6°C). Towarzyszyły im tzw. noce tropikalne, podczas których temperatura nie spadała poniżej 20°C. Główną przyczyną tej anomalii jest tzw. kopuła ciepła (ang. heat dome). Jak powstaje kopuła ciepła i co ją napędza? – Kopuła ciepła to zjawisko meteorologiczne, które powstaje, gdy na dużym obszarze atmosfery formuje się układ wysokiego ciśnienia, tworząc nad danym regionem grzbiet, który pozostaje tam przez wiele dni, a nawet tygodni. Ta „kopuła” działa jak pokrywa, która uniemożliwia ucieczkę ciepła i blokuje tworzenie się chmur. To z kolei prowadzi do utrzymujących się wysokich temperatur a nawet sopniowego wzrostu upału – wyjaśnia meteorolog Brandon Buckingham. Gdy gorące powietrze próbuje się unieść, jest blokowane przez grzbiet wysokiego ciśnienia. Opadając, spręża się i stopniowo coraz bardziej się nagrzewa, powodując występowanie ekstremalnego ciepła przy powierzchni ziemi na obszarach liczących setki kilometrów. Te uciążliwe zjawiska cieplne nie są niczym nowym. Jednak określenie „kopuła ciepła” – które nie jest formalnym terminem naukowym – stało się w ostatnich latach popularnym sposobem opisu tego zjawiska. Kopuła ciepła jest zazwyczaj napędzana przez zmianę wzorców atmosferycznych. Gdy wzorce te zakłócają przepływ prądu strumieniowego – powietrznej rzeki silnych, szybko płynących wiatrów, które przemieszczają się nad kontynentem z zachodu na wschód w falistym wzorze – obszary ziemi mogą doświadczać ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak fale upałów, powodzie, fale zimna, burze i susze. Oceaniczne anomalie klimatyczne, w tym La Niña, mogą pomagać w tworzeniu się kopuły ciepła, gdy wyższe niż zwykle temperatury powierzchni morza zmieniają te wzorce przepływu powietrza. Klimat a ekstremalne zjawiska – co mówi nauka? Z raportu syntetycznego Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu (IPCC) z 2023 roku wynika, że – „Jest praktycznie pewne, że od lat 50. XX w. ekstremalne upały stały się częstsze i bardziej intensywne” na większości obszarów lądowych na Ziemi. Kopuły ciepła należą do tych zjawisk cieplnych. Cieplejsze oceany i lądy stanowią wyższy punkt wyjściowy, co potęguje efekt ocieplenia. Ponadto mniejsze parowanie chłodzące może wystąpić, gdy wilgotność gleby wysycha wskutek gorąca i suszy. – Zmiany klimatu mogą także wpływać na zachowania prądów strumieniowych, które przyczyniają się do powstawania kopuł ciepła. Zmiany w cyrkulacji atmosferycznej – powiązane z ociepleniem w Arktyce – mogą prowadzić do bardziej stagnacyjnych wzorców pogodowych, które pozwalają kopułom ciepła utrzymywać się – wyjaśnia Ashley Ward, klimatolożka z Uniwersytetu Duke’a. Nie tylko kopuły ciepła stają się bardziej powszechne, ale także trwają dłużej. Niektóre z nich, jak fala upałów z 2021 roku w rejonie Pacyfiku na północnym zachodzie, pobiły tyle rekordów, że zmieniają naukowe rozumienie ekstremalnych upałów w zmieniającym się świecie. Skutki zdrowotne gorących kopuł Gorące, duszne warunki w kopule ciepła to coś więcej niż tylko dyskomfort. Ciepło i wilgotność razem stwarzają poważne zagrożenie dla zdrowia – mówi prof. Mostafijur Rahman z Uniwersytetu Tulane. Ciało schładza się, gdy pot odparowuje ze skóry, ale wysoka zawartość wilgoci w powietrzu oznacza, że pot nie może skutecznie odparować, co prowadzi do wzrostu temperatury wewnętrznej. Może to prowadzić do odwodnienia, wyczerpania cieplnego i udaru cieplnego. Ryzyko zdrowotne jest szczególnie wysokie dla osób starszych, dzieci, osób z chorobami przewlekłymi i ludzi pracujących na zewnątrz. Jak poradzić sobie z upałem? Według EPA, ponad 1300 zgonów rocznie w Stanach Zjednoczonych jest spowodowanych ekstremalnym upałem. Aby zachować bezpieczeństwo, ważne jest, aby: nawadniać się unikać aktywności na zewnątrz w godzinach największego upału, szukać chłodnego schronienia. Polecane techniki chłodzenia to: używanie wentylatorów, branie zimnych pryszniców, zanurzanie stóp i kostek lub ramion do łokci w zimnej wodzie, przecieranie skóry chłodną ściereczką podczas siedzenia przed wentylatorem. Gdy temperatury na zewnątrz osiągają pewien poziom, jedynym sposobem na zachowanie bezpieczeństwa jest szukanie klimatyzowanego pomieszczenia – mówi Ashley Ward. Jeśli nie przebywasz w klimatyzowanym miejscu, zaleca ona przygotowanie planu działania na czas upału. Znajdź centra chłodzenia w twojej okolicy i zapisz godziny ich otwarcia. Mogą to być choćby galerie handlowe. Co najważniejsze, zwracaj uwagę na swoje ciało. Szukaj pomocy natychmiast, jeśli pojawią się objawy udaru cieplnego, i sprawdzaj stan bliskich oraz sąsiadów, którzy są narażeni. System wysokiego ciśnienia uniemożliwia unoszenie się ciepłego powietrza, tłumiąc tworzenie się chmur i powodując utrzymującą się słoneczną i suchą pogodę. Im więcej promieniowania słonecznego dociera do powierzchni, tym więcej ciepła trafia do wnętrza kopuły. Jak poruszają się kopuły ciepła? Niestety dla tych, którzy ich doświadczają, kopuły ciepła mają tendencję do stagnacji lub powolnego poruszania się, obejmując duże obszary. Ich przebieg i czas trwania są sterowane przez wzorce cyrkulacji atmosferycznej, a szczególnie przez prąd strumieniowy. Pozycja prądu strumieniowego decyduje o tym, jak długo dany region będzie cierpiał pod kopułą i czy chłodniejsze powietrze z wyższych szerokości geograficznych może się przemieścić – mówi Buckingham. Gdy prąd strumieniowy się przesunie lub osłabnie, kopuła może się rozszerzyć lub przenieść na nowe obszary. Ulga przychodzi, gdy grzbiet wysokiego ciśnienia się załamuje, powodując szybkie rozproszenie kopuły. Źródło: National Geographic
To drzewo to biologiczny fenomen. Przetrwało epokę dinozaurów i bombę atomową
Do polskich kin właśnie trafił film „Milcząca przyjaciółka”, opowiadający o niezwykłej relacji człowieka z drzewem. W centrum historii znalazł się miłorząb japoński – gatunek od lat uznawany za jeden z najbardziej niezwykłych na świecie. To drzewo fascynuje nie tylko swoim wyglądem i długowiecznością, ale również symboliką, która od wieków wiąże je z pamięcią, odpornością i przemijaniem. Nic więc dziwnego, że twórcy filmu uczynili z niego cichego świadka ludzkich emocji i historii rozgrywających się na przestrzeni dekad.
W ostatnich latach coraz częściej mówi się o „inteligencji” roślin, ich zdolności do komunikacji oraz wpływie natury na ludzką psychikę. Naukowcy badają, w jaki sposób drzewa reagują na otoczenie, wymieniają informacje i tworzą skomplikowane sieci zależności przypominające naturalne systemy komunikacji. Jednocześnie rośnie zainteresowanie terapeutycznym wpływem kontaktu z przyrodą – od leśnych kąpieli po ogrody wspierające zdrowie psychiczne. W tym kontekście miłorząb japoński zajmuje miejsce szczególne. To jeden z najstarszych gatunków drzew na Ziemi, który przetrwał miliony lat niemal bez zmian i stał się symbolem wytrwałości oraz pamięci. Miłorząb japoński przetrwał miliony lat. Ocalał nawet po Hiroszimie Miłorząb japoński, znany również jako miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba), od lat uznawany jest za jedno z najbardziej niezwykłych drzew na świecie. Naukowcy określają go mianem „żywej skamieniałości”, ponieważ jego przodkowie pojawili się na Ziemi ponad 200 milionów lat temu, jeszcze w czasach dinozaurów. Skamieniałości liści bardzo podobnych do współczesnych miłorzębów odkryto m.in. w Chinach i datowano na wczesną jurę. Co wyjątkowe, współczesne drzewa niemal nie różnią się od swoich pradawnych odpowiedników. Paleobotanicy podkreślają, że miłorząb jest biologicznym fenomenem – jedynym żyjącym przedstawicielem całego rzędu miłorzębowców (Ginkgoales), który w odległej przeszłości obejmował wiele różnych gatunków roślin. Większość z nich wyginęła jednak miliony lat temu wraz ze zmianami klimatu i rozwojem nowych gatunków roślin kwitnących. Przez długi czas sądzono nawet, że miłorząb całkowicie zniknął ze środowiska naturalnego i przetrwał wyłącznie dzięki uprawie prowadzonej przez ludzi. Gatunek został ocalony przede wszystkim przez mnichów buddyjskich i mieszkańców Chin, Korei oraz Japonii, którzy od wieków sadzili drzewa w pobliżu świątyń i klasztorów. W Europie miłorząb pojawił się dopiero w XVIII wieku, prawdopodobnie za sprawą podróżników i kupców związanych z Holenderską Kompanią Wschodnioindyjską. Dziś można go spotkać na całym świecie, także w polskich parkach i ogrodach botanicznych. Drzewo słynie z niezwykłej wytrzymałości – jest odporne na mróz, zanieczyszczenia powietrza, grzyby oraz owady, dlatego doskonale radzi sobie nawet w centrach dużych miast. Miłorzęby należą również do najbardziej długowiecznych drzew na świecie. Za jeden z najstarszych uznawany jest okaz rosnący przy świątyni Gu Guanyin w chińskim Xi’an, którego wiek szacuje się na ponad 1400 lat. Każdej jesieni tysiące turystów przyjeżdżają tam obserwować spektakularny moment, gdy drzewo niemal jednocześnie zrzuca wszystkie liście, tworząc wokół świątyni naturalny złoty „dywan”. Według części źródeł w Chinach mogą istnieć nawet starsze drzewa mające około 3,5 tysiąca lat, choć ich dokładny wiek nadal pozostaje przedmiotem badań. Szczególne miejsce w historii miłorzębu zajmuje jednak Hiroszima. Po zrzuceniu bomby atomowej w 1945 roku większość roślinności w mieście została doszczętnie zniszczona, jednak sześć miłorzębów rosnących w pobliżu epicentrum eksplozji przetrwało katastrofę i po pewnym czasie ponownie wypuściło liście. Dla wielu mieszkańców Japonii stały się symbolem nadziei i odrodzenia po jednej z największych tragedii XX wieku. Do dziś pozostają pod szczególną ochroną i są traktowane jako żywe pomniki historii. Właściwości miłorzębu japońskiego fascynują naukowców. Roślina od wieków wykorzystywana jest w medycynie Miłorząb japoński od stuleci zajmuje wyjątkowe miejsce w medycynie naturalnej i do dziś pozostaje jedną z najczęściej badanych roślin wykorzystywanych w suplementacji. W tradycyjnej medycynie chińskiej ceniono przede wszystkim jego nasiona, które stosowano m.in. w leczeniu problemów oddechowych i krążeniowych. Na Zachodzie znacznie większą popularność zdobyły jednak ekstrakty z liści miłorzębu, które zaczęto badać pod kątem wpływu na pamięć, koncentrację i funkcjonowanie mózgu. Roślina zawiera dużą ilość substancji aktywnych, w tym flawonoidy, terpeny, przeciwutleniacze, witaminę C i E, selen oraz związki wspierające ochronę komórek przed stresem oksydacyjnym. To właśnie dzięki wysokiej zawartości antyoksydantów miłorząb od lat pojawia się w badaniach dotyczących procesów starzenia się organizmu i chorób neurodegeneracyjnych. Preparaty z Ginkgo biloba bywają stosowane pomocniczo przy problemach z pamięcią i koncentracją, zaburzeniach krążenia mózgowego czy przewlekłym zmęczeniu psychicznym. Badania sugerują również, że roślina może poprawiać przepływ krwi, zwiększać elastyczność naczyń krwionośnych oraz ograniczać ryzyko tworzenia zakrzepów. Z tego powodu ekstrakty z miłorzębu często wykorzystywane są także przy szumach usznych, zawrotach głowy czy zaburzeniach równowagi. Niektóre analizy wskazują ponadto, że związki zawarte w liściach mogą wspierać funkcje poznawcze u osób starszych oraz poprawiać zdolność uczenia się w okresach wzmożonego wysiłku intelektualnego. Jednocześnie naukowcy podkreślają, że wokół właściwości miłorzębu przez lata narosło wiele uproszczeń. W wywiadzie dla „Yale Environment 360” paleobotanik Peter Crane zwracał uwagę, że wyniki badań nad skutecznością ekstraktów „pozostają niejednoznaczne”, a część analiz przynosi sprzeczne rezultaty. – Istnieją pewne dowody na to, że jest pomocny w określonych aspektach, ale trudno jednoznacznie udowodnić jego skuteczność – tłumaczył badacz. Mimo to zainteresowanie rośliną nie słabnie, a miłorząb pozostaje jednym z najpopularniejszych składników suplementów wspierających pamięć i koncentrację na świecie. Ciekawostką pozostaje również charakterystyczny zapach owoców żeńskich drzew, który przez wielu porównywany jest do zjełczałego masła lub nawet... wymiocin. Jak wyjaśniał Crane, może być to pozostałość dawnego mechanizmu rozsiewania nasion przez zwierzęta, które przyciągał intensywny aromat mięsistej osłonki. Same nasiona są jadalne i w części Azji uznawane są za przysmak dodawany m.in. do zup i dań ryżowych, choć eksperci ostrzegają, że spożywane w nadmiarze mogą działać toksycznie. Miłorząb od dawna fascynuje więc nie tylko botaników, lecz także lekarzy, farmaceutów, kucharzy i naukowców badających procesy starzenia się mózgu oraz wpływ substancji roślinnych na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Źródła: Britannica, Yale Environment 360, Roots Plants Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Myślisz, że kupujesz to, co chcesz? Sprawdź, jak giganci marketingu wykorzystują ewolucyjne błędy twojego umysłu
30 zamkniętych salonów na trzech kontynentach, interwencje policji i tysiące ludzi owiniętych w śpiwory na miejskich chodnikach. To nie kronika protestów społecznych, a krajobraz po premierze zegarka bioceramic Royal Pop za niespełna 400 dolarów. Nowy obiekt pożądania doprowadził do tąpnięcia na rynku dóbr luksusowych i wywołał wściekłość tradycyjnych kolekcjonerów. Badamy anatomię tego globalnego szału i sprawdzamy, jak mechanizm sztucznego niedoboru oraz FOMO potrafią w ułamku sekundy wyłączyć racjonalne myślenie w ludzkim mózgu.
Spis treści: Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Nowy rozdział antropologii przedmiotów Gdy w sobotni poranek, 16 maja 2026 roku, menedżerowie ponad 30 flagowych salonów na całym świecie sprzedających popularną markę zegarków – od nowojorskiego Times Square po Singapur – podjęli decyzję o natychmiastowym zamknięciu drzwi, powodem nie było zagrożenie terrorystyczne ani klęska żywiołowa. Tysiące ludzi koczujących na ulicach, dantejskie sceny w kolejkach i potężne napięcie społeczne towarzyszyły premierze kolekcji bioceramic „Royal Pop” – efektu współpracy Swatcha z ultraluksusową manufakturą Audemars Piguet. Jak to możliwe, że hybryda kultowego, kosztującego fortunę projektu z masowym tworzywem sztucznym wywołała globalną histerię? Odpowiedź kryje się na styku ewolucyjnej psychologii tłumu, neurobiologii marketingu i socjologii tzw. demokratyzacji luksusu. Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Dla postronnego obserwatora widok tłumów walczących o możliwość zakupu kieszonkowego zegarka za około 400 dolarów mógł wydawać się aberracją. Jednak z punktu widzenia socjologii kultury, premiera nowego zegarka to tektoniczne tąpnięcie w strukturze postrzegania statusu społecznego. Marka Audemars Piguet od ponad pięciu dekad konsekwentnie budowała status dostępnej wyłącznie dla nielicznych. Szczyciła się, że nie należy do żadnego wielkiego koncernu, a jej zegarki – wyceniane na dziesiątki, a nawet setki tysięcy euro – były symbolem przynależności do absolutnej elity finansowej. Wszystko zmieniło się w połowie maja 2026 roku. W wyniku mariażu ze Swatchem – marka AP zaprezentowało kolekcję ośmiu kolorowych zegarków kieszonkowych. Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Aby zrozumieć, dlaczego ludzie decydują się na spędzenie kilkudziesięciu godzin w deszczu na nowojorskim bruku tylko po to, by kupić zegarek, musimy zajrzeć w głąb ludzkiego mózgu. Kluczowym mechanizmem napędowym jest tutaj FOMO (Fear of Missing Out), czyli paraliżujący strach przed przegapieniem okazji, który w realiach współczesnego rynku jest bezwzględnie stymulowany przez korporacyjne strategie sztucznego niedoboru, czyli celowego ograniczania dostępności produktu – nie dlatego, że naprawdę ich brakuje, ale po to, by zwiększyć popyt, prestiż albo cenę. Swatch wprowadził rygorystyczne restrykcje – nowe zegarki były dostępne wyłącznie stacjonarnie w ściśle wyselekcjonowanych butikach, bez możliwości zakupu online, a limit wynosił dokładnie jedną sztukę na osobę dziennie. Z perspektywy psychologii ewolucyjnej taki mechanizm uruchamia w naszym mózgu atawistyczny program zbieracko-łowiecki. W toku ewolucji zasoby ograniczone (takie jak dojrzałe owoce czy rzadkie minerały) decydowały o przetrwaniu. Dziś te same obwody neuronalne – zlokalizowane w układzie nagrody – aktywują się na widok limitowanego produktu. Z neurobiologicznego punktu widzenia, podczas oczekiwania w kolejce i samej pogoni za produktem, mózg jest zalewany dopaminą – neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za antycypację przyjemności. Co paradoksalne, to nie sam moment posiadania zegarka daje najwyższy poziom satysfakcji, ale właśnie proces polowania na niego. Gdy produkt trafia w ręce klienta, poziom dopaminy gwałtownie spada, ustępując miejsca potrzebie poszukiwania kolejnego bodźca. Strategia Swatcha, oparta na zaskoczeniu (wcześniejsze enigmatyczne reklamy prasowe w popularnych dziennikach bez zapowiedzi w social mediach), idealnie podsyciła ten dopaminowy roller-coaster. Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Opisywane w mediach sceny szarpanin i krzyków przed zamkniętymi drzwiami salonów to podręcznikowy przykład działania psychologii tłumu, której fundamenty ponad wiek temu opisał Gustave Le Bon. W swojej klasycznej pracy „Psychologia tłumu” badacz wskazywał, że jednostka stając się częścią zwartej masy ludzkiej, doświadcza zjawiska deindywidualizacji – zatraca swoje indywidualne hamulce moralne, racjonalne myślenie i poczucie odpowiedzialności na rzecz zbiorowej emocjonalności. W tłumie oczekującym na premierę zegarków bioceramic Royal Pop działały trzy potężne siły psychologiczne: Zarażenie emocjonalne: Podniecenie, lęk przed tym, że towaru zabraknie, oraz agresja jednostek błyskawicznie rezonują w całej grupie. Jeśli kilka osób zaczyna napierać na drzwi, reszta tłumu bezrefleksyjnie powtarza ten schemat ruchowy, traktując go jako strategię przetrwania w walce o zasób. Społeczny dowód słuszności: Mózg człowieka dąży do optymalizacji energetycznej. Jeśli widzimy setki ludzi koczujących w tym samym celu, nasz podświadomy system poznawczy uznaje: „Skoro oni wszyscy tak bardzo tego chcą, to ta rzecz musi mieć gigantyczną wartość”. Racjonalna ocena wartości plastiku i mechanizmu schodzi na dalszy plan. Pojawienie się spekulantów: Psychologię tłumu dodatkowo destabilizuje czynnik ekonomiczny. Świadomość, że zegarek kupiony za 400 dolarów może w ciągu kilku godzin osiągnąć na rynku wtórnym wartość rzędu 1500–3000 dolarów, zamienia pasjonatów w bezwzględnych łowców zysku. W tym momencie emocje tłumu podsycane są czystą, matematyczną chciwością. Nowy rozdział antropologii przedmiotów Kolekcja zegarków – które stały się obiektem pożądań tysięcy ludzi na świecie – niezależnie od tego, jak oceniamy ich walory estetyczne czy etykę biznesową stojącą za wywoływaniem masowej histerii, przejdzie do historii jako kamień milowy współczesnej popkultury i marketingu. Pokazała ona, że w XXI wieku granica między sztuką wysoką a użytkową, między sferą sacrum (wielkie zegarmistrzostwo) a profanum (masowy plastik) ostatecznie uległa zatarciu. Dla socjologów i antropologów dantejskie sceny z maja 2026 roku pozostaną fascynującym materiałem badawczym. Dowodzą bowiem, że bez względu na to, jak bardzo uważamy się za cywilizowanych, racjonalnych i technologicznie zaawansowanych, w głębi duszy wciąż podlegamy tym samym ewolucyjnym instynktom stadnym, które tysiące lat temu rządziły naszymi przodkami walczącymi o przetrwanie na sawannie. Różnica polega jedynie na tym, że dziś naszym trofeum jest kolorowy, bioceramiczny zegarek z rykoszetem pop-artu ukryty w kieszeni. Źródło: New York Times; Wall Street Journal, Science Direct Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Czas letni to duże wyzwanie dla serca człowieka. Naukowcy ostrzegają przed skutkami zmiany czasu
Choć przesunięcie wskazówek o zaledwie sześćdziesiąt minut wydaje się błahostką, dla naszego organizmu jest to brutalne wyrwanie z naturalnego rytmu. Nauka dostarcza coraz więcej dowodów na to, że ten „brakujący czas” odbija się echem m.in. na kondycji naszego serca.
Spis treści: Serce a rytm dobowy Dlaczego jedna godzina snu może mieć znaczenie? Niedobór snu zwiększa ryzyko chorób serca Regularność też ma znaczenie Słuchajmy rytmu dobowego Wielu z nas złorzeczy na senność i oszołomienie, które pojawiają się po zmianie czasu z zimowego na letni. Jak się okazuje, w tym okresie cierpi nie tylko nasz poziom energii. Zakłócenia snu i rytmu okołodobowego mogą odbijać się rykoszetem również na zdrowiu serca. Serce a rytm dobowy – Kiedy śpimy, nasze serce może odpocząć i przejść w tryb regeneracji. Wtedy cały układ sercowo-naczyniowy się naprawia i regeneruje – mówi prof. Kelsie Full, epidemiolożka behawioralna z Vanderbilt University Medical Center. – Jeśli więc nie śpimy dobrze, a nasz sen jest przerywany, dochodzi do upośledzenia lub rozregulowania pracy tego układu. Układ sercowo-naczyniowy, podobnie jak reszta organizmu, funkcjonuje w oparciu o nasz rytm dobowy – wewnętrzny, 24-godzinny zegar regulujący procesy biologiczne. Jednak gdy wiosną następuje zmiana czasu, godziny naszej aktywności przestają współgrać z tym systemem, sterowanym przez naturalną długość dnia. Jedna godzina może wydawać się niewielką zmianą, ale badania pokazują, że przejście na czas letni i rozregulowanie rytmu dobowego mogą mieć realne konsekwencje dla zdrowia serca. Oto jak zmiana czasu może wpłynąć na serce w pierwszych dniach po jej wprowadzeniu oraz w nadchodzących, bardziej słonecznych miesiącach. Dlaczego jedna godzina snu może mieć znaczenie? W Polsce czas letni obowiązuje od końca marca do końca października. Zegary przestawiamy wtedy tak, aby wiosną i latem lepiej wykorzystać światło dzienne w godzinach aktywności. Około jedna trzecia krajów na świecie stosuje podobne rozwiązanie, choć dokładne terminy się różnią. Coraz więcej badań sugeruje jednak, że zmiana czasu – zwłaszcza wiosenny „skok” wskazówek do przodu – może wywoływać szereg problemów zdrowotnych, w tym schorzenia serca. Choć co jakiś czas pojawiają się badania wskazujące na wzrost liczby hospitalizacji z powodu zawałów serca dzień po wprowadzeniu czasu letniego, znacznie szersza analiza opublikowana w 2025 roku obala tę teorię. Analizując dane niemal 170 000 pacjentów, badacze nie stwierdzili istotnego wzrostu przypadków zawałów serca po zmianie czasu na letni. Największe obawy budzą miesiące następujące po zmianie czasu. Choć początkowe uczucie zmęczenia zwykle ustępuje po dwóch–pięciu dniach — jak wyjaśnia prof. Susan Redline, specjalistka medycyny snu z Harvard Medical School — czas letni nie jest zjawiskiem, które zaczyna się i kończy w ciągu jednej doby. – Kiedy dokonujemy tej jednogodzinnej zmiany, nasze organizmy wchodzą w stan przewlekłego rozregulowania — procesy fizjologiczne zachodzące w ciele nie są już zsynchronizowane z sygnałami środowiskowymi, do których należy m.in. naturalne światło słoneczne — mówi prof. Kelise Full. – W pewnym sensie pozostajemy więc w tej fazie rozregulowania przez osiem miesięcy. Niedobór snu zwiększa ryzyko chorób serca Utrata jednej godziny snu może wydawać się nieistotna, jednak ogólny niedobór snu zmusza serce do cięższej pracy, ponieważ zwiększa poziom hormonów stresu, podnosi ciśnienie krwi oraz nasila stany zapalne. To z kolei zwiększa ryzyko chorób serca, zawału serca i udaru. W jednym z badań wykazano, że spanie krócej niż sześć godzin na dobę wiązało się z 20-procentowym wzrostem ryzyka zawału serca. Jedna utracona godzina snu prawdopodobnie nie wystarczy, by wywołać zawał serca, ale z czasem takie niedobory się kumulują. Jeśli przez dłuższy okres nie dbamy o odpowiednią higienę snu, może to wiązać się ze wzrostem masy ciała, częstszym występowaniem obturacyjnego bezdechu sennego, podwyższonym ciśnieniem krwi, a w konsekwencji zwiększać ryzyko chorób układu sercowo-naczyniowego. Badanie opublikowane w lutym 2026 roku wykazało, że krótszy czas snu wiązał się z występowaniem migotania przedsionków — nieregularnego rytmu serca, który może prowadzić do powstawania zakrzepów — u osób po pięćdziesiątce. Regularność też ma znaczenie Znaczenie ma nie tylko liczba godzin snu (lekarze zalecają co najmniej siedem godzin na dobę), lecz także jego regularność. Jedno z badań, prowadzone przez prof. Redline oraz zespół badaczy snu z Harvard Medical School, wykazało, że uczestnicy o nieregularnym harmonogramie snu mieli ponad dwukrotnie wyższe ryzyko rozwoju chorób sercowo-naczyniowych — niezależnie od długości snu oraz wcześniejszych czynników ryzyka. W badaniach obejmujących osoby w wieku 35 lat i starsze stwierdzono, że „ludzie, u których godziny snu z dnia na dzień różnią się nawet o jedną godzinę, ryzyko rozwoju chorób serca oraz różnych zaburzeń metabolicznych, w tym cukrzycy, jest wyższe o około 30–50 procent — mówi prof. Redline. Taki stan pozostaje w sprzeczności z naszym rytmem dobowym, który reguluje czas przebiegu wielu procesów w organizmie, także w sercu. Skutki rozregulowania rytmu dobowego często przypominają konsekwencje złej jakości snu, jego niewystarczającej długości i nieregularności. Gdy czynniki te występują jednocześnie — jak często ma to miejsce w okresie obowiązywania czasu letniego — mogą dodatkowo potęgować negatywny wpływ na układ sercowo-naczyniowy. Słuchajmy rytmu dobowego Zakłócenie naturalnego cyklu snu i czuwania wpływa na zdolność organizmu do regulowania ciśnienia krwi i wiąże się ze wzrostem częstości chorób układu sercowo-naczyniowego. Wiemy też, że długotrwałe zaburzenia rytmu dobowego mogą mieć realne konsekwencje: badania pokazują, że osoby pracujące na nocne zmiany mają o 17 procent wyższe ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Skutki te mogą nie być widoczne od razu, jednak regularny, wysokiej jakości i zgodny z rytmem dobowym sen jest kluczowy dla zdrowia serca – niezależnie od tego, czy konsekwencje jego braku ujawnią się po jednym dniu, czy dopiero po latach. – Jeśli zauważysz, że podczas zmiany czasu na letni lub w ciągu całego tego ośmiomiesięcznego okresu naprawdę ciężko ci się wyspać, warto wiedzieć, że istnieją klinicyści i specjaliści od medycyny snu, którzy mogą pomóc. Konsultacja z nimi to naprawdę świetny pomysł – przekonuje prof. Kelise Full. Źródło: National Geographic
Taniec może być skuteczniejszy niż leki przeciwdepresyjne? Badania pokazują zaskakujący wpływ na mózg
Ile z tańczących osób zdaje sobie sprawę, że robi coś dobrego nie tylko dla swojego ciała, lecz także dla mózgu? Ruch w rytm muzyki od dawna kojarzy się z przyjemnością i formą ekspresji, jednak coraz częściej mówi się o nim w kontekście zdrowia. Taniec wykorzystywany jest już m.in. w terapii osób z chorobą Parkinsona, ponieważ wspiera koordynację ruchową i pracę mózgu. Coraz więcej badań wskazuje również, że może on pomagać osobom zmagającym się z depresją.
Taniec od wieków pełnił w różnych kulturach funkcję znacznie szerszą niż tylko rozrywka. W wielu społecznościach był elementem rytuałów, sposobem budowania więzi, a także praktyką o znaczeniu terapeutycznym. Na długo przed tym, jak naukowcy zaczęli analizować fale mózgowe czy poziom neuroprzekaźników, ludzie intuicyjnie dostrzegali, że wspólny ruch i rytm mogą wpływać na samopoczucie i stan psychiczny. Współczesne badania zaczynają potwierdzać te obserwacje. Metaanaliza z 2024 roku opublikowana w czasopiśmie „The BMJ”, obejmująca 218 badań klinicznych, wykazała, że taniec może łagodzić objawy depresji skuteczniej niż spacery, joga, trening siłowy, a nawet standardowe leki przeciwdepresyjne. Jak to możliwe? Dlaczego taniec wpływa na mózg? Naukowcy wyjaśniają jego działanie Choć taniec towarzyszy ludziom od tysięcy lat, jego wpływ na funkcjonowanie mózgu naukowcy zaczęli badać stosunkowo niedawno. Dopiero w ostatnich latach zwrócono większą uwagę na złożoną koordynację procesów poznawczych i ruchowych, jakiej wymaga poruszanie się w rytm muzyki. Neurobiolodzy wskazują, że połączenie muzyki i ruchu działa na mózg szczególnie intensywnie. W artykule opublikowanym w 2008 roku w „Scientific American” badacz z Uniwersytetu Columbia określił to zjawisko mianem „podwójnej przyjemności”. Muzyka pobudza bowiem ośrodki nagrody w mózgu, podczas gdy sam taniec aktywuje jednocześnie układy sensoryczne i motoryczne odpowiedzialne za ruch oraz koordynację ciała. Zdaniem specjalistów nasz mózg jest naturalnie wrażliwy na rytm, dlatego taniec angażuje niemal cały układ nerwowy. W trakcie takiej aktywności dochodzi do szeregu reakcji neurochemicznych – oczekiwanie na melodię może wywoływać wyrzut dopaminy, ruch fizyczny zwiększa poziom endorfin, a wspólne tańczenie sprzyja uwalnianiu oksytocyny. To właśnie ta kombinacja substancji odpowiada za poprawę nastroju, redukcję stresu i wzmacnianie więzi społecznych. Jak podkreśla Julia F. Christensen, neurobiolog z Instytutu Estetyki Empirycznej Maxa Plancka i autorka książki „Dancing is the Best Medicine”, taniec różni się od innych form aktywności fizycznej także tym, że zawiera silny element ekspresji emocjonalnej. – W terapii tańcem i ruchem rzeczywista redukcja objawów lęku i depresji jest powiązana z ekspresyjnym aspektem tańca. Wykorzystujesz coś, co czyni cię sobą, lub trudne dla ciebie uczucia, i przekazujesz to wszystko z siebie, wyrażając to gestami rąk podczas tańca – wyjaśnia badaczka. Co więcej, naukowcy zauważyli zjawisko tzw. synchronizacji międzymózgowej, obserwowane w badaniach EEG nad ruchem grupowym. Polega ono na tym, że aktywność mózgów osób tańczących razem zaczyna się do siebie upodabniać, co może sprzyjać poczuciu wspólnoty, zaufaniu oraz silniejszym relacjom społecznym. Jak taniec pomaga w depresji? Ruch, emocje i więzi społeczne Coraz więcej badań wskazuje, że taniec może oddziaływać na psychikę w sposób, którego nie zapewniają inne formy aktywności fizycznej. Ruch w rytm muzyki angażuje jednocześnie procesy emocjonalne, poznawcze i sensoryczne. Jak podkreśla neurobiolog Julia F. Christensen, ludzki mózg potrzebuje obecności innych osób, aby utrzymać równowagę psychiczną i fizyczną. – Z przyczyn ewolucyjnych nasz mózg przejdzie w tryb przetrwania, jeśli będzie sam – wyjaśnia badaczka. Wspólny taniec może więc przeciwdziałać poczuciu izolacji, które często towarzyszy depresji. Istotną rolę odgrywa także możliwość wyrażania emocji bez konieczności ich werbalizowania. W przeciwieństwie do tradycyjnej terapii rozmową taniec pozwala „przepracować” trudne uczucia poprzez ruch, gest i rytm. – Taniec zachęca ludzi do wyrażania czegoś bez konieczności ubierania tego w słowa – zauważa Christensen. Wspólne poruszanie się w rytmie muzyki może ponadto wzmacniać więzi społeczne. Badacze opisują zjawisko tzw. współreprezentacji, czyli sytuacji, w której synchroniczny ruch powoduje częściowe nakładanie się procesów poznawczych u różnych osób. W praktyce sprzyja to budowaniu zaufania, empatii i poczucia wspólnoty. Historycy kultury wskazują, że podobną funkcję pełniły w latach 80. XX wieku sceny muzyki house i techno w Detroit, gdzie artyści tacy jak Juan Atkins tworzyli przestrzenie spotkań dla młodych ludzi w trudnym okresie społecznych napięć. Parkiety klubowe stawały się miejscem radości i solidarności, a wspólne tańczenie pomagało budować poczucie wspólnoty. Dziś podobne mechanizmy inspirują nowe podejścia terapeutyczne, w których zajęcia oparte na ruchu i muzyce wykorzystywane są jako uzupełnienie leczenia osób zmagających się z depresją czy społeczną izolacją. Co istotne, najlepsze rezultaty obserwuje się tam, gdzie taniec odbywa się w środowisku sprzyjającym kreatywności i wspólnemu przeżywaniu muzyki – od zajęć salsy po przestrzenie klubowe, które dla wielu uczestników stają się miejscem integracji i odzyskiwania poczucia sprawczości. Źródła: National Geographic, Harvard Medical School Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Budujesz formę? Bez „zgody” mózgu twoje wysiłki mogą pójść na marne
Regularne ćwiczenia wzmacniają i powiększają mięśnie, poprawiają siłę oraz wytrzymałość. Jednak nowe badania sugerują, że niewielki obszar położony głęboko w mózgu może pomagać w określaniu, jak silnie te postępy utrwalają się w organizmie. Innymi słowy - to mózg ma ostatnie słowo.
Kiedy budujemy formę, zazwyczaj wyobrażamy sobie coraz lepsze działanie mięśni: podnoszenie coraz większych ciężarów albo wchodzenie po schodach bez zadyszki. Jednak najnowsze badania sugerują, że te postępy nie następują, dopóki w pierwszej kolejności nie zajdą zmiany w mózgu. W badaniu opublikowanym 12 lutego w czasopiśmie „Neuron” wykazano, że u myszy trenujących na bieżniach nastąpił wzrost aktywności komórek w części podwzgórza w mózgu. Gdy po zakończeniu ćwiczeń zablokowano te komórki, myszy nie odnotowały poprawy wydolności mimo odbytego treningu. Wyniki sugerują, że organizm polega na sygnałach płynących z mózgu, aby móc budować formę fizyczną. Trening mózgu czy mięśni? Ćwiczenia nie ograniczają się do wprawiania mięśni w ruch – uczą organizm adaptacji do wysiłku. Z czasem rośnie siła, poprawia się wytrzymałość, a układy odpowiedzialne za regulację energii działają coraz sprawniej. Jednak – jak podkreśla J. Nicholas Betley, neurobiolog z Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii – ćwiczenia zmieniają także mózg. U myszy biegających w kołowrotkach lub na bieżniach powstają nowe komórki nerwowe w takich obszarach jak hipokamp, a już istniejące neurony tworzą nowe połączenia. – Ćwiczysz, a twoje mięśnie, płuca i serce stają się silniejsze; tak samo wzmacnia się Twój mózg – i jest to bezpośrednia konsekwencja wysiłku fizycznego – mówi prof. J. Nicholas Betley. Tym, co szczególnie uderzyło prof. Betleya i jego zespół, była skala aktywności mózgu podczas wysiłku. – W całym mózgu, a zwłaszcza w podwzgórzu, obserwujemy ogromne zaangażowanie w trakcie ćwiczeń – mówi naukowiec. – Co u licha robi ta cała aktywność neuronalna? Szczególnie wyraźny był wzrost aktywności w brzuszno-przyśrodkowej części podwzgórza (VMH), obszarze położonym głęboko w centralnej części mózgu. Region ten jest najlepiej znany ze swojej roli w metabolizmie i gospodarce energetycznej, kontrolując m.in. temperaturę ciała, głód oraz pragnienie. Ponieważ wytrzymałość zależy od tego, jak organizm zarządza energią, prof. Betley i jego zespół podejrzewali, że VMH nie tylko reaguje na ćwiczenia, lecz także aktywnie wspiera zdolność organizmu do przystosowywania się do treningu. Neurony SF-1: „przełącznik” wytrzymałości w mózgu? Betley i jego współpracownicy rozpoczęli badania od myszy trenujących na bieżniach. Już po jednej sesji ćwiczeń u zwierząt zaobserwowano zwiększoną ekspresję czynników wzrostu w komórkach VMH, szczególnie w tych, które wytwarzają białko SF-1. Komórki ekspresjonujące SF-1 pomagają integrować sygnały płynące z organizmu, m.in. informacje od hormonów takich jak insulina i leptyna, regulując to, w jaki sposób ciało wykorzystuje energię. Po ośmiu dniach treningu w obrębie VMH zaangażowanych było więcej neuronów zawierających SF-1, a ich aktywność wyraźnie wzrosła. Komórki te wytworzyły także dodatkowe „kolce” synaptyczne – maleńkie struktury umożliwiające komunikację między komórkami mózgowymi. Betley zauważa, że trzy tygodnie treningu wytrzymałościowego u myszy skutkują podwojeniem aktywności tych komórek. Wraz z tym, jak zwierzęta mogły biegać na coraz dłuższe dystanse, również VMH ulegało swoistemu „wytrenowaniu” pod wpływem wysiłku. Aby sprawdzić, czy neurony te jedynie reagują na ćwiczenia, czy też aktywnie generują płynące z nich korzyści, naukowcy selektywnie wyciszyli komórki SF-1. Bez aktywności tych specyficznych komórek mózgowych myszy mogły trenować, jednak ich postępy były znacznie mniejsze. Nie biegały tak daleko ani tak szybko, jak zwierzęta z prawidłową sygnalizacją SF-1. Korzystając z metody zwanej optykogenetyką, która pozwala kontrolować aktywność neuronów SF-1 za pomocą impulsu światła, badacze wykazali, że wyłączenie tych komórek bezpośrednio po każdej sesji treningowej uniemożliwiało rozwój większej wytrzymałości. Z kolei wzmocnienie sygnalizacji komórek SF-1 przynosiło efekt odwrotny — zwierzęta poddane zarówno treningowi, jak i stymulacji światłem osiągały lepsze wyniki w zakresie wydolności. Bez decyzji mózgu nie ma sportowych postępów Naukowcy od dawna wiedzą, że mózg odgrywa kluczową rolę w aktywowaniu mięśni, pobudzaniu reakcji serca i płuc oraz kontrolowaniu poboru i wydatkowania energii – zauważa Mark Hargreaves, fizjolog wysiłku fizycznego z Uniwersytetu w Melbourne w Australii. – Wyniki te sugerują, że neurony SF-1 w VMH w obrębie ośrodkowego układu nerwowego również uczestniczą w procesie adaptacji do regularnej aktywności fizycznej. To zamknięta pętla, która przynosi korzyści zarówno ciału, jak i umysłowi. – Wyniki te po raz kolejny podkreślają piękno fizjologii integracyjnej – mówi prof. Mark Hargreaves. – Wszystkie istotne układy narządów współpracują ze sobą, aby zapewnić odpowiednią reakcję organizmu na wyzwanie, jakim są ćwiczenia – dodaje. Myszy to nie ludzie Wyniki wskazują na nową rolę tego obszaru mózgu — mówi Dayu Lin, neurobiolożka z NYU Grossman School of Medicine w Nowym Jorku. Zaznacza jednak, że należy interpretować je z perspektywy zwierząt, a nie ludzi. – Myszy nie ćwiczą – podkreśla. – Nie myślą dobrowolnie: „muszę poprawić formę, więc wskoczę na kołowrotek. Lin zauważa, że ten obszar podwzgórza jest również powiązany ze sposobem, w jaki zwierzęta reagują na drapieżniki. Badaczka zastanawia się, czy wpływ ćwiczeń na mózg nie wynika z faktu, że zwierzęta biegają tak, jak robiłyby to w warunkach ekstremalnego stresu wywołanego atakiem drapieżnika. Prof. Betley i jego współpracownicy powtórzyli część eksperymentów na myszach, które nie biegały na bieżniach. Zamiast tego zwierzęta miały w klatkach swobodny dostęp do kołowrotków, nie były jednak zmuszone do wysiłku. Myszy biegały z wyraźnym zapałem, a badacze wykazali, że gdy zablokowano u nich komórki zawierające SF-1, nie czerpały korzyści ze zwiększonej aktywności ruchowej. – To badania na najwyższym poziomie, a wyniki – uzyskane z wykorzystaniem najnowocześniejszych technik – są istotne – mówi Alan Watts, neurobiolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii w Los Angeles. Zauważa jednak, że myszy są znacznie mniejsze od ludzi. – Jako gatunek myszy bardzo słabo sprawdzają się jako model kontroli gospodarki energetycznej u człowieka – dodaje. Naukowcy ostrzegają przed prostymi wnioskami Aby sprawdzić, czy nasze mózgi działają w podobny sposób, to ludzie będą musieli wejść na bieżnie i poddać się analogicznym testom. Kolejnym krokiem będzie precyzyjne ustalenie, jak wyglądają sygnały wymieniane między podwzgórzem a ciałem podczas ćwiczeń. Jakie konkretnie cząsteczki stanowią fundament wytrzymałości? Odpowiedź na to pytanie mogłaby pomóc naukowcom w opracowaniu metod leczenia dla osób niezdolnych do aktywności fizycznej, na przykład pacjentów wracających do zdrowia po udarach, lub w zapobieganiu zanikowi mięśni. Prof. Betley podkreśla jednak, że żaden lek nie zastąpi ruchu – i przyznaje, że te badania wpłynęły także na jego własne nawyki. – Po tych eksperymentach staram się trzymać 300 minut (czyli pięciu godzin) ćwiczeń tygodniowo – mówi. – Po 300 minutach tygodniowo jesteś zupełnie innym człowiekiem. Źródło: National Geographic
Małpi podwieczorek udowodnił, że bonobo mają wyobraźnię. Kanzi bawił się „na niby”
Podczas serii eksperymentów legendarny bonobo Kanzi udowodnił, że potrafi bawić się „na niby”. To przełomowe odkrycie sugeruje, że zdolność do fantazjowania i kreowania alternatywnej rzeczywistości towarzyszy nam od milionów lat.
Spis treści: Bonobo też potrafią udawać Wyobraźnia nie tylko u człowieka Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdolność do udawania i wyobrażania sobie sytuacji, które nie istnieją, do tej pory wydawała się cechą wyłącznie ludzką. Najnowsze badania pokazują jednak, że nasi najbliżsi żyjący krewni – bonobo – również rozumieją koncepcję zabawy „na niby”. Bonobo też potrafią udawać Naukowcy przeprowadzili serię eksperymentów przypominających zabawę w podwieczorek z udziałem Kanziego, genialnego bonobo wyszkolonego w komunikacji językowej. Przez dziesięciolecia Kanzi wnosił bezcenny wkład w naukę, umożliwiając badaczom lepsze poznanie umysłów naczelnych. Wyniki badań, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Science” dowodzą, że Kanzi potrafił wykazywać rozumienie udawanych przedmiotów. Według naukowców stanowi to niepodważalny dowód na to, że przynajmniej niektóre naczelne potrafią postrzegać świat przez pryzmat wyobraźni. – To pokazuje, że nie jesteśmy jedynymi zwierzętami o tak złożonym życiu umysłowym – mówi Christopher Krupenye, współautor publikacji i psycholog poznawczy z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa. Wyobraźnia nie tylko u człowieka Ludzie zaczynają eksperymentować z wyobraźnią poprzez zabawę w udawanie. Dziecko tworzy lub przywołuje stan umysłu zwany reprezentacją wtórną, który różni się od otaczającej je rzeczywistości. Przez długi czas badacze byli przekonani, że zdolność do kreowania wyobrażonych scenariuszy jest cechą wyłącznie ludzką. Zdarzało się, że naukowcy obserwowali, jak młode szympansy żyjące w niewoli przesuwają po podłodze wyimaginowane klocki, a dzikie samice kołyszą patyki lub kłody niczym niemowlęta. Jak jednak podkreśla Amalia Bastos, psycholożka z Uniwersytetu St. Andrews w Szkocji i współautorka nowego badania nad bonobo, takich osobliwych zachowań nigdy wcześniej nie badano w warunkach eksperymentalnych. Wraz z zespołem postanowiła więc raz na zawsze rozstrzygnąć, co naprawdę kryje się za tymi relacjami. Czy małpy człekokształtne jedynie dobrze naśladują lub reagują na podpowiedzi badaczy? A może rzeczywiście potrafią angażować się w zabawę „na niby”? Aby znaleźć odpowiedzi na te pytania, badacze zwrócili się do Kanziego. Kanzi urodził się w 1980 roku w Yerkes Field Station przy Uniwersytecie Emory. Później trafił na Uniwersytet Stanowy Georgii, a w 2005 roku został przeniesiony do ośrodka badawczego Ape Initiative w Des Moines, w stanie Iowa. Zmarł w marcu 2025 roku. Przez 44 lata życia Kanzi dostarczył przełomowych odkryć naukowych dotyczących zdolności poznawczych naczelnych, wczesnych form wytwarzania narzędzi oraz ewolucyjnych korzeni języka. – Byliśmy Kanzim oczarowani. W naszej dziedzinie jest postacią absolutnie wyjątkową – wspomina Amalia Bastos. Ten niezwykle inteligentny bonobo potrafił reagować na polecenia słowne i porozumiewał się z badaczami za pomocą leksygramów oraz wskazywania. Dzięki temu był idealnym uczestnikiem eksperymentu. – Mogliśmy badać go niemal tak samo, jak testuje się małe dziecko pod kątem wyobraźni – wspomina Christopher Krupenye. Eksperyment przeprowadzono, gdy Kanzi miał 43 lata. Jak naukowcy testowali wyobraźnię bonobo? Podczas eksperymentu jeden z naukowców usiadł naprzeciwko Kanziego przy stole i ustawił między nimi pusty dzbanek oraz dwa przezroczyste kubki. Następnie „nalewał” wyimaginowany sok do każdego z nich, po czym udawał, że wlewa zawartość jednego kubka z powrotem do dzbanka. Na koniec zapytał Kanziego: „Gdzie jest sok?”. Kanzi z łatwością wskazywał właściwy kubek. Choć naukowcy zmieniali naczynie, w którym rzekomo znajdował się sok, bonobo w 68 procentach prób odpowiadał poprawnie. Aby potwierdzić, że Kanzi naprawdę rozumiał, iż w rzeczywistości kubki nie zawierają soku, naukowcy przeprowadzili drugą serię prób. Bonobo miał wybierać między pustym kubkiem a szklanką z prawdziwym sokiem pomarańczowym – i regularnie wybierał prawdziwy sok. Zespół badawczy odtworzył także pierwszy schemat eksperymentu, tym razem z wykorzystaniem „niby-winogron” umieszczonych w dwóch słoikach. Gdy badacz „opróżnił” jeden słoik, Kanzi musiał wskazać, gdzie znajdują się pozostałe owoce. Bonobo poprawnie odnajdywał fikcyjne winogrona w 69 procentach prób. Choć zwierzę nie było nieomylne, to – jak podkreśla Amalia Bastos – jego konsekwencja w śledzeniu różnych wyimaginowanych obiektów dowodzi niezwykłej zdolności do precyzyjnego wskazywania wymyślonych rzeczy. Czy Kanzi był wyjątkiem? Zdaniem Christine Webb, badaczki z Uniwersytetu Nowojorskiego zajmującej się zachowaniami społecznymi naczelnych, wyniki te dostarczają mocnych dowodów na to, że bonobo potrafią posługiwać się reprezentacją wtórną. Innymi słowy: rozumieją, na czym polega zabawa w udawanie. – Badanie to wpisuje się w nurt coraz liczniejszych dowodów naukowych potwierdzających, że nasi najbliżsi krewni są zdolni do złożonych procesów poznawczych, które niegdyś uznawano za cechę wyłącznie ludzką – podsumowuje Christine Webb. Nowe ustalenia sugerują, że zdolność do wyobrażania sobie udawanych scenariuszy i obiektów może sięgać okresu sprzed 6–9 milionów lat, kiedy żył ostatni wspólny przodek ludzi i bonobo. Otwiera to również możliwość, że małpy człekokształtne potrafią wykorzystywać wyobraźnię do innych celów – na przykład do wizualizowania przyszłych zdarzeń lub do odczytywania myśli innych osobników. Bonobo udowodniły już, że posiadają smykałkę do rozpoznawania braku wiedzy u innych. W 2025 roku zespół Krupenyego odkrył, że Kanzi i inne osobniki potrafiły bezbłędnie wyczuć, kiedy człowiek nie wiedział, gdzie ukryto smakołyki. Mimo to Kanzi nie musi być reprezentatywny dla całego gatunku – zwłaszcza dla osobników żyjących na wolności. W końcu ten małpi geniusz całe życie spędził w ośrodkach badawczych, w stałym kontakcie z naukowcami. Właśnie dlatego Natalie Awad Schwob, psycholożka porównawcza z Uniwersytetu Bucknell badająca procesy poznawcze naczelnych zastanawia się, czy inne bonobo – poza Kanzim – również posiadają tak wyraźną umiejętność korzystania z wyobraźni. – Chciałabym zobaczyć dane pochodzące od osobników dorastających w bardziej naturalnych warunkach, aby przekonać się, czy była to unikatowa umiejętność Kanziego, czy może inne bonobo również potrafią śledzić i wyobrażać sobie fikcyjne obiekty – mówi. Christopher Krupenye zgadza się co do konieczności przetestowania wyobraźni u innych małp człekokształtnych. Uważa, że możliwe jest przygotowanie układu doświadczalnego bez wskazówek werbalnych, dostosowanego do osobników mniej biegłych w komunikacji. Mimo to brak dalszego wkładu Kanziego będzie niepowetowaną stratą. – Dzięki temu, że tak chętnie i bogato komunikował się z ludźmi, oferował nam bezpośredni wgląd w umysł bonobo – wspomina Christopher Krupenye. – Przez całe jego życie nauczyliśmy się naprawdę wiele nie tylko o psychice małp, ale także o tym, co czyni ludzki umysł wyjątkowym. Źródło: National Geographic
Pięć mitów o menopauzie, które wciąż powtarzają nawet lekarze. Ekspertki ostrzegają
Menopauza wciąż jest tematem pełnym nieporozumień – i to nie tylko wśród kobiet, ale także w gabinetach lekarskich. Ekspertki alarmują, że wokół tego etapu życia narosło wiele mitów, które wpływają na decyzje zdrowotne kobiet i często odbierają im szansę na realną pomoc.
Spis treści: Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dezinformacja na temat menopauzy wciąż jest frustrująco powszechna – zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentek. Zapytaliśmy ekspertów, dlaczego nie warto wierzyć w kilka najczęściej powtarzanych informacji. Trudno uwierzyć, że zjawisko dotyczące połowy populacji obrosło tyloma nieporozumieniami. A jednak tak właśnie jest w przypadku menopauzy. Przypada ona zwykle na lata od połowy czwartej dekady życia kobiety do wczesnych lat pięćdziesiątych, kiedy to poziom hormonów waha się, a potem gwałtownie spada, gdy jajniki przestają funkcjonować. Zarówno kobiety, jak i pracownicy ochrony zdrowia potrafią mylić fakty. – Kobiety przechodzące przez etap menopauzalny mają dziś większy dostęp do informacji niż kiedykolwiek wcześniej, ale część z nich jest błędna albo wprowadza w błąd – mówi Makeba Williams, badaczka menopauzy z University of Illinois College of Medicine. Niektórzy eksperci wskazują na stygmatyzację starzenia, która sprawia, że kobiety rzadziej dzielą się doświadczeniami. Ta sytuacja się poprawia, ale problem wciąż istnieje. Zwracają też uwagę na niedostateczną edukację medyczną dotyczącą okresu okołomenopauzalnego oraz na skromne finansowanie badań naukowych. Najczęściej jednak obwiniają rosnącą falę samozwańczych „ekspertów” z mediów społecznościowych, którzy promują nieprawdziwe lub niepotwierdzone metody. – Dezinformacja w internecie rośnie równolegle z możliwościami zarabiania na niej – na przykład poprzez sprzedaż wątpliwych testów albo terapii – mówi Jen Gunter, ginekolożka z San Francisco i autorka książki „The Menopause Manifesto”. Temat poruszała podczas jesiennej konferencji Menopause Society. Oto kilka najważniejszych mitów na temat menopauzy – oraz to, co naprawdę wynika z badań. Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Większość kobiet kojarzy menopauzę z objawami, które eksperci nazywają „podstawową czwórką”. As ą to: uderzenia gorąca lub nocne poty, suchość pochwy, trudności ze snem oraz zmiany nastroju. I faktycznie, są to dolegliwości najczęstsze. Ponad 80% kobiet doświadcza uderzeń gorąca, a u około jednej trzeciej pojawia się niedostateczne nawilżenie pochwy. Jednak wahania hormonów mogą wywoływać też wiele innych objawów. Williams wymienia między innymi: swędzenie skóry, bóle stawów, kołatanie serca, zawroty głowy, pieczenie w jamie ustnej, szumy uszne, nietolerancje pokarmowe i inne dolegliwości. Pełne spektrum objawów rzadko jest dobrze uchwycone w badaniach nad menopauzą. Wynika to częściowo z tego, że badania bywają stosunkowo niewielkie. W Stanach Zjednoczonych projekty śledzące pacjentki przez cały okres przejścia – czyli najbardziej wartościowe – obejmowały w maksymalnie około 3000 kobiet, a w innych jedynie po kilkaset. Sama Williams po raz pierwszy powiązała pieczenie w jamie ustnej z menopauzą dopiero cztery lata temu. Stało się to wtedy, gdy pacjentka zgłosiła ten problem. – Kiedy zaczyna się przeglądać literaturę, widać, że w jamie ustnej znajdują się receptory estrogenowe. To sprawia, że takie powiązanie ma sens – mówi. Zanim jednak uzna się, że objawy wynikają z menopauzy, lekarze powinni przeprowadzić dokładną diagnostykę. Trzeba wykluczyć inne możliwe przyczyny – podkreśla Williams. Ból w jamie ustnej może na przykład oznaczać problemy stomatologiczne, a kołatania serca mogą sygnalizować kwestie kardiologiczne. Dodatkowo sytuację komplikuje fakt, że lata poprzedzające menopauzę, czyli perimenopauza, często zbiegają się z innymi trudnościami zdrowotnymi i życiowymi. Kobiety mogą w tym czasie czuć zmęczenie, obniżony nastrój, „mgłę” mózgową albo ogólne rozbicie. Niekoniecznie wynika to bezpośrednio z hormonów – zaznacza Williams. Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Wielu lekarzy proponuje kobietom w średnim wieku sprawdzenie poziomów FSH i LH, czyli folikulotropiny i lutropiny. Wiadomo, że w czasie przejścia menopauzalnego poziomy tych hormonów przysadki zwykle rosną. Jednak płatne badania laboratoryjne – jak twierdzi Williams – bywają sposobem na wykorzystywanie kobiet. Wynik pojedynczego testu jest w dużej mierze bezwartościowy. – Poziomy hormonów w tym okresie falują, więc wynik teraz może być już inny nawet za godzinę – mówi. Najbardziej wiarygodnym sposobem rozpoznania perimenopauzy jest obserwowanie zmian w cyklu miesiączkowym. Na wczesnym etapie długość cyklu różni się od typowej dla danej osoby o około siedem dni. W późniejszym etapie miesiączki pojawiają się co najmniej co dwa miesiące. Samą menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie – po roku od ostatniej miesiączki. Również w kwestii płodności testy hormonalne zawodzą. Płodność istotnie spada w latach perimenopauzy – z około 30% szans na zajście w ciążę w jednym cyklu miesiączkowym u kobiet w wieku 20 lat do wartości jednocyfrowych po czterdziestce. Mimo to do poczęcia nadal może dojść niezależnie od wyników hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że u starszych kobiet odsetek poronień przekracza 50%. Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Terapia hormonalna jest – jak jasno stwierdza Menopause Society – „najskuteczniejszym leczeniem uderzeń gorąca”. Leki te są szczególnie ważne dla dwóch trzecich kobiet, u których objawy mocno zaburzają jakość życia. Mimo to tylko niewielka część kobiet, które mogłyby skorzystać z terapii, faktycznie ją stosuje. Powodem są błędne przekonania o ryzyku raka piersi lub innych chorób. W jednym badaniu ankietowym online ponad 70% z 1500 kobiet deklarowało regularne uderzenia gorąca, a tylko 11% przyjmowało leki hormonalne. Tak niska popularność terapii bywa szczególnie niebezpieczna dla kobiet, u których perimenopauza zaczyna się wcześnie. Spadek poziomu estrogenów zwiększa u nich ryzyko problemów z sercem i kośćmi. Z badania opublikowanego w styczniu 2026 roku wynika, że terapię hormonalną stosuje tylko około jedna trzecia tych kobiet. Terapia hormonalna nie tylko łagodzi uderzenia gorąca. Może też wspierać zdrowie układu krążenia, ponieważ nieleczone objawy wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zawału, niewydolności serca lub udaru. Zdrowe kobiety poniżej 60. roku życia, które są w ciągu 10 lat od menopauzy, mogą bezpiecznie stosować te leki. Kobiety, których historia zdrowotna wyklucza hormony, mogą sięgnąć po inne, niehormonalne opcje leczenia. Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Reklamy „naturalnych” hormonów są w internecie wszędzie. Przedstawia się je jako bezpieczniejsze lub skuteczniejsze, choć – jak mówi Gunter – te określenia nie mają znaczenia naukowego. – Bioidentyczny estradiol to po prostu estradiol – tłumaczy. – To nie czyni go wyjątkowym. W praktyce jedynym rzeczywiście „naturalnym” hormonem jest Premarin. Każdy inny hormon jest wytwarzany w laboratorium, także ten nazywany bioidentycznym. Często chodzi o preparaty, które nie przeszły tak rygorystycznych badań jak leki zatwierdzane przez urzędy. W przeglądzie badań z 2022 roku nie wykazano skuteczności takich preparatów w leczeniu uderzeń gorąca. Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dziesiątki suplementów obiecują poprawę snu, nastroju i redukcję objawów. Tymczasem nie ma wiarygodnych dowodów, że którykolwiek z nich działa. – Nie mamy bezpiecznych i skutecznych środków bez recepty na uderzenia gorąca – mówi Stephanie Faubion. Badania wykazały brak korzyści lub wyniki mieszane, a Menopause Society nie rekomenduje większości popularnych suplementów. Niektóre z nich mogą być wręcz potencjalnie niebezpieczne. Istnieją jednak skuteczne metody niefarmakologiczne. Badania wykazały, że hipnoza kliniczna i terapia poznawczo-behawioralna mogą znacząco zmniejszać objawy. – Nie ma nic bardziej naturalnego niż to – podsumowuje Gunter. Źródło: National Geographic
Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne funkcjonowanie. Autosabotaż może przyjmować różne formy. To między innymi prokrastynacja, przejadanie się, nadmierne wydawanie pieniędzy, hazard, samoutrudnianie albo uzależnienia. Heriot-Maitland dodaje do tego perfekcjonizm, pesymizm i samokrytykę. Osoby autosabotujące bywają błędnie uznawane za leniwe albo pozbawione samodyscypliny – podkreśla Pychyl. A to nie to samo. W prokrastynacji zwykle chcesz wykonać zadanie, ale przeszkadzają ci w tym czynniki emocjonalne. Lenistwo natomiast oznacza niechęć do wysiłku. Dlaczego sami się sabotujemy? Autosabotaż prawdopodobnie ma wiele przyczyn. Potrzeba więcej badań, aby w pełni go zrozumieć – mówi Philip Jean-Richard-dit-Bressel, psycholog z University of New South Wales w Sydney. Jednym z kluczowych mechanizmów jest reakcja „walcz albo uciekaj”, czyli stresowa. To automatyczny proces przetrwaniowy uruchamiany w ciele migdałowatym, części mózgu regulującej emocje i wspomnienia. Współczesne zagrożenia – takie jak deadline'y czy krytyka – również mogą aktywować ten mechanizm, mimo że nie zagrażają nam fizycznie. Gdy tak się dzieje, ludzie automatycznie sięgają po zachowania, które natychmiast zmniejszają dyskomfort. To może być ignorowanie terminów, impulsywne decyzje czy samokrytyka. Problem w tym, że te wybory niosą konsekwencje. W tym sensie autosabotaż staje się mechanizmem samoobrony. Przykładowo: jeśli nie kończysz prezentacji, możesz w ten sposób chronić się przed lękiem, porażką albo oceną. – Zrobię sobie teraz małą krzywdę, żeby uniknąć większej – mówi Heriot-Maitland. Taka ulga bywa krótkoterminową nagrodą – dodaje Pychyl. – Ale potem wraca i boli. Pod wpływem stresu aktywność kory przedczołowej, odpowiedzialnej za planowanie i samokontrolę, może się zmniejszać. Wtedy trudniej jest zahamować impuls unikania napędzany przez ciało migdałowate. Autosabotaż bywa też wyuczony i nawykowy. Jeśli dorastałeś w otoczeniu ostrej krytyki, system zagrożenia może uruchamiać się za każdym razem, gdy masz otrzymać informację zwrotną. Badania sugerują, że prokrastynatorzy często stosują zachowania ochrony siebie. Tworzą zewnętrzne przeszkody, a potem przypisują im gorszy wynik, co pomaga chronić poczucie własnej wartości. Znaczenie mogą mieć także wczesne doświadczenia emocjonalne. Lęk przed porażką to kolejny częsty motor. – Paradoksalnie strach przed porażką odpycha mnie od działania – mówi Hal Hershfield. Czy można nauczyć się nie odkładać? Autosabotaż nie zawsze podlega świadomej kontroli, ale jest wyuczonym wzorcem, którego można się oduczyć. W tym celu: Ćwicz uważność. Zacznij od dostrzegania reakcji wewnętrznych – lęku, napięcia czy impulsu odkładania zadania. Chodzi o zrozumienie, że nie musisz za nimi podążać; Rozwijaj współczucie wobec siebie. Spróbuj reagować nim zamiast samokrytyką. Samowybaczanie pomaga przerwać powtarzalny schemat; Pomyśl o wsparciu specjalisty. Terapia poznawczo-behawioralna pomaga rozpoznawać i zmieniać schematy, często zakorzenione w dawnych doświadczeniach. Źródło: National Geographic
„To nie jest zwykły ból głowy”. Migrena u kobiet: częstsza, dłuższa i bardziej obciążająca
Dlaczego kobiety mają migreny częściej niż mężczyźni? Nowe badanie pokazuje nie tylko różnice w częstości, ale i w długości napadów bólu głowy. Eksperci komentują wyniki.
Spis treści: Migrena to więcej niż ból głowy – czym naprawdę jest? Migrena to nie „zwykły ból głowy” – co naprawdę dzieje się w organizmie Hormony i nerw trójdzielny - kluczowy związek Migrena a cykl menstruacyjny i wiek Dlaczego potrzebujemy więcej badań o migrenie u kobiet? Kobiety nie tylko częściej doświadczają migreny niż mężczyźni – statystycznie są na nią aż trzykrotnie bardziej narażone. Nowe badanie pokazuje również, że u kobiet napady migreny trwają dłużej. Analizę opublikowano w grudniu 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie „The Lancet Neurology”. Naukowcy przeanalizowali dane dotyczące bólów głowy pochodzące od 41 tysięcy pacjentek i pacjentów z 18 krajów. – Sama częstość występowania niewiele nam mówi – podkreśla Andreas Kattem Husøy, jeden z głównych autorów badania i naukowiec z Norwegian Center for Headache Research. – Kluczowe jest również to, jak choroba wpływa na codzienne funkcjonowanie poszczególnych osób. Migrena to więcej niż ból głowy – czym naprawdę jest? Autorzy badania oparli się na ankietach wypełnianych przez pacjentów, w których zapisywali oni typowy czas trwania oraz częstotliwość napadów migreny. Po raz pierwszy przeanalizowano także, jak długo trwają napady migreny w zależności od wieku i płci. Wyniki pokazują, że łączny czas cierpienia z powodu migren u kobiet jest niemal dwukrotnie większy niż u mężczyzn. Ponieważ kobiety doświadczają migren również częściej, autorzy publikacji w „The Lancet” wnioskują, że tzw. „obciążenie chorobą” jest u nich ponad dwa razy większe niż u mężczyzn. Skąd bierze się ta różnica? O najważniejsze obecne hipotezy zapytaliśmy neurologów. Migrena to nie „zwykły ból głowy” – co naprawdę dzieje się w organizmie Wbrew powszechnemu przekonaniu migrena nie jest zwykłym bólem głowy. Zwraca na to uwagę dr Messoud Ashina, dyrektor jednostki badań nad migreną u ludzi w Danish Headache Center. Podczas napadu wiele osób doświadcza także innych uciążliwych objawów, takich jak nudności i wymioty, silne zmęczenie czy nadwrażliwość na światło i zapachy. Dokładne mechanizmy biologiczne migreny wciąż nie są w pełni poznane. Aktualne badania sugerują jednak, że choroba ta wiąże się z układem trójdzielno-naczyniowym – kluczowym systemem nerwowo-naczyniowym, który łączy nerw trójdzielny z naczyniami krwionośnymi wewnątrz i na zewnątrz mózgu człowieka. Naukowcy uważają, że rozszerzanie się naczyń krwionośnych w tej sieci może wywoływać ból głowy. Wyzwalacze migreny są różnorodne. Znaczenie mają m.in. czynniki genetyczne, nieprawidłowa dieta, niedobór snu, a także wahania hormonalne. U części pacjentów problemem okazuje się również zbyt częste sięganie po leki przeciwbólowe – zarówno dostępne bez recepty, jak i przepisywane przez lekarza. Może to prowadzić do tzw. bólu głowy z nadużywania leków, jak pokazuje badanie zespołu Husøya. Autorzy szacują, że około 20% całkowitego obciążenia bólami głowy można by uniknąć, gdyby leki były stosowane w sposób prawidłowy. Hormony i nerw trójdzielny – kluczowy związek To właśnie hormony mogą tłumaczyć, dlaczego u kobiet napady migreny trwają dłużej – uważa Addie Peretz, neurolog i specjalistka w leczeniu bólów głowy na Uniwersytecie Stanforda, która nie brała udziału w opisywanym badaniu. Dziesięciolecia badań sugerują, że hormony istotnie wpływają na to, jak migrena przebiega u kobiet. Receptory dla żeńskich hormonów płciowych – estrogenów i progesteronu – znajdują się w układzie trójdzielno-naczyniowym, co dodatkowo wskazuje na możliwy mechanizm hormonalny choroby. Peretz nie jest więc zaskoczona wynikami dotyczącymi dłuższego czasu trwania migren u kobiet. Teoria spadku poziomu estrogenu jako wyzwalacza migreny sięga 1972 roku. Neurolog Brian Somerville, zaintrygowany zapisem z 1666 roku dotyczącym arystokratki, u której napady migreny pojawiały się w czasie miesiączki, przeprowadził niewielkie badanie. Sugerowało ono, że migreny mogą być wyzwalane w momentach, gdy poziom estrogenu – kluczowego hormonu regulującego cykl menstruacyjny – gwałtownie spada w organizmie. W kolejnych latach wielu neurologów próbowało zweryfikować tę hipotezę. Często przywoływane jest badanie z 1962 roku, w którym ankietowano chłopców i dziewczęta. Wykazało ono, że przed 10. rokiem życia migrena występowała u obu płci z podobną częstością, natomiast po tym wieku ryzyko u dziewcząt wyraźnie rosło. Nowsze badania również wskazują na związek między dojrzewaniem a pojawieniem się migren. – Zaczyna się miesiączka i to wydaje się bardzo silnym czynnikiem wyzwalającym migrenę – mówi Addie Peretz. – Podczas cyklu menstruacyjnego poziom estrogenu co miesiąc się waha, a jego spadek następuje w późnej fazie lutealnej, tuż przed rozpoczęciem krwawienia. Co istotne, kilka badań sugeruje, że na częstość i nasilenie migren wpływa także etap życia kobiety, co wiąże się z różnymi poziomami estrogenu. Przykładowo, u kobiet w ciąży często obserwuje się złagodzenie objawów migreny w drugim lub trzecim trymestrze, gdy poziom estrogenu jest wysoki. Z kolei w okresie perimenopauzy – zwykle w połowie lub pod koniec czwartej dekady życia – stężenie estrogenu waha się w sposób nieregularny. – W tym czasie migrena może się nasilać – zauważa Peretz. Jednocześnie dr Messoud Ashina podkreśla, że wahania estrogenu tylko częściowo tłumaczą mechanizmy migreny. Wiele kobiet doświadcza bólów głowy niezależnie od cyklu, a miliony mężczyzn również cierpią na migreny. Dr Ashina współtworzył artykuł z 2023 roku, w którym wskazano, że choć hipoteza spadku estrogenu jest szeroko akceptowana, opiera się ona na ograniczonych danych. – Badanie Somerville’a objęło zaledwie sześć osób i zostało przeprowadzone w latach 70. – przypomina drAshina. – Te dowody wymagają dalszego doprecyzowania. Jego zespół prowadzi obecnie badania nad molekularnymi mechanizmami migreny, a w przyszłości planuje szczegółowe analizy także u kobiet. – W ludzkim organizmie w tym czasie zachodzi bardzo wiele procesów – podkreśla dr Ashina. – Może być w nie zaangażowanych wiele różnych cząsteczek. Mimo jednoznacznych danych pokazujących, że migrena częściej dotyczy kobiet, wciąż brakuje badań, które koncentrowałyby się na tym, jak choroba wpływa konkretnie na kobiety – argumentują autorzy publikacji z 2025 roku. W przeszłości kobiety cierpiące na migreny były często stygmatyzowane. Jak wynika z analizy z 2024 roku, dr Harold G. Wolff – były główny neurolog Cornell Medical Center, uznawany za „ojca nowoczesnych badań nad bólami głowy” – inaczej diagnozował migrenę u kobiet i u mężczyzn. Migreny u kobiet interpretował jako „problem psychologiczny”, co wzmacniało stereotypy o „kruchych” kobiecych mózgach i sprawiało, że pacjentki były traktowane mniej poważnie. Taki sposób myślenia miał długofalowe konsekwencje. Do dziś zdrowie kobiet pozostaje obszarem relatywnie słabiej zbadanym i niedofinansowanym. – To może przekładać się na nierówne obciążenie chorobą – mówi Andreas Kattem Husøy. Zaburzenia bólowe głowy są szóstą najbardziej ograniczającą sprawność grupą schorzeń na świecie, a migrena należy do głównych przyczyn absencji w pracy. U kobiet choroba często nasila się w okresie życia, w którym nakładają się szczyt kariery zawodowej i wychowywanie rodziny. Husøy zwraca uwagę, że najwyższa częstość migren występuje u obu płci około 30. roku życia, a dodatkowo w perimenopauzie, czyli w czwartej dekadzie życia, objawy u kobiet mogą się pogarszać. – Najlepszym sposobem przeciwdziałania nieproporcjonalnemu cierpieniu są badania – podkreśla Husøy, który planuje dalej analizować, jak różni się wpływ migreny na kobiety i mężczyzn. Lepsze zrozumienie mechanizmów choroby może też prowadzić do bardziej skutecznych terapii dla kobiet. Suchitra Joshi, adiunktka neurologii w University of Virginia Brain Institute, opublikowała w 2025 roku badanie dotyczące roli progesteronu – hormonu regulującego cykl menstruacyjny i produkowanego we wczesnej ciąży. Wykazano w nim, że aktywacja receptorów progesteronu u samic myszy zwiększała wrażliwość na objawy migreny, natomiast ich zablokowanie osłabiało te objawy. Choć wyników badań na zwierzętach nie da się bezpośrednio przenieść na ludzi, Joshi podkreśla ich znaczenie: – Zrozumienie roli kluczowych żeńskich hormonów może istotnie pogłębić wiedzę o patofizjologii migreny. Migrena jest chorobą wyniszczającą, a kobiety w najlepszym wieku są szczególnie narażone na wpływ hormonów. – Jeśli zrozumiemy, co wywołuje migreny, zwłaszcza u kobiet, możemy w przyszłości zidentyfikować terapie celowane, które realnie zmniejszą ich cierpienie. Źródło: National Geographic
Nie tylko kobiety i nie tylko rak szyjki. To musisz wiedzieć o HPV, zanim będzie za późno
Wirus HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową, które może prowadzić do poważnych nowotworów. Choć można mu skutecznie zapobiegać, wciąż krąży na jego temat wiele mitów. Lekarki tłumaczą, co każdy rodzic powinien wiedzieć.
Spis treści: Dlaczego szczepionka jest tak ważna? HPV to problem nie tylko kobiet Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? HPV to najczęstsze zakażenie przenoszone drogą płciową w Stanach Zjednoczonych. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych, a typy wysokiego ryzyka – nowotwory. Większość zakażonych osób nawet nie wie o infekcji. W wielu przypadkach wirus ustępuje samoistnie. Problem pojawia się, gdy typy wysokiego ryzyka utrzymują się w organizmie. Mogą wtedy prowadzić do raka szyjki macicy oraz innych nowotworów. Wiele typów wysokiego ryzyka można skutecznie ograniczyć dzięki szczepieniom. W USA jednak wciąż za mało osób się szczepi, by spowolnić rozprzestrzenianie się zakażeń. Dla porównania Australia odniosła duży sukces w eliminowaniu niektórych typów HPV dzięki programom szczepień. – Całkowicie wyeliminowali brodawki narządów płciowych, i to dzięki szczepionce – mówi Megan Huchko, ginekolożka z Duke Global Health Institute. – Prawie osiągnęli progi WHO dla eliminacji raka szyjki macicy, bo kompleksowo zaszczepili zarówno chłopców, jak i dziewczęta. Dlaczego szczepionka jest tak ważna? Szczepionki przeciw HPV, zwykle podawane w wieku 11–12 lat w dwóch dawkach, znacząco zmniejszają ryzyko nowotworów związanych z HPV. Jednocześnie niedawne badania sugerują, że szczepienie jednodawkowe może mieć podobną skuteczność. – To szczepionka, która zapobiega nowotworom — i to jest naprawdę niesamowite – mówi Lisa Rahangdale, ginekolożka z UNC Health. W ubiegłym roku w Stanach Zjednoczonych nieco ponad 62% nastolatków uznano za osoby z kompletną serią szczepienia przeciw HPV. Szczepionka przeciw HPV, Gardasil-9, chroni przed dziewięcioma typami HPV o najwyższym ryzyku i zmniejsza ryzyko nowotworów związanych z HPV o ponad 90%. HPV to problem nie tylko kobiet Prawie wszystkie przypadki raka szyjki macicy wynikają z zakażenia HPV, dlatego sporo uwagi publicznej koncentruje się na szczepieniu dziewcząt i kobiet. Jednak – według CDC – łączna liczba przypadków nowotworów gardła związanych z HPV u mężczyzn może być nawet większa. – Nie zapominajcie o chłopcach – mówi Hou. – To w zasadzie połowa populacji i są w takim samym stopniu narażeni nie tylko na bycie nosicielami zakażenia HPV, ale też na przekazywanie go innym osobom, na których im zależy. Dlaczego nie wszyscy szczepią dzieci? Jednym z głównych powodów, dla których rodzice nie szczepią dzieci przeciw HPV, jest skojarzenie wirusa z aktywnością seksualną. – Nie ma dowodów na to, że szczepienie we wczesnej adolescencji zwiększa skłonność do wcześniejszej aktywności seksualnej albo w ogóle zmienia zachowania seksualne – mówi Huchko. W praktyce szczepienie zaleca się osobom w wieku 9–26 lat m.in. dlatego, że u młodszych występuje lepsza odpowiedź immunologiczna. Część starszych pacjentów może otrzymać szczepienie uzupełniające. – Widziałam tak wiele przypadków raka szyjki macicy, którym technicznie można było całkowicie zapobiec, gdyby te osoby miały szansę zaszczepić się – dodaje Hou. Najczęstsze mity o HPV – co mówią lekarki? Mit 1: Wszystkie typy HPV powodują nowotwory Większość typów HPV nigdy nie doprowadzi do nowotworu. Typy niskiego ryzyka mogą powodować brodawki narządów płciowych. – To typy wysokiego ryzyka naprawdę nas niepokoją – mówi Hou. Testy HPV wykrywają obecność 14 typów wywołujących nowotwory. Mit 2: HPV powoduje wyłącznie raka szyjki macicy HPV może również powodować nowotwory odbytu, pochwy, sromu, prącia, a także jamy ustnej i gardła. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mogą zachorować na nowotwór spowodowany HPV. Mit 3: HPV można przenieść tylko podczas stosunku HPV najczęściej przenosi się poprzez seksualny kontakt skóra do skóry. Może jednak być przekazany także przy porodzie. Każda forma kontaktu z okolicami intymnymi może prowadzić do zakażenia. Mit 4: Prezerwatywy zawsze chronią przed zakażeniem HPV HPV przenosi się przez kontakt skóra do skóry, więc zakażenie możliwe jest nawet przy stosowaniu prezerwatyw. – Prezerwatywa zmniejsza ryzyko o około 70% – mówi Huchko. Eksperci podkreślają, że prezerwatywy nie eliminują ryzyka. Nadal warto łączyć je ze szczepieniem i badaniami przesiewowymi. Mit 5: HPV mogą przenosić tylko mężczyźni – Każdy zakażony HPV może przenieść wirusa – mówi Rahangdale. HPV może zostać przekazany przez każdą osobę zakażoną niezależnie od płci, również w relacjach jednopłciowych. Mit 6: Nie ma żadnych oznak, że mężczyzna ma HPV Nie istnieje rutynowy test na HPV u mężczyzn. Można ocenić obecność brodawek oraz nietypowych zmian skórnych. – Brodawki nie są związane z nowotworem – mówi Huchko. – To inny typ HPV. Mit 7: HPV zostaje w organizmie na całe życie – Większość kobiet z zakażeniem HPV pozbywa się go w ciągu sześciu miesięcy do roku – mówi Huchko. To samo dotyczy mężczyzn – układ odpornościowy może sam usunąć nawet typy wysokiego ryzyka. – Trudno precyzyjnie określić, jak „oczyścić” organizm z HPV, poza wzmacnianiem odporności – mówi Hou. Największy niepokój budzą typy, które długo utrzymują się w organizmie. Źródło: National Geographic
Oto najmłodszy profesor w Polsce. Kim jest genialny naukowiec z Krakowa?
Mateusz Hołda zdobył tytuł profesora w wieku zaledwie 29 lat. Jak wyglądała jego droga na naukowy szczyt?
Spis treści: Kim jest Mateusz Hołda? Mateusz Hołda odkrył nową przyczynę udaru mózgu 4 lipca 2022 roku, w wieku zaledwie 29 lat, Mateusz Hołda otrzymał tytuł profesora nauk medycznych, stając się tym samym najmłodszym profesorem w Polsce. Osiągnięty sukces, jak sam wielokrotnie podkreślał, zawdzięcza nie tylko ogromnej pasji, ale przede wszystkim ciężkiej pracy. – Wynik dziewięciu lat intensywnej pracy naukowej zaowocował przyznaniem mi tytułu profesora medycyny. I tak oto w wieku 29 lat stałem się najmłodszym w historii Polski profesorem. Na drodze do tego sukcesu było więcej porażek niż zwycięstw – było ciężko (czasami bardzo ciężko), ale na pewno było warto. Dziękuję wszystkim, którzy przyczynili się do tego sukcesu – jest Was wielu! Myślę, że to jednak nie jest koniec mojej ścieżki naukowej, a dopiero jej początek – przyznał tuż po otrzymaniu tytuł naukowego profesora. Kim jest najmłodszy profesor w Polsce? Mateusz Hołda to najmłodszy profesor w Polsce. Od lat związany jest z Katedrą Anatomii Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie w 2011 r. podjął studia na kierunku lekarskim. Sześć lat później z wyróżnieniem obronił rozprawę doktorską na temat cieśni mitralnej oraz cieśni trójdzielno-żylnej, za którą otrzyma także Nagrodę Prezesa Rady Ministrów. Co ciekawe, w momencie uzyskania stopnia doktora wciąż nie posiadał tytułu lekarza medycyny, bowiem w momencie obrony był na szóstym roku studiów medycznych. To pierwszy przypadek w historii polskiego szkolnictwa wyższego po 1989 roku, gdy student został doktorem zanim ukończył studia drugiego stopnia lub jednolitych studiów magisterskich. Naukowe osiągnięcia Mateusza Hołdy doceniono nie tylko w kraju, ale i za granicą. W 2019 r. nazwisko Polaka znalazło się na publikowanej przez magazyn „Forbes” prestiżowej liście „30 Under 30”, wyróżniającej najbardziej wpływowe osoby poniżej 30. roku życia w różnych kategoriach. Ponadto w tym samym roku prof. Hołda został uznany przez Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju oraz ekspertów Emerging Europe za najbardziej wpływowego Europejczyka młodego pokolenia. W lutym 2020 r. Mateusz Hołda uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego nauk medycznych, a dwa lata później tytuł profesora nauk medycznych i nauk o zdrowiu w dyscyplinie nauki medyczne. Prof. Mateusz Hołda ustalił nową przyczynę udaru mózgu O krakowskim kardiomorfologu ponownie zrobiło się głośno za sprawą przełomowego odkrycia, jakiego dokonał wraz ze swoim zespołem Heart Embryology and Anatomy Research Team (HEART). To badacze, którzy skupiają się na klinicznej morfologii układu sercowo-naczyniowego. Prof. Hołda jest współzałożycielem i kierownikiem zespołu. Naukowcom udało się ustalić jedną z przyczyn udaru niedokrwiennego mózgu. Zespół pod kierownictwem prof. Mateusza Hołdy dowiódł po przebadaniu przegrody międzyprzedsionkowej serca, że zawał mózgu jest ściśle związany z jej kluczową częścią, czyli zachyłkiem, zwanym „kieszonką”. – Opisaliśmy morfologię, funkcje i znaczenie kliniczne zachyłka w tej przegrodzie. Jednoznacznie wskazaliśmy, że występowanie tej kieszonki w sercu może powodować udar niedokrwienny mózgu – zdradził prof. Hołda w rozmowie z TVN24. Przypomnijmy, że raptem kilka dni temu informowaliśmy o ogromnym sukcesie polskich inżynierów, którzy łącznie otrzymają aż 3 mln euro na supernowoczesne badania. Umożliwią im to prestiżowe granty naukowe ze środków europejskich, przyznanych przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC). Technologię fal terahercowych, która umożliwi wykrywanie podróbek leków i badanie dzieł malarskich będzie rozwijał dr inż. Łukasz Sterczewski z Wydziału Elektroniki, Fotoniki i Mikrosystemów Politechniki Wrocławskiej. Z kolei dr hab. inż. Maciej Trusiak z Wydziału Mechatroniki Politechniki Warszawskiej skupi się na obrazowaniu żywych komórek. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Jak dawni malarze manipulują naszym wzrokiem? Naukowcy odkryli triki mistrzów
Malarze tacy jak Rembrandt czy Rombouts byli genialnymi manipulatorami. Od stuleci używali gestów, by prowadzić naszą uwagę po zawiłych ścieżkach ich obrazów. Najnowsze badania naukowe dowodzą, że robili to znacznie sprytniej, niż sądzili historycy sztuki.
Do tych analiz zastosowano okulografię, czyli eye-tracking. Ta metoda badawcza umożliwia śledzenie ruchów oczu i wnioskowanie na tej podstawie o pracy uwagi wzrokowej. Naukowcy z Uniwersytetu Wiedeńskiego postanowili sprawdzić, jak patrzymy na dzieła takich mistrzów jak Caravaggio, Rembrandt czy Rafael. Przez stulecia historycy sztuki uważali, że palec wskazujący działa niczym drogowskaz przy autostradzie. Miał nas prowadzić prosto do celu, czyli do najważniejszego elementu opowieści. Ale czy na pewno? Wpatrzeni w dzieła dawnych mistrzów Historyczka sztuki dr Temenuzhka Dimova w swoim eksperymencie wykorzystała technologię eye-trackingu, która śledzi ruch gałek ocznych. Wybrała 16 obrazów z XVI i XVII wieku, na których postacie wyciągają dłonie. Następnie przygotowała ich cyfrowe kopie, z których usunęła wszystkie palce wskazujące. Dwie grupy ludzi oglądały te różne wersje, a komputer precyzyjnie zapisywał, gdzie wędrował ich wzrok. Po raz pierwszy w historii w taki sposób zbadano siłę tego prostego gestu. Nie patrz na palec, patrz na mnie Wyniki pokazały, że palec wskazujący to potężne narzędzie, ale działa inaczej, niż sądziliśmy. Co najciekawsze, badani prawie w ogóle nie patrzyli na sam palec. Jest on małym elementem, ale działa jak iskra, która ma rozpalać naszą ciekawość. Zamiast śledzić linię dłoni jak po sznurku, nasz wzrok natychmiast ucieka do twarzy osoby, która wykonuje gest – tak w każdy razie wynika z najnowszych analiz. Dlaczego tak się dzieje? Według badaczki, chcemy wiedzieć, kim jest „właściciel” palca i co nim kieruje. Dlatego szukamy w jej oczach emocji, które wyjaśnią nam, dlaczego w ogóle coś pokazuje. Gest sprawił, że badani uważniej spoglądali na obszar, w który postać celuje. Jednak nie zawsze trafiamy w dziesiątkę. Wzrok ewidentnie czegoś poszukuje i jest nieco „zagubiony”. W skrócie: gest sprawia więc, że stajemy się czujni i szukamy odpowiedzi, ale nie gwarantuje, że od razu zrozumiemy zagadkę malarza. Jak gesty budują nową historię? Obecność jednego palca potrafi całkowicie przerysować mapę naszej uwagi. Badanie udowodniło, że gesty tworzą niewidzialne nici łączące bohaterów i przedmioty. To nie jest prosta droga od punktu A do punktu B. To raczej system, który przebudowuje cały sposób, w jaki rozumiemy historię na obrazie. Dobrym przykładem jest obraz „Gracze w karty” Theodora Romboutsa. Gdy postać wskazuje palcem, od razu widzimy w scenie oszustwo i kpinę z naiwnego gracza. Gdy jednak naukowcy cyfrowo usunęli ten palec, widzowie przestali zwracać tak dużą uwagę na wątek oszustwa. Cała opowieść stała się mniej wyraźna. Potencjał okulografii. Nie tylko w muzeach Te ustalenia są niezwykle ważne dla muzeów. Dzięki nim można lepiej planować wystawy i uczyć, jak patrzeć na sztukę. O tym, że stosują ją również archeolodzy, pisaliśmy jakiś czas temu. Wiedza o tym, jak sterować ludzkim okiem, jest też cenna dla dzisiejszych projektantów stron internetowych czy twórców reklam. Gesty to potężny język, który rozumiemy bez słów, nawet jeśli nie zdajemy sobie z tego sprawy. Źródło: APA PsycArticles Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Czy rzeczywiście sól szkodzi? Te dane mogą cię zaskoczyć
Ile soli to za dużo – nie ma jednej odpowiedzi na to pytanie. Choć WHO i inne organizacje wydają wytyczne, wielu naukowców ma odmienne zdanie. Skąd biorą się różnice w podejściu do spożycia soli i jakie są potencjalne skutki zdrowotne?
Spis treści: Gdzie zaczyna się nadmiar? Ile soli jemy naprawdę? Co dzieje się w organizmie, gdy jemy sól? Dlaczego nie wszyscy się zgadzają? Jak ograniczyć sól w codziennym jedzeniu? Choć większość ekspertów zaleca ograniczanie soli, niektórzy krytycy zadają pytanie, czy przeciętni ludzie naprawdę muszą przygotowywać coraz bardziej „mdłe” posiłki. Nasza relacja z solą jest skomplikowana. Organizm potrzebuje jej niewielkiej ilości, by prawidłowo funkcjonować. Jednocześnie większość z nas znacznie przekracza zalecane dzienne spożycie. Sól – ukochana, wszechobecna i niezastąpiona przyprawa. Gdzie zaczyna się nadmiar? Jest niezbędnym składnikiem odżywczym, a jednocześnie – spożywana w nadmiarze – może przyczyniać się do rozwoju poważnych chorób. Problem polega na tym, że naukowcy nie są zgodni co do tego, gdzie dokładnie zaczyna się ten „nadmiar”. W środowisku badaczy trwa na ten temat ostry spór. Regularne spożywanie zbyt dużej ilości soli może prowadzić do nadciśnienia tętniczego. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by zdrowi dorośli nie spożywali więcej niż 2 gramy sodu dziennie. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne ustala górną granicę na 2,3 grama sodu dziennie, co odpowiada około jednej łyżeczce soli kuchennej. Limit ten opiera się na założeniu, że taka ilość nie podnosi ciśnienia krwi. W praktyce zalecenia są jeszcze bardziej restrykcyjne – optymalnie spożycie sodu powinno wynosić około 1,5 grama dziennie, zwłaszcza u osób z nadciśnieniem. Ile soli jemy naprawdę? Przekroczenie tego limitu jest jednak wyjątkowo łatwe. Cheeseburger z dodatkami, puszka zupy albo dwie porcje pizzy mogą same w sobie wyczerpać dzienny „budżet solny”. Średnie dzienne spożycie sodu w USA wynosi obecnie 3,4 grama, a globalnie aż 4,3 grama. Wysokie wartości zawdzięczamy między innymi kuchniom Azji Wschodniej i Środkowej, słynącym z intensywnych smaków. Choć nikt nie kwestionuje, że nadmiar soli szkodzi układowi krążenia, spór dotyczy progu bezpieczeństwa. Kluczowe pytanie brzmi – ile soli to już za dużo? Co dzieje się w organizmie, gdy jemy sól? Sól kuchenna składa się z dwóch jonów o przeciwnych ładunkach – sodu i chloru. To właśnie sód jest uważany za bardziej problematyczny składnik. Jony sodu regulują gospodarkę wodną organizmu, sygnalizując, kiedy należy zatrzymać lub wydalić wodę. Przewlekły nadmiar sodu może jednak rozregulować ten mechanizm. Gdy poziom sodu gwałtownie rośnie, organizm zatrzymuje wodę, co zwiększa objętość krwi. Serce musi pracować intensywniej, by ją pompować. Naczynia krwionośne stają się sztywniejsze, a ciśnienie wywierane na ich ściany wzrasta. Nerki również są obciążone – muszą filtrować nadmiar soli, który następnie wydalany jest z moczem. Cały ten proces nadwyręża serce i nerki. Z czasem – podobnie jak zużyta opona pozbawiona bieżnika – mechanizmy regulujące ciśnienie krwi słabną. Długotrwałe nadmierne spożycie soli zwiększa ryzyko niewydolności nerek, chorób serca oraz udaru mózgu. W innych częściach organizmu dieta bogata w sól może zwiększać ryzyko wrzodów żołądka i nowotworów. Niektóre badania sugerują również, że sól sprzyja wypłukiwaniu wapnia z kości i może prowadzić do osteoporozy. Efekt ten nie został jednak jednoznacznie potwierdzony we wszystkich populacjach. Dlaczego nie wszyscy się zgadzają? Ograniczanie słonych potraw jest trudne, ponieważ nasz organizm jest biologicznie zaprogramowany, by ich pożądać. Sól jest niezbędna dla zdrowia. Jej niedobór może prowadzić do skurczów mięśni, a także do poważniejszych zaburzeń, takich jak insulinooporność czy miażdżyca – stan poprzedzający udar. Skrajny niedobór soli może być nawet śmiertelny, choć obecnie zdarza się to bardzo rzadko. W USA jedynie około 2 procent populacji jest zagrożone zbyt niskim spożyciem sodu. Mimo to część badaczy zaczęła podważać sens rygorystycznych zaleceń niskosodowych. W 2013 roku Instytut Medycyny – dziś funkcjonujący jako Narodowa Akademia Medycyny – zakwestionował zasadność limitu 2,3 grama sodu dziennie, wskazując na niedostateczne dowody naukowe. Tak narodziły się tak zwane „wojny solne”. Amerykańskie Towarzystwo Kardiologiczne nie zgodziło się z tym stanowiskiem, uznając dostępne dane za niepełne. Profesor Franz Messerli z Uniwersytetu w Bernie zauważa, że przestrzeganie obecnych wytycznych jest w praktyce bardzo trudne. Żaden kraj na świecie nie utrzymuje średniego spożycia sodu poniżej zalecanych limitów. Jego zdaniem globalna krucjata przeciwko soli jest przesadzona. Relacja między solą a ciśnieniem krwi bywa maskowana przez inne czynniki – historię chorób, poziom stresu, wykonywany zawód czy tryb życia. Osoby pracujące fizycznie, zwłaszcza w wysokich temperaturach oraz ludzie aktywni fizycznie mogą tolerować większe ilości soli. Regularny ruch obniża bowiem ciśnienie krwi. Krytycy obecnych zaleceń twierdzą, że zależność między spożyciem soli a chorobami sercowo-naczyniowymi ma kształt litery J. Zarówno zbyt małe, jak i zbyt duże spożycie wiąże się z ryzykiem zdrowotnym, choć nie wszyscy naukowcy zgadzają się z tą tezą. Według obowiązujących wytycznych minimalne dzienne spożycie sodu wynosi 0,5 grama. Jak ograniczyć sól w codziennym jedzeniu? Jedynie niewielka część sodu pochodzi z soli dodawanej podczas gotowania. Ponad 70 procent trafia do naszej diety wraz z żywnością wysokoprzetworzoną. Sól pełni w niej wiele funkcji – konserwuje, wpływa na strukturę produktów, zatrzymuje wilgoć w mięsie i stabilizuje gotowe wyroby. Nawet produkty, które nie wydają się słone, jak chleb, mogą być znaczącym źródłem sodu. Biorąc pod uwagę powszechny nadmiar soli w produktach spożywczych oraz fakt, że niemal połowa dorosłych Amerykanów cierpi na nadciśnienie, ograniczenie jej spożycia może przynieść realne korzyści zdrowotne. Najprostszym sposobem kontroli ilości soli jest gotowanie w domu. Kluczowe znaczenie ma już sam etap zakupów. – To właśnie przekąski między posiłkami najczęściej sprawiają, że przekraczamy bezpieczny poziom – mówi nefrolog Raeeda Gheewala. – Zamiast chipsów czy krakersów lepiej sięgać po owoce, warzywa i niesolone orzechy. Alternatywą są również zamienniki soli, w których sód zastąpiono potasem. Chlorek potasu także ma słony smak, choć bywa lekko gorzki. Nadmiar potasu również może być szkodliwy, jednak większość ludzi spożywa go zbyt mało, więc ryzyko jest niewielkie. Jedno z największych badań klinicznych przeprowadzonych w Chinach wykazało, że zastąpienie 25 procent sodu potasem obniżyło ryzyko udaru o 12 procent, a zawału serca o 13 procent. Dodatkowo potas rozluźnia naczynia krwionośne i pomaga usuwać sód z organizmu. Eksperci podkreślają, że choć warto kontrolować ilość soli w diecie, nie należy popadać w skrajności. Okazjonalna porcja chipsów czy plasterek salami nie zrujnują zdrowia – zwłaszcza jeśli równoważy je aktywność fizyczna. Źródło: National Geographic
Ten jeden codzienny nawyk może chronić przed demencją – naukowcy są zgodni
Ten jeden codzienny nawyk – używanie więcej niż jednego języka – może realnie chronić mózg przed starzeniem. Nowe badanie wskazuje, że wielojęzyczność działa jak tarcza dla pamięci, uwagi i elastyczności poznawczej.
Spis treści: Nowy sposób na zachowanie sprawności? Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Nowe badanie sugeruje, że codzienne, wielojęzyczne nawyki – od krótkich rozmów z sąsiadami po wracanie do języka z dzieciństwa – mogą pomagać w zachowaniu pamięci, uwagi i elastyczności mózgu wraz z wiekiem. Starzenie rzadko „przełącza” mózg z dnia na dzień. Pojawia się stopniowo – w wolniejszym przypominaniu sobie informacji, rozproszonej uwadze i drobnych potknięciach poznawczych. Dla wielu dorosłych prawdziwe pytanie brzmi nie „czy to nastąpi”, ale „czy da się ten proces spowolnić”. Nowy sposób na zachowanie sprawności? Większość popularnych strategii poprawy krótkotrwałej pamięci i funkcjonowania poznawczego opiera się na rozwiązywaniu dziwnych łamigłówek czy zawiłych krzyżówek. Nowe badania podpowiadają jednak, że jednym z najlepszych sposobów na zahamowanie spadku funkcji poznawczych może być poszerzenie swoich umiejętności językowych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Nature Aging” pokazuje, że posługiwanie się kilkoma językami może spowalniać starzenie się mózgu. Ten proces wiąże się z stopniowym spadkiem szybkości przetwarzania informacji, uwagi i innych funkcji poznawczych. Analizując dane ankietowe ponad 86 000 zdrowych osób w wieku od 51 do 91 lat z 27 krajów europejskich, naukowcy odkryli, że ludzie, którzy regularnie używają więcej niż jednego języka są dwukrotnie rzadziej narażeni na oznaki biologicznego starzenia niż osoby mówiące tylko jednym językiem. Dlaczego wielojęzyczność aktywizuje mózg? – Odkryliśmy, że życie w wielojęzycznych społeczeństwach rzeczywiście opóźnia spadek funkcji poznawczych i sprawności, który zwykle towarzyszy starzeniu się – mówi Lucía Amoruso, psycholożka z Basque Center on Cognition, Brain and Language i jedna z autorek badania. – Wszyscy się starzejemy, a wraz z wiekiem zaczynamy tracić funkcje poznawcze i samodzielność. Naukowcy twierdzą, że wielojęzyczność może wzmacniać sieci połączeń w mózgu, ponieważ nieustannie „trenuje” je do pracy. Ten efekt wydaje się jeszcze silniejszy, gdy osoby dodatkowo wzmacniają te „mięśnie”, zanurzając się w różnych środowiskach i kulturach. – Chodzi o realne używanie języka w codziennym życiu – podkreśla Amoruso. – Efekty, które obserwujemy, są związane z prawdziwym użyciem języków w prawdziwych sytuacjach. Kto może skorzystać z efektów wielojęzyczności? Na poziomie całych populacji mówienie w innym języku może tak bardzo spowolnić spadek funkcji poznawczych, że pomaga opóźnić początek chorób neurodegeneracyjnych, takich jak Alzheimer czy demencja. Na poziomie pojedynczej osoby oznacza to coś prostszego: nauka, używanie i aktywne wykorzystywanie różnych języków może być jednym z najbardziej dostępnych narzędzi wspierających dobre starzenie się. Oczywiście związany z wiekiem spadek funkcji poznawczych zależy od wielu czynników: stylu życia, zdrowia fizycznego i środowiska. Nawet po uwzględnieniu takich zmiennych, jak zamożność czy poziom wykształcenia ochronny wpływ wielojęzyczności nadal pozostawał wyraźny. – Im dłużej masz doświadczenie w posługiwaniu się dwoma lub więcej językami, tym lepiej – wyjaśnia Viorica Marian, autorka książki „The Power of Language”. Nauka języka jako inwestycja w dobre samopoczucie Jednak codzienne zalety posługiwania się więcej niż jednym językiem wykraczają daleko poza samo starzenie się. Od lepszej komunikacji i większej kreatywności, po lepszą koncentrację i skupienie – eksperci zwracają uwagę, że osoby dwujęzyczne są zwykle bardziej elastyczne w zadaniach wymagających tzw. funkcji wykonawczych, takich jak multitasking czy podejmowanie decyzji. Szlifowanie umiejętności komunikacyjnych nie zrobi z ciebie poligloty z dnia na dzień. Może jednak wzmocnić coś równie ważnego: więzi społeczne. Wraz z wiekiem kręgi towarzyskie często się kurczą. Zwiększa to ryzyko izolacji i samotności, które są silnie powiązane ze spadkiem dobrostanu emocjonalnego i funkcji poznawczych. Język jest jednym z najważniejszych narzędzi budowania wspólnoty. Łatwiej nawiązać więź, gdy możesz porozmawiać z kimś bezpośrednio. Zanurzenie się w innej społeczności lub kulturze poprzez szlifowanie nowej umiejętności jest świetnym sposobem na wzmacnianie takich relacji. Źródło: National Geographic
Pochodził z dawnej Rzeczpospolitej. Kim był genialny popularyzator nauki i twórca serialu „Kosmos”
Carl Sagan nie tylko tłumaczył trudne pojęcia naukowe w prosty sposób, ale robił to z poetyckim zacięciem, które przyciągnęło miliony widzów do serialu „Kosmos”. Kim był człowiek, który uczył, jak patrzeć w gwiazdy?
Spis treści: Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Najpopularniejsze książki Carla Sagana Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Serial „Kosmos” Poglądy Carla Sagana Złota Płyta Carl Sagan był naukowcem, ale również świetnym popularyzatorem wiedzy. W czasach, gdy niewielu potrafiło mówić o fizyce, astronomii czy matematyce w zrozumiały i porywający sposób, on uczynił z nauki opowieść, której słuchał cały świat. Dzięki niemu serial „Kosmos” stał się globalnym fenomenem, a złote płyty na sondach Voyager – wiadomością dla obcych cywilizacji. Początki genialnego umysłu: dzieciństwo i pierwsze fascynacje Carla Sagana Carl Sagan urodził się 9 listopada 1934 roku w rodzinie robotniczej na Brooklynie, w Nowym Jorku. Jego ojciec, Sam Sagan, pochodził z Kamieńca Podolskiego – niegdyś twierdzy granicznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów, obecnie leżącej na terytorium Ukrainy. Matka, Rachel Molly Gruber, była Amerykanką z urodzenia, wychowaną w środowisku silnie związanym z żydowską tradycją. Od najmłodszych lat Carl przejawiał ponadprzeciętną ciekawość świata i zamiłowanie do książek. Rodzice, choć skromnie wykształceni, rozpoznali jego potencjał intelektualny i wspierali rozwój zainteresowań syna. Momentem przełomowym była dla niego Wystawa Światowa w Nowym Jorku w 1939 roku, której honorowym gościem był Albert Einstein. To właśnie wtedy kilkuletni Carl po raz pierwszy zafascynował się wszechświatem. Zaintrygowany pytaniem, czym są świecące punkty na nocnym niebie, poprosił matkę, by zabrała go do lokalnej biblioteki. Tam, przeglądając książki astronomiczne, dokonał swojego pierwszego naukowego odkrycia: gwiazdy to nic innego jak inne słońca – podobne do naszego, choć często znacznie większe i jaśniejsze. To doświadczenie wywarło trwały wpływ na jego młodzieńczy umysł i zapoczątkowało życiową pasję do zgłębiania tajemnic kosmosu. Wkrótce później Carl zaczął zadawać pytania wykraczające poza szkolne programy: o początek Wszechświata, życie na innych planetach, naturę światła i czasu. Już jako dziecko wykazywał zainteresowanie nie tylko astronomią, lecz także biologią, chemią i fizyką, a jego głód wiedzy systematycznie rósł. W domu eksperymentował z prostymi urządzeniami optycznymi i chemicznymi, co tylko potęgowało jego fascynację nauką. Najpopularniejsze książki Carla Sagana Ale jego umysł potrzebował więcej, niż mogły dać mu podręczniki do nauk ścisłych. Uwielbiał opowiadania science fiction, nawet gdy mieszały fakty naukowe z historiami o UFO, obcych cywilizacjach i podróżach międzygwiezdnych. W przyszłości sam stanie się pisarzem. Pisanie książek popularyzujących naukę w żaden sposób nie kolidowało w jego odczuciu z tworzeniem tych z gatunku science fiction. Spod jego ręki wyszły m.in. takie pozycje: „Świat nawiedzony przez demony” – pokazująca, jak odróżnić fałszywe teorie pseudonauki od hipotez naukowych; „Rajskie smoki” – wyróżniona Nagrodą Pulitzera opowieść o rozwoju ludzkiej inteligencji; „Kosmos” – pozycja będąca zapisem programu popularnonaukowego o tym samym tytule; „Błękitna kropka” – czyli rozważania naukowe o naszej planecie i jej miejscu w kosmosie. Książka zainspirowana wykonanym przez sondę Voyager 1 zdjęciem, pokazującym Ziemię jako jeden niebieski piksel na tle kosmosu; „Kontakt” – powieść science-fiction, przeniesiona na duży ekran w 1997 roku. W postać głównej bohaterki wcieliła się znakomita Judi Foster. Carl Sagan – naukowe osiągnięcia i wpływ na popkulturę Carl Sagan posiadał wyjątkowy talent do łączenia nauki z wyobraźnią, co czyniło go nie tylko wybitnym naukowcem, ale i niezwykłym popularyzatorem wiedzy. Wierzył, że nauka jest źródłem inspiracji dla literatury i sztuki, a twórczość artystyczna – z kolei – potrafi wzniecać naukową ciekawość w kolejnych pokoleniach badaczy. To cykl wzajemnych inspiracji, który – jak często podkreślał – napędza postęp cywilizacyjny. Sagan sam był żywym dowodem tej zależności. Jako współzałożyciel programu SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence) poświęcił dekady na rozwijanie koncepcji kontaktu z cywilizacjami pozaziemskimi. Był również jednym z kluczowych architektów historycznych misji Voyager 1 i 2, które wyniosły w przestrzeń tzw. Złote Płyty Voyagera – wiadomości dla hipotetycznych kosmitów, zawierające dźwięki i obrazy reprezentujące różnorodność życia i kultury Ziemi. W latach 70. i 80. XX wieku Carl Sagan stał się jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci świata nauki. Dzięki jego udziałowi, misje Mariner, Viking oraz Galileo zdobyły rozgłos nie tylko wśród specjalistów, ale również w masowej świadomości. Był prekursorem astrobiologii – dziedziny badającej możliwość istnienia życia poza Ziemią – i zwolennikiem koncepcji „kosmicznej pokory”, przypominającej o naszej niewielkości w bezkresie Wszechświata. Na jego dorobek składa się ponad 600 publikacji naukowych oraz kilkanaście książek popularnonaukowych, z których wiele stało się bestsellerami. Jego styl – łączący precyzję naukową z poetyckim językiem – zyskał miliony czytelników na całym świecie. Najsłynniejsze z dzieł Sagana, „Kosmos” (oryg. Cosmos), doczekało się zarówno kultowego serialu dokumentalnego, jak i wersji książkowej, uznawanej do dziś za jedną z najważniejszych publikacji popularyzujących wiedzę o Wszechświecie. Serial „Kosmos” Ale to nadawany w latach 1978–1979 serial dokumentalny „Kosmos” sprawił, że gwiazda Carla Sagana rozbłysła światłem supernowej. Wymyślony i prowadzony przez niego program był emitowany w 60 krajach. Przyciągnął przed telewizory pół miliarda widzów. Pasja, z jaką Sagan rozprawiał o najbardziej zawiłych problemach astrofizyki, jego miłość do wiedzy i klarowność myśli przyczyniły się do zapełnienia wydziałów astronomii, fizyki i biologii przez kolejne dekady. Co ciekawe, powodem, dla którego zdecydował się nakręcić serial, byli dziennikarze zgromadzeni na konferencji prasowej. Przedstawiano na niej wyniki zebrane przez dwie sondy Viking na Marsie. Dziennikarze siedzieli zblazowani, niezainteresowani. Carl Sagan nie pojmował, dlaczego nie podzielają jego fascynacji. Przecież słyszą o badaniach innej planety. O tym, że ludziom udało się wysłać tam sondę i posadzić lądownik. Że jego kamery wykonały zdjęcia i udało się je przesłać na Ziemię. Co w tym może być nudnego? Po wielkiej epoce programu Apollo, dla wielu Amerykanów kosmos przestał być interesujący. Jednak Sagan, profesor astronomii i nauk kosmicznych na Cornell University, nie chciał zaakceptować myśli, że badania kosmosu stały się tylko domeną nielicznych entuzjastów. Swoimi rozmyślaniami podzielił się z Ann Druyan, pisarką i producentką, z którą współpracował. Sagan był wtedy żonaty z Lindą Salzman, również pisarką i artystką, która wraz z Ann pracowała nad słynną Złotą Płytą Voyagera. Postanowili wspólnie, że aby przyciągnąć uwagę szerokiego grona do badań kosmosu, trzeba to zrobić za pośrednictwem telewizji. Skontaktowali się z PBS (Public Broadcasting Service), które zgodziło się wyprodukować program o kosmosie. Budżet opiewał na ponad sześć milionów dolarów, co w tamtych czasach było zawrotną kwotą. Jednakże biorąc pod uwagę, że Sagan był laureatem Pulitzera, a program zakładał wykorzystanie efektów specjalnych i licznych podróży, ta kwota nie wydawała się aż tak duża. Prace nad programem trwały dwa lata. Toczyły się w atmosferze zimnej wojny. Program „Kosmos”, debiutujący 28 września 1980 roku, przyniósł niebywały sukces. Uczynił z Carla Sagana ikonę nauki. Naukowiec stał się osobowością telewizyjną, był zapraszany do wygłaszania wykładów na licznych konferencjach. Poglądy Carla Sagana W tym samym czasie stał się orędownikiem rozbrojenia nuklearnego. Podnosił kwestię degradacji środowiska. Przekonywał, że bez rozsądnego planu kontroli wzrostu populacji i redukcji zużycia zasobów naturalnych, ludzkość zmierza ku katastrofie ekologicznej. Te idee głosił już w latach 70. i 80. W swojej książce „Kosmiczne związki” z 1973 roku poruszył temat ekologii jako nauki konfliktowej. W swoich staraniach o ocalenie środowiska staje ona w opozycji do utrwalonych społecznych przywilejów i ekonomicznych praw. Jego charyzma oraz poczucie humoru sprawiły, że był często i chętnie zapraszany do udziału w kultowym programie „The Tonight Show”. Johnny Carson, prowadzący program, wykorzystywał postać Sagana do serii skeczy. Przebrany w golf i sztruksową marynarkę, z peruką przypominającą mopa, wcielał się w postać Sagana. Wypowiadał zdania z pogranicza nauki i science fiction. Carson jako Sagan stał się nawet twórcą tzw. „liczby Sagana” – wyrażenia „miliardy, miliardy!”. „Nigdy tego nie powiedziałem. Daję słowo. Och, rzuciłem kiedyś, że istnieje jakieś 100 miliardów galaktyk i 10 miliardów bilionów gwiazd. Trudno mówić o kosmosie, nie używając wielkich liczb” – wspominał naukowiec w książce „Miliardy, miliardy”. Dodał, że ten zwrot powtarzany przez udającego go Carsona zaczął żyć własnym życiem. Przez wiele lat w trakcie spotkań z czytelnikami: na konferencjach, na lotniskach i w hotelach, ludzie prosili go, by powtórzył „miliardy, miliardy!”. Carl Sagan był ateistą. Gdy mówił o „bogu”, odnosił się do koncepcji boga Spinozy i Einsteina, utożsamiając go z absolutem Wszechświata. Ann Druyan, jego ostatnia żona, wielokrotnie odpowiadała na pytania o ewentualne nawrócenie Carla przed śmiercią. Świadomość nieuchronności śmierci skupiała ich na teraźniejszości. Mówiła: „Mój mąż nie chciał wierzyć. On chciał wiedzieć”. Złota Płyta Zakochali się w sobie w trakcie prac nad Złotą Płytą w latach 1976–1977. Płyta ta, wysłana wraz z sondami Voyager 1 i 2 poza Układ Słoneczny, przemierza przestrzeń międzygwiezdną. Oprócz zawartych na niej 116 zdjęć, odgłosów natury, muzyki z różnych kultur oraz pozdrowień w 56 językach, zawierała informacje o Układzie Słonecznym, ludzkim DNA i szczegółach anatomicznych człowieka. Umieszczono też na niej komputerowy zapis elektrycznych impulsów towarzyszących medytacji Anny. Wyposażone w Złote Płyty Voyagery podróżują ku odległym światom. Na zawsze pozostaną niezwykłą wiadomością, jaką wielki nauczyciel i miłośnik kosmosu wysłał z nadzieją, że trafi na kogoś zdolnego ją odczytać. Carl Sagan zmarł 20 grudnia 1996 roku. Kilka miesięcy przed światową premierą filmu „Kontakt”. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten smak może trafić na talerze obok słodkiego i słonego. Eksperci są podzieleni
Czy „tłusty” lub „skrobiowy” może stać się szóstym podstawowym smakiem? Naukowcy z całego świata próbują to udowodnić – i choć nie ma jeszcze jednomyślności, jeden z kandydatów ma sporą szansę.
Spis treści: Nowy smak? Co zmieni uznanie nowego smaku? Siedem kroków do uznania nowego smaku Od cząsteczki do sygnału mózgu Kto jest blisko uznania? Dlaczego w ogóle to ważne? Czy „tłusty” albo „skrobiowy” może pewnego dnia zostać uznany za szósty podstawowy smak – obok słodkiego i słonego? W 1908 roku japoński chemik Kikunae Ikeda badał substancje czynne w kombu (wodorostach), kiedy dokonał odkrycia, które na zawsze zmieniło naukę o jedzeniu. Zorientował się, że to związek o nazwie kwas glutaminowy nadaje wodorostom wyraźny, mięsno-pikantny posmak. Był zupełnie inny niż znane dotąd podstawowe smaki: słodki, słony, kwaśny i gorzki. Ten nowy smak nazwał umami. Choć ludzie od wieków jedli wodorosty, grzyby, miso, dojrzewające sery i produkty fermentowane, niemal sto lat trwały naukowe spory, zanim umami zostało powszechnie uznane za piąty podstawowy smak. Dopiero w latach 90. XX wieku uzyskało oficjalny status. Stało się tak po serii zakrojonych na szeroką skalę badań psychofizycznych, elektrofizjologicznych i biochemicznych, które potwierdziły, że umami różni się od wszystkich pozostałych smaków. Nowy smak? Czy nadszedł czas, by dodać do tej listy szósty smak? Część naukowców uważa, że tak. Zaproponowali nawet kilku kandydatów. Być może powinien to być smak tłusty. Albo skrobiowy. Może kokumi. A może słona lukrecja. W różnym stopniu badacze w ostatnich latach bronili każdego z tych pomysłów. Nie chodzi o to, że naukowcy celowo „polują” na szósty smak. – W gruncie rzeczy to fundamentalne, oparte na nauce poszukiwanie różnych sposobów, w jakie możemy doświadczać świata poprzez smak oraz tego, jak smak jest wykrywany – wyjaśnia neurobiolożka Emily Liman, kierująca katedrą Harolda Dornsife’a w dziedzinie neurobiologii na Uniwersytecie Południowej Kalifornii i specjalizująca się w biologii zmysłów. Co zmieni uznanie nowego smaku? Przełom w zrozumieniu nauki o smaku pozwoliłby technologom żywności tworzyć smaczniejsze produkty. Mógłby też pomóc lekarzom lepiej diagnozować i leczyć zaburzenia związane z utratą zmysłu smaku. Jednak przekonanie środowiska naukowego do zaakceptowania szóstego smaku nie jest prostym zadaniem. Aby kandydat mógł stać się podstawowym smakiem, musi zostać wykazany jako równie wyraźnie odrębny jak słodycz jagód czy gorycz jarmużu. Na początek warto pamiętać o jednej rzeczy. – Istnieje różnica między smakiem a aromatem – podkreśla Marisa Moore, zarejestrowana dietetyczka z Atlanty, specjalizująca się w żywieniu kulinarnym. – Smak zaczyna się na języku: cząsteczki jedzenia, które zjadamy, mieszają się ze śliną i aktywują nasze kubki smakowe. Te z kolei wysyłają sygnały do mózgu i wywołują wrażenie konkretnych smaków. Wbrew powszechnemu mitowi na języku nie ma „stref” przeznaczonych dla poszczególnych smaków. Podstawowe smaki mogą być wychwytywane przez kubki smakowe rozmieszczone na różnych częściach języka. Poszczególne komórki mogą jednak różnić się wrażliwością na smaki słodki, kwaśny, słony, gorzki i umami. Smak zaczyna się w ustach. Natomiast to, co rejestruje mózg, to całościowe wrażenie łączące smak, konsystencję, temperaturę i zapach. Siedem kroków do uznania nowego smaku – Smak i węch współdziałają w mózgu, żeby stworzyć wrażenie aromatu. Ale to coś innego niż sam smak – mówi Richard Mattes, profesor nauk o żywieniu na Uniwersytecie Purdue. Proces „przepchnięcia” nowej jakości smakowej przez społeczność naukową jest bardzo złożony. – Nie ma powszechnie przyjętego zestawu siedmiu kryteriów, które po prostu odhaczamy, żeby ogłosić: mamy nowy smak – mówi Mattes. – To raczej kwestia naukowego konsensusu. Mimo to przez lata zaproponowano kilka praktycznych kryteriów. Na początku smak musi mieć „podpis chemiczny” – zespół bodźców chemicznych odmiennych od tych, które wywołują inne znane smaki. Następnie, jak wyjaśnia Mattes, na języku, podniebieniu lub w gardle musi istnieć receptor, z którym te bodźce chemiczne mogą się wiązać w obrębie komórki kubka smakowego. Od cząsteczki do sygnału mózgu Ta komórka musi mieć mechanizm, który przekształca sygnał chemiczny w sygnał elektryczny. Potem taki sygnał przekazywany jest nerwami do mózgu. Sygnał elektryczny niesiony przez nerwy smakowe musi aktywować obszary mózgu odpowiedzialne za smak. Ma też wywoływać w mózgu unikalne wrażenie – niezależne od innych smaków. – Nie może się z żadnym innym nakładać – zaznacza Lim. Na koniec musi pojawić się efekt w całym organizmie, wynikający z tego pobudzenia. – Powinna wystąpić fizjologiczna odpowiedź na aktywację tego sygnału sensorycznego – dodaje Mattes. – Na przykład postrzeganie słodkiego smaku uruchamia wydzielanie insuliny w całym organizmie. Kto jest blisko uznania? Poważnym wyzwaniem w uznaniu nowego smaku jest złożoność koniecznych badań. – Trzeba naprawdę wiele udowodnić, żeby stwierdzić, że dany smak istnieje – zauważa Dawn Jackson Blatner, zarejestrowana dietetyczka z Chicago i autorka przepisów dla ogólnokrajowych marek. Żaden z kandydatów na szósty podstawowy smak nie przeszedł jeszcze całego tego wymagającego „toru przeszkód”. Niektóre są jednak bliżej celu niż inne. Tylko jeden z niedawnych kandydatów spełnia niemal wszystkie kryteria. W 2015 roku zespół badaczy z Uniwersytetu Purdue zaproponował uznanie tłuszczu – a ściślej: kwasów tłuszczowych – za szósty podstawowy smak i nadał mu nazwę „oleogustus”. Określenie pochodzi od łacińskich słów „oleo” (tłuszcz) i „gustus” (smak). Wbrew przyjemnemu, kremowemu odczuciu w ustach, z którym wiele osób kojarzy tłuszcz, oleogustus ma smak „zjełczałego oleju”. Jest bardziej zbliżony do goryczy niż do słodyczy czy słoności – wyjaśnia Mattes. Dlaczego w ogóle to ważne? Pomimo wszystkich trudności naukowcy nie przestają badać smaku – i spierać się o to, jaki może być „kolejny wielki smak” – ponieważ smak pełni w naszym życiu ważną rolę. – To kwestia tego, za czym tęsknimy, jak gotujemy i jak bardzo czujemy się syci po posiłku – mówi Blatner, autorka książki „The Superfood Swap”. Źródło: National Geographic