Serce ma swój własny mały mózg. Jego zadaniem jest walka ze stresem
Sieć neuronów ukryta w tkankach wokół serca działa jak mały mózg. Badacze wyodrębnili dwa podtypy tych komórek: jedne spowalniają tętno i są niezbędne do utrzymania pracy serca, a drugie chronią przed skutkami ostrego stresu.
Wszyscy wiemy, że mózg jest największym i najważniejszym skupiskiem tkanki nerwowej w organizmie. Istnieją jednak mniejsze grupy neuronów, które też wykonują ważne zadania. Powszechnie uważa się np., że nasze jelita zawierają „drugi mózg”, ściśle współpracujący z tym głównym i z bakteriami jelitowymi. Najnowsze badania pokazują, że własny mały mózg może mieć też inny kluczowy narząd – serce. Odkrycia dokonał zespół naukowców związanych z Yale University School of Medicine. Neurony otaczające serce działają jak mały mózg Wewnętrzny układ nerwowy serca leży w tkance tłuszczowej otaczającej narząd. To końcowe ogniwo długiego łańcucha sygnałów sterujących pracą serca. Neurony w tym miejscu „rozmawiają” zarówno z mózgiem, jak i między sobą, modulując rytm w czasie rzeczywistym. Przez lata ich dokładne funkcje pozostawały niejasne, ponieważ takich neuronów jest bardzo mało. Stanowią zaledwie około 0,01% wszystkich komórek tworzących serce. Badacze sięgnęli po narzędzia genetyczne. Znakowali neurony sercowe u myszy, a następnie sekwencjonowali izolowane z nich geny, by znaleźć markery pozwalające rozróżnić poszczególne populacje. To otworzyło drogę do stworzenia mapy pokazującej, gdzie dokładnie leżą te komórki, jak reagują na pobudzenie i co się dzieje, gdy ich zabraknie. Dwa typy neuronów stabilizują rytm pracy serca Pierwszy wyodrębniony podtyp sercowych neuronów, określany jako Npy+, okazał się bezpośrednio powiązany z rytmem. Gdy naukowcy pobudzali te neurony, tętno myszy spadało. Gdy je zniszczyli, dochodziło do niewydolności serca i śmierci zwierząt. Ta część to zatem element konieczny, by serce w ogóle utrzymało stabilną pracę. Drugi podtyp neuronów, oznaczany jako Ddah1+, okazał się bardziej zagadkowy. W standardowych warunkach zarówno pobudzanie, jak i eliminacja tych komórek nie przynosiły wyraźnych skutków: myszy funkcjonowały normalnie. Przełom nastąpił podczas rutynowego pomiaru ciśnienia krwi, prowadzonego przez jedną z badaczek. Podczas badania myszy unieruchamia się w wąskiej tubie, a na ogon zakłada mankiet pomiarowy. To sytuacja silnie stresująca. Zwierzę pozbawione neuronów Ddah1+ zmarło w trakcie pomiaru. Dalsze obserwacje potwierdziły, że myszy bez sprawnych neuronów Ddah1+ często ginęły wskutek ostrego stresu. Tuż przed śmiercią pojawiał się nagły spadek tętna, po którym rytm serca już nie wracał do normy. Natomiast stymulacja tych neuronów zwiększała przeżywalność u zestresowanych myszy. W praktyce oznacza to, że „mózg serca” składa się co najmniej z dwóch wyspecjalizowanych grup neuronów. Jedne stabilizują tempo pracy mięśnia sercowego, drugie włączają tryb ochronny, gdy organizm zostaje nagle przeciążony. Szansa na nowe terapie Na razie nie wiadomo, czy takie same struktury występują w sercu człowieka. Wiadomo jednak, że geny wyróżniające mysie neurony występują również w ludzkich neuronach sercowych. Z racji bliskiego pokrewieństwa ewolucyjnego jest więc możliwe, że nasze serca działają podobnie. Oczywiście potwierdzenie tej tezy wymaga kolejnych badań. Istnienie „sercowego mózgu” to nie tylko ciekawostka. Poznanie jego działania może mieć wpływ na kardiologię. Wiadomo już, że wewnętrzny układ nerwowy serca łączy się z takimi problemami jak zawał mięśnia sercowego, niewydolność krążenia czy arytmie. Medycyna ingeruje w ten obszar, choć w sposób mało precyzyjny. Np. jedną z metod leczenia arytmii jest ablacja przedsionków, czyli celowe uszkadzanie tkanki wywołującej nieprawidłowy rytm. Lepsze rozróżnienie podtypów neuronów w sercu i ich funkcji może w przyszłości pomóc w projektowaniu bardziej ukierunkowanych procedur, terapii niefarmakologicznych, a nawet nowych leków. Źródło: Nature
Ile kawy można wypić bez szkody dla serca? Kardiolodzy wyznaczyli limit
Kardiolodzy uznali, że dla większości dorosłych do 400 mg kofeiny dziennie (do 5 filiżanek typowej kawy) jest bezpieczną dawką. Kawa może nawet obniżyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych. Natomiast kofeina z energetyków może poważnie zaszkodzić.
Wielu miłośników kawy zastanawia się, czy można ją pić bez szkody dla serca. W powszechnej opinii może ona wywoływać arytmię i sprzyjać nadciśnieniu tętniczemu. Kardiolodzy postanowili przedstawić stanowisko nauki w sprawie wpływu kawy na układ krążenia. Liczy się źródło kofeiny Nowe wytyczne American Heart Association (AHA) „Caffeine and Cardiovascular Disease”, opublikowane w czasopiśmie „Circulation”, porządkują to, co w dyskusji o kofeinie bywa najbardziej mylące: ta sama substancja może w różnych warunkach towarzyszyć zarówno korzystnym, jak i niepożądanym zjawiskom. Według przeglądu najnowszych badań spożycie do 400 mg kofeiny dziennie (co odpowiada maksymalnie pięciu filiżankom kawy kofeinowej po ok. 240 ml każda) jest dla większości dorosłych ogólnie bezpieczne. W części analiz 2–4 filiżanki dziennie łączono nawet z niższym ryzykiem choroby serca, niewydolności serca i udaru. Jednocześnie AHA podkreśla, że „kofeina” w badaniach bardzo często oznacza „kawę”, a kawa to nie tylko kofeina. Zawiera też inne związki bioaktywne, którym badania przypisują m.in. właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne. To ważne rozróżnienie, bo wnioski o „kofeinie” potrafią w praktyce opierać się na napoju, który niesie znacznie bogatszy chemiczny ładunek. Do całej układanki dochodzą dodatki. Cukier, syropy smakowe, mleko czy śmietanka prawdopodobnie osłabiają potencjalne korzyści wiązane z kawą pitą bez dosładzania i bez „wypełniaczy”. A to właśnie czarna, niesłodzona kawa kofeinowa w badaniach obserwacyjnych najczęściej pojawia się w korelacji z niższym ryzykiem chorób. Energetyki zwiększają ryzyko W stanowisku AHA najmocniej wybrzmiewa ostrzeżenie dotyczące wysokich dawek kofeiny, typowych dla napojów energetycznych, w tym skoncentrowanych „shotów”. To właśnie te produkty łączono ze wzrostem ryzyka nadciśnienia i nieregularnego rytmu serca (arytmii). Nie chodzi wyłącznie o samą liczbę miligramów, ale też o koncentrację. Typowa kawa parzona ma ok. 31,8–69,7 mg kofeiny na 100 ml. Tymczasem energetyczne „shoty” mogą zawierać ok. 135–233 mg tej substancji na 100 ml — 3–4 razy więcej niż zwykła kawa. Różnica praktyczna jest prosta: przy mniejszej objętości łatwiej „przekroczyć próg”, po którym organizm reaguje gwałtowniej. AHA zwraca uwagę, że krótkoterminowo kofeina może przejściowo podnosić ciśnienie tętnicze, przyspieszać tętno, zwiększać poziom glukozy we krwi i nasilać czujność. U części osób pojawiają się też kołatania serca i pogorszenie snu — sygnały, że dawka nie jest obojętna. Kardiolodzy przypominają również, że napoje energetyczne, batony, żele i suplementy z kofeiną nierzadko zawierają dodatkowe składniki, które mogą zwiększać wchłanianie kofeiny, przyspieszać jej działanie i w konsekwencji zwiększać ryzyko. Wpływ kawy na układ krążenia Choć granica 400 mg kofeiny dziennie pojawia się jako punkt odniesienia, AHA zastrzega, że nie istnieje podejście uniwersalne. Kofeinę metabolizuje wątroba, a szczytowe stężenie u większości osób pojawia się zwykle w ciągu godziny, jednak tempo zależy m.in. od genetyki, wieku, metabolizmu i wcześniejszych nawyków. U jednych wraz z regularnym spożyciem rozwija się tolerancja, u innych ten sam „standardowy” kubek daje wyraźnie silniejszy efekt. Skondensowane wnioski AHA dotyczące specyficznych skutków zdrowotnych kofeiny wyglądają następująco: wpływ na ciśnienie tętnicze: przy optymalnym ciśnieniu 1–3 filiżanki dziennie łączono ze wzrostem ryzyka rozwoju nadciśnienia, a więcej niż 3 filiżanki z niższym ryzykiem. Wysokie dawki z energetyków i „shotów” mogą wyraźnie podnosić ciśnienie, szczególnie u osób z już istniejącym nadciśnieniem; cukrzyca typu 2: krótkoterminowo kofeina w kawie może obniżać wrażliwość na insulinę, ale regularna czarna kawa kofeinowa bez dodatków wiązała się z niższym ryzykiem rozwoju cukrzycy typu 2. Możliwe, że udział mają też związki inne niż kofeina. cholesterol: występujący w kawie tłuszcz o nazwie kafestol wiązano z wyższym poziomem „złego” cholesterolu LDL. Kafestol występuje w kawie niefiltrowanej (np. espresso, french press, kawa turecka, gotowana), ale nie w kawie filtrowanej przez papier ani w kawie instant; arytmie: 1–3 filiżanek dziennie nie łączono ze wzrostem ryzyka migotania przedsionków, ale ten poziom mógł wiązać się z większą liczbą przedwczesnych skurczów komorowych. Bardzo wysokie dawki (typowe dla energetyków i shotów) łączono z zaburzeniami rytmu także u zdrowych dorosłych poni30 lat; choroba niedokrwienna serca i udar: 2–4 filiżanki dziennie wiązano z niższym ryzykiem choroby serca, niewydolności serca i udaru, natomiast więcej 4 filiżanki dziennie mogły zwiększać ryzyko niewydolności serca. AHA podkreśla, że potrzebne są dalsze, rygorystyczne badania — zarówno nad różnymi źródłami kofeiny (kawa, herbata, napoje gazowane, czekolada, leki), jak i nad tym, jak działa na różne grupy ludzi. Źródło: Circulation
Na Odrze, 600 km od Bałtyku, pojawiła się foka. Ciekawskie zwierzę przypłynęło aż na Śląsk
W okolicach miejscowości Smolne w gminie Jemielno, a więc kilkaset kilometrów od wybrzeża, zaobserwowano fokę pływającą w Odrze. O kolejnych obserwacjach prawdopodobnie tego samego osobnika donoszono także w rejonie Malczyc oraz Wałów Śląskich koło Brzegu Dolnego. Tak daleka wędrówka foki wgłąb lądu to zjawisko bardzo rzadkie, ale całkiem normalne. Podobną eskapadę, także na Odrze, obserwowano w 2016 roku.
Foka w Odrze została zaobserwowana w ostatnich dniach w okolicach Smolnego (gmina Jemielno), a później także w rejonie Malczyc oraz Wałów Śląskich koło Brzegu Dolnego. Prawdopodobnie to ten sam osobnik, który przemieszcza się rzeką. Gatunku nie da się dziś pewnie potwierdzić, choć wybór jest niewielki, bo w Bałtyku występują tylko trzy gatunki fok: szara, pospolita i obrączkowana. Foka płynie w górę rzeki Doniesienia o foce napływały kolejno z Dolnego Śląska: najpierw z okolic Smolnego w gminie Jemielno, potem rejonu Malczyc i wreszcie Wałów Śląskich koło Brzegu Dolnego. Foka pojawia się więc w miejscach oddalonych od siebie o dziesiątki kilometrów, ale póki co nie można potwierdzić, że w każdym punkcie widziano tego samego osobnika – choć to scenariusz najbardziej prawdopodobny. Foka została sfilmowana przed wędkarzy, a film opublikowało na swoim facebookowym profilu m.in. Sołectwo Jemielno. Widać na nim zwierzaka zwinnie płynącego pod prąd rzeki, wyskakującego ponad wodę. Dlaczego foka odpłynęła tak daleko od morza? Choć foka w rzece, na dodatek tak daleko w głębi lądu, brzmi jak sensacja, takie epizody już się zdarzały. Foki są sprawnymi wędrowcami, potrafią wpływać do rzek, a słodka woda jest im obojętna. Najczęściej tłumaczy się to dwiema przyczynami: podążaniem za rybami (czyli jedzeniem) albo po prostu eksploracją. Obecność foki w głębi lądu nie musi świadczyć o zagubieniu czy jakimkolwiek zagrożeniu jej dobrostanu. O podobnym przypadku media donosiły we wrześniu 2016 roku, kiedy to miał miejsce niemal identyczny scenariusz. Foka wtedy także pojawiła się w okolicach m.in. Brzegu Dolnego. Tamtego osobnika sfotografowano wtedy z dorodnym karpiem w pysku, a więc świetnie radził sobie w rzece. Bałtyckie foki. Która z nich odwiedziła Śląsk? W Bałtyku żyją trzy gatunki fok: foka szara, foka pospolita i foka obrączkowana. Liczebność bałtyckiej populacji foki szarej szacuje się na około 60 tys. osobników. Przy polskim wybrzeżu najważniejsze skupisko tego gatunku znajduje się w ujściu Wisły, w rezerwacie Mewia Łacha — niemal codziennie odpoczywa tam od kilkudziesięciu do kilkuset zwierząt, a największe odnotowane skupienia liczyły do około 900 osobników. Foka pospolita żyje głównie w zachodniej części regionu, a w Bałtyku jej dwie populacje liczą łącznie około 5 tys. osobników. Foka obrączkowana występuje przede wszystkim w chłodniejszych wodach północnego i wschodniego Bałtyku; jej liczebność szacuje się na około 25 tys. osobników. Przy polskim wybrzeżu oba te gatunki spotyka się znacznie rzadziej niż fokę szarą. A zatem foka ze Śląska najprawdopodobniej jest foką szarą. Co robić, gdy spotkamy fokę? Podobnie jak przy innych spotkaniach z dzikimi zwierzętami, należy zostawić fokę w spokoju. Można ją obserwować wyłącznie z dużej odległości, bez prób podejścia, płoszenia czy dokarmiania. Jeśli zwierzę wyjdzie na brzeg, nie musi to oznaczać zagrożenia — może po prostu odpoczywać. Szczególnie ważne jest też, by nie dopuszczać do foki psów. Każdą obserwację warto zgłosić, na przykład do Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego w Helu. Źródła: TuWrocław, TVP3 Wrocław, Sołectwo Jemielno Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jedna trzecia Polski na pomarańczowo. Przez południe kraju przejdą gwałtowne burze i ulewy
Wyjątkowa sytuacja w polskiej pogodzie: po chłodnym i deszczowym okresie przyszedł czas na ciepłą, wilgotną i niestabilną aurę, sprzyjającą tworzeniu się potencjalnie groźnych burz. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej ogłosił alerty pierwszego i drugiego stopnia, obejmujące całe południe kraju. Tłumaczymy, czy naprawdę wszędzie będą burze i jak czytać prognozę pogody.
Wtorek 14 lipca przynosi w Polsce niestabilną pogodę, która z letniej może szybko zmienić się w groźną. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydał ostrzeżenia pierwszego i drugiego stopnia przed burzami i ulewami, a prognozy wskazują, że kulminacja zjawisk przypadnie na popołudnie i wieczór. Mogą wystąpić burze, intensywne opady deszczu i gradu oraz porywy wiatru sięgające około 70 km/godz., a przy wolnym przemieszczaniu się komórek burzowych rośnie ryzyko podtopień. IMGW wydaje liczne alerty Ostrzeżenia IMGW obejmują rozległe obszary kraju w różnym czasie. Najczęściej obowiązują między 13:00 a 23:00, choć w części regionów kończą się wcześniej (miejscami około 20:00) lub utrzymują do późnego wieczora. Najwyższy, pomarańczowy stopień, dotyczy przede wszystkim pasa południowego i części centrum: między innymi województw dolnośląskiego, opolskiego, śląskiego, małopolskiego i świętokrzyskiego oraz wybranych obszarów lubuskiego, wielkopolskiego i łódzkiego. W tych strefach prognozowane są opady deszczu rzędu 25–40 mm, lokalnie około 55 mm, przy porywach wiatru do około 70 km/godz. i z możliwością gradu. To wartości, które w krótkim czasie potrafią spowodować zalania ulic czy piwnic. Żółte ostrzeżenia obejmują m.in. części województw lubuskiego, wielkopolskiego i łódzkiego, a także części Lubelszczyzny oraz Podkarpacie; tam może spaść 20–35 mm deszczu. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa rozesłało alerty z ostrzeżeniami przed intensywnymi opadami i burzami oraz możliwością podtopień. Komunikat trafił do odbiorców w województwach podkarpackim i świętokrzyskim, a także do części województw łódzkiego, lubelskiego, małopolskiego i mazowieckiego. Wskazano też, aby nie zbliżać się do wezbranych rzek i stosować się do poleceń służb. Burze są nieprzewidywalne, ale ostrożność nie zaszkodzi Czytając te alarmistyczne prognozy trzeba pamiętać, że burze są nieprzewidywalne. Ich dokładne prognozowanie jest póki co niemożliwe – alerty IMGW mówią jedynie o prawdopodobieństwie, sięgającym 75% przy ostrzeżeniach drugiego stopnia. Nie znaczy to jednak, że ostrzeżenia można zignorować. Burze mogą „przejść bokiem”, ale mogą też być silniejsze od przewidywań. Komórka burzowa zawsze jest zjawiskiem niebezpiecznym, z silnymi porywami wiatru, ulewnymi lub nawalnymi opadami i niebezpieczeństwem uderzenia pioruna. Dokładne lokalizacje opadów i burz można śledzić w serwisach internetowych i aplikacjach mobilnych pokazujących tzw. radar pogodowy. Czym jest konwekcja? W tle dzisiejszych prognoz stoi konwekcja, czyli pionowy ruch powietrza: ciepłe i wilgotne masy unoszą się, ochładzają wyżej w atmosferze i formują chmury burzowe. Gdy do kraju napływa cieplejsze powietrze, rośnie tempo konwekcji, a burze tworzą się łatwiej, zwłaszcza po południu. Jeśli jednocześnie panujący układ ciśnienia przesuwa się wolno, komórki burzowe także nie wędrują szybko. Wtedy silne opady potrafią długo utrzymywać się nad jednym powiatem czy miastem. To właśnie ten mechanizm sprawia, że nawet lokalna burza może doprowadzić do podtopień i powodzi. Śledzenie aktualizacji ostrzeżeń i reagowanie na zalecenia służb jest kluczowe dla naszego bezpieczeństwa. Warto zabezpieczyć luźne przedmioty wokół domu, unikać drzew podczas najsilniejszych porywów wiatru oraz zrezygnować z jazdy samochodem w trakcie ulew. Nigdy nie lekceważmy burz! Źródła: Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, IMGW, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Komórki macierzyste na chorobę Parkinsona: przełomowe badania z udziałem ludzi
Terapia komórkami macierzystymi na chorobę Parkinsona po raz pierwszy została przetestowana u ludzi. Po rocznej obserwacji nie odnotowano poważnych działań niepożądanych, a stan pacjentów się poprawił. Wyniki opisano w czasopiśmie „Nature Medicine” i omawiano podczas kongresu ISSCR 2026.
U chorych na parkinsona w mózgu obumierają komórki nerwowe produkujące neuroprzekaźnik o nazwie dopamina. Prowadzi to do takich objawów, jak spowolnienie ruchowe, sztywność, zaburzenia chodu i drżenie. Obecnie stosowane metody leczenia polegają na przyjmowaniu leków, które zastępują utraconą dopaminę. Jednak z czasem farmaceutyki te często stają się mniej skuteczne i powodują skutki uboczne. Drugą metodą leczenia choroby Parkinsona jest neurostymulacja. W tym przypadku produkcję dopaminy wywołują impulsy elektryczne, przekazywane przez wszczepioną do mózgu elektrodę. Lekarze od dawna poszukują innych terapii, takich jak leki zatrzymujące postęp choroby. Inne podejście to terapie komórkowe. Próbują one rozwiązać problem u źródła: nie tylko łagodzić objawy, lecz zastąpić utracone komórki i odbudować źródło dopaminy. Zespoły z Lund University, Skåne University Hospital i University of Cambridge przedstawiły właśnie dane z pierwszego badania, w którym osobom z chorobą Parkinsona przeszczepiono do mózgu nowe neurony. Są to tzw. dopaminergiczne komórki progenitorowe, wytworzone z ludzkich embrionalnych komórek macierzystych. W badaniu STEM-PD wzięło udział ośmiu pacjentów, a obserwacja podczas pierwszych 12 miesięcy nie wykazała poważnych działań niepożądanych. To pierwsze badanie z użyciem pluripotencjalnych komórek macierzystych dopuszczone w Szwecji oraz pierwsze w Europie dla choroby Parkinsona. Pierwszy rok bez powikłań Podczas testów badacze podali uczestnikom komórki w dwóch różnych dawkach. Następnie przez 12 miesięcy stosowali immunosupresję, czyli osłabienie działania układu odpornościowego, by ograniczyć ryzyko odrzucenia przeszczepu. Siedmiu pacjentów ukończyło pełną roczną obserwację. Jeden z uczestników zmarł z powodu zakażenia płucnego, co wskazano jako zdarzenie niezwiązane bezpośrednio z produktem komórkowym. Sam zabieg chirurgiczny był generalnie dobrze tolerowany, a u biorców nie zaobserwowano powikłań. Badacze podkreślają, że te wczesne wyniki to fundament do dalszych badań, ale jeszcze nie dowód długoterminowej skuteczności. Dlatego zespół zapowiada dalszą, wieloletnią obserwację pod kątem bezpieczeństwa, funkcji przeszczepu i ewentualnych korzyści klinicznych. Te badania ma prowadzić firma Cellular Intelligence. Przeszczep się przyjął, zmniejszono dawki leków Jednak już podczas tych wczesnych obserwacji pojawiły się obiecujące dane. Po pierwsze, skanowanie PET wykazało, że przeszczep funkcjonuje dobrze zarówno po 6, jak i po 12 miesiącach od podania komórek. To jeszcze nie dowód na pełną integrację nowych neuronów z mózgiem, ale ważny sygnał, że komórki mogą utrzymywać się w docelowym środowisku. Po drugie, sześciu z siedmiu pacjentów, którzy dotarli do rocznego punktu kontrolnego, istotnie zmniejszyło dawki leków dopaminergicznych. Taki wynik brzmi obiecująco, ale badacze podkreślają potrzebę oceny w dłuższym czasie. W chorobie przewlekłej, takiej jak parkinson, liczy się trwałość efektu, a nie tylko wczesne zmiany. Komórki uniwersalne czy przeszczep personalizowany? W badaniu STEM-PD do przeszczepu wykorzystano neurony pochodzące z ludzkich embrionalnych komórek macierzystych. Stanowią one gotowy, uniwersalny produkt, który w teorii można wszczepić każdemu pacjentowi. Jednak ich wykorzystanie może budzić wątpliwości etyczne. Możliwe też, że przeszczepy będą lepiej tolerowane przez organizm, jeśli będą zawierały komórki wyhodowane z tkanek konkretnego pacjenta. Na kongresie ISSCR 2026 zaprezentowano badania nad takimi właśnie przeszczepami, prowadzone w amerykańskim Scripps Research Institute. Pacjentom podano prekursory neuronów dopaminergicznych wytworzone z iPSC, czyli indukowanych pluripotentnych komórek macierzystych pozyskanych z ich własnych tkanek. Także i w tym przypadku w trwającym 12 miesięcy badaniu wzięło udział ośmiu pacjentów. Wstępne wyniki pokazują, że terapia jest bezpieczna i skuteczna, ale nie zostały jeszcze opublikowane w recenzowanym czasopiśmie naukowym. – Istotne jest to, jak bardzo nasze wyniki pokrywają się z wynikami innych, trwających na całym świecie badań nad chorobą Parkinsona opartych na komórkach macierzystych. Te dane pokazują, że medycyna regeneracyjna wykracza poza fazę proof-of-concept. Wchodzimy w etap, w którym terapie oparte na komórkach macierzystych są testowane u pacjentów cierpiących na złożone choroby neurodegeneracyjne – mówi prof. Malin Parmar z Lund University, która prezentowała wyniki badań STEM-PD na kongresie. Źródła: Nature Medicine, ISSCR 2026
Jak pokonać super El Niño? Naukowcy znaleźli sposób na zatrzymanie katastrofy
Groźne zjawisko super El Niño można osłabić, modyfikując chmury. Do takich wniosków doszli badacze z Scripps Institution of Oceanography. Punktem odniesienia były obserwacje po pożarach w Australii z lat 2019–2020.
El Niño to naturalnie powtarzający się wzorzec pogodowy, który co kilka lat przynosi silny wzrost temperatur powierzchni morza. W tym roku to zjawisko ma być wyjątkowo silne, co sprzyja niszczycielskim huraganom, upałom, suszom i powodziom w różnych częściach świata. Czy możemy jakoś zapobiec takiemu super El Niño? Takie pytanie postawił sobie zespół z amerykańskiego Scripps Institution of Oceanography pod kierunkiem Kate Ricke i Jessiki Wan. Badaczki sprawdziły w symulacjach komputerowych, czy można osłabić najsilniejsze epizody El Niño, modyfikując chmury. Dym z pożarów jako „naturalny eksperyment” Punktem wyjścia było wydarzenie, które wstrząsnęło Australią. Chodzi o pożary z lat 2019–2020, które wywołały tzw. „Black Summer” (czarne lato). Dym uniósł wówczas do atmosfery ogromne ilości aerozoli, czyli drobnych cząstek sadzy zdolnych do oddziaływania z chmurami. W południowo-wschodniej części Pacyfiku aerozole z dymu mieszały się z warstwami chmur. Efekt był taki, że (trochę wbrew intuicji) chmury stawały się „jaśniejsze” – odbijały więcej promieniowania słonecznego z powrotem w przestrzeń kosmiczną. Zmieniało to także cyrkulację atmosferyczną i ograniczało dopływ ciepła, które sprzyja rozwojowi El Niño. Jak schłodzić ocean Naukowcy proponują celowe wywołanie takich zmian, czyli rozprowadzenie w atmosferze cząstek odbijających z powrotem część światła słonecznego. Można do tego wykorzystać chmury stracocumulus. Takie utrzymujące się tuż nad powierzchnią oceanu chmury odbijają promienie słoneczne. To, jak dużo promieniowania odbiją zależy od cząsteczek, z których są zbudowane. Istnieje wiele sposobów na takie modyfikowanie chmur. Np. można zbudować platformy oceaniczne z wieżami pompującymi i rozsiewającymi w atmosferze mikroskopijne kropelki wody. Z tego sprayu pozostałyby drobinki soli morskiej, które inicjowałyby powstawanie chmur. Te z kolei odbijałyby więcej słońca, obniżając temperaturę na planecie. To pomysł prof. Stephena Saltera z University of Edinburgh. Podobne rozwiązanie zaproponował prof. John Latham z University of Manchester. Tę technikę nazwano wybielaniem lub rozjaśnianiem chmur. To jedna z metod zaliczanych do tzw. geoinżynierii. Kiedy i gdzie rozjaśnianie chmur mogłoby zadziałać? Badacze ze Scripps Institution of Oceanography wykonali symulacje, aby sprawdzić scenariusz celowej, krótkotrwałej interwencji. Założenie było takie, by „rozjaśnienie” chmur uruchomić przed super El Niño. Wynik jest obiecujący. Modyfikowanie chmur morskich nad południowo-wschodnim Pacyfikiem mogłoby osłabiać skutki El Niño. Kluczowy okazał się czas. Im wcześniej podczas rozwoju El Niño wprowadzano w modelu taką zmianę właściwości chmur, tym wyraźniejszy był efekt. Zespół sprawdził też wariant przesunięcia działań nad centralny Pacyfik. W tej konfiguracji symulacje pokazały, że rozjaśnianie chmur morskich mogłoby zwiększyć efekty o ponad 40%. To ważny szczegół, bo sugeruje, że miejsce potencjalnej interwencji może być równie istotne jak sama technika. Dlaczego badacze hamują entuzjazm Jednak optymizm naukowców jest bardzo ostrożny. Geoinżynieria od dekad jest proponowana jako pomysł na spowolnienie globalnego ocieplenia. Jednak niemal zawsze budzi sprzeciw z powodu ryzyka trudnych do przewidzenia skutków ubocznych. W nowym badaniu wprost wybrzmiewa najważniejsze zastrzeżenie: realny test terenowy wybielania chmur mógłby przynieść katastrofalne, niezamierzone konsekwencje. Jednocześnie autorzy zwracają uwagę, że epizody El Niño to nie abstrakcja z wykresów, lecz zdarzenia, które potrafią generować ogromne straty. Dlatego stawiają pytanie, czy w wyjątkowych sytuacjach można rozważać krótkotrwałe, ukierunkowane interwencje jako element szerszego zestawu narzędzi ograniczania ryzyka, obok kontroli powodzi i innych działań adaptacyjnych. Jednak zanim ktokolwiek zacząłby „sterować” chmurami, nauka musi odpowiedzieć na więcej pytań niż tylko to, czy da się ochłodzić ocean. Równie ważne jest, komu i gdzie taka zmiana mogłaby pomóc, a komu zaszkodzić. Źródło: Science Advances
Polska w objęciach cyklonu Bernadette. Porywy wiatru do 120 km/godz., ewakuacje obozów i zamknięte molo
Niż Bernadette przyniósł gwałtowne załamanie pogody na północy Polski. Nad Bałtykiem trwa sztorm, a porywy wiatru mogą sięgać nawet 120 km/godz. Na Pomorzu służby notują dziesiątki interwencji, zamknięto molo w Brzeźnie, a w Krynicy Morskiej ewakuowano ok. 400 dzieci z obozu harcerskiego.
W środę 8 lipca północ Polski znalazła się pod wpływem głębokiego układu niskiego ciśnienia, nazwanego Bernadette. Nad Bałtykiem trwa sztorm, a w pasie nadmorskim porywy wiatru przekraczają lokalnie 100 km/godz. i mogą dochodzić do 120 km/godz. Najbardziej narażone są rejony Zatoki Gdańskiej i Puckiej, Pobrzeża Gdańskiego, Mierzei Wiślanej i Żuław. W regionie wprowadzono ograniczenia, a służby prowadzą dziesiątki interwencji. „Lipcopad” w całym kraju, nad Bałtykiem sztorm Bernadette nie jest zwykłym spadkiem ciśnienia, który przynosi krótkotrwały deszcz. To bardzo dynamiczny, głęboki niż, określany jako cyklon umiarkowanych szerokości geograficznych. W takim układzie powietrze w atmosferze układa się w rozległą spiralę, a różnice ciśnienia działają jak silnik napędzający wiatr. Skutki są poważne: porywisty wiatr idzie w parze z opadami deszczu, ochłodzeniem i burzami. W kraju warunki są zróżnicowane, ale to północ i wschód odczuwają je najmocniej. Na Podlasiu temperatury w środę mogą sięgnąć najwyżej około 12 stopni Celsjusza, co jest aurą raczej jesienną, niż letnią. Gdzie wieje najmocniej i dlaczego grozi nam cofka? Najtrudniejsza sytuacja utrzymuje się na wybrzeżu. Ostrzeżenia obejmują obszary od Koszalina po okolice Elbląga, a w rejonach przylegających do Zatoki Gdańskiej IMGW wydał alerty najwyższego, trzeciego stopnia. Szczególnie mocno wskazywane są powiaty pucki i nowodworski. W praktyce oznacza to realne ryzyko szkód: łamanych gałęzi, powalonych drzew, utrudnień komunikacyjnych i przerw w dostawach energii. Warto zrozumieć jeszcze jedno zagrożenie charakterystyczne dla sztormów: cofkę. To sytuacja, w której silny wiatr „wciska” wodę morską w ujścia rzek i kanały, a poziom wód zaczyna rosnąć od strony morza. Na Pomorzu przekroczone pozostają stany ostrzegawcze nad Zatoką Gdańską i na Martwej Wiśle, a poprawa spodziewana jest w czwartek, 9 lipca. Pomiary i prognozy pokazują skalę zjawiska. W Rozewiu odnotowano prawie 100 km/godz., a w strefie Zatoki Gdańskiej i Puckiej oraz na Pobrzeżu Gdańskim porywy mogą dochodzić do 120 km/godz. Takie wartości zbliżają się do progów wiatru huraganowego i tłumaczą, dlaczego służby proszą o ograniczenie aktywności na otwartej przestrzeni. Zamknięte molo, ewakuacje i akcje strażaków W Trójmieście i miejscowościach turystycznych wprowadzono działania osłonowe. W Gdańsku zamknięto molo w Brzeźnie, a część kąpielisk wyłączono z użytkowania do odwołania. Część połączeń promowych z Gdańska do Szwecji została odwołana. W Krynicy Morskiej przeniesiono około 400 dzieci z obozu harcerskiego do budynków, m.in. szkoły i biblioteki. Na całym Pomorzu przeniesiono do budynków 15 z 69 obozów młodzieżowych. W lesie czy na polanie wystarczy jeden silny podmuch, by gałąź lub drzewo stały się śmiertelnie niebezpieczne. Od wtorkowego poranka na Pomorzu odbyło się przynajmniej 51 akcji ratowniczych, głównie związanych z pompowaniem wody oraz usuwaniem gałęzi i konarów. W nocy strażacy w województwie pomorskim interweniowali około 50 razy. Odnotowano m.in. powalone drzewa na drogach oraz uszkodzenia samochodów w Gdańsku (Olszynka, ul. Miedza) i w miejscowości Kłodno na Kaszubach. Nikt nie ucierpiał. Rządowe Centrum Bezpieczeństwa wysłało alert na dni 07–08.07 dla części województw zachodniopomorskiego, pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, przypominając o zabezpieczeniu przedmiotów, które może porwać wiatr. Wiatr ma słabnąć w drugiej części dnia, ale na wybrzeżu nadal trzeba być czujnym. Źródła: TVN24, Interia, Radio Gdańsk Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najdawniejsze kwazary odkryte przez Euclida. Świeciły jaśniej niż bilion Słońc
Najdawniejsze kwazary zaskoczyły astronomów. Teleskop kosmiczny Euclid Europejskiej Agencji Kosmicznej wykrył 31 wyjątkowo odległych obiektów, w tym dwa rekordowe. Ich światło pochodzi z epoki, gdy Wszechświat miał ok. 670 mln lat.
Najdawniejsze kwazary znalazły się w centrum uwagi astronomów. Kosmiczny teleskop Euclid Europejskiej Agencji Kosmicznej wyłowił 31 takich obiektów, w tym dwa, które ustanawiają nowe rekordy jako najstarsze znane nauce. Ich światło pochodzi z okresu, gdy Wszechświat miał około 670 milionów lat, czyli zaledwie 5 procent obecnego wieku. Jak zobaczyć najstarsze kwazary W nowej puli obiektów szczególnie wyróżniają się dwa kwazary: EUCL J172902.75+641018.1 oraz EUCL J125308.55+705432.3. To właśnie one przesuwają dotychczasową granicę obserwacji, bijąc poprzedni rekord z 2021 roku. Oba znajdują się 13 miliardów lat świetlnych od Ziemi w popularnonaukowym ujęciu kosmicznych odległości. Kwazar to krótka, ekstremalnie jasna faza życia galaktyki, w której materia opada na centralną supermasywną czarną dziurę i zamienia część swojej masy w promieniowanie. Te obiekty potrafią świecić setki do tysięcy razy jaśniej niż otaczające je galaktyki, dlatego da się je dostrzec z ogromnych odległości. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mapa-jakiej-nie-bylo-powstal-najobszerniejszy-katalog-aktywnych-supermasywnych-czarnych-dziur-we-wszechswiecie-e6594c1.jpg" width="938" height="573" alt="Mapa jakiej nie było. Powstał najobszerniejszy katalog aktywnych supermasywnych czarnych dziur we Wszechświecie" title="Mapa jakiej nie było. Powstał najobszerniejszy katalog aktywnych supermasywnych czarnych dziur we Wszechświecie" /> Paradoks polega na tym, że najdawniejsze kwazary, choć potężne, są trudne do wyłowienia. Ich pierwotne światło jest słabe i łatwo je pomylić z obiektami bliższymi, na przykład gwiazdami w Drodze Mlecznej. Dodatkowo ekspansja Wszechświata rozciąga promieniowanie ku dłuższym falom: to, co kiedyś było bardziej „ultrafioletowe”, trafia dziś do zakresu bliskiej podczerwieni. Z powierzchni Ziemi trudno jest zaobserwować takie promieniowanie z powodu obecności atmosfery. Euclid obserwuje Wszechświat z kosmosu. Łączy szerokie pokrycie nieba z czułością w zakresie podczerwieni. Kluczowe były dane z Euclid Wide Survey – przeglądu, który po ukończeniu ma objąć ponad jedną trzecią całego nieba. Narodziny supermasywnych czarnych dziur Tak wczesne kwazary są ważne nie tylko dlatego, że są „naj”. Stanowią jeden z najlepszych sposobów testowania scenariuszy wzrostu supermasywnych czarnych dziur i rozwoju galaktyk w pierwszym miliardzie lat istnienia Wszechświata. Część z tych obiektów musiała osiągnąć ogromne masy wyjątkowo szybko, co pozostaje jedną z kluczowych zagadek współczesnej astrofizyki. Odkrycia Euclida wpisują się też w kontekst epoki rejonizacji — okresu przejściowego, gdy młody Wszechświat zmieniał się z chłodnego i neutralnego w coraz bardziej zjonizowany pod wpływem energetycznego promieniowania pierwszych gwiazd i galaktyk. Kwazary, dzięki swojej jasności, pozwalają badać ten proces przez ślad, jaki ośrodek międzygalaktyczny odciska na ich świetle. Kolejne odkrycia czekają Za najnowszym odkryciem stoi nie tylko teleskop, ale też sposób przetwarzania danych. Wyławianie kwazarów wspierają metody sztucznej inteligencji (uczenia maszynowego), które pomagają przesiać dziesiątki milionów źródeł i wskazać te najbardziej prawdopodobne. Istotną rolę odegrały również obserwacje z Ziemi. Dwie trzecie nowych kwazarów– w tym trzy najbardziej odległe – odkryto z użyciem teleskopów Kecka. Na horyzoncie są kolejne odkrycia. Zaplanowano już programy obserwacyjne z wykorzystaniem Teleskopu Jamesa Webba, które mają pomóc m.in. w pomiarach mas czarnych dziur oraz badaniu chemii gazu i sygnałów związanych z rejonizacją. Z kolei ALMA ma śledzić pył i gaz w galaktykach zawierających kwazary, by lepiej opisać ich zasoby i tempo gwiazdotwórczości. Naukowcy liczą na to, że wkrótce odnajdą jeszcze starsze obiekty. Źródło: Astronomy & Astrophysics
Wentylator w czasie upałów pomaga tylko do pewnego momentu. Kiedy wyłączyć nawiew?
Kiedy wyłączyć wentylator w upał, żeby nie pogorszyć sytuacji? Podczas mega fali upałów w Europie coraz trudniej będzie nam skutecznie się schłodzić. Kluczowe są wilgotność powietrza i nasz wiek.
Europa wchodzi w kolejne dni mega fali upałów, a wraz z nią wraca pytanie, które w mieszkaniach bez klimatyzacji jest szczególnie ważne: czy wentylator na pewno pomaga? Temperatura w najbliższych dniach może sięgać 40 st. C w cieniu. Paradoks polega na tym, że to samo urządzenie potrafi przynieść ulgę, ale w określonych warunkach może zwiększać obciążenie cieplne organizmu. Granica nie jest stała: zależy od tego, jak wilgotne jest powietrze i jak sprawnie ciało potrafi się chłodzić. Wentylator nie „wytwarza zimna” Nasz organizm nieustannie wytwarza energię cieplną – to produkt uboczny przemiany materii. Dlatego nasze ciało ma temperaturę ok. 37 st. C, optymalną dla przebiegu reakcji chemicznych zachodzących w komórkach. Ale nadmiaru ciepła musimy się pozbyć, co w czasie upałów nie jest takie łatwe. Przy umiarkowanej temperaturze najlepiej sprawdzają się dwie metody chłodzenia organizmu. Jedna to promieniowanie – po prostu „świecimy” podczerwienią. Druga to konwekcja, czyli przekazywanie ciepła powietrzu otaczającemu naszą skórę. Niestety, gdy temperatura otoczenia przekracza 35 st. C, obie te metody zaczynają szwankować. Tu pojawia się ważna uwaga: wentylator nie „wytwarza zimna” (mniejsza z tym, że z punktu widzenia fizyki nie istnieje coś takiego jak zimno). Jego rola polega na przemieszczaniu powietrza przy skórze, co wspiera konwekcję. Gdy jednak to powietrze staje się bardziej gorące niż skóra, wentylator może działać odwrotnie: przyspieszać napływ ciepła do organizmu. Dlatego w mediach pojawiają się ostrzeżenia, że powyżej 35°C wentylator może nie chronić przed chorobami związanymi z upałem. W innych rekomendacjach wskazuje się 40°C jako punkt, w którym urządzenie lepiej wyłączyć. Problem w tym, że sama temperatura powietrza to za mało. Ważny czynnik: wilgotność powietrza W wysokich temperaturach kluczową rolę odgrywa nasz trzeci mechanizm chłodzenia – pocenie się. Parowanie wody ze skóry zabiera z niej dużo ciepła. Wentylator może być w tej sytuacji sprzymierzeńcem, ale nie zawsze. W skrajnie suchym powietrzu pot może odparowywać tak szybko, jak organizm jest w stanie go wytwarzać. W takim układzie wentylator nie ma już czego „poprawiać” po stronie parowania. Zostaje natomiast ten mniej oczywisty efekt: ruch gorącego powietrza może dogrzewać skórę. Modelowanie i eksperymenty pokazały, że przy wilgotności 15% i temperaturze 45°C włączenie wentylatora niemal na pewno zwiększy obciążenie cieplne, czyli w praktyce zrobi się nam goręcej. Gdy wilgotność rośnie, powietrze jest bardziej nasycone parą wodną i pot odparowuje wolniej. W takich warunkach wentylator bywa skuteczny do pewnej granicy. Dowody wskazują, że może chłodzić nawet przy 60% wilgotności i 38°C. Jednak przy jeszcze wyższej wilgotności parowanie zwalnia na tyle, że dodatkowy ruch powietrza przestaje przynosić wyraźną ulgę. Dlaczego seniorzy gorzej znoszą upały Na dodatek nie każdy organizm reaguje na upał tak samo. Z wiekiem zmieniają się u nas dwie rzeczy: spada średnia temperatura ciała oraz pogarsza się nasza zdolność do produkcji potu. Pierwszy czynnik sprawia, że seniorzy generalnie gorzej znoszą upały, bo promieniowanie i konwekcja przestają u nich działać przy niższych temperaturach powietrza. Druga kwestia to fakt, że ciało później uruchamia produkcję potu i wytwarza go mniej. To sprawia, że przy tej samej temperaturze i wilgotności wentylator może zacząć szkodzić osobom starszym wcześniej niż młodszym. W takiej sytuacji należy ułatwiać ciału oddawanie ciepła. Spryskiwanie się wodą albo zwilżanie ubrań może zwiększyć potencjał chłodzenia przez parowanie, a przy okazji ograniczać ryzyko odwodnienia, bo organizm nie musi produkować tyle potu. Oczywiście utratę wody i składników mineralnych należy uzupełniać, najlepiej przez picie wody lub napojów izotonicznych. Unikajmy przy tym cukru, który zatrzymuje wodę w organizmie i nie pozwala jej wypocić, a także alkoholu. Upały są szczególnie niebezpieczne dla osób zagrożonych chorobami układu krążenia – zawałem, udarem mózgu czy skokami ciśnienia tętniczego. Odwodnienie organizmu sprzyja także zaburzeniom krzepnięcia krwi. Jeśli mieszkanie lub dom mocno się nagrzewa, temperatura w środku może wzrosnąć do poziomu, przy którym wentylator przestaje realnie pomagać. Wtedy wskazane jest znalezienie chłodniejszego miejsca, bo stawką nie jest tylko komfort, lecz życie i zdrowie. Źródła: New Scientist, archiwum NG
Espresso pod lupą fizyków. Coś dziwnego dzieje się po 30 sekundach parzenia kawy w ekspresie ciśnieniowym
Ciśnienie w espresso nie działa tak po prostu. Badacze z Uniwersytetu Warszawskiego, parząc setki kaw w ekspresie klasy baristycznej i mierząc parametry odkryli, dlaczego przy typowych dla espresso wysokich ciśnieniach porcja kawy zmienia nagle swe właściwości.
– Jako fizycy codziennie pijemy kawę, by móc prowadzić badania. Tym razem jednak nie potraktowaliśmy jej jak paliwo, lecz uczyniliśmy z niej przedmiot badań – mówi dr hab. Maciej Lisicki z Uniwersytetu Warszawskiego. Ten nietypowy projekt zaczął się od tego, gdy student fizyki zagadnął baristów podczas Warsaw Coffee Conference: jakie jest ich najważniejsze pytanie do naukowców? Odpowiedź brzmiała: jak zatrzymać channeling podczas parzenia espresso? To zjawisko polega na tym, że woda, zamiast równomiernie przesączać się przez sprasowaną kawę w kolbie ekspresu, wybiera drogę najmniejszego oporu. Efekt bywa fatalny. Channeling łatwo prowadzi do nieprzyjemnie gorzkiego posmaku espresso. Zespół z UW postanowił opisać problem językiem mechaniki płynów i materiałów porowatych. W praktyce oznaczało to serię kontrolowanych prób. Fizycy zaparzyli setki espresso przy zmienianym ciśnieniu, za każdym razem rejestrując parametry dzięki czujnikowi ciśnienia. Celem nie było znalezienie „jednego złotego ustawienia”, lecz zbudowanie matematycznego opisu relacji między ciśnieniem a natężeniem przepływu wody przez zmieloną kawę. Wysokie ciśnienie zmienia kawę Przy niższych ciśnieniach zachowanie kawy jest intuicyjne i zgodne z klasycznym opisem ośrodka porowatego: większe ciśnienie daje proporcjonalnie większy przepływ. Espresso powstaje jednak zwykle przy wartościach rzędu około 6–9 razy większych od ciśnienia atmosferycznego. W takiej sytuacji, jak pokazują pomiary, układ przestaje reagować liniowo, a zależność ciśnienie–przepływ staje się nieprzewidywalna. Kluczowy moment pojawia się po około 30–40 sekundach. Wtedy, wraz z postępującym rozpuszczaniem składników kawy, to, co pozostaje w kolbie, można sklasyfikować jako materiał poroelastyczny. To nie jest zwykła „gąbka” ani prosty zbiór ziaren z pustymi przestrzeniami. Poroelastyczność oznacza, że struktura jednocześnie przepuszcza ciecz i sprężyście reaguje na jej napór. W takim układzie zmiana ciśnienia potrafi wywołać odpowiedź nieliniową: dalsze zwiększanie ciśnienia w ekspresie nie musi już zwiększać tempa przepływu przez kawę. W tym miejscu warto jednak zwrócić uwagę na kwestię czasu. Klasyczny przepis na espresso zakłada, że przez kawę przepuszcza się wodę o temperaturze 88 stopni Celsjusza pod ciśnieniem 9 barów, tak by uzyskać około 25 ml naparu w ciągu 25 sekund. Innymi słowy, zajmuje to tak mało czasu, że opisany wyżej efekt nie zdąży wystąpić. Alternatywne sposoby parzenia espresso skracają ten czas nawet poniżej 15 sekund. To zresztą czas ekstrakcji typowy dla ristretto, czyli „skróconego” espresso. Model teoretyczny a praktyka baristy Dla osób, które próbują „okiełznać” espresso w domu lub w kawiarni, ta informacja ma wymiar praktyczny. Skoro porcja kawy w pewnym momencie zaczyna zachowywać się jak materiał poroelastyczny, to sama strategia polegająca na podnoszeniu ciśnienia może nie tylko nie pomóc, ale też utrudnić kontrolę procesu. – W środowisku kawowym wspominano o tym zagęszczeniu poroelastycznym, ale bez konkretnych dowodów. Jako pierwsi scharakteryzowaliśmy ten efekt, co skłoniło nas do sformułowania jego opisu teoretycznego – powiedział Lisicki. Model fizyczny nie zastąpi doświadczenia baristy, ale może podpowiadać, kiedy zwiększanie ciśnienia w ekspresie mija się już z celem. Kolejny krok ma dotyczyć obserwacji tego, co na co dzień pozostaje ukryte w metalowym wnętrzu kolby ekspresu. Zespół planuje wykorzystać szklane kulki do obrazowania przepływu kawy, aby przeanalizować jego dynamikę. – Fizyka polega na szukaniu odpowiedzi na nierozwiązane zagadki. Okazało się, że kawa dostarcza takich zagadek równie dobrze, jak galaktyki – podsumowuje dr Lisicki. Źródło: Physics of Fluids
Wakacyjny rozkład jazdy PKP Intercity 2026: 560 pociągów dziennie i nowe Pendolino nad morze
Wakacyjny rozkład jazdy PKP Intercity obowiązuje od 14 czerwca 2026 r. i bije rekordy. Przewoźnik zapowiada 560 pociągów na dobę, czyli o 46 więcej niż rok temu. W ofercie są m.in. nowe i wydłużone trasy Pendolino do Ustki, Kołobrzegu i Świnoujścia oraz powrót Adriatic Express.
Wakacyjna korekta rozkładu jazdy weszła w życie w niedzielę 14 czerwca 2026 r. Od razu widać jej wakacyjny kierunek: więcej pociągów do miejsc, w których latem wypoczywają Polacy. Zmiany obejmują zarówno połączenia dalekobieżne PKP Intercity, jak i ofertę regionalną, a cały układ ma obowiązywać do 29 sierpnia. Kolejna korekta jest planowana na 30 sierpnia. Szybciej nad Bałtyk Latem na tory ma wyjeżdżać 560 pociągów PKP Intercity na dobę, czyli o 46 więcej niż w ubiegłoroczne wakacje. Ta liczba oznacza gęstszą siatkę połączeń, krótsze czasy oczekiwania i większą elastyczność planowania wyjazdu, zwłaszcza w szczytach przewozowych. W tym układzie szczególną uwagę przyciąga debiut Pendolino w Ustce. Po raz pierwszy pociąg Express InterCity Premium jedzie bezpośrednio z Bielska-Białej do nadmorskiego kurortu. Dla pasażerów z centrum kraju kluczowy jest czas: przejazd z Warszawy Centralnej do Ustki ma trwać 4 godziny i 51 minut. W rozkładzie uwzględniono także konkretne godziny przyjazdu i odjazdu: do Ustki skład ma docierać o 20:21, a w drogę powrotną ruszać o 7:23. Na mapie szybkich wyjazdów pojawia się też dodatkowa para Pendolino na osi Zakopane–Kołobrzeg. To połączenie spina dwa symboliczne bieguny polskich wakacji, zatrzymując się m.in. w Krakowie, Warszawie oraz w Trójmieście. Kolejna wydłużona relacja dotyczy pociągu jadącego z Warszawy do Świnoujścia: pierwszy kurs zaplanowano na 26 czerwca. Odjazd z Warszawy Centralnej przewidziano na 16:00, przyjazd do Świnoujścia na 21:28, a kurs powrotny ma wyruszać o 6:26 i kończyć bieg w stolicy o 11:59. Klasyczne kierunki na lato Wakacyjne zmiany nie ograniczają się do najszybszych składów. Wśród nowości pojawiają się dodatkowe pociągi do nadbałtyckich miejscowości, które w sezonie cieszą się wielką popularnością. Niedzielny EIC Morena ma łączyć Gdynię z Warszawą, a weekendowy IC Promenada kursować z Wrocławia do Kołobrzegu, z postojem m.in. w Poznaniu. Z kolei EIC Posejdon w tym sezonie jedzie z Krakowa do Kołobrzegu. Duże znaczenie ma też Trójmiasto jako węzeł, przez który przechodzi część wakacyjnego ruchu: w ciągu dnia ma tam zatrzymywać się 114 pociągów PKP Intercity, a w długie weekendy nawet 122. Na Półwysep Helski dotrą kolejne połączenia: nowością jest EIC Neptun z Krakowa przez Warszawę na Hel, a EIC Jantar jak co roku jedzie z Warszawy, zatrzymując się m.in. we Władysławowie, Jastarni i Juracie. W tle tych planów widać także ograniczenia infrastrukturalne: na odcinku Łeba–Lębork, gdzie trwają prace modernizacyjne, uruchomiono zastępczą komunikację autobusową dla pięciu par połączeń; dwie pary mają być skomunikowane z Pendolino w Lęborku. Wraca Łomża i lepsze połączenia lokalne Letnia korekta ma też wymiar symboliczny: do Łomży wróciły pociągi pasażerskie po ponad trzech dekadach przerwy. Miasto zyskuje połączenia m.in. w kierunku Ostrołęki, Białegostoku i Olsztyna, a w siatce dalekobieżnej pojawiają się relacje na trasie Białystok–Olsztyn–Białystok. Na północnym wschodzie rośnie również oferta na linii Olsztyn–Giżycko–Białystok: latem ma kursować tam sześć pociągów dziennie, czyli trzykrotnie więcej niż wcześniej. Ważnym tłem tych zmian są parametry po modernizacji odcinka Ełk–Korsze, gdzie pociągi prowadzone lokomotywą EU160 mają wykorzystywać prędkość do 160 km/godz. Wakacyjna układanka obejmuje też połączenia międzynarodowe. 26 czerwca ma wrócić Adriatic Express do Rijeki, kursując do końca sierpnia sześć razy w tygodniu. Nowością w tej relacji jest wagon do słoweńskiego Kopru, odłączany w Lublanie. Równolegle swoje wzmocnienia pokazują przewoźnicy regionalni. Polregio zapowiada m.in. powrót sezonowych pociągów nad Bałtyk z Torunia, Zielonej Góry i Poznania do Kołobrzegu i Świnoujścia oraz więcej kursów na trasie Gdynia–Hel. Wśród przywracanych połączeń są też trasy Nowy Sącz–Marcinkowice i Somonino–Kartuzy, na których po ponad 20 latach wraca regularny ruch pasażerski. Za kulisami wszystkich tych zmian działa infrastruktura: korekta została ułożona tak, by umożliwić prace inwestycyjne i utrzymaniowe przy zachowaniu ruchu. W praktyce oznacza to, że letni rozkład jest jednocześnie ofertą turystyczną i kompromisem z sezonem robót, które mają budować szybszą i bardziej przewidywalną kolej w najbliższych latach.
Ten stymulator mózgu reaguje na każdy krok pacjenta. Nowa nadzieja dla chorych na parkinsona
Adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu w chorobie Parkinsona, opracowana na UCSF, ma dostosowywać impulsy w ułamkach sekundy do kolejnych faz chodu. W badaniu z udziałem pięciu pacjentów system wykrywał sygnały związane z każdym krokiem, poprawiał parametry chodu i w okresach aktywacji wiązał się z mniejszą liczbą upadków.
Neurostymulacja polega na tym, że układ elektroniczny, który możemy porównać do rozrusznika serca, wytwarza odpowiednio dobrane impulsy elektryczne. Są przesyłane elektrodami bezpośrednio do mózgu. Głęboka stymulacja mózgu (DBS) łagodzi m.in. objawy choroby Parkinsona: drżenie, sztywność i spowolnienie ruchów. Trudniej jest jednak przeciwdziałać typowym dla tej choroby zaburzeniom chodu, takim jak zastyganie w bezruchu, utrata rytmu kroków i upadki. Tu z pomocą przychodzi adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu (aDBS). Jej wariant opracowany na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco reaguje błyskawicznie na zmiany w mózgu pacjenta i dopasowuje impulsy tak, by chód był stabilny. Gdy mózg dyktuje tempo, implant uczy się słuchać Zespół z badaczy zaproponował podejście, które traktuje chodzenie jako dynamiczny proces wymagający precyzyjnego „zsynchronizowania” obu stron ciała. Zamiast utrzymywać stały, niezmienny wzorzec stymulacji przez cały czas, aDBS ma reagować na to, co dzieje się tu i teraz: wykrywać sygnały neuronalne powiązane z ruchem lewej i prawej nogi, a następnie korygować stymulację w ułamkach sekundy. Przypomina to ideę znaną z kardiologii: rozrusznik śledzi rytm pracy serca i dostosowuje działanie do potrzeb organizmu. Tutaj „rytmem” jest wzorzec aktywności mózgu związany z kolejnymi etapami kroku. W badaniu opublikowanym na łamach czasopisma „Nature Medicine” naukowcy pokazali, że implantowany stymulator może nie tylko stymulować, ale też rozpoznawać indywidualne sygnatury neuronalne towarzyszące chodzeniu. Co ważne, te spersonalizowane „wzorce” zostały osadzone bezpośrednio w neurostymulatorze. Dzięki temu urządzenie może regulować stymulację podczas kolejnych faz chodu bez konieczności korzystania z zewnętrznego komputera. Mniej upadków przy zachowanej kontroli objawów W testach wzięło udział pięć osób z chorobą Parkinsona. System aDBS poprawił miary symetrii chodu i zmniejszył zmienność wzorca chodzenia. Te wskaźniki są istotne, bo stabilniejszy, bardziej powtarzalny krok zwykle oznacza efektywniejsze poruszanie się i mniejsze ryzyko utraty równowagi. W życiu codziennym badani doświadczali mniejszej liczby upadków, a jednocześnie utrzymywali ogólną kontrolę objawów choroby. Zespół nie odnotował poważnych zdarzeń niepożądanych, a szybkie zmiany stymulacji były dobrze tolerowane. Przyszłość terapii neurologicznych może należeć urządzeń, które reagują na bieżące potrzeby organizmu, a nie tylko na uśredniony obraz objawów. Warto pamiętać, że na całym świecie ponad 10 milionów osób żyje z chorobą Parkinsona. Nawet niewielkie poprawienie skuteczności terapii może przekładać się na coś bardzo konkretnego: większe poczucie bezpieczeństwa. Źródło: Nature Medicine
4700 km nowych linii kolejowych w Polsce. Pociągi mają być szybkie i konkurencyjne wobec samochodów
Zintegrowana Sieć Kolejowa to zaprezentowany dziś długofalowy plan budowy i modernizacji torów w Polsce. Zakłada 4700 km nowych linii, w tym rozwój KDP, 19 magistrali i dostęp do kolei dla 27 miast. Rząd i inwestorzy CPK oraz PKP PLK mówią o skróceniu przejazdów do „100 minut” i „3 godzin”.
Dziś zaprezentowano Zintegrowaną Sieć Kolejową (ZSK) – wieloletni plan, który ma uporządkować budowę nowych tras i modernizacje istniejących linii w całej Polsce. Za realizację mają odpowiadać Centralny Port Komunikacyjny w ramach inwestycji strategicznych „Port Polska” oraz PKP Polskie Linie Kolejowe, a kierunek wyznacza Ministerstwo Infrastruktury. Skala przedsięwzięcia robi wrażenie: 4700 km nowych linii, z czego około 1000 km jest już w budowie, na etapie przetargów albo w zaawansowanym projektowaniu. 4700 km torów, 19 magistrali i nowe punkty na kolejowej mapie Polski ZSK ma działać jak sieć naczyń połączonych: 19 magistrali kolejowych ma spinać regiony. Projekt uwzględnia ponad 120 węzłów przesiadkowych – miejsc, w których łatwiej będzie przesiąść się między pociągami (i dalej, w założeniu, także na transport lokalny). Istotnym elementem planu jest dostępność. 27 małych i średnich miast ma zyskać dostęp do sieci kolejowej. W tle jest też cel systemowy: każdy powiat w Polsce ma mieć dostęp do połączeń dalekobieżnych – bezpośrednio albo pośrednio, z wykorzystaniem ruchu regionalnego i skoordynowanych połączeń autobusowych. To podejście przesuwa akcent z pojedynczych, efektownych odcinków na spójność całej siatki połączeń. 2700 km tras w standardzie dużych prędkości W planie wyraźnie widać rolę kolei dużych prędkości (KDP): około 2700 km nowych linii ma powstać właśnie w tym standardzie. Do najczęściej wymienianych przedsięwzięć należą m.in. linia „Y” (Warszawa – nowe lotnisko – Łódź – Poznań/Wrocław), nowy odcinek Rail Baltica na trasie Ełk – Trakiszki, a także połączenie Katowice – Ostrawa. W ramach ZSK wskazano również rozwój układu opartego o Centralną Magistralę Kolejową, w tym jej przedłużenie do Trójmiasta (CMK-Północ). Do 2035 r. ma zostać uruchomione około 1000 km z całej puli 4700 km. Wśród inwestycji, które mają znaleźć się w tym horyzoncie czasowym, wymieniono także Podłęże – Piekiełko oraz dalsze prace na Rail Baltica. To zestawienie pokazuje, że plan nie ogranicza się do jednego korytarza, tylko rozkłada ciężar zmian na kilka kluczowych osi. „Polska 100 minut” i „Polska 3 godzin” ZSK ma realizować cele nazwane „Polska 100 minut” i „Polska 3 godzin”. Pierwszy zakłada skrócenie czasu podróży między największymi miastami do 1 godziny i 40 minut. Drugi cel to przejazd przez kraj – na osiach wschód–zachód lub północ–południe – w około 3 godziny. W przykładach czasów przejazdu pojawiają się m.in. połączenia do Warszawy z Wrocławia, Poznania, Gdańska i Bydgoszczy w 100 minut, a także relacje Wrocław–Kraków oraz Poznań–Gdańsk w tym samym czasie. W wariancie „3 godzin” wskazano m.in. Warszawa–Szczecin, Kraków–Gdańsk i Lublin–Wrocław. Te deklaracje są ważne nie tylko symbolicznie. Skrócenie czasu przejazdu zwykle zmienia granice codziennej mobilności – tego, gdzie opłaca się dojeżdżać do pracy, na studia czy do usług. Pasażerowie, towary i odporność państwa W planie przedstawiono prognozy popytu na kolej. W 2050 r. z pociągów ma skorzystać łącznie 720 mln pasażerów, wobec 439 mln w 2025 r., co oznacza wzrost o 64%. W segmencie dalekobieżnym wskazano wzrost o 105% (z 89 mln w 2025 r. do 182 mln w 2050 r.), a w regionalnym o 54% (z 350 mln do 538 mln). ZSK obejmuje także logistykę. Średnia prędkość handlowa pociągów towarowych ma wzrosnąć z około 34 km/godz. do 56 km/godz., czyli o 59%. W planie zapisano również budowę 23 nowych terminali intermodalnych, które mają ułatwiać przeładunek między transportem drogowym a kolejowym. Nie pominięto wątku bezpieczeństwa: magistrale ZSK zaplanowano jako infrastrukturę podwójnego zastosowania (dual use), istotną dla mobilności wojskowej i odporności państwa. Szacunkowy koszt inwestycji kolejowych po 2035 r. jest szacowany na około 610 mld zł. Z tego około 410 mld zł ma przypaść na budowę nowych linii, a około 200 mld zł na modernizację istniejących tras. To perspektywa liczona w dekadach. ZSK przedstawiana jest jako plan, który ma wyznaczyć kierunek rozwoju kolei na długo, niezależnie od bieżącego kalendarza politycznego. Tylko czy to się uda w sytuacji, gdy każdy nowy rząd ma odmienny plan od poprzedniego?
Miniaturowy implant przejmie kontrolę nad nerwami. To nowa metoda leczenia bólu
Oto bezprzewodowe urządzenie do kontroli nerwów – miniaturowy implant wielkości ziarna ryżu. Można go umieścić w wybranym miejscu za pomocą strzykawki. To szansa na nową metodę łagodzenia bólu i terapii zaburzeń ruchu.
Leczenie prądem jest dziś normą w neurologii, psychiatrii czy kardiologii. Impulsy elektryczne mogą zmienić działanie mózgu np. u chorych na parkinsona albo uregulować pracę serca w przypadku arytmii. Dynamiczne rozwija się jednak nowa dziedzina, zwana medycyną bioelektroniczną. Zakłada ona, że dzięki precyzyjnie dawkowanym impulsom elektrycznym można sterować działaniem pojedynczych nerwów, a nawet układu odpornościowego. Naukowcy z NYU Abu Dhabi i Cleveland Clinic Abu Dhabi zaprezentowali nowe rozwiązanie w tej dziedzinie. To miniaturowy implant do neuromodulacji obwodowej, czyli pobudzania nerwów poza ośrodkowym układem nerwowym. Urządzenie jest na tyle małe, że można je wszczepić pacjentowi bez operacji – wystarczy standardowa igła. Po umieszczeniu przy wybranym nerwie będzie ono kontrolować jego aktywność. Zasilanie implantu dostarczane jest bezprzewodowo. Jak ma działać kontrola nerwów Po wszczepieniu implant będzie kontrolowany zdalnie za pomocą sterownika, który można zaprogramować zgodnie z potrzebami konkretnego pacjenta. Zespół zakłada także możliwość dostrajania działania w czasie rzeczywistym — nie tylko przez personel medyczny, ale również przez samych pacjentów. Jednym z największych wyzwań miniaturowych implantów jest panowanie nad ich położeniem oraz kontrola pracy bez fizycznego połączenia z urządzeniami zewnętrznymi. W tym przypadku badacze przewidują wykorzystanie standardowych metod obrazowania medycznego do śledzenia i pozycjonowania implantu. Wśród wymienianych narzędzi znajdują się ultrasonografia (USG) oraz tomografia komputerowa (TK), powszechnie dostępne w nowoczesnej diagnostyce. Implant przeszedł testy laboratoryjne i przedkliniczne. W tych warunkach urządzenie dawało precyzyjną kontrolę stymulacji nerwów oraz stabilne działanie w realistycznych scenariuszach użytkowania. Badacze odnotowali też aktywację nerwów in vivo, co wskazuje, że implant może mieć zastosowania praktyczne. Trzeba jednak podkreślić, że mówimy o badaniu eksperymentalnym, którego obiektem były zwierzęta. Jeśli dalsze prace potwierdzą bezpieczeństwo i skuteczność tej technologii, wstrzykiwane urządzenie do kontroli nerwów może znaleźć zastosowanie m.in. w terapii przewlekłego bólu i zaburzeń ruchu. Rozwój medycyny bioelektronicznej Na razie głównym obiektem zainteresowania medycyny bioelektronicznej jest nerw błędny. To docierający do wielu narządów wewnętrznych nerw czaszkowy, nazywany „autostradą do mózgu”, który pomaga organizmowi regulować stres, trawienie i nastrój. Jego stymulacja impulsami elektrycznymi w obrębie szyi pomaga m.in. na epilepsję i depresję. Neuromodulacja może też zmniejszać stan zapalny w tkankach. Trwają testy zastosowania tej metody w leczeniu chorób takich jak: reumatyzm, czyli reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), choroba Leśniowskiego-Crohna, czyli przewlekłe zapalenie jelit, łuszczyca – autoimmunologiczna choroba skóry, sepsa, krwotoki wewnętrzne, niedotlenienie mózgu. W odróżnieniu od leków farmakologicznych pobudzanie nerwów nie obciąża żołądka czy wątroby, nie wywołuje też reakcji uczuleniowych. Jest więc szansa, że w przyszłości pomoże ono pacjentom nie reagującym na standardowe terapie lub tym, którzy nie mogą zażywać silnych leków przeciwzapalnych czy przeciwbólowych. Źródła: Science Advances, archiwum NG
Na ten moment Barcelona czekała 144 lata. Historyczna chwila dla Sagrada Familia
Papież Leon XIV poświęcił Wieżę Jezusa Chrystusa w bazylice Sagrada Familia w Barcelonie. Uroczystość, która odbyła się w setną rocznicę śmierci Antoniego Gaudiego, zgromadziła około 120 tysięcy osób. Dzięki ukończeniu i inauguracji 172,5-metrowej wieży słynna świątynia oficjalnie stała się najwyższym kościołem na świecie.
20 lutego 2026 roku w Barcelonie doszło do wydarzenia, które na zawsze zapisze się w historii światowej architektury. Na Wieży Jezusa monumentalnej świątyni Sagrada Familia zamontowano ostatni element wielkiego krzyża, kończąc tym samym zewnętrzne prace na budowie bazyliki. To moment, na który mieszkańcy Barcelony i miliony turystów czekały przez dekady. Tłumy zgromadzone pod świątynią z zapartym tchem obserwowały, jak ekipy budowlane podnoszą ostatni fragment krzyża na wysokość 172,5 metra. Kilka miesięcy później, 10 czerwca 2026 roku – dokładnie w setną rocznicę śmierci Antoniego Gaudiego – nastąpił kolejny historyczny moment. Podczas wizyty w Hiszpanii papież Leon XIV przybył do Barcelony, aby poświęcić Wieżę Jezusa Chrystusa. Wieczorna ceremonia zgromadziła w sercu Barcelony około 120 tysięcy osób. Punktem kulminacyjnym było rozświetlenie monumentalnego krzyża wieńczącego iglicę. Poświęcenie Wieży Jezusa Chrystusa oznaczało oficjalne ukończenie najważniejszego elementu projektu Gaudiego. Dzięki wysokości 172,5 metra Sagrada Familia stała się najwyższym kościołem na świecie. Imponujące rozmiary i symbolika krzyża Krzyż wieńczący wieżę jest prawdziwym arcydziełem sztuki inżynieryjnej. Jego całkowite wymiary to aż 17 metrów wysokości oraz 13,5 metra szerokości, natomiast samo górne ramię zamontowane 20 lutego mierzy 4,5 × 4,5 × 4,9 metra. Elementy krzyża zostały wykonane ze szkła oraz białej, szkliwionej ceramiki – dokładnie według pierwotnej wizji Gaudiego. Równie imponujące są rozmiary całej wieży. Centralna Wieża Jezusa, będąca rdzeniem układu architektonicznego świątyni, liczy aż 172,5 m wysokości. Otaczają ją cztery wieże Ewangelistów oraz wieża Najświętszej Maryi Panny. Od października 2025 roku, kiedy zamontowano dolne ramię krzyża, Sagrada Familia jest najwyższym kościołem na świecie – wyprzedzając Hauptkirche w Ulm w Niemczech, który mierzył 162,9 metra. Na szczególną uwagę zasługuje również zwornik wieży, którego budowę rozpoczęto w maju 2025 roku. Ma on aż 29 metrów wysokości i jest ozdobiony inskrypcjami, wykonanymi z białej ceramiki i cegły oraz motywami palmowymi. Tłumy mieszkańców i turystów Montaż ostatniego ramienia krzyża przyciągnął tłumy mieszkańców Barcelony i turystów. Widok żurawi unoszących ogromny fragment krzyża wywoływał okrzyki podziwu i wzruszenia. Z roku na rok świątynia przyciąga coraz więcej osób – według oficjalnych danych za 2024 rok, Sagrada Familia odwiedziło aż 4,8 miliona gości z całego świata. Najliczniej pojawiają się turyści z Hiszpanii, Niemiec, Francji, Wielkiej Brytanii oraz Stanów Zjednoczonych. Prace budowlane wokół świątyni rozpoczęto już w 1882 roku, a mimo upływu ponad 140 lat inwestycja napotykała na liczne przeszkody – od pandemii po formalne zawiłości prawne. Dopiero w 2019 roku władze Barcelony wydały pierwszy oficjalny dokument legalizujący budowę, kończąc wieloletnie niejasności dotyczące statusu ikonicznej budowli. Wizja Gaudiego zrealizowana: sztuka, wiara i nowoczesność w jednym miejscu Dzisiejszy dzień jest hołdem dla Antoniego Gaudiego, którego rocznica śmierci przypada 10 czerwca 2026 roku. Ostatnie etapy budowy, pod przewodnictwem architekta Jordiego Faulí, podkreślają nie tylko znaczenie dziedzictwa pozostawionego przez Gaudiego, ale też wytrwałość wszystkich, którzy przez lata pracowali nad ukończeniem świątyni. Krzyż na wieży Jezusa zostanie dodatkowo uzupełniony rzeźbą Baranka Bożego autorstwa Andrei Mastrovito, która według zamysłu Gaudiego ma znaleźć się w centrum monumentalnego zwieńczenia. We wnętrzu bazyliki nadal będą trwały prace wykończeniowe – planowane do 2028 roku. Zewnętrzne zakończenie budowy Wieży Jezusa to jednak moment przełomowy, symbolicznie domykający wizję Gaudiego. Źródła: Vatican News, TVN24 Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Królowe pszczół wykluwają się w specjalnych warunkach. Wielką rolę odgrywa tu wosk, z którego zbudowany jest plaster
Komórki, w których wykluwają się królowe pszczół okazują się czymś znacznie więcej niż tylko osłoną. Badania pokazują, że robotnice budują je z wosku o odmiennych właściwościach i utrzymują w nich wyższe temperatury. Gdy larwy przyszłych królowych rozwijają się w „zwykłym” wosku, częściej nie przeżywają lub osiągają mniejsze rozmiary.
Skąd się biorą królowe pszczół? – Kiedyś wydawało się to proste. Stara królowa składa jajo, robotnice przenoszą je do komórki w plastrze i karmią mleczkiem pszczelim. Jednak odkryliśmy, że za tym procesem kryje się cała machina. Jest o wiele bardziej zaawansowana, niż sobie wyobrażaliśmy – mówi Boris Baer, ​​entomolog i dyrektor Centrum Zintegrowanych Badań nad Pszczołami na Uniwersytecie Kalifornijskim w Riverside. Kluczowe jest to, że woskowe komórki królowej – tzw. mateczniki – nie są zwykłymi „pojemnikami” na larwę. To starannie przygotowany mikroświat: z innym woskiem, inną chemią i wyraźnie cieplejszym „klimatem” niż w typowych plastrach. Zespół badaczy z USA pokazał, że te warunki przekładają się na bardzo konkretny finał. Larwy przyszłych królowych rozwijające się w wosku z komórek robotnic częściej giną lub wyrastają na mniejsze, a więc słabsze królowe. Specjalny wosk dla przyszłej władczyni Komórki królowej łatwo rozpoznać nawet bez lupy. Królewski pałac nie tworzy regularnych sześciokątów, tylko zwisa ku dołowi i przypomina chropowatą łupinę orzecha. To jednak nie wygląd okazał się kluczowy, lecz materiał. Gdy badacze porównali wosk z komórek królowej i z komórek robotnic, różnice były ogromne. Wosk z komórek robotnic okazał się gęstszy. Ten „królewski” był bardziej plastyczny, a po uformowaniu w identyczne kształty wykazywał wyższą temperaturę topnienia. Taki zestaw cech oznacza, że pszczoły nie budują komórek królowej z przypadkowej mieszanki. Materiał na matecznik ma inne właściwości fizyczne i — co równie ważne — inny profil chemiczny. Analizy pokazały też obecność związków charakterystycznych dla danego typu wosku, w tym specyficznych lotnych związków organicznych. W praktyce oznacza to, że ściany komórki nie są neutralnym tłem dla rozwoju larwy. To aktywne środowisko, które może przenosić sygnały chemiczne i wpływać na warunki w środku. Wyspecjalizowana „ekipa budowlana” pszczół Różnice nie kończą się na wosku. Termowizja i monitoring zachowań ujawniły, że robotnice budujące komórki królowej utrzymują wyższą temperaturę tułowia niż pszczoły wykonujące inne obserwowane zadania — od budowy zwykłych plastrów, przez karmienie, po taniec. To ważna wskazówka: podwyższona temperatura nie jest przypadkiem, lecz fizjologicznym znakiem odrębnej roli w kolonii. Co więcej, analiza genetyczna pokazała różnice w ekspresji genów między budowniczymi komórek królowej a robotnicami wznoszącymi standardowe komórki. Pszczoły z „królewskiej” ekipy były młodsze i miały wyższą ekspresję genów związanych z syntezą wosku. W obserwacjach zachowań pojawił się kolejny trop: gdy badacze użyli barwionego wosku z komórek robotnic, pszczoły wbudowywały go zarówno w komórki robotnic, jak i w mateczniki. Jednak w komórkach królowej zawartość barwnika była niższa, co sugeruje większą selektywność doboru materiału właśnie tam, gdzie stawką jest przyszłość całej kolonii. Co wpływa na rozwój królowej? Najbardziej przekonujące są wyniki eksperymentu, który sprawdzał przyczynę, a nie tylko korelacje. Badacze umieszczali larwy w plastikowych miseczkach imitujących mateczniki i wprowadzali je do kolonii, by uruchomić proces wychowu królowej. Następnie wyjmowali miseczki, zastępowali woskowy „kapturek” zbudowany przez pszczoły własnym — wykonanym albo z wosku komórek królowej, albo z wosku komórek robotnic — i przenosili całość do inkubatora, aby nie dopuścić do dalszych modyfikacji warunków przez kolonię. Efekt był jednoznaczny: larwy rozwijające się w środowisku wosku z komórek królowej częściej przeżywały i były cięższe niż te, które trafiły do wosku „robotniczego”, mimo tej samej diety. Wzór utrzymywał się w próbach prowadzonych przez kilka miesięcy. Co szczególnie istotne, podobny rezultat odtworzono także u Apis cerana, czyli u innego gatunku pszczoły miodnej. Odkrycie przesuwa akcent w opowieści o narodzinach królowej. Mleczko pszczele pozostaje kluczowe, ale ważne są też architektura i mikroklimat: wosk o innych właściwościach, cieplejsze warunki i wyspecjalizowana opieka młodych robotnic. Dla pszczelej rodziny, w której królowa dojrzewa szybciej (około 16 dni) niż robotnica (około 21 dni), każdy dzień i każdy detal „pałacu” mogą decydować o przetrwaniu. Źródła: Nature, UC Riverside
Oto nowy „T. rex” mórz. Naukowcy ujawniają, skąd wziął się ten gigant
Tylosaurus rex, nowo opisany gatunek mozazaura, miał potężne szczęki i drobno ząbkowane zęby, a dorastał nawet do ok. 13 metrów. Badacze po latach porównań i ponownych pomiarów muzealnych okazów z USA uznali, że największe tylozaury z Teksasu to osobny gatunek sprzed 80 mln lat.
To zwierzę 80 mln lat temu siało postrach w wodach Ameryki Północnej. Zaliczany do mozazaurów tylozaur był drapieżnikiem szczytowym. Badacze uznali, że część największych okazów nie pasuje do dobrze znanego Tylosaurus proriger. Nowy gatunek nazwano Tylosaurus rex, w skrócie T. rex. Podobieństwo do tyranozaura nie jest tu przypadkowe. Mozazaury były wielkimi, drapieżnymi jaszczurkami żyjącymi w oceanach w okresie kredy. Podczas gdy na lądzie dominowały dinozaury, mozazaury były władcami mórz. Polowały skutecznie dzięki masywnym szczękom i ostrym zębom. Dokładne pomiary wykazały istnienie nowego gatunku Prace nad identyfikacją Tylosaurus rex nie zaczęły się w terenie, lecz w magazynach i salach ekspozycyjnych. Amelia Zietlow, obecnie pracująca w History Museum at the Castle w Wisconsin, wraz ze swym zespołem porównała i ponownie zmierzyła liczne okazy tylozaurów przechowywane w kilku instytucjach w USA. Kluczowe było to, że kilkanaście największych szkieletów wykazywało ten sam zestaw cech odróżniających je od T. proriger. Wśród nich znalazły się „piłkowane” zęby — cecha uznana za nietypową u mozazaurów — oraz elementy budowy czaszki i szyi sugerujące mocniejszy zgryz i masywniejsze szczęki. W praktyce oznaczało to, że giganty, które przez lata traktowano jako wyjątkowo duże osobniki znanego gatunku, stanowiły spójną, odrębną linię. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mozazaur-wielkosc-tego-morskiego-gada-robi-wrazenie-w-czasach-dinozaurow-to-mozazaury-rzadzily-morzami-fot-getty-images-0e07281.jpg" width="2205" height="1359" alt="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" title="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" /> Dodatkowym argumentem stał się czas. Większość znalezisk z liczących 84 mln lat skał Kansas przypisywano T. proriger. Natomiast część ogromnych okazów z okolic Dallas pochodziła z warstw datowanych na około 80 mln lat. Ta różnica pomogła wzmocnić tezę, że nie chodzi o warianty jednego gatunku, lecz o inną populację z późniejszego okresu. Gigant z Teksasu Nowo opisany Tylosaurus rex miał około 13 metrów długości, czyli tyle, co dzisiejszy humbak. Dla porównania, największe okazy Tylosaurus proriger miały osiągać około 9 metrów. Ta różnica nie jest jedynie ciekawostką liczbową. W świecie dużych drapieżników kilka dodatkowych metrów potrafi zmienić wszystko — od doboru ofiar, po rywalizację z innymi łowcami. Wśród najbardziej znanych okazów, które wpisują się w obraz nowego gatunku, wymienia się m.in. 9,5-metrowego „Heath Mosasaur” z Perot Museum of Nature and Science w Dallas, „Sophie” z Yale Peabody Museum oraz „Bunker Mosasaur” z University of Kansas Natural History Museum. Z kolei inny okaz, nazywany „The Black Knight”, ma uszkodzenia pyska i złamaną żuchwę. Zestaw tych urazów wskazuje na gwałtowne, agresywne starcia między dużymi osobnikami — z udziałem przeciwnika o podobnej sile. Za nazewnictwem też stoi historia. Pierwszy gatunek z tego rodzaju, Tylosaurus proriger, opisano 150 lat temu. W latach 60. XX wieku teksański paleontolog John Thurmond sugerował w prywatnej korespondencji, że największe okazy mogą tworzyć odrębną formę. Choć nie opublikował tej hipotezy formalnie, nowa nazwa — Tylosaurus rex — jest jednocześnie opisem „króla tylozaurów” i ukłonem w stronę tamtej, niedokończonej koncepcji. Baza danych o mozazaurach Opisaniu nowego gatunku towarzyszy jeszcze jeden, mniej widowiskowy, ale kluczowy efekt pracy: uporządkowanie danych o anatomii mozazaurów. Zespół przygotował rozbudowany zestaw pomiarów „od głowy do ogona”, obejmujący 300 okazów mozazaurów oraz współczesnych gadów. To właśnie takie porównania pozwalają oddzielić różnice gatunkowe od zmian zachodzących w trakcie wzrostu. Aby sprawdzić, czy cechy gigantów nie wynikają wyłącznie z dojrzałości, Zietlow zmierzyła szkielety 130 współczesnych gatunków jaszczurek i przeanalizowała, które elementy czaszki zmieniają się wraz z wiekiem. Okazało się, że różnice widoczne między T. proriger a największymi okazami nie odpowiadają typowym zmianom ontogenetycznym. W połączeniu z datowaniem warstw geologicznych i spójnym zestawem cech u wielu szkieletów z różnych kolekcji daje to mocny fundament dla wyodrębnienia nowego gatunku Tylosaurus rex. W tle tej historii widać, jak współczesna paleontologia coraz częściej wraca do dawnych znalezisk z nowymi narzędziami i nową precyzją. Czasem sensacyjne odkrycie nie wymaga kolejnych wykopalisk, lecz cierpliwego mierzenia kości, porównywania proporcji i łączenia rozproszonych elementów w jeden, zaskakująco spójny obraz dawnego oceanu. Źródło: National Geographic
Dramat na Malediwach. Komputery ofiar i śmierć ratownika odsłaniają kulisy czarnego scenariusza pod wodą
Tragedia na Malediwach, w której zginęło pięć osób, wstrząsnęła środowiskiem nurkowym. Choć pierwsze doniesienia mówiły o niespodziewanym porwaniu przez prąd, eksperci analizujący chronologię wydarzeń wskazują na ciąg śmiertelnych błędów ludzkich. Dlaczego ekipa z uprawnieniami rekreacyjnymi znalazła się przy wejściu do jaskini na 55 metrach? Co sprawiło, że życie stracił także nurek-ratownik, który z zasady powinien być filarem bezpieczeństwa? Odkrywamy, jak brak liny poręczowej, odcięcie widoczności przez wzbudzone osady oraz paraliżująca umysł narkoza azotowa doprowadziły do dramatu, którego szczegóły pomogą teraz odtworzyć cyfrowe „czarne skrzynki” ofiar.
Artykuł aktualizowany 22 maja 2026 roku. Spis treści: Śmierć badaczki i jej przyjaciół na głębokości 50 metrów Poruszająca tragedia na Malediwach Atol Vaavu – Dziki raj dla wybranych Statystyki nie kłamią – Nurkowanie jaskiniowe to sport ekstremalny Malediwy mogą kojarzyć się z pocztówkowymi plażami, turkusową wodą i luksusowym odpoczynkiem. Ten rajski azyl potrafi jednak pokazać swoje mroczne i niebezpieczne oblicze. Przekonała się o tym grupa pięciorga doświadczonych włoskich nurków i badaczy, dla których podwodna misja w rejonie atolu Vaavu zakończyła się potworną tragedią we wnętrzu jaskini Thinwana Kandu. Śmierć badaczki i jej przyjaciół na głębokości 50 metrów Czwartkowy poranek miał być kolejnym dniem rutynowej wyprawy badawczej. Grupa włoskich naukowców realizowała podwodne projekty w rejonie atolu Vaavu. Gdy nurkowie nie pojawili się na powierzchni o wyznaczonym czasie, rozpoczęto alarm. Sformułowania o „kilku godzinach" są w tym kontekście mylące – klasyczne nurkowanie rekreacyjne rzadko planuje się na dłużej niż godzinę, i to na znacznie bezpieczniejszych głębokościach od 15 do 30 metrów. Na 60 metrach fizyka gazów pod wysokim ciśnieniem drastycznie kurczy te limity: powietrza w standardowej, pojedynczej butli wystarcza tam na zaledwie około 15 minut nurkowania. Dłuższy pobyt w takich warunkach wymaga już zaawansowanego nurkowania technicznego, dodatkowych butli oraz specjalistycznych mieszanek gazowych zamiast zwykłego powietrza. Alarm i oficjalne wezwanie pomocy nastąpiło o godzinie 13:45. Malediwska straż przybrzeżna oraz wojsko natychmiast rozpoczęły operację ratunkową wysokiego ryzyka. Niestety, akcja szybko przerodziła się w dramat – w pobliżu wejścia do jaskini Thinwana Kandu odnaleziono bez życia ciało kierownika operacji nurkowych i instruktora, Gianlucy Benedettiego. Pozostała czwórka zaginęła w mrocznym labiryncie, a sytuację pogorszyła śmierć jednego z lokalnych ratowników kolejnego dnia. Dopiero sprowadzona na miejsce wyspecjalizowana ekipa jaskiniowa z Finlandii zdołała dotrzeć do trzeciej komory jaskini, gdzie odnaleziono ciała reszty uczestników. Poruszająca tragedia na Malediwach Jak podają włoskie media, ofiarami tej potwornej tragedii są prof. Monica Montefalcone – wybitna biolożka i ekolożka morska związana z Uniwersytetem w Genui, autorka prac m.in. w prestiżowym czasopiśmie „Nature” – oraz jej 23-letnia córka Giorgia Sommacal. W jaskini zginęli także powiązani ze środowiskiem akademickim Muriel Oddenino oraz Federico Gualtieri. Lokalna policja, przy współpracy z włoską dyplomacją, prowadzi szczegółowe śledztwo. Eksperci muszą teraz zabezpieczyć komputery nurkowe ofiar, by odtworzyć każdą minutę tego tragicznego zejścia pod wodę. Najbardziej poruszającym i zagadkowym elementem tragedii pozostaje śmierć nurka-ratownika. Żelazną, pierwszą zasadą ratownictwa wodnego jest dbanie o własne bezpieczeństwo. Ratownicy to osoby szczególnie uwrażliwione na procedury, wyposażone w zapasowe źródła czynnika oddechowego. Czy on również, niesiony chęcią niesienia pomocy za wszelką cenę, przekroczył granice swoich uprawnień i głębokości sprzętowych? Na to pytanie odpowiedzieć musi śledztwo. Kluczem do pełnego zrozumienia tragedii będą komputery nurkowe ofiar – elektroniczne „czarne skrzynki”. Zapisana w nich historia głębokości w funkcji czasu pozwoli ekspertom odtworzyć dokładny profil nurkowania. Wykaże on, czy zejście na 60 metrów było planowane, czy też nastąpiło w wyniku nagłego, nieskontrolowanego zdarzenia. Federacje nurkowe, takie jak PADI, od pierwszych etapów szkolenia kładą ogromny nacisk na świadomość, że przekraczanie limitów głębokości i środowiska jaskiniowego bez specjalistycznego przygotowania technicznego niemal zawsze kończy się tragicznie. Ta tragedia na Malediwach to bolesne przypomnienie, że pod wodą zasady bezpieczeństwa pisane są krwią. Atol Vaavu – Dziki raj dla wybranych Miejsce, w którym doszło do wypadku, to atol Vaavu (Felidhoo) – położony około 64 km na południe od stolicy kraju, Malé. To najmniej zaludniony i jeden z najbardziej dziewiczych rejonów Malediwów, słynący z nieskażonej przyrody, pionowych ścian koralowych i spektakularnych kanałów (tzw. kandus). Przepływające przez nie potężne masy wody oceanicznej przynoszą bogate życie morskie – w tym setki rekinów – co przyciąga tu nurków z całego świata. Obok otwartych, rwących kanałów, ściany atolu Vaavu skrywają jednak zupełnie inny, mroczny świat – głębokie, sięgające ponad 60 metrów systemy jaskiń, takie jak Thinwana Kandu. W dniu tragedii w regionie obowiązywał żółty alert pogodowy. Silny wiatr i wzburzone morze drastycznie utrudniły akcję ratunkową na powierzchni. Z kolei pod wodą, wewnątrz jaskini – w środowisku całkowicie pozbawionym naturalnego światła i podatnym na podnoszenie się osadów dennych – margines błędu dla włoskiej ekipy wynosił zero. Statystyki nie kłamią – Nurkowanie jaskiniowe to sport ekstremalny Choć Malediwy uchodzą za bezpieczny kierunek rekreacyjny, to nurkowanie techniczne i jaskiniowe (tzw. cave diving) na całym świecie zbiera regularne, krwawe żniwo. Śmiertelność w jaskiniach: Według danych organizacji DAN (Divers Alert Network), wypadki w jaskiniach stanowią zaledwie ułamek procenta ogólnych zdarzeń nurkowych, ale cechują się najwyższym wskaźnikiem śmiertelności. Ponad 90% incydentów wewnątrz zamkniętych przestrzeni kończy się utonięciem. Główna przyczyna: Statystyki amerykańskiej organizacji NSS-CDS pokazują, że najczęstszym błędem (w blisko 85% przypadków) jest brak odpowiedniego przeszkolenia jaskiniowego, brak liny poręczowej lub przekroczenie limitów głębokości. W jaskini – środowisku całkowicie pozbawionym naturalnego światła – margines błędu wynosił zero. Wystarczy jeden niewłaściwy ruch płetw, by podnieść z dna drobny osad, który w ułamku sekundy redukuje widoczność do zera. W takich warunkach jedyną drogą powrotną jest lina poręczowa. Jej brak, w połączeniu z nurkowaniem na zwykłym powietrzu poniżej 40 metrów, okazał się wyrokiem. Na głębokości 60 metrów ciśnienie potęguje tzw. narkozę azotową (efekt Martini). W ciemnościach narkoza ta dosłownie odbiera zdolność logicznego myślenia, wywołując kompletną dezorientację i uniemożliwiając podjęcie jakiejkolwiek właściwej decyzji ratunkowej. Malediwy w liczbach: Archipelag odwiedza rocznie kilkaset tysięcy nurków. Wypadki śmiertelne zdarzają się rzadko (średnio kilka przypadków rocznie) i niemal zawsze dotyczą porwania przez prąd na otwartej wodzie. Tragedia w jaskini Thinwana Kandu jest w historii tego kraju zdarzeniem bezprecedensowym – pokazuje, że gdy procedury nurkowania technicznego zostaną złamane, nawet rajskie Malediwy stają się śmiertelną pułapką.. Źródło: Poza Horyzontem Zdarzeń, BBC, Google Scholar Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Humbak Timmy nie żyje. Empatia sprzeczna z naukową wiedzą mu nie pomogła
Zwłoki humbaka znaleziono 15 maja koło wyspy Anholt w Danii. Następnego dnia duńska agencja ochrony środowiska, na podstawie znalezionego na zwierzęciu lokalizatora, potwierdziła, że to Timmy. Śmierć wieloryba to scenariusz, który przewidywali niemal wszyscy - od ekspertów po lokalne władze Meklemburgii-Pomorza Przedniego. Kontrowersyjna akcja ratunkowa najprawdopodobniej przysporzyła zwierzęciu dodatkowych cierpień i nie pozwoliła mu umrzeć na własnych warunkach.
Duńska Agencja Ochrony Środowiska przekazała, że martwego wieloryba znaleziono w piątek w pobliżu niewielkiej wyspy Anholt, leżącej na Kattegacie, czyli cieśninie między Danią a Szwecją. W sobotę urzędnicy potwierdzili, że to Timmy - humbak, którego losy śledzono od tygodni. Zidentyfikowano go po pozycji oraz wyglądzie nadajnika GPS. Ciało znaleziono około 70 km na południe od miejsca, w którym zwierzę wypuszczono dwa tygodnie wcześniej. Dania podkreśla, że nie ma obecnie konkretnych planów ani usunięcia Timmy'ego, ani sekcji zwłok. Władze apelują, aby nie podchodzić do wieloryba, z uwagi na ryzyko wybuchu rozkładającego się ciała. Mimo to, niemiecki dziennik „Bild” opisywał, że dwie osoby pozowały do selfie przy ciele. Akcja ratunkowa za 1,5 mln euro: empatia czy brak wiedzy? Taki scenariusz był niestety najbardziej prawdopodobny. Eksperci, m.in. Międzynarodowa Komisja Wielorybnictwa, od początku apelowali, aby osłabione zwierzę zostawić w spokoju na mieliźnie, którą samo wybrało. Ludzie jednak mieli wobec niego inne plany. Timmy stał się internetową sensacją, a opinia publiczna w końcu wymusiła na lokalnych władzach akcję ratunkową. Niemiecki milioner Walter Gunz zadeklarował, że sfinansuje próbę ratunku. Ostatecznie przedsięwzięcie wyceniano na około 1,5 mln euro. Zwierzę przetransportowano barką na głębsze wody wypuszczono 2 maja. Po uwolnieniu obserwowano, że oddycha i płynie we „właściwym kierunku”, co rozbudziło nadzieje na przeżycie. Eksperci są zgodni, lokalne władze bronią akcji Międzynarodowa Komisja Wielorybnictwa od początku oceniała akcję ratunkową jako zły pomysł, wskazując na bardzo zły stan zwierzęcia i małe szanse na przeżycie po wypuszczeniu. Podobnie eksperci z Oceanograficznego Muzeum w Stralsund rekomendowali, by pozwolić mu odejść w spokoju. Ale doskonale widoczne wielkie zwierzę umierające na mieliźnie, okazało się widokiem, którego ludzie nie potrafili zaakceptować. Po potwierdzeniu śmierci Timmy'ego spór o sens całej operacji wcale nie wygasł. Till Backhaus, minister środowiska landu Meklemburgia-Pomorze Przednie, nadal broni swojej decyzji o dopuszczeniu akcji ratunkowej. Według niego dokonano właściwego wyboru między „pewną śmiercią w męczarniach”, a „ostatnią szansą”, nawet jeśli wiązała się ze stresem. Ostatni etap akcji ratunkowej był pełen kontrowersji: brakowało dokumentacji fimowej, wieloryb miał być ciągnięty za płetwę ogonową, a umieszczony na nim nadajnik nie był sprawny. Finansujący akcję Karin Walter-Mommert i Walter Gunz dystansowali się od sposobu wypuszczenia wieloryba i wskazywali, że konsekwencje powinny obciążyć właściciela, operatorów oraz załogi łodzi Fortuna B i Robin Hood. Czy ludzie wiedzą lepiej, co jest dobre dla zwierząt? Kiedy empatia ma sens Historia Timmy'ego jest dobitnym przykładem, że empatia ma sens tylko wtedy, gdy jest poparta wiedzą. W tym przypadku głos ekspertów od początku ginął w medialnej wrzawie, a w końcu został zignorowany. Akcja ratunkowa była ratunkiem tylko z ludzkiego punktu widzenia - słabnący humbak celowo wybierał mielizny, na których chciał spędzić swoje ostatnie chwile. Humbaki, jak wszystkie wieloryby, są ssakami, ale nawet wśród ssaków wyróżniają się niezwykłą inteligencją. Towarzyszą im te same podstawowe emocje, co ludziom, w tym strach. Wieloryby często same decydują o wpłynięciu na mielizny i ma to swój głęboki sens: ssaki wolą powoli umrzeć w płytkiej wodzie, niż nagle utonąć w głębokiej. Nigdy nie dowiemy się, jak bardzo cierpiał Timmy, ale z jego historii warto wyciągnąć lekcję na przyszłość. Nie zawsze ludzka empatia wobec zwierząt jest dla nich najlepszym rozwiązaniem. Źródło: Guardian Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jak kreatyna wpływa na ciało i umysł? Nauka pokazuje, co działa, a co jest mitem
Kreatyna, kojarzona głównie z siłownią, doczekała się obszernej analizy w książce dr. Mehdi Boroujerdiego. Autor opisuje, co wynika z badań: wpływ na wydolność w krótkim, intensywnym wysiłku, możliwe korzyści dla funkcji poznawczych oraz granice działania i zasady dawkowania.
Kreatyna od lat ma reputację „sportowego” suplementu. W najnowszej analizie farmakolog dr. Mehdi Boroujerdi przenosi ją z siłowni na znacznie szerszy zakres tematów. Wnioski zebrał w książce „Handbook of Creatine and Creatinine In Vivo Kinetics” (CRC Press, 2026). Jak działa kreatyna w organizmie człowieka? Kreatyna nie jest wynalazkiem rynku suplementów. Organizm wytwarza ją naturalnie w wątrobie, nerkach i trzustce z aminokwasów: glicyny, argininy oraz metioniny. Następnie z krwią trafia do tkanek, które szczególnie intensywnie potrzebują szybko dostępnej energii. Około 95 procent zasobów kreatyny magazynują mięśnie szkieletowe, a reszta znajduje się m.in. w mózgu i sercu. W komórkach kreatyna zmienia się w fosfokreatynę. To właśnie ona pomaga błyskawicznie odtwarzać ATP — uniwersalne „paliwo”, od którego zależy praca komórek w chwilach wysokiego obciążenia. Dlatego kreatyna tak mocno przyciąga uwagę sportowców. Gdy liczy się moc w krótkich, intensywnych zrywach, tempo regeneracji ATP staje się kluczowe. Po spełnieniu swojej roli kreatyna rozpada się do kreatyniny, a nerki usuwają ją z organizmu z moczem. Co ważne: tkanki mają ograniczoną możliwość przyswajania kreatyny, a poziom wyjściowy różni się między osobami. To jeden z powodów, dla których duże dawki suplementów nie przekładają się liniowo na większy efekt. Kiedy jest najbardziej użyteczna W analizie podkreślono, że najlepiej przebadaną postacią suplementu pozostaje monohydrat kreatyny. To on ma najsolidniejsze zaplecze danych dotyczących zwiększania poziomu kreatyny i fosfokreatyny w mięśniach. W praktyce oznacza to sprawniejsze odtwarzanie ATP podczas krótkich, intensywnych aktywności, co wiąże się z poprawą mocy mięśni, sprintu oraz możliwości wykonania większej dawki treningu. Jednocześnie dr. Mehdi Boroujerdi obala jeden z najbardziej uporczywych mitów: kreatyna nie jest sterydem. Jej rola w kontekście wysiłku i mięśni wynika ze wsparcia energetycznego, a nie z działania anabolicznego. To rozróżnienie ma znaczenie, bo zmienia perspektywę: kreatyna nie „zastępuje” treningu ani żywienia, tylko może wspierać określony rodzaj pracy mięśni. Wpływ kreatyny na mózg, nastrój i starzenie się Poza sportem pojawia się temat, który interesuje coraz więcej osób: potencjalny wpływ kreatyny na funkcje poznawcze. Autor książki wskazuje na możliwe korzyści dla pamięci, nastroju i szybkości przetwarzania informacji. Jest to szczególnie istotne u osób z niższym wyjściowym poziomem kreatyny – na przykład u starszych dorosłych. W książce zarysowano też obszary badań klinicznych, które wykraczają poza „suplement dla aktywnych”. Kreatyna potencjalnie może pomagać osobom z chorobą Parkinsona, depresją czy utratą masy mięśni i kości związaną z menopauzą. To jednak wciąż zagadnienia, które wymagają większej liczby badań. Podobnie jest z możliwymi właściwościami przeciwzapalnymi i antyoksydacyjnymi kreatyny. Dawkowanie kreatyny W standardowym protokole suplementacji opisano fazę ładowania: 20 g dziennie podzielone na cztery porcje przez 5–7 dni, a potem dawkę podtrzymującą 3–5 g dziennie. Taki schemat ma szybko nasycić zasoby mięśniowe kreatyny. Jest też alternatywa dla osób, które wolą spokojniejsze tempo: 3–5 g dziennie może doprowadzić do podobnego nasycenia w dłuższym czasie — około 28 dni. Istotna jest jednak kwestia biodostępności. Nie każda porcja przyjęta doustnie musi się wchłonąć, bo wpływ na to mają m.in. stabilność w przewodzie pokarmowym oraz indywidualna „pojemność” mięśni. Jednoczesne spożycie kreatyny z węglowodanami może zwiększać jej wchłanianie. Kto może skorzystać, a kto powinien uważać W analizie podkreślono dobry profil bezpieczeństwa kreatyny i wskazano, że obawy o uszkodzenie nerek u zdrowych osób w dużej mierze są nieuzasadnione. Jednak osoby z istniejącymi chorobami nerek powinny skonsultować suplementację z lekarzem. Na efekt wpływa też punkt startu. Wegetarianie i weganie, którzy otrzymują mało kreatyny w diecie, zwykle mają niższe poziomy wyjściowe i mogą reagować wyraźniej niż osoby jedzące mięso. Możliwe są również różnice między płciami, wynikające m.in. z masy mięśniowej i poziomów bazowych, oraz potencjalne korzyści u osób starszych w kontekście mięśni, kości i funkcji poznawczych. Wniosek: kreatyna należy do najlepiej przebadanych suplementów, ale nie jest panaceum. Jej działanie ma mechaniczne, biochemiczne granice, a większe dawki nie gwarantują większych korzyści — nadmiar organizm po prostu usuwa z moczem. Źródło: Handbook of Creatine and Creatinine In Vivo Kinetics
Piekło u Dantego to opis uderzenia planetoidy w Ziemię? Pisarz wyprzedził naukę o 500 lat
Wielopoziomowe piekło Dantego mogło być czymś więcej niż alegorią. Timothy Burbery z Marshall University przekonuje, że poeta opisał fizykę uderzenia planetarnego. „Upadek Szatana” to planetoida, która przebiła skorupę ziemską aż do jądra, tworząc strukturę piekła i górę Czyśćca.
„Boska komedia” Dantego znów trafia pod lupę naukowców, ale tym razem nie jako tekst o teologii czy literackiej wyobraźni. prof. Timothy Burbery, filolog z Marshall University proponuje odczytanie upadku Szatana w części „Piekło” jako eksperymentu myślowego z zakresu fizyki. Obiekt o ogromnej prędkości miał uderzyć w półkulę południową i „przewiercić się” aż do centrum Ziemi, a skutkiem byłyby jednocześnie piekielny lej i góra Czyśćca. Nad „Boską komedią” Dante Alighieri pracował od 1308 roku aż do śmierci w 1321 r. To poemat o podróży przez piekło, czyściec i raj, zawierający kwintesencję średniowiecznej myśli kulturalnej i filozoficznej. Współczesna nauka o uderzeniach ciał niebieskich i geologii zaczęła powstawać dopiero pięć stuleci później. Szatan jako impaktor, a piekło jako krater W interpretacji filologa klucz nie leży w moralnym ciężarze sceny, lecz w jej mechanice. Prof. Burbery opisuje Szatana jako impaktor: ciało niebieskie poruszające się z wysoką prędkością, które po uderzeniu nie zatrzymuje się płytko pod powierzchnią Ziemi, tylko przebija się przez kolejne warstwy planety aż do jądra. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-powstal-ksiezyc-jedna-z-teorii-mowi-o-katastrofie-na-niewyobrazalna-skale-fot-nasa-jpl-caltech-243993f.jpeg" width="3000" height="2400" alt="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" title="Jak powstał Księżyc? Jedna z teorii mówi o katastrofie na niewyobrażalną skalę (fot. NASA/JPL-CALTECH)" /> Badacz łączy ten ruch z geograficzną asymetrią opowieści: do uderzenia ma dojść na półkuli południowej, a północna część globu ma w reakcji ulec znacznej deformacji. W efekcie „piekło” nie powstaje jako zwykłe zagłębienie w miejscu uderzenia, tylko jako struktura krateru tworząca się oddolnie, zorganizowana wokół osi przebicia. Jednocześnie materiał wypchnięty po przeciwnej stronie miałby utworzyć górę Czyśćca, rozumianą tu jako centralne wyniesienie, znane geologom z dużych kraterów uderzeniowych. Dziewięć kręgów jako mapa pierścieni uderzenia Najbardziej sugestywny element tej propozycji dotyczy architektury piekła. Dziewięć kręgów przestaje być wyłącznie literackim porządkiem win i kar, a zaczyna przypominać morfologię basenów wielopierścieniowych: koncentrycznych, tarasowych struktur, które obserwuje się na innych ciałach Układu Słonecznego, np. na Księżycu. W takim ujęciu kolejne kręgi można czytać jako odpowiedniki pierścieni i progów, które powstają, gdy energia uderzenia modeluje skały na ogromnym obszarze. Prof. Burbery zestawia rozmach tego hipotetycznego zdarzenia ze skalą impaktu Chicxulub, związanego z globalnymi konsekwencjami dla życia na Ziemi, takimi jak wymarcie dinozaurów. To porównanie ma podkreślać nie tyle dosłowność sceny z poematu, ile możliwość użycia literatury do myślenia o zjawiskach skrajnych: nagłych, globalnych i trudnych do wyobrażenia bez odpowiednich modeli. Hipoteza wykracza poza literaturoznawstwo Badacz proponuje także, by impaktor miał kształt podłużny, podobny do obiektu międzygwiezdnego ‘Oumuamua. Wspomina również 60-tonowy meteoryt Hoba w Namibii jako przykład dużej masy, która nie uległa całkowitemu odparowaniu podczas przejścia przez atmosferę. W tym modelu Szatan pozostaje obiektem fizycznym, który trwale przebudowuje architekturę planety. W tle pojawia się jeszcze jeden trop: elementy geometrii nieeuklidesowej, które prof. Burbery dostrzega w części „Raj” dzieła Dantego i traktuje jako intuicyjne wyprzedzenie późniejszych narzędzi opisu przestrzeni. Całość ma wspierać tezę, że opowieści kultury mogą pełnić rolę „geomitologii literackiej” i budować wrażliwość na realne zagrożenia. Ten wątek badacz wiąże z obroną planetarną: świadomość, że ciała niebieskie potrafią być sprawcami zmian geologicznych stoi w kontrze do dawnych, arystotelejskich wyobrażeń o „niezmiennych” niebiosach. Nawet jeśli taka lektura „Boskiej komedii” pozostaje propozycją interpretacyjną, przenosi uwagę z samej symboliki na pytanie, jak ludzka wyobraźnia od wieków próbuje opisać energię zdarzeń, które w jednej chwili mogą zmienić oblicze świata. Źródło: EGU General Assembly 2026
Światło bez prądu: naukowcy wykorzystują żywe glony
Świecące algi mogą stać się źródłem światła bez elektryczności. Zespół z USA opracował metodę chemicznego podtrzymania bioluminescencji glonów Pyrocystis lunula. Po umieszczeniu ich w hydrożelu drukowanym 3D świeciły jasno nawet przez 25 minut.
Świecące algi coraz wyraźniej wychodzą poza domenę morskiej ciekawostki i wchodzą do laboratoriów jako kandydatki na „żywe” źródło światła. Zespół badaczy z University of Colorado Boulder znalazł sposób, by bioluminescencję glonów Pyrocystis lunula uruchamiać i podtrzymywać bez prądu – za pomocą prostych roztworów chemicznych. Dzięki temu uzyskano jasną, skoncentrowaną poświatę. Chemia zamiast przełącznika W naturze Pyrocystis lunula potrafią błysnąć krótkim, niebieskawym światłem, gdy zostaną poruszone przez fale lub przepływającą łódź. To jednak zwykle kwestia milisekund – efektowne, lecz trudne do wykorzystania w praktyce. Badacze sprawdzili więc, czy da się przedłużyć ten efekt w komórkach glonów, wykorzystując reakcje chemiczne. Zespół poddał algi działaniu dwóch środowisk o skrajnych wartościach pH: kwaśnego (pH 4, porównywanego do soku pomidorowego) oraz zasadowego (pH 10, czyli mniej więcej tyle, co w łagodnym mydle). Oba warianty uruchamiały produkcję światła, ale różnica była wyraźna. W roztworze kwaśnym poświata była jaśniejsza, bardziej skoncentrowana i potrafiła utrzymać się do 25 minut. W środowisku zasadowym świecenie rozpraszało się i gasło szybciej. Żywe światło wydrukowane 3D Kluczowym krokiem okazało się nie tylko pobudzenie alg, ale też nadanie im formy, którą da się kształtować. Badacze osadzili Pyrocystis lunula w naturalnie pozyskiwanym hydrożelu – materiale, który jest przyjaznym środowiskiem dla organizmów. Następnie uformowali ten hydrożel metodą druku 3D w różne wzory i kształty, m.in. w motyw półksiężyca (taki kształt mają komórki P. lunula) oraz logo uniwersytetu. Gdy gotowe struktury zetknięto z roztworem kwaśnym lub zasadowym, glony wewnątrz zaczynały emitować światło, a całość podświetlała się na niebiesko. Ważne jest też to, co działo się później: w wydrukowanych strukturach algi pozostawały żywe tygodniami. Najlepiej sprawdzał się wariant kwaśny. W takich wydrukach P. lunula zachowywały 75% jasności nawet po czterech tygodniach. To przesuwa bioluminescencję z obszaru jednorazowych efektów w stronę materiałów do praktycznego wykorzystania. Zamiast oddzielnych „źródeł światła” pojawia się koncepcja obiektów, które świecą jako całość – dokładnie tam, gdzie zaplanowano to podczas projektowania wydruku. Gdzie takie materiały mogą mieć sens? Wskazywane zastosowania wykraczają daleko poza widowiskowe wzory. Jednym z kierunków są autonomiczne roboty przeznaczone do działania w ciemnych środowiskach, takich jak głębiny czy przestrzeń kosmiczna. Czyli tam, gdzie liczy się każda oszczędność energii i gdzie baterie bywają ograniczeniem. Żywe materiały mogłyby dostarczać światło bez klasycznego zasilania. Drugi obszar to czujniki jakości wody. Zespół planuje sprawdzić, czy Pyrocystis lunula reagują także na inne substancje chemiczne. Jeśli tak, ich świecenie mogłoby stać się czytelnym wskaźnikiem obecności określonych związków, w tym toksyn. Ważny jest też wymiar ekologiczny. Pyrocystis lunula przeprowadzają fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla rozpuszczony w wodzie. To otwiera przestrzeń do myślenia o technologiach, które nie tylko zużywają energię, lecz także wpisują się w biologiczne procesy planety. Być może w przyszłości „świecące algi” zastąpią wykorzystywane dziś świecące materiały, bazujące na toksycznych chemikaliach. Źródło: Science Advances
Media społecznościowe pogłębiają samotność. Kontakty z nieznajomymi nie pomagają
Media społecznościowe mają związek z samotnością. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy relacje online zmniejszają izolację. Wynik zaskakuje: kontakty z osobami nieznanymi osobiście wiążą się z większym poczuciem samotności.
Nie ma tygodnia, bym nie dostał przynajmniej jednego zaproszenia do znajomych w mediach społecznościowych od kompletnie mi nieznanej osoby. Gdy uprzejmie odmawiam dodania jej do kontaktów, często spotykam się ze zdziwieniem. Czemu nie chcę nawiązywać nowych znajomości? Czemu nie poszerzam sieci kontaktów? Odpowiadam, że taką przyjąłem zasadę. Teraz moją odpowiedź mogę poprzeć wynikami badań. Naukowcy z Oregon State University sprawdzili, czy bliskie kontakty w mediach społecznościowych chronią przed samotnością. W ogólnokrajowym badaniu ankietowym ponad 1500 dorosłych Amerykanów w wieku 30–70 lat opisało swoje relacje online latem 2023 r. Wyniki sugerują, że „bliskość” w sieci działa wybiórczo. A znajomości z osobami, których nigdy nie spotkaliśmy, mogą iść w parze z silniejszym poczuciem izolacji. Gdy „znajomy” jest tylko awatarem Badacze przeanalizowali związek między samotnością a rodzajem relacji utrzymywanych w social media. Kluczowe okazało się rozróżnienie: co innego kontakt z kimś, kogo znamy osobiście – z rodziny, pracy, sąsiedztwa czy dawnych szkół – a co innego intensywna relacja z osobą, której nigdy nie spotkaliśmy. Zależność była wyraźna. Kontakty w mediach społecznościowych z ludźmi, których uczestnicy nie znali w realnym świecie, wiązały się z większą samotnością. Jednocześnie łączenie się online z osobami znanymi twarzą w twarz nie było powiązane ani ze wzrostem, ani ze spadkiem samotności. To ważny szczegół: samo „bycie w kontakcie” nie gwarantuje korzyści mentalnych, nawet jeśli relacja jest odczuwana jako bliska. W badanej grupie około 35% kontaktów w mediach społecznościowych stanowili ludzie, z którymi uczestnicy nigdy nie spotkali się osobiście. To proporcja, która pozwala spojrzeć na cyfrowe sieci społeczne jak na osobny ekosystem. Obok kręgu realnych relacji funkcjonuje równoległy świat znajomości opartych na treściach, komentarzach i wizerunkach – często bez wspólnego doświadczenia, które weryfikuje wyobrażenia. Mechanizm porównań i zdrowie psychiczne Naukowcy zwracają uwagę, że interakcje z „obcymi” w sieci mają wysoki potencjał sprzyjania nieporozumieniom. Łatwiej w nich o dopowiadanie intencji, przypisywanie znaczeń i budowanie obrazu relacji innych osób na podstawie fragmentów informacji. Takie sytuacje sprzyjają idealizowaniu cudzych znajomości – a to może nasilać niekorzystne porównania. W praktyce wygląda to tak: przeglądamy zdjęcia, krótkie filmy i wpisy, z których trudno odczytać pełny kontekst. Zostaje więc migawkowy świat relacji, często bardziej uporządkowany i atrakcyjny niż życie offline. Gdy obserwujemy osoby, których nie znamy osobiście, brakuje nam „punktów zaczepienia”, by zrównoważyć wrażenie, że inni mają więcej bliskości, wsparcia i towarzystwa. Badacze podejrzewają, że właśnie w tej luce – między wykreowanym wizerunkiem a prawdziwym doświadczeniem – może rodzić się dodatkowe poczucie osamotnienia. Samotność szkodzi nie tylko psychice W USA temat samotności stał się kwestią zdrowia publicznego. W raporcie z 2023 r. dotyczącym „epidemii samotności” wskazano, że już przed pandemią około połowa dorosłych Amerykanów zgłaszała niepokojące poziomy osamotnienia. Brak więzi społecznych może wiązać się z ryzykiem zdrowotnym porównywalnym z paleniem tytoniu. Konsekwencje nie są abstrakcyjne. Osoby często doświadczające samotności są ponad dwukrotnie bardziej narażone na rozwój depresji. Wśród wymienianych zagrożeń są też: o 29% wyższe ryzyko chorób serca, o 32% wyższe ryzyko udaru, o 50% wyższe ryzyko rozwoju demencji u starszych, o ponad 60% wyższe ryzyko przedwczesnej śmierci. Jaki z tego płynie wniosek dla użytkowników? Jeśli czujesz się samotny, warto krytycznie przyjrzeć się interakcjom z osobami nieznajomymi w mediach społecznościowych. Ja co jakiś czas usuwam z listy znajomych osoby, z którymi mam bardzo rzadkie kontakty. A z pozostałymi staram się, o ile to tylko możliwe, rozmawiać choćby przez telefon, a najlepiej spotykać się twarzą w twarz. Bo do takich właśnie kontaktów międzyludzkich jesteśmy przystosowani wskutek ewolucji. Źródła: Public Health Reports, Oregon State University
Ten obiekt z Układu Słonecznego ma atmosferę, choć nie powinien. Astronomowie zaskoczeni
Obiekt transneptunowy 2002 XV93 otacza cienka atmosfera. Odkrył to zespół zawodowych i amatorskich astronomów z Japonii. To sensacja, bo obiekt ma zaledwie ok. 500 km średnicy.
Atmosfera to coś, co kojarzy nam się głównie z planetami. Warstwa gazów może otaczać także mniejsze ciała niebieskie, takie jak księżyce czy obiekty transneptunowe (TNO). Te ostatnie to odłamki skalne krążące poza orbitą Neptuna – w obszarze, gdzie panują niskie temperatury. Najbardziej znanym z nich jest Pluton, niegdyś uznawany za planetę, a potem pozbawiony tego miana (choć Amerykanie ostatnio znów próbują przywrócić mu status planety). To, że Pluton o średnicy 2377 km ma atmosferę, nikogo nie dziwi. Szokiem było jednak odkrycie jej wokół kilkukrotnie mniejszego TNO. Naturalny eksperyment ujawnił subtelny ślad 10 stycznia 2024 roku w Japonii dało się obserwować rzadkie zjawisko. Niewielki obiekt transneptunowy (612533) 2002 XV93 przesunął się na tle odległej gwiazdy. Zespół zawodowych i amatorskich astronomów, pracujący w wielu lokalizacjach w kraju, zarejestrował przebieg zjawiska, zwanego okultacją. Uzyskane w ten sposób dane sugerują, że obiekt ten ma cienką atmosferę. A nie powinien, bo przy średnicy około 500 km jego grawitacja jest bardzo słaba. Okultacje w astronomii pozwalają wydobyć detale, których nie widać podczas zwykłej obserwacji. Gdy ciało Układu Słonecznego przechodzi przed gwiazdą, można śledzić, jak zmienia się jasność punktu świetlnego. Jeśli obiekt ma tylko twardą powierzchnię, blask zazwyczaj zanika gwałtownie. Jeżeli jednak otacza go choćby bardzo rozrzedzona warstwa gazów, gwiazda może przygasać bardziej stopniowo, bo światło jest tłumione w trakcie przejścia przez atmosferę. W przypadku 2002 XV93 właśnie taki scenariusz okazał się zgodny z zebranymi danymi. Mały świat, który nie pasuje do reguł Obliczenia wskazują, że atmosfera wokół 2002 XV93 powinna przetrwać mniej niż 1000 lat, o ile nie jest uzupełniana. W skali kosmicznej to mgnienie oka, co sugeruje, że jeśli rzeczywiście mamy do czynienia z atmosferą, musiała ona powstać niedawno albo być świeżo „podtrzymywana”. To prowadzi do kolejnego problemu: jakie było źródło takiej powłoki gazowej w zimnych peryferiach Układu Słonecznego? W przypadku wielu obiektów zewnętrznych rezerwuar stanowią zamarznięte gazy, które mogą sublimować, czyli przechodzić bezpośrednio ze stanu stałego w gazowy. Jednak obserwacje Kosmicznego Teleskopu Jamesa Webba nie pokazują oznak takich zamarzniętych gazów na powierzchni 2002 XV93, które mogłyby łatwo zasilać atmosferę. Właśnie ta zagadka sprawia, że atmosfera 2002 XV93 staje się tak ważna. Jeżeli faktycznie istnieje, to znaczy, że nawet niewielkie światy za Neptunem mogą przechodzić epizody aktywności lub przemian, które wymykają się prostemu obrazowi „martwych, lodowych brył” na obrzeżach systemu. Dwie hipotezy Badacze rozważają dwa główne scenariusze, które mogłyby wyjaśnić obecność tej atmosfery. Pierwszy zakłada zdarzenie, które wyniosło na powierzchnię gazy z wnętrza obiektu, w stanie zamarzniętym lub ciekłym. Taki impuls mógłby na pewien czas zapewnić „paliwo” dla atmosfery, nawet jeśli wcześniej powierzchnia nie zdradzała jego obecności. Druga możliwość jest bardziej gwałtowna: zderzenie z kometą, które uwolniło z niej gaz i wytworzyło tymczasową otoczkę. Oba wyjaśnienia pozostają hipotezami, a ich rozróżnienie wymaga kolejnych pomiarów i lepszego scharakteryzowania samej atmosfery. Źródło: Nature Astronomy
Atak niedźwiedzia na Podkarpaciu zakończył się tragedią. Takiego przypadku nie było od ponad 10 lat
Atak niedźwiedzia niedaleko wsi Płonna w powiecie sanockim zakończył się śmiercią 58-letniej kobiety. Zgłoszenie złożył jej 27-letni syn. Na miejscu pracują służby i prokuratura, a eksperci mówią o możliwym zaskoczeniu zwierzęcia.
Do zdarzenia doszło w czwartek, 23 kwietnia 2026 roku, na terenie leśnym w powiecie sanockim. Zgłoszenie o ataku wpłynęło o 10.26, a na miejsce skierowano trzy zastępy Państwowej Straży Pożarnej oraz policję. Kobieta była nieprzytomna, skala jej obrażeń była tak rozległa, że odstąpiono od czynności medycznych. Gdzie doszło do tragicznego ataku? Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Rzeszowie podała, że miejsce zdarzenia znajduje się około 1,5 km w głąb lasu i mniej więcej 2,5 km od zabudowań. To rejon trudno dostępny i rzadko odwiedzany przez ludzi. Według dostępnych informacji, ofiara wraz z synem szukała w lesie poroża. Nieco więcej szczegółow podaje we wpisie na Facebooku lokalne biuro podróży Bieszczader, z siedzibą we wsi Mokre, której mieszkanką była ofiara niedźwiedzia. Do zdarzenia doszło w niedostępnym terenie, oddalonym od szlaków turystycznych, na granicy Wysoczan i Płonnej, pomiędzy wzgórzami Dziady i Żurawinka. Kobieta do lasu chodziła często, szukając poroży i grzybów. Jak podkreśla biuro podróży, mimo że jego członkowie bywają w okolicach tragicznego zdarzenia bardzo często, nigdy nie widzieli niedźwiedzia na okolicznych łąkach. "Aby spotkać się z niedźwiedziem trzeba by go szukać w młodnikach, czy gęsto rosnącym lesie, więc wchodząc w taki obszar sami narażamy się na kłopoty" - pisze Bieszczader. Dlaczego niedźwiedź zaatakował? W Polsce, według najnowszych danych Instytutu Biologii Ssaków w Białowieży, żyje około stu niedźwiedzi brunatnych, większość w Bieszczadach. Spotkanie jednego z nich należy do rzadkości, ataki na człowieka są jeszcze rzadsze, a śmiertelne - wyjątkowo rzadkie. Przyrodnik Adam Wajrak przywołuje poprzedni taki przypadek: w 2014 roku w Olszanicy niedźwiedź zabił 61-letniego mężczyznę, który również szukał poroża. "Powtarza się niebezpieczny schemat. Na ataki najbardziej narażeni są zbieracze poroża. Na razie do podobnych tragedii nie dochodzi we wsiach, w pobliżu domów, gdzie niedźwiedzie są zwabiane przez odpadki. Być dlatego, że ludzie są wtedy świadomi obecności niedźwiedzi, a niedźwiedzie - ludzi" - pisze Wajrak w mediach społecznościowych. Tomasz Zając z Tatrzańskiego Parku Narodowego w rozmowie z Wirtualną Polską wysuwa przypuszczenie, że śmiertelny atak to prawdopodobnie reakcja obronna samicy z młodymi, zaskoczonej pojawieniem się intruza. RDOŚ zwrócił też uwagę na warunki w dniu zdarzenia: wiatr mógł utrudnić niedźwiedziowi usłyszenie i wywąchanie zbliżającej się kobiety. Tomasz Zając podkreśla, że niedźwiedź brunatny, mimo że jest największym drapieżnikiem Europy, nie poluje na człowieka, nie zbliża się do niego i raczej się go boi. Nie dąży do kontaktu z ludźmi. W lesie nie warto poruszać się bezszelestnie. Rozmowa, umiarkowany hałas czy sygnalizowanie obecności daje zwierzętom szanse na zauważenie nas i czas na odejście. W żadnym wypadku nie należy zbliżać się do zwierzęcia, krzyczeć, wykonywać gwałtownych ruchów, odwracać się i rzucać do ucieczki. Absolutna większość spotkań niedźwiedzi i ludzi kończy się odejściem zwierzęcia. Źródła: Gazeta Wyborcza, TVN24, Biuro Podróży Bieszczader, Onet