40 lat temu doszło do katastrofy wahadłowca Challenger. Tej tragedii można było uniknąć
28 stycznia 1986 roku miał być przełomowym dniem w historii astronautyki. Misja wahadłowca Challenger miała sprawić, że amerykański program kosmiczny stanie się bliższy społeczeństwu, a sam kosmos wydawał się czymś na wyciągnięcie ręki. Jednak stało się dokładnie odwrotnie.
Spis treści: Katastrofa Challengera Badanie wypadku Nikt nie słuchał inżynierów W fotelu wahadłowca Challenger, który miał właśnie odbyć swoją 10. misję, zasiadła pierwsza „nauczycielka w kosmosie” – 37-letnia Christa McAuliffe z Concord w stanie New Hampshire, zwyciężczyni ogólnokrajowego konkursu zainicjowanego w 1984 roku. McAuliffe miała przeprowadzić co najmniej dwie lekcje z orbity, a potem przez kolejne dziewięć miesięcy prowadzić wykłady dla uczniów w całych Stanach Zjednoczonych. Wśród osób oglądających tego dnia start z Cape Canaveral byli jej mali uczniowie. Na filmach widać, jak machają do swojej nauczycielki siedzącej w zainstalowanym na potężnej rakiecie wahadłowcu, oddalonym od trybun o sześć kilometrów. Pozostałymi członkami załogi byli: dowódca Francis (Dick) Scobee, pilot Michael Smith, specjaliści misji Ellison Onizuka, Judith Resnik i Ronald McNair, inżynier firmy Hughes Aircraft – Gregory Jarvis. Katastrofa Challengera Misja od początku napotykała trudności. Start przekładano przez kilka dni, częściowo z powodu opóźnień w sprowadzeniu na Ziemię poprzedniej misji wahadłowca, 61-C (Columbia). W noc przed startem środkową Florydę nawiedziła silna fala zimna, która pozostawiła grube warstwy lodu na wyrzutni. W komentarzach medialnych regularnie padały informacje o konieczności odlodzenia wyrzutni. M.in. to spowodowało, że 28 stycznia start opóźniono do godziny 11:38 czasu lokalnego. Gdy wreszcie silniki zapłonęły, zebrani na trybunach ludzie wiwatowali. Ich radość trwała około półtorej minuty. Oto przebieg wydarzeń: T+0.678, czyli 0,678 sekundy po starcie na filmie ze startu widać pierwsze oznaki nieprawidłowego czarnego dymu pojawiającego się nieco powyżej podejrzanego złącza w prawym rakietowym silniku pomocniczym na paliwo stałe, czyli w boosterze SRB. T+5.674: ciśnienie wewnętrzne w prawym boosterze jest o 11,8 psi wyższe niż normalnie. T+40.000: Michael Smith mówi przez interkom: „Jest Mach 1.” T+45.217: pojawia się błysk za prawym skrzydłem. T+48.118: widać drugi rozbłysk, ciągnący się za prawym skrzydłem. T+48.418: widać trzeci niewyjaśniony błysk za prawym skrzydłem. Zbliżenie kamery śledzącej 70 mm: spod prawego skrzydła wydobywa się jaskrawopomarańczowa kula ognia, która szybko łączy się z pióropuszem SRB. T+59.262: kamery śledzące widzą stały, „dobrze zdefiniowany intensywny pióropusz” spalin z boku podejrzanego boostera. T+66.764: ciśnienie w zewnętrznym zbiorniku ciekłego wodoru zaczyna spadać, wskazując na ogromny wyciek. T+73.000: Smith przez interkom: „O-o…” – to ostatni komentarz zarejestrowany przez interkom kabiny. T+73.191: nagły, oślepiający błysk pojawia się między wahadłowcem a zbiornikiem zewnętrznym. Kamera TV rejestrują kule ognia łączące się w jasną żółto-czerwoną masę płomieni, która pochłania Challengera. T+74.587: widać jasny błysk w pobliżu nosa wahadłowca. Zbliżenie z kamery TV pokazuje, że nos wahadłowca i przedział załogi nagle ogarnia intensywny pomarańczowy płomień, prawdopodobnie wskutek zapłonu/spalania paliwa w przednim module silniczków systemu sterowania reakcyjnego (RCS). Badanie wypadku – W tym punkcie trajektorii, lecąc z prędkością Mach 1,92 (prawie dwukrotność prędkości dźwięku) na wysokości 14 km, Challenger został całkowicie pochłonięty przez wybuchowe spalanie. Orbiter, pod ogromnymi obciążeniami aerodynamicznymi, rozpadł się na kilka dużych części, które wydostały się z kuli ognia. Na filmie można rozpoznać m.in. sekcję ogonową z silnikami wciąż pracującymi, jedno skrzydło oraz przednią część kadłuba ciągnącą wiązkę przewodów i przewodów łączących wyrwanych z ładowni – można przeczytać w tzw. raporcie Komisji Rogersa. W skład komisji wchodzili m.in. William P. Rogers – przewodniczący i były sekretarz stanu USA, pierwszy człowiek na Księżycu Neil A. Armstrong, Sally K. Ride – inżynierka lotnicza, astronautka NASA i pierwsza Amerykanka w kosmosie oraz noblista i jeden z najwybitniejszych fizyków w historii Richard Feynman. To właśnie on wykazał, że do katastrofy doszło ze względu na sparciałą uszczelkę. Wyjaśnił to na konferencji prasowej wrzucając gumową uszczelkę do wody z lodem i pokazując publiczności jak zmieniły się jej właściwości. Powiedział też wówczas zdanie, które powinno wisieć w gabinetach wszystkich ludzi podejmujących kluczowe decyzje: „Aby technologia mogła odnieść sukces, rzeczywistość musi mieć pierwszeństwo przed public relations, ponieważ natury nie da się oszukać.” Nikt nie słuchał inżynierów W firmie Morton Thiokol z siedzibą w Ogden – podwykonawcy NASA odpowiedzialnym za silniki pomocnicze – inżynierowie, którzy zaprojektowali uszczelki błagali kierownictwo o opóźnienie startu. Wielokrotne testy przeprowadzane na przestrzeni lat wykazały wadę uszczelek, a niskie temperatury znacząco zwiększały ryzyko ich awarii – ostrzegali inżynierowie. Działający pod presją administrator NASA miał wyrazić swoje oburzenie rekomendacją przełożenia startu. – Walczyłem jak lew, żeby zatrzymać ten start – powiedział inżynier Thiokola, Roger Boisjoly w rozmowie z NPR niespełna miesiąc po eksplozji. – Jestem tak wewnętrznie rozbity, że do dziś ledwo potrafię o tym mówić. Tej katastrofy można było uniknąć, gdyby ktoś zechciał wysłuchać i wziąć pod uwagę opinię inżynierów oceniających podzespoły rakiety przed startem. Gdyby procedury były ważniejsze niż PR. Przy odpowiedniej analizie i jasnym przedstawieniu danych, którymi NASA już wtedy dysponowała, historia mogła potoczyć się inaczej. Siedem istnień ludzkich mogło zostać ocalonych. Wiele wskazuje na to, że astronauci do samego końca nie mieli pojęcia o zbliżającej się śmierci. Może to i dobrze, bo nawet gdyby piloci podejrzewali problem z SRB, nie mogli nic zrobić. Wahadłowiec odłącza się od zbiornika zewnętrznego tuż przed wejściem na orbitę, ale dzieje się to bez pracy silników i w łagodnych warunkach aerodynamicznych. Odłączenie zbiornika przy pracujących SRB wcisnęłoby wahadłowiec w spód zbiornika i w strumienie spalin SRB. Po prostu nie mieli szans na ocalenie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Orion nad Tatrami. Niezwykłe zdjęcie polskiego astrofotografa wyróżnione przez NASA
Polska astrofotografia ma się bardzo dobrze – nasi twórcy regularnie zdobywają branżowe nagrody. Tym razem Polaka wyróżniła amerykańska agencja kosmiczna NASA. Jej codzienny plebiscyt Astronomy Picture of the Day (APOD) przyciąga ludzi z całego świata. Dziś wyróżniła zdjęcie Włodzimierza Bubaka wykonane w Tatrach.
Gwiazdozbiór Oriona to najbardziej charakterystyczna konstelacja na naszym zimowym niebie. Ale same gwiazdy to nie wszystko – w Orionie i jego najbliższej okolicy znajduje się też kilka niezwykłej urody mgławic, które gołym okiem dostrzec bardzo trudno. Ich piękno rozkwita na długo naświetlanych fotografiach. Jedno z takich zdjęć, wykonane przez Włodzimierza Bubaka tej zimy w Tatach, zachwyciło NASA i zostało wybrane „zdjęciem dnia” 27 stycznia 2026 r. Spektakl na niebie w Dolinie Małej Łąki Zdjęcie powstało w Dolinie Małej Łąki w Tatrach i przedstawia gwiazdozbiór Oriona i mgławice w nim oraz najbliższej okolicy. Tak opisują i uzasadniają swój wybór specjaliści z NASA: „Fotografia ukazuje spektakularne nocne niebo rozciągające się nad polskimi górami zimą. Centralnym punktem kompozycji jest gwiazdozbiór Oriona, który dominuje nad zaśnieżonym krajobrazem dzięki wyraźnemu układowi gwiazd i świecącym mgławicom. Na zdjęciu można dostrzec Wielką Mgławicę w Orionie oraz imponującą mgławicę emisyjną: Pętlę Barnarda. Autor uwiecznił również inne kosmiczne obiekty, takie jak Mgławica Rozeta oraz charakterystyczna pomarańczowa gwiazda Betelgeza. To wyjątkowe zestawienie surowego ziemskiego krajobrazu z głębią kosmosu podkreśla naturalne piękno ciemnego nieba w wysokich partiach Tatr. Całość tworzy harmonijny obraz łączący tatrzańską przyrodę z fascynującymi strukturami naszej galaktyki”. Włodzimierz Bubak jest doświadczonym astrofotografem, a jego zdjęcia można obejrzeć m.in. na osobistym profilu na Instagramie: trzeci_plan. Polacy w plebiscycie APOD Polacy coraz częściej są wyróżniani w plebiscycie APOD. W ostatnim czasie wyróżniono także Ireneusza Nowaka, Marzenę Rogozińską, Wioletę Gorecką i naszego dzisiejszego bohatera – Włodzimierza Bubaka (28 grudnia 2024, za zdjęcie Oriona nad Babią Górą). Uznanie zdobył również Marcin Rosadziński, który trzykrotnie zdobył APOD i został uznany za najlepszego fotografa Drogi Mlecznej w 2025 roku przez Capture the Atlas. Serwis Astronomy Picture of the Day działa od 1995 roku i codziennie publikuje jedno wyjątkowe zdjęcie obiektów astronomicznych lub krajobrazu z elementem astronomicznym. Jest szeroko znany i komentowany. Zdjęcia nadsyłają tam astrofotografowie z całego świata. Źródło: APOD Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polski instrument badawczy złapał efekty jednego z najpotężniejszych rozbłysków na Słońcu
Polski instrument, jako jedyny spośród przyrządów sondy NASA, zarejestrował efekty burzy słonecznej, która przyniosła nam ubiegłotygodniowe zjawiskowe zorze polarne. GLOWS, bo taką nazwę nosi zaprojektowany i wykonany przez polskich naukowców instrument, działa na sondzie heliosferycznej NASA IMAP znajdującym się obecnie 1,5 miliona kilometrów od Ziemi.
Już za kilka dni rozpoczyna się naukowa faza amerykańskiej misji badawczej The Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP). Wystrzelona we wrześniu 2025 roku sonda NASA dotarła do punktu Lagrange’a 1 w styczniu 2026 roku. Urządzenie ma badać dwa ważne i wzajemnie powiązane zagadnienia naukowe dotyczące tzw. heliosfery: przyspieszanie cząstek energetycznych oraz oddziaływanie wiatru słonecznego z lokalnym ośrodkiem międzygwiazdowym. Ale już dzisiaj możemy powiedzieć, że zainstalowany na sondzie polski instrument badawczy GLObal solar Wind Structure (GLOWS) działa znakomicie. Zbiera znacznie szersze dane, niż ktokolwiek się spodziewał. Rozbłysk klasy X Gdy 18 stycznia 2026 roku doszło na Słońcu do jednego z najsilniejszych rozbłysków w historii pomiarów – wyjątkowo długiego rozbłysku sklasyfikowanego jako X1.95, po którym nastąpił ogromny koronalny wyrzut masy (ang. Coronal Mass Ejection, CME) – przyrządy misji IMAP do rejestrowania tego typu zjawisk przeszły w tzw. tryb bezpieczny. Wyrzut był na tyle duży i groźny, że mógł doprowadzić do trwałych uszkodzeń. – W tej sytuacji całkiem niespodziewanie okiem sondy okazał się nasz działający instrument GLOWS – powiedział dr hab. Maciej Bzowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Bzowski jest kierownikiem zespołu odpowiadającego za projekt, budowę i analizę danych zbieranych przez GLOWS. Jak wyjaśniają eksperci, niedługo po opisywanym rozbłysku centrum operacji sondy IMAP rozesłało informację do zespołów zarządzających poszczególnymi przyrządami o ekstremalnym i potencjalnie niebezpiecznym strumieniu cząstek energetycznych wyemitowanych przez Słońce. Mimo to polscy naukowcy nie zdecydowali się na wyłączenie instrumentu, ponieważ GLOWS został zaprojektowany do prowadzenia obserwacji poświaty w dalekim ultrafiolecie. Ma za zadanie rejestrować fotony o bardzo wąskiej długości fali, czyli 121,5 nanometrów. Innymi słowy – wysokoenergetyczne cząstki z CME nie powinny wpływać na jego pracę. Pełna funkcjonalność w skrajnych warunkach – W pomiarach instrumentu GLOWS nieco podwyższony sygnał, spowodowany burzą słoneczną był widoczny już od około godziny ósmej 19 stycznia. Maksimum tego efektu wystąpiło w godzinach 19–20 i było w pełni zgodne z danymi z instrumentów satelity GOES, zaprojektowanego do monitorowania ekstremalnych zjawisk pogody kosmicznej – mówi dr Marek Strumik z zespołu instrumentu GLOWS. Co istotne, instrument GLOWS zachował ciągłość pracy oraz pełną funkcjonalność podczas oddziaływania ekstremalnej burzy słonecznej. – GLOWS został zaprojektowany i zbudowany do obserwacji fotonów UV. Padające na detektor fotony wybijają elektrony, które są rejestrowane przez komputer pokładowy jako sygnał. A więc chmura naładowanych cząstek ze Słońca jest dla nas zakłóceniem, którego chcemy się pozbyć. Ostatnie zjawisko było bardzo silne, co pozwala nam z dużą dokładnością wyizolować ten dodatkowy sygnał. Będzie to miało duże znaczenie dla kalibracji GLOWS-a – wyjaśnia dr hab. Izabela Kowalska – Leszczyńska z CBK PAN. Astronomka dodaje, że to co dla nas jest „zanieczyszczeniem”, dla innych stanowi cenne źródło informacji o strukturze chmury naładowanej materii, która została wyrzucone ze Słońca. – GLOWS, w przeciwieństwie do wielu innych instrumentów misji IMAP, zarejestrował przebieg całego zjawiska. Na tej podstawie możemy określić wielkość chmury, a może nawet jej strukturę, a na pewno czas jej przejścia. W sygnale bowiem widoczne są falki sugerujące, że chmura nie była jednorodna. Niewątpliwie czeka nas teraz wnikliwa analiza zebranych danych, które stanowią miłą, ale wciąż niespodziankę – podkreśla uczona. Dane z GLOWS trafią do USA Faza naukowych obserwacji sondy IMAP, w tym instrumentu GLOWS rozpocznie się dopiero za kilka dni. Ale już teraz możemy śmiało powiedzieć, że instrument przeszedł pomyślnie bardzo ekstremalny test i w dodatku wyciągnął z niego naukę. Dane zebrane przez GLOWS zostały też przesłane do USA, do zespołu prof. Davida McComasa z Uniwersytetu Princeton, który kieruje całą misją od strony naukowej. Przypomnijmy, że ten pierwszy całkowicie polski instrument naukowy na misję IMAP został sfinansowany ze środków budżetu państwa na podstawie umowy pomiędzy NASA a Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowy wyścig kosmiczny dotyczący Marsa trwa. Tym razem USA mogą nie zdążyć
Nowy kosmiczny wyścig trwa – tym razem o to, kto pierwszy przywiezie na Ziemię próbki z Marsa. NASA stworzyła genialny projekt, ale nie ma na niego pieniędzy. Chińczycy nie tylko mają plan, ale już go realizują.
Mars Sample Return miał być największym, najbardziej skomplikowanym i wielowątkowym programem naukowym w historii NASA. Pierwszym etapem programu było wysłanie na Czerwoną Planetę łazika Perseverance wraz z wiropłatem Ingenuity. Pod względem technologicznym – oba urządzenia są ogromnym sukcesem. Misja Ingenuity została już zakończona, za to łazik nadal pobiera próbki gleby z delty dawnej marsjańskiej rzeki. Próbki te mogą odpowiedzieć na podstawowe pytanie, czy na Marsie istniało życie. Kłopot w tym, że nie ma jak ich przetransportować na Ziemię. Misja za 11 miliardów dolarów Architektura misji zmieniana była kilkukrotnie, a kaszty rozrosły się z około 4 miliardów dolarów w 2021 roku, do ponad 11 miliardów dolarów w 2024 roku. To było za dużo. Jeszcze za czasów administratora Billa Nelsona, NASA stwierdziła, że nie ma takich pieniędzy i zwróciła się o wsparcie do przemysłu z nadzieją, że uda się dokończyć misję taniej. W dodatku nowy budżet NASA został skrajnie okrojony, a największe cięcia dotknęły misji naukowych. Nowe finansowanie w przypadku MRS pozwala głównie na dalsze działanie Perseverance. W międzyczasie Narodowa Chińska Agencja Kosmiczna (CNSA) intensywnie rozwija własną misję Tianwen-3, której celem jest sprowadzenie ponad 500 gramów marsjańskiego materiału na Ziemię już w 2031 roku. Wstępny projekt ładunku został ukończony, podobnie jak badania nad wyborem miejsca lądowania. Chińska misja ma pobrać próbki z powierzchni oraz z głębokości około 2 metrów, a także wykorzystać robotyczny helikopter do pobierania próbek w oddalonych miejscach. Kosmos, polityka i pieniądze Podobieństwo obu misji jest zbyt duże, by było przypadkowe. Faktem jest, że MRS został naprawdę dobrze wymyślony, a problemy zaczęły się w trakcie realizacji. Pierwszym, który zainicjował lawinę kolejnych, była napaść Rosji na Ukrainę. Jednym ze skutków było zerwanie współpracy pomiędzy Europejską Agencją Kosmiczną a Roskosmosem. A to właśnie Europejczycy i Rosjanie mieli zbudować łazik transportujący pobrane przez Perseverance próbki do stanowiska, z którego miały zostać wyniesione na orbitę. Po tym wydarzeniu program zaczął sypać się, jak domino. Aż wreszcie administracja Donalda Trumpa zdecydowała o jego zakończeniu. Jednak wraz z informacją, że CNSA może rozpocząć swoją misję pobierania próbek już w 2028 roku, a dostarczyć je na Ziemię trzy lata później, temat MRS ponownie pojawił się w debacie publicznej. Kto wygra nowy wyścig kosmiczny? Scott Hubbard, były szef programu marsjańskiego NASA, twierdzi, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż próbki zbierane przez Perseverance zawierają ślady życia i dopiero analiza pobranego materiału pozwoli oceniać, jakie ryzyko toksyczne może czekać przyszłych astronautów. Hubbard ostrzega, że Chiny mogą pokonać USA szybkim pobraniem próbek, które jednak nie będą tak wartościowe naukowo jak te wyselekcjonowane przez Perseverance. Jego zdaniem „Chinom bardziej zależy na nagłówkach niż na nauce”. Chiny z całą pewnością chcą utrzeć nosa Amerykanom i naprawdę mają szansę wygrać nowy wyścig kosmiczny. Jednak naukowo też stają się potęgą. Wystarczy przejrzeć repozytoria artykułów naukowych, by przekonać się, że chińska nauka jest w absolutnej światowej awangardzie. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsza mapa kosmosu w 102 długościach fal podczerwieni! To początek nowej ery w astronomii
Teleskop NASA SPHEREx zaskoczył naukowców – kilka miesięcy po starcie misji powstała pierwsza mapa całego nieba, wykonana w aż 102 długościach fal podczerwonych. Dla astronomów to fantastyczna wiadomość na koniec roku.
Spis treści: Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? Wystrzelony w pierwszej połowie tego roku teleskop kosmiczny SPHEREx bardzo szybko udowodnił, że jest wyjątkowo potężnym narzędziem astronomicznym. Wystarczyło kilka miesięcy pracy, by z danych uzyskanych przez to kosmiczne obserwatorium skompilować pierwszą mapę całego nieba wykonaną w 102 długościach fal podczerwonych. Znajdują się na niej również obiekty niewidoczne dla ludzkiego oka. Jakie tajemnice odkryje przed nami SPHEREx? Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Gdy w kwietniu tego roku informowaliśmy o starcie misji NASA SPHEREx, nie przypuszczaliśmy nawet, że to nowoczesne obserwatorium pracujące w świetle widzialnym i bliskiej podczerwieni tak szybko i dobitnie zademonstruje swoje możliwości. A potrafi naprawdę wiele! Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer i oznacza: spektrofotometr do badania historii Wszechświata, epoki rejonizacji oraz lodów kosmicznych. Jak widać, już w samej nazwie zawarta jest idea sięgnięcia do okresu tuż po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat dopiero się tworzył. Zadanie, jakie postawili przed tym kosmicznym okiem jego twórcy, jest wymagające. Teleskop ma zmapować całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zebrać dane o genezie pierwszych galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. Chociaż promieniowanie podczerwone nie jest widzialne, na mapie zostało ono przedstawione za pomocą kolorów umownych. Gorący wodór oznaczono kolorem niebieskim, pył kosmiczny – czerwonym, a gwiazdy – zielonym, niebieskim i białym. Część map uwypukla odległe galaktyki i gwiazdy w dysku Drogi Mlecznej poprzez usunięcie emisji pyłu i gorącego gazu. Inne natomiast koncentrują się na mgławicach, obszarach formowania gwiazd oraz złożonych cząsteczkach organicznych, które odgrywają rolę w procesach powstawania planet. Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Każda z 102 długości fal dostarcza odmiennych informacji o obserwowanych galaktykach, ich gwiazdach oraz otaczającym je środowisku. SPHEREx wykorzystuje sześć detektorów z filtrami, które rozdzielają światło na poszczególne zakresy widma. Pierwsza mapa, opublikowana w grudniu tego roku, pokazuje, że nowoczesny teleskop, wyposażony w trzy lustra oraz detektory półprzewodnikowe z tellurku rtęciowo-kadmowego, ma dużą szansę wykonać postawione przed nim zadanie w stu procentach. Przez ostatnie pół roku SPHEREx codziennie obserwował kolejny pas nieba, wykonując około 3600 zdjęć dziennie. W ciągu sześciu miesięcy obserwatorium objęło pełne 360 stopni nieba, rejestrując ogromne ilości danych i tworząc ponad 100 map w podczerwieni. Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? – To niesamowite, jak dużo informacji SPHEREx zebrał w tak krótkim czasie. Informacji, których wartość jeszcze się podniesie, gdy zostaną połączone z danymi z innych naszych misji. W zasadzie mamy 102 nowe mapy całego nieba, każda wykonana w innej długości fali i zawierająca unikatowe informacje. Myślę, że każdy astronom znajdzie tu coś wartościowego, ponieważ misje NASA umożliwiają światu odpowiadanie na fundamentalne pytania o to, jak Wszechświat powstał i jak się zmieniał, by ostatecznie stworzyć nam w nim dom – napisał w oświadczeniu Shawn Domagal-Goldman, dyrektor Wydziału Astrofizyki w centrali NASA. Podczas planowanej na dwa lata tzw. misji podstawowej, SPHEREx wykona jeszcze trzy dodatkowe skany całego nieba. Aby tego dokonać, teleskop ma zebrać dane o ponad 450 milionach galaktyk. Następnie zostaną one połączone, co pozwoli zwiększyć czułość pomiarów. Naukowcy są przekonani, że te mapy dadzą wgląd w zdarzenie, które zaszło jedną miliardową bilionowej części sekundy po Wielkim Wybuchu – i od tamtej pory się nie powtórzyło. Źródło: Universe Today Nasza ekspertka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nieznane bakterie odkryte w halach NASA. Czy poleciały „na gapę” na Marsa?
Bakteria odkryta w clean roomach NASA przetrwała najbardziej zaawansowane metody sterylizacji. Naukowcy właśnie ujawnili, jak jej się to udało i dlaczego może to być problem nie tylko dla misji kosmicznych, ale i na Ziemi.
Spis treści: Nieznane bakterie w halach NASA Zabójcze clean roomy Jak bakterie oszukują naukowców? Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Aby zbudować statek kosmiczny, potrzeba sterylnie czystej strefy montażowej. To kluczowe, jeśli mamy zamiar szukać śladów życia pozaziemskiego. Nikt nie chciałby pomylić ziemskiego „pasażera na gapę” z pierwszym dowodem na istnienie obcych. Sterylność jest równia ważna dla zdrowia astronautów. Nieznane bakterie w halach NASA Dlatego załogowe i bezzałogowe statki kosmiczne powstają w tzw. clean roomach – najbardziej sterylnych środowiskach na Ziemi. Dekadę temu pewna bakteria zaskoczyła naukowców. Przetrwała w dwóch clean roomach, oddalonych od siebie o tysiące mil. Był to gatunek Tersicoccus phoenicis. Choć okazał się nieszkodliwy, wzbudził niepokój. Najwyraźniej był gościem w clean roomach na długo przed swoim odkryciem. Jak zdołał uniknąć wykrycia i przetrwać rygorystyczne protokoły sterylizacji? W niedawnym badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Microbiology Spectrum” naukowcy wreszcie rozszyfrowali jego sekret. Okazuje się, że T. phoenicis potrafi wejść w stan głębokiej hibernacji, który uniemożliwia naukowcom wykrycie jej obecności. – Ona nie jest martwa. Ona tylko udawała martwą – mówi Madhan Tirumalai, mikrobiolog z Uniwersytetu w Houston (USA) i współautor badania. Od czasu wykrycia T. phoenicis, w clean roomach agencji kosmicznych stwierdzono kolejne tajemnicze drobnoustroje. – Cała masa z nich może być problematyczna – mówi William Widger, biolog i biochemik z Uniwersytetu w Houston, współautor pracy. Zabójcze clean roomy Wiele statków kosmicznych nie musi być sterylnych, np. teleskop do badania odległych planet czy poszukiwania planetoid powstaje w halach, gdzie inżynierowie noszą kombinezony („bunny suits”). Jeden zabłąkany pyłek czy kilka bakterii nie zniweczy takich misji. Jeśli jednak chcemy zbudować łazik, który ma szukać pozaziemskich mikrobów, clean room musi być idealnie sterylny. Astronauci również nie powinni latać w kosmos z bakteriami, grzybami czy wirusami. Są na to różne sposoby: filtry powietrza nieustannie wychwytują brud i kurz, a nieco wyższe ciśnienie sprawia, że powietrze zawsze wypływa na zewnątrz, a nie napływa do środka clean roomu. Do sterylizacji używa się: płynów biobójczych, promieniowania UV, promieniowania radioaktywnego i toksycznych gazów. Długie okresy podgrzewania do temperatury powyżej 100 st. Celsjusza usuwają mikroskopijne siedliska wilgoci. Mimo tych wysiłków, część mikrobów wciąż potrafi uniknąć śmierci. Jak bakterie oszukują naukowców? Środowisko clean roomów może wręcz zachęcać mikroby do wykształcania nowych sposobów przetrwania. Dlatego agencje kosmiczne regularnie to monitorują, umieszczając próbki w pożywkach, by sprawdzić, czy jakiekolwiek organizmy zaczną się namnażać. Próbki sprawdza się też pod kątem nieaktywnych lub martwych mikroorganizmów. W ostatnich latach w halach NASA i ESA znaleziono setki gatunków bakterii, w tym wiele wcześniej nieznanych nauce. Tylko w tym roku naukowcy zidentyfikowali 26 nowych bakterii. Mikroby znaleziono nawet na zewnętrznej powierzchni Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, wystawione na ekstremalne środowisko kosmosu. Niektóre bakterie przetrwały żywiąc się środkami, które miały je niszczyć. Inne wytwarzają przetrwalniki – twarde struktury działające jak pancerze. W formie przetrwalników bakterie mogą trwać przez miliony lat, dopóki nie znajdą odpowiednich warunków do przebudzenia. Ale niektóre „uśpione” bakterie pozostają nieaktywne nawet po podaniu im pożywki. Taki wariant uśpienia sprawia, że pozostają niewykryte – nie namnażają się w szalkach Petriego. A to poważny problem. T. phoenicis należy właśnie do tej kategorii. Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii W 2007 roku inżynierowie przygotowujący lądownik Mars Phoenix pobrali próbki z podłogi sali montażowej w Centrum Kosmicznym Kennedy’ego na Florydzie. Dzięki tym wymazom wykryli T. phoenicis. Nie tylko w ośrodku Kennedy’ego – także w clean roomie Europejskiej Agencji Kosmicznej w Gujanie Francuskiej, oddalonym o tysiące kilometrów. Był to pierwszy taki przypadek. Naukowcy najpierw zbadali genom bakterii w poszukiwaniu wskazówek, jak przeżyła procedury sterylizacji. Odkryli, że posiada gen kodujący tzw. białko Rpf, odpowiedzialne za „wybudzanie” drobnoustrojów z uśpienia. Ale samo posiadanie tego genu nie znaczy, że bakteria z niego korzysta. Aby to sprawdzić, naukowcy pozbawili T. phoenicis wszelkich składników odżywczych i odwodnili ją aż do wysuszenia. Błyskawicznie weszła w stan uśpienia. W wielu przypadkach bakterie nie wychodziły z uśpienia i nie odrastały po podaniu pożywki. Czasem komórki w końcu rosły w pożywkach, ale zajmowało to kilka dni. Wszystko zmieniało się w obecności białka Rpf – bakterie budziły się. Rpf wydziela wiele bakterii, w tym jeden powszechny gatunek żyjący na ludzkiej skórze. Ponieważ Rpf jest tak wszechobecny, każda T. phoenicis przyczepiona do superczystego statku kosmicznego nie miałaby problemu z przebudzeniem się i ucztowaniem po długim okresie uśpienia. Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Czy uśpienie pozwoliłoby przetrwać T. phoenicis w kosmosie? To możliwe, choć mało prawdopodobne. Lądownik Phoenix już dawno opuścił Ziemię, by szukać śladów dawnej wody i związków organicznych na Marsie. Szanse bakterii na przetrwanie na powierzchni Czerwonej Planety są mniejsze niż w kosmosie i clean roomach. T. Phoenicis to ostrzeżenie nie tylko dla sektora kosmicznego, ale dla wszelkich clean roomów – od laboratoriów rolniczych i związanych z produkcją żywności, po zakłady farmaceutyczne i szpitale. – Uśpienie ma konsekwencje nie tylko dla kosmosu, ale też dla ludzi tu, na Ziemi – mówi Tirumalai. Bakterie chorobotwórcze zdolne wejść w tryb uśpienia, mogłyby narobić ogromnych szkód. Na razie naukowcy ich nie wykryli – ale przecież one słyną właśnie z niewykrywalności! Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Badanie wskazuje na konieczność częstszego testowania pod kątem śladów zamaskowanych mikrobów. Innym, bardziej przewrotnym sposobem namierzenia podstępnych bakterii jest niedopuszczenie, by w ogóle zasnęły. Białko Rpf wybudza T. phoenicis, co pozwala ją wykryć i łatwo zabić. Trzeba teraz odkryć „klucze” do wybudzania kolejnych gatunków bakterii. Krótkie loty w kosmos raczej nie są zagrożone; w końcu astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie zapadali dotąd na poważne choroby zakaźne. Podczas długotrwałych misji załogowych na Księżyc lub Marsa astronauci przejdą długie okresy kwarantanny. To pozwoli wykryć wszelkie ukryte choroby zakaźne. Nie oznacza to jednak, że w samych statkach nie będą na nich czekać poukrywane mikroby. Uśpienie to też nie jedyny sposób, w jaki mikroorganizmy mogą unikać wykrycia. Naukowcy niedawno poddali niektóre bakterie warunkom podobnym do marsjańskich i odkryli, że zmienia to ich kształty i zachowania. Wykazano również, że podróże kosmiczne potrafią zdezorientować układ odpornościowy astronautów. A połączenie tych dwóch zjawisk może być bardzo groźne. Każdy, kto liczy na trwałą ludzką obecność na Księżycu czy Marsie, powinien liczyć się z bakteriami. Pozaziemska baza będzie potrzebowała jedzenia – A jeśli przywieziesz rośliny, przywieziesz całą masę mikrobów – mówą naukowcy. Oby były to te „przyjazne”. Źródło: National Geographic
Załogowa misja księżycowa Artemis 2 coraz bliżej startu. Nowi lunonauci są gotowi na każdy scenariusz
Niemal trzy lata po pierwszym starcie nowej rakiety księżycowej SLS, która wyniosła w kierunku Srebrnego Globu pusty załogowy statek Orion, czyli misji Artemis 1, na horyzoncie majaczy Artemis 2. Czworo amerykańskich astronautów za pięć miesięcy okrąży Księżyc wybierając się dalej, niż jakikolwiek inny człowiek. Jak wyglądają przygotowania do startu?
Dokładnie 5 lutego 2026 roku z Kennedy Space Center na Florydzie rakieta Space Launch System (SLS) wyniesie na orbitę ziemską amerykańsko-europejski statek załogowy Orion. Czworo astronautów misji nadało mu imię „Integrity”, co w tym wypadku należy tłumaczyć jako uczciwość/nieskazitelność. Zdaniem samych astronautów misji Artemis 2 Orion jest symbolem niezawodności i wytrzymałości konstrukcji oraz wartości moralnych, które NASA łączy z misją. Dalej niż Apollo 13 Faktycznie należy mieć nadzieję, że dowódca Reid Wiseman, pilot Victor Glover, specjaliści misji Christina Koch oraz Jeremy Hensen, będą mogli w pełni polegać na swoim statku. Tym bardziej, że poleci on nawet dalej niż misja Apollo 13, która ze względu na eksplozję zbiornika tlenu statku nie mogła wykonać lądowania – była zmuszona okrążyć Księżyc i wrócić do domu. Aby tego dokonać, astronauci musieli oddalić się od Ziemi na 400 171 km. Ten rekord nie został pobity do dziś. Może tego dokonać dopiero Artemis 2, które ma oddalić się od Ziemi na 414 tysięcy km. Oczywiście, jeśli wszystko pójdzie dobrze. Ceremonia nadania imienia statkowi z serii Orion miała miejsce 24 września w Centrum Kosmicznym Johnsona. Był to też dobry moment, by po kilku latach od ogłoszenia składu załogi, spotkać się z astronautami Artemis 2. Dowódca Artemis 2 Reid Wiseman powiedział dziennikarzom: – Chcemy polecieć na Księżyc – to nasz cel – ale to jest misja testowa i jesteśmy gotowi na każdy scenariusz, gdy znajdziemy się ponad 400 000 kilometrów od Ziemi. Wiemy, że będzie to niesamowite przeżycie. Gotowi na wszystko Odnosząc się do pytania, czy misja po wielu przesunięciach faktycznie wystartuje w lutym przyszłego roku, powiedział: – Wystartujemy, gdy pojazd będzie gotowy, gdy zespół będzie gotowy. Wykonamy tę misję najlepiej, jak potrafimy. Przypomnijmy, że misja potrwa 10 dni – załoga okrąży Księżyc i wróci na Ziemię. Ma to być jedynie wstęp do kolejnego etapu – Artemis 3, pierwszego lądowania astronautów na Księżycu w ramach nowego programu NASA. Lądowania, które ma nastąpić przynajmniej 55 lat po ostatnim lądowaniu na Srebrnym Globie programu Apollo. Victor Glover przyznał, że stara się nie myśleć o „wielkiej historii”, w jaką ma wpisać się pilotowana przez niego misja. Jak na znakomitego pilota wojskowego przystało, zamierza skupić się na pracy, a nie na implikacjach Artemis 2. W podobnym tonie wypowiadała się Christina Koch, pierwsza kobieta w programach księżycowych. Jej zdaniem najważniejsza jest nauka i solidne przygotowanie się do wyprawy, a nie zaliczanie „historycznych chwil” i bicie rekordów. Natomiast pierwszy Kanadyjczyk programu księżycowego Jeremy Hansen powiedział: – Bycie członkiem tej załogi i tej misji jest absolutnym przywilejem. Artemis 2 to coś więcej niż powrót na Księżyc – to dążenie do doskonałości. Nowy wyścig kosmiczny Ale za tymi mądrymi słowami kryje się coś jeszcze. Coś, co w rozmowie z dziennikarzami wyjawił pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy. – Artemis jest kluczowy dla utrzymania przewagi USA w nowym wyścigu kosmicznym z Chinami. Nie pozwolimy, żeby to Chiny pierwsze wróciły na Księżyc. Bo tak, jak program Apollo miał utrzeć nosa kosmicznej potędze Związku Radzieckiego, tak Artemis ma pokazać prężnie rozwijającym się Chinom, że w kosmosie są wciąż na drugim miejscu. Kłopot w tym, że NASA nie może liczyć na finansowanie, jakie miała w okresie Apollo. I nawet dramatyczne cięcia w naukowej dywizji agencji, które miały przyczynić się m.in. do zwiększenia finansowania programów księżycowych i marsjańskich, mogą nie pomóc. Tym bardziej, że opóźnienia w budowie rakiety SLS i sama konstrukcja nawiązująca do serii Saturn oraz do wahadłowców kosmicznych, mocno odbiega od współczesnych standardów budowania rakiet. Kto wie, czy koniem pociągowym programu Artemis nie zostanie przypadkiem dopracowywany właśnie StarShip – SuperHeavy. Ale o tym przekonamy się dopiero za kilka lat. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowi astronauci wybrani. NASA stawia na kobiety
Specjaliści z zakresu nauk ścisłych i piloci testowi – głównie z tych dwóch grup wybrano nowych astronautów NASA. Po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość wśród nowych rekrutów. Do 24 Korpusu Astronautów zakwalifikowano ich aż 6.
W poniedziałek 22 września 2025 roku NASA przedstawiła światu grupę 10 nowych kandydatów na astronautów, wyłonionych w wyniku wieloetapowej selekcji. Do konkursu zgłosiło się ponad osiem tysięcy osób z całych Stanów Zjednoczonych. Jakie warunki należy spełnić, by znaleźć się wśród szczęśliwców, którzy będą mieli szansę polecieć na Księżyc, a kto wie, może również na Marsa? Co robić, by zostać astronautą NASA? Podstawowym warunkiem jest obywatelstwo USA. Od tej zasady nie ma odstępstw. Konieczny jest też tytuł magistra w dziedzinie STEM — inżynierii, naukach biologicznych, naukach fizycznych, informatyce lub matematyce. W dodatku tytuł taki musiał zostać uzyskany w jednej z akredytowanej przez NASA instytucji. Dalej robi się ciut trudniej. Wymagane trzy lata doświadczenia zawodowego nie wydają się problemem, jednak w przypadku pilotów mowa jest już o minimum 1000 godzin w roli dowódcy (Pilot-in-Command), z czego co najmniej 850 godzin na odrzutowcach o wysokich osiągach. W przypadku lekarzy czas rezydentury może zostać zaliczony do wymaganego doświadczenia. Poza tym należy przejść przez sito różnorodnych badań lekarskich mających wykazać, czy przyszły astronauta podoła fizycznie długookresowym misjom. Dziesięcioro wybrańców Kim są ci, którym udało się przejść szczegółową rekrutację, pokonać tysiące kandydatów i trafić do 24 Korpusu Astronautów? Oto oni: Ben Bailey, 38 lat, starszy chorąży sztabowy U.S. Army. Dyplomowany inżynier mechanik Uniwersytetu Wirginii. Absolwent U.S. Naval Test Pilot School, ma na swoim koncie ponad 2000 godzin lotu. Jest specjalistą testującym nowe technologie w śmigłowcach UH-60 Black Hawk i CH-47F Chinook. Lauren Edgar, 40 lat, geolożka z doktoratem uzyskanym na Caltech. Zastępczyni głównego badacza zespołu geologii Artemis III. Przez ponad 17 lat wspierała misje łazików marsjańskich. Pracowała również w U.S. Geological Survey. Adam Fuhrmann, 35 lat, major, U.S. Air Force. Jest inżynierem lotniczym i absolwentem MIT. Ma za sobą ponad 2100 godzin lotu, w tym 400 godzin bojowych. Pilot myśliwców F-16 i F-35. Piastował stanowisko dyrektora operacyjnego jednostki testowej USAF. Cameron Jones, 35 lat, major, U.S. Air Force. Inżynier lotniczy, absolwent U.S. Air Force Test Pilot School i Weapons School. Ponad 1600 godzin lotu, głównie na F-22 Raptor. Pracował jako stypendysta akademicki w DARPA. Yuri Kubo, 40 lat. Inżynier elektryk, absolwent Purdue. Przez 12 lat pracował w SpaceX, w tym jako dyrektor startów Falcon 9. Wcześniej był praktykantem w NASA Johnson. Ostatnio piastował stanowisko wiceprezesa ds. inżynierii w Electric Hydrogen. Rebecca Lawler, 38 lat. Była pilotka marynarki wojennej i testów eksperymentalnych, z ponad 2800 godzin lotu na koncie. Absolwentka Akademii Marynarki Wojennej i Uniwersytetu Johna Hopkinsa. Latała m.in. jako „hurricane hunter” dla Narodowej Administracji ds. Oceanów i Atmosfery (NOAA). Ostatnio pilotka testowa w United Airlines. Anna Menon, 39 lat. Matematyczka i inżynierka biomedyczna. Pracowała w Mission Control NASA. W 2024 poleciała w kosmos jako specjalistka misji na pokładzie Polaris Dawn (SpaceX), uczestniczyła również w pierwszym komercyjnym spacerze kosmicznym. Imelda Muller, 34 lata. Lekarka, była porucznik marynarki i lekarz medycyny podwodnej. Absolwentka neurobiologii i medycyny. Doświadczenie m.in. w NASA Neutral Buoyancy Laboratory. Erin Overcash, 34 lata, komandor podporucznik, U.S. Navy. Inżynierka lotnicza, magister bioastronautyki. Pilotka Super Hornetów F/A-18E/F, ponad 1300 godzin lotu, 249 lądowań na lotniskowcach. Trenerka rugby w programie olimpijskim Marynarki. Katherine Spies, 43 lata. Inżynierka chemiczna i projektowa. Była pilotka śmigłowców szturmowych AH-1 w USMC i testów eksperymentalnych, ponad 2000 godzin lotu. Ostatnio dyrektorka ds. testów w Gulfstream Aerospace. Na początek: dwuletnie szkolenie Grupa ma teraz przed sobą prawie dwuletnie szkolenie. Dopiero jego przejście pozwoli uzyskać kwalifikacje do przydzielenia im odpowiednich lotów kosmicznych. Program obejmuje instruktaż i rozwijanie umiejętności prowadzenia skomplikowanych operacji na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, w misjach Artemis na Księżyc i dalej. Szkolenie obejmuje m.in. robotykę, przetrwanie na lądzie i w wodzie, geologię, języki obce, medycynę kosmiczną i fizjologię, a także symulowane spacery kosmiczne i loty na samolotach wysokiej wydajności. Nowi astronauci mają wspierać przyszłe misje naukowe i eksploracyjne na niskiej orbicie okołoziemskiej, a także na Księżycu i Marsie. Przed nowymi astronautami złota era ekploracji Pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy powitał nowy korpus astronautów podczas ceremonii w Centrum Kosmicznym Johnsona w Houston podkreślając, że „razem otworzymy Złotą Erę eksploracji”. Przypomniał również, że nowa grupa dołączyła do 360 astronautów NASA zrekrutowanych od powstania agencji. Jednak, w odróżnieniu od pierwszych dekad amerykańskiej eksploracji, po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość grupy. Źródło: NASA Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.[/highlight-box]
Rusza przełomowa misja kosmiczna IMAP. Na pokładzie sondy NASA jest polski instrument badawczy
Już w środę z Kennedy Space Center na Florydzie wystartuje rakieta Falcon 9, na pokładzie której znajdują się trzy satelity. Wśród nich ważąca 900 kg sonda heliosferyczna NASA IMAP, na której zainstalowany jest pierwszy w historii całkowicie polski instrument badawczy przygotowany na misję NASA. Mowa o GLOWS, fotometrze, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze.
Zaprojektowany i zbudowany całkowicie w Polsce eksperyment i instrument badawczy GLOWS (GLObal solar Wind Structure) ma rejestrować heliosferyczną poświatę wodoru, która może wiele powiedzieć o samej heliosferze i wietrze słonecznym. A chociaż powyższy opis brzmi stosunkowo prosto, jest to wyjątkowo zaawansowane urządzenie, z którego dane mogą odpowiedzieć na szereg podstawowych pytań dotyczących Słońca i generowanego przez niego wiatru słonecznego. GLOWS zbada heliosferę GLOWS jest fotometrem, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze. Jest to rozciągająca się na miliardy kilometrów w przestrzeni kosmicznej bańka. Stanowi niewidzialną granicę wokół naszego Układu Słonecznego, którą tworzą oddziaływania pomiędzy nieustannym strumieniem energetycznych cząstek ze Słońca, a materią znajdującą się pomiędzy gwiazdami — ośrodkiem międzygwiazdowym. Do tej pory tylko dwa statki kosmiczne przekroczyły granicę heliosfery, czyli tzw. heliopauzę. Były to dwie najbardziej kultowe sondy kosmiczne w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu: Voyager 1 i Voyager 2. Pierwsza z sonda przekroczyła heliopauzę 25 sierpnia 2012 r., natomiast Voyager 2 uczynił to samo 5 listopada 2018 r. W tej chwili znajdują się w obszarze międzygwiezdnym. Voyager 1 jest w odległości około 168,49 AU (jednostek astronomicznych) od Słońca, a jego bliźniak z numerem 2 – około 140,45 AU od Słońca. Misja IMAP Jednak IMAP nie podąży śladem Voyagerów. Będzie badał całą olbrzymią heliosferę z jednego miejsca – oddalonego o 1,5 miliona kilometrów od Ziemi z tzw. punktu L1. Jest to jeden z tzw. punktów libracyjnych Lagrange’a, czyli miejsce w przestrzeni między Ziemią a Słońcem, gdzie siły grawitacyjne obu ciał oraz siła odśrodkowa równoważą się tak, że obiekt umieszczony w tym punkcie pozostaje w stałym położeniu względem Ziemi i Słońca. Jest to też miejsce, w którym pracują misje solarne SOHO i DSCOVR. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-heliosferyczna-nasa-imap-jest-gotowa-do-integracji-w-misji-biora-udzial-polacy-ryc-nasa-princeton-johns-hopkins-apl-josh-diaz-a3cc1e5.jpg" width="1024" height="522" alt="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" title="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" /> Dlaczego obserwacje prowadzone z jednego miejsca są w tym przypadku lepsze? Tę kwestię wyjaśnił nam sam prof. David John McComas z Uniwersytetu Princeton, kierownik misji IMAP. – Trudno wyobrazić sobie statek kosmiczny, który okrążałby cały wielki heliosferyczny bąbel. Gdybyśmy chcieli wysłać sondę śladami Voyagerów, zebrałaby dane tylko z jednego miejsca. Prowadząc badania z punktu L1 możemy badać całą heliosferę. A właśnie na tym nam najbardziej zależy – wyjaśnił badacz. Udział Polaków w misji Dodał również, że udział polskiego zespołu z Centrum Badań Kosmicznych PAN w misji jest wynikiem jego znakomitej pracy wcześniejszej misji heliosferycznej IBEX. – Wówczas, m.in. dzięki współpracy z zespołem z CBK PAN odkryliśmy tzw. wstęgę IBEX. Jest to pas zwiększonej emisji energetycznych neutralnych atomów (ENA – Energetic Neutral Atoms), który otacza całe niebo niczym łuk. W danych IBEX widać ten pas jako wąską strefę, w której dociera znacznie więcej cząstek niż w innych kierunkach – wyjaśnia ekspert. Dlatego gdy prof. McComas rozważał kolejną misję, zaprosił do niej polskich naukowców i inżynierów z CBK PAN. Polski instytut przygotował eksperyment, niezbędne do jego wykonania urządzenie, a następnie będzie analizował pochodzące z niego dane. Kierownikiem projektu GLOWS jest dr hab. Maciej Bzowski. Co ważne, całość została sfinansowana z budżetu państwa w dyspozycji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na podstawie umowy zlecenia zadania dla CBK PAN, po wcześniejszym zawarciu przez Ministra umowy z NASA. Ministerstwo wyłożyło na ten cel ponad 20 milionów złotych. Start misji IMAP zaplanowany jest na 24 września, o godz. 13:32 czasu polskiego z platformy 39A w Kennedy Space Center na Florydzie. Start można śledzić na oficjalnym kanale YT NASA: View oEmbed on the source website Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten lek może wywołać hibernację u ludzi. Naukowcy są coraz bliżej sukcesu
Hibernacja ludzi mogłaby zmienić wszystko – od leczenia udarów po podróże na Marsa. Brzmi jak science fiction? Naukowcy są coraz bliżej przekształcenia jej w rzeczywistość.
Spis treści: Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Fizjologiczne supermoce torporu Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Poszukiwanie leku wywołującego hibernację Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? Co przed nami? Potencjał większy niż loty na Marsa? Etapy badań: od myszy do człowieka Sen o przyszłości, który może się spełnić Wprowadzenie ludzi w „tryb uśpienia” to pomysł rodem z science fiction. Jest jednak znacznie bliżej rzeczywistości, niż mogłoby się wydawać. Badany zapadł w to, co lekarz Clifton Callaway nazywa „półmrocznym snem”. Po 18 godzinach od podania leku, który tłumił naturalne dreszcze, jego temperatura wewnętrzna spadła z 37°C do 35°C. Zwolniło tętno i obniżyło się ciśnienie krwi. Metabolizm – a wraz z nim zapotrzebowanie na substancje odżywcze, tlen i usuwanie dwutlenku węgla – zmalał o 20 procent. Mężczyzna wciąż jednak potrafił wstać z łóżka, doczłapać do łazienki, by opróżnić pęcherz, a gdy był głodny, zadzwonić dzwonkiem po jedzenie lub napój. Ominęła go więc konieczność zakładania cewnika i wenflonu, a jednocześnie zachował zdolność reakcji. Był jednym z pięciu wyjątkowo sprawnych ochotników w wieku od 21 do 54 lat. Drzemali po cichu w półmroku – jakby byli astronautami na dziewięciomiesięcznej wyprawie na Marsa. NASA zleciła Callawayowi, specjaliście od opieki kardiologicznej i hipotermii indukowanej, opracowanie prostego sposobu wprowadzenia człowieka w stan naśladujący kluczowe cechy hibernacji, bez respiratora i bez unieruchamiających leków. Umiarkowane dawkowanie deksmedetomidyny okazało się strzałem w dziesiątkę. – Był oszołomiony, senny, ale w razie potrzeby mógł zadziałać w sytuacji awaryjnej. Jak niedźwiedź – mówi dziś Callaway. Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Hibernujący ludzie to klasyka filmów o podróżach kosmicznych. W „2001: Odysei kosmicznej” HAL 9000 odłącza część pasażerów od podtrzymywania życia, a w „Pasażerach” Chris Pratt budzi Jennifer Lawrence za wcześnie z samotności. NASA ma jednak realne ambicje, by wysłać astronautów na Marsa już w latach 30. XXI wieku. Wprowadzenie ludzi w stan hibernacji naprawdę mogłoby być kluczem do tego celu, dlatego zarówno NASA, jak i Europejska Agencja Kosmiczna finansują badania podobne do tych Callawaya. „Niedźwiedzi” tryb mógłby w teorii pozwolić przespać monotonię długiej podróży i ograniczyć konflikty na pokładzie. Spowolniony metabolizm zmniejszyłby ładunek: potrzeba byłaby mniejsza ilość jedzenia i tlenu, a więc i paliwa. Naukowcy sprawdzają nawet, czy spowolnienie metabolizmu łagodzi zdrowotne skutki szkodliwego promieniowania. W przestrzeni kosmicznej jest ono nawet 200 razy silniejsze niż na Ziemi. – W misjach załogowych na Marsa promieniowanie to wielki hamulec – mówi Angelique Van Ombergen, szefowa badań eksploracyjnych w ESA. Naukowcy nie badają hibernacji wyłącznie po to, by wysyłać astronautów coraz dalej. Jej fizjologiczne „supermoce” mogą uratować niezliczone ludzkie życia na Ziemi. Warunkiem jest rozszyfrowanie tajemniczych, molekularnych zmian, które przełączają zwierzęta w stan hibernacji – torporu – i wyprowadzają je z niego. To cudownie odwracalny stan odrętwienia: skrajna ospałość, obniżona temperatura i przemiana materii oraz cały pakiet niezwykłych zmian. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-222908-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-66c72a9.png" width="1289" height="860" alt="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." title="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." /> Fizjologiczne supermoce torporu – To dobrze znana zasada – wyjaśnia Callaway. – W niskich temperaturach, jak u hibernujących zwierząt, organizm dłużej i lepiej znosi niedotlenienie i niedokrwienie. Ale dlaczego? Czemu mięśnie niedźwiedzi nie zanikają podczas snu zimowego? Dlaczego ich krew nie krzepnie? Co uruchamia cały proces? W poszukiwaniu odpowiedzi naukowcy są coraz bliżej najśmielszego odkrycia: centralnego „przełącznika” w mózgu hibernujących zwierząt, który naraz aktywuje rozmaite, korzystne zjawiska hibernacji. Naśladowanie niższej temperatury ciała niedźwiedzi mogłoby na przykład zmniejszać urazy reperfuzyjne. To często dewastujące uszkodzenia powstające po zatrzymaniu krążenia, gdy do niedotlenionych tkanek wraca krew, wywołując stan zapalny, stres oksydacyjny i śmierć komórek. Schłodzenie mogłoby też wydłużyć wąskie okno czasowe, w którym lekarze mają szansę skutecznie leczyć udary i zawały. Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Jaśniejsze zrozumienie, jak niedźwiedzie zachowują masę mięśniową i włączają/wyłączają insulinooporność, przyniosłoby inne korzyści. Mogłoby pomóc w terapii otyłości i cukrzycy. Pacjenci na OIOM-ie potrafią stracić ponad 10 procent masy mięśni już w ciągu tygodnia. Czy wywołana hibernacja zdołałaby ten spadek zatrzymać, a może nawet odwrócić? Odpowiedzi naukowcy szukają nie tylko u niedźwiedzi. Zespół z Colorado State University bada, jak suseł potrafi błyskawicznie się utuczyć, a tuż przed hibernacją „wyłączyć” apetyt. To trop w walce z otyłością. Badacze z UCLA, analizując geny świstaków wykazali niedawno, że ich „wiek epigenetyczny” podczas siedmiu–ośmiu miesięcy snu zimowego „praktycznie się zatrzymuje”. W Niemczech eksperci sprawdzają, jak nietoperze utrzymują krążenie w niskich temperaturach – z myślą o zastosowaniu u ludzi. A biolodzy z University of Alaska Fairbanks badają susła arktycznego, który potrafi obniżyć temperaturę ciała nawet do ok. minus 4°C, zwolnić tętno do pięciu uderzeń na minutę i przetrwać osiem miesięcy w mrozie. Ich celem jest opracowanie „mimetyku hibernacji” – leku, który pozwoli klinicystom natychmiast wprowadzić człowieka w bezpieczny stan hibernacyjny. Bez długiego przygotowania. W małym szpitalu bez zaawansowanego sprzętu, a nawet w karetce pędzącej ulicami. Taki lek od razu przyhamowałby metabolizm komórkowy, spowolnił śmierć komórek i uruchomił cały zestaw procesów znanych z hibernacji. Eksperyment Callawaya z „półmrocznym snem” pokazuje, co być może będzie możliwe. Praktyka laboratoryjna to jednak nie to samo, co dzika przyroda. Niedźwiedzie nie potrzebują leków, by ułożyć się do zimowego snu. Mają naturalny „wyłącznik torporu”, uruchamiany mechanizmem, którego jeszcze nie rozumiemy. A jednak niedźwiedzie są dla nas dobrym punktem odniesienia. Są znacznie bliższe nam rozmiarem niż gryzonie. Co ważne, spadek temperatury ich ciała w głębokim śnie mieści się w zakresie, jaki człowiek jest w stanie przeżyć. Pewnego jasnego, marcowego popołudnia biolog Heiko Jansen stał przy ogrodzonym wybiegu w Bear Research, Education and Conservation Center Washington State University w Pullman. Obserwował, jak kudłata, ważąca około 136 kg niedźwiedzica grizzly o imieniu Kio z trudem przeżuwa piankę marshmallow. Poza solidnym „efektem łóżkowej fryzury” i powolnym tempem żucia niewiele zdradzało, że ten potężny, rozczochrany drapieżnik z 10-centymetrowymi pazurami przechodzi głęboką przemianę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223144-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-1c9b756.png" width="1288" height="856" alt="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." title="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." /> Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Z zewnątrz metabolizm Kio nie wygląda na coś, co da się przełożyć na człowieka. Dziesięć dni wcześniej wstała z posłania ze słomy i zaczęła powoli rozprawiać się z ucztą: karmą dla niedźwiedzi, jabłkami, łosiowymi kośćmi i mięsem. To był jej pierwszy posiłek od pięciu miesięcy. Ślinianki pracowały jeszcze ospale. Potem wydaliła „korek kałowy” – mieszaninę resztek roślin, zeschniętych odchodów, martwych komórek i sierści, która zalegała w dolnym odcinku jelita. Te trzy czynności – wstać, zjeść, wydalić korek – najwyraźniej przełączyły w jej komórkach serię mikroskopijnych „genetycznych przełączników”, powoli odwracając cały szereg osobliwych cykli biologicznych aktywowanych zimą. Metabolizm Kio, działający dotąd na jednej czwartej normalnej prędkości, przyspieszył. Do czasu zjedzenia pianki podwoił się z okładem. Jej temperatura wewnętrzna, utrzymująca się o ok. 6–7°C poniżej normy, zaczęła rosnąć. Dwie z czterech jam serca, które zimą niemal „przymykały się”, znów weszły do gry. Komórki tłuszczowe, przez miesiące oporne na insulinę – hormon sygnalizujący, kiedy wchłaniać cukier – zaczęły na nią reagować. Wrócił też apetyt, którego wcześniej nie było. Zimą Kio przestała jeść. Jej jelita przeszły w stan „zawieszenia”, ślinianki zamknęły produkcję, a organizm przeszedł na zasilanie własną tkanką tłuszczową. W ciągu kolejnych miesięcy spaliła około 20 procent masy ciała, czyli mniej więcej 32 kg. By to ułatwić, jej organizm stał się insulinooporny. U hibernujących zwierząt to zjawisko korzystne. U ludzi insulinooporność często prowadzi do cukrzycy – co jest oczywiście złe. Niedźwiedzie potrafią taką oporność włączać i wyłączać zależnie od pory roku, bez szkód zdrowotnych. Gdybyśmy zrozumieli jak, może nauczyliśmy się robić to samo? Impuls do tego kierunku badań przyszedł w 2018 roku, gdy kanadyjski zespół opublikował pierwszy kompletny genom grizzly. Rok później Jansen kierował pracami, w których zastosowano sekwencjonowanie RNA. Zespół identyfikował geny aktywne w próbkach mięśni, tkanki tłuszczowej i wątroby przed, w trakcie i po hibernacji. Zmiany sezonowe wykryto w ponad 10 000 z 30 723 genów grizzly. Teraz, by rozszyfrować włączanie/wyłączanie insulinooporności, Jansen pozyskuje komórki macierzyste z krwi niedźwiedzi w różnych porach roku. Metodycznie wycisza pojedyncze geny i hoduje w szalkach kolonie adipocytów, by sprawdzić, co się dzieje. – Nie twierdzimy, że znajdziemy coś, co odwróci cukrzycę – zastrzega Jansen. – Ale patrząc na układ modelowy, na komórki, które zmieniają wrażliwość, możemy zacząć składać wskazówki w całość. Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Funkcje serca Kio mogą też podsunąć pomysły na leczenie zaburzeń krzepnięcia u ludzi. W trakcie hibernacji jej tętno spadło z 80–100 uderzeń na minutę do około 10. U człowieka groziłoby to zakrzepami i udarem. – Gdyby stało się to nam, bylibyśmy martwi – mówi Jansen. Tymczasem u hibernujących niedźwiedzi równie drastycznie spada liczba płytek krwi odpowiedzialnych za krzepnięcie. Jednak to zdolność Kio do utrzymania mięśni zaintrygowała badaczy najmocniej. W przeciwieństwie do ludzi, którzy już po tygodniu bezruchu tracą wyraźnie masę mięśniową, Kio wstała z legowiska tak sprawna, jakby całą zimę goniła za wiewiórkami. Na Alasce badacze Vadim Fedorov i Anna Goropashnaya próbują rozgryźć ten fenomen i sprawdzić hipotezę, że człowiek też mógłby go wykorzystać. Para rosyjskich naukowców specjalizuje się w genetyce ewolucyjnej w Institute of Arctic Biology Uniwersytetu Alaski w Fairbanks. Gdy prawie 20 lat temu zaczęli analizować wzorce ekspresji genów w próbkach tkanek czarnych niedźwiedzi trzymanych w niewoli, wyniki ich zaskoczyły. Z założenia, skoro niedźwiedzie w hibernacji nie jedzą i spowalniają metabolizm, aktywność genów odpowiedzialnych za budowę mięśni powinna spaść, by oszczędzać energię. Stało się odwrotnie. Geny były co najmniej równie aktywne, a nawet zdawały się przyspieszać. – Sprawdzaliśmy to kilka razy – mówi Goropashnaya. – Nie mogliśmy uwierzyć. Fedorov i Goropashnaya nazwali ten proces „kondycjonowaniem mięśni”. Sugeruje on, że hibernujące niedźwiedzie utrzymują, a może nawet regenerują masę mięśniową. Być może poprzez zwiększoną aktywność szlaku mTOR – mechanizmu regulującego wzrost i odnowę tkanek. To właśnie ten szlak pozwala komórkom rozpoznać dostępność składników odżywczych i decyduje, czy rozpocząć „remont” komórki. Gdy jest wyłączony, komórki wchodzą w tryb oszczędzania energii. Gdy działa – regenerują się. W 2021 roku Fedorov opublikował badanie pokazujące, że u niedźwiedzi szlak mTOR jest aktywny nawet zimą. Może to wskazywać, że utrzymanie lub wzrost mięśni u hibernujących zwierząt nie zależy od wysiłku, ale od odrębnego, nieznanego jeszcze mechanizmu. U ludzi mTOR jest jedną z przyczyn insulinooporności. Ale jeśli mechanizm niedźwiedzi dałoby się kontrolować, być może byłby pomocny. – To droga do odtworzenia siły mięśni – mówi Fedorov. – Do pomocy pacjentom unieruchomionym i hospitalizowanym przez długi czas. Poszukiwanie leku wywołującego hibernację W USA i Europie toczą się zaawansowane prace nad znalezieniem leku, który pozwoliłby bezpiecznie i skutecznie wprowadzić człowieka w stan hibernacji. Ekspertka od biochemii Kelly Drew od lat bada, jaką rolę w hibernacji gryzoni odgrywa adenozyna – neuroprzekaźnik regulujący sen, temperaturę ciała i aktywność metaboliczną. Jej zespół z University of Alaska Fairbanks odkrył, że związek chemiczny o nazwie 6-cykloheksyloadenozyna (CHA), naśladujący adenozynę, może wprowadzić susła w głęboki torpor. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223606-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-e281d18.png" width="1285" height="850" alt="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." title="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." /> Jednak skuteczność CHA była uzależniona od pory roku. Latem lek nie działał. Ale gdy gryzonie zbliżały się do zimy – i tylko wtedy – jego podanie miało efekt torporu. Sugeruje to, że same neuroprzekaźniki nie wystarczą. Istnieje sezonowy „przełącznik”, który aktywuje stan hibernacji – i to jego działanie należałoby naśladować. W 2022 roku Drew wraz z zespołem potwierdziła, że podanie CHA poza sezonem zimowym powoduje reakcję jedynie u osobników „w gotowości torporowej”. Podobnie zadziałała inna substancja – N6-cykloheksyladenozyno-5’-mono-fosforan (CFA). Równolegle inny badacz, Domenico Tupone, sprawdzał na szczurach, czy można aktywować „torpor”, manipulując określoną grupą neuronów w mózgu – nawet u zwierząt, które nie hibernują naturalnie. W badaniu z 2019 roku Tupone pokazał, że aktywacja odpowiednich neuronów w mózgu szczura (który nie hibernuje) może obniżyć temperaturę ciała, zmniejszyć metabolizm i wywołać coś bardzo podobnego do torporu. To był przełom: jeśli można uruchomić hibernację u zwierzęcia, które nie hibernuje – to być może da się to też zrobić u człowieka. W 2024 roku Tupone i jego zespół opublikowali wyniki kolejnego eksperymentu: udało im się zidentyfikować skupisko neuronów w obszarze podwzgórza – konkretnie w VMPeA – które pełniły funkcję „przełącznika torporu”. Gdy je aktywowano, szczury – mimo że to niehibernujące zwierzęta – wchodziły w stan przypominający torpor. Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? – To trochę tak, jakby wszystkie kable już były w ścianie, ale nikt nie wiedział, gdzie znajduje się przełącznik światła – mówi Tupone. Jeśli podobne „okablowanie” istnieje w ludzkim mózgu – być może wystarczy znaleźć odpowiedni przełącznik. Co więcej, Drew i Tupone rozpoczęli wspólne badania nad związkiem między „przełącznikiem neuronowym” a działaniem adenozyny. Ich celem jest stworzenie leku, który będzie działać jak sezonowa aktywacja torporu – bez potrzeby neurochirurgii. Na razie to tylko koncepcja. Ale sama idea zaczyna zyskiwać na popularności. W marcu 2024 roku amerykańska agencja naukowa DARPA ogłosiła nowy program badawczy, mający na celu opracowanie metody tymczasowego „wyłączenia” metabolizmu człowieka – właśnie przez torpor. Co przed nami? Callaway jest ostrożnym optymistą. – To dopiero pierwszy krok – mówi. – Przed nami jeszcze 10–15 lat badań. Ale to bardzo ekscytujące. Jeszcze kilka lat temu brzmiało to jak science fiction. Dziś to już realna perspektywa. – Wciąż uczymy się od natury, od zwierząt, które robią to od milionów lat – dodaje Drew. – One wiedzą, jak to zrobić bezpiecznie. My próbujemy zrozumieć, jak wykorzystać to w medycynie, w kosmosie, a może nawet w codziennym życiu. Prace nad hibernacją ludzi prowadzone są dziś równolegle w wielu krajach: USA, Niemczech, Japonii, Włoszech. Łączą wysiłki lekarzy, biologów molekularnych, fizjologów, genetyków i inżynierów. Wspiera je nie tylko NASA czy ESA, ale też instytuty wojskowe i cywilne fundacje medyczne. Choć pierwsze zastosowania prawdopodobnie pojawią się w intensywnej terapii – np. jako sposób na ochronę mózgu i tkanek w czasie udaru, zawału czy niedotlenienia – to naukowcy nie wykluczają, że z czasem hibernacja może znaleźć zastosowanie także w chirurgii, psychiatrii, leczeniu chorób przewlekłych, a nawet poprawie jakości życia w podeszłym wieku. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-224112-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-9ba1640.png" width="1288" height="859" alt="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" title="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" /> Potencjał większy niż loty na Marsa? Niektórzy eksperci twierdzą, że hibernacja – jeśli zostanie opanowana – może wpłynąć na nasze zdrowie bardziej niż jakakolwiek inna terapia ostatnich dekad. Spowolnienie starzenia? Zatrzymanie postępu choroby Alzheimera? Leczenie nowotworów w fazie głębokiego spoczynku metabolicznego? To nie są już tylko pomysły z książek science fiction. W miarę jak badania posuwają się naprzód, pytanie przestaje brzmieć „czy to możliwe?”, a zaczyna brzmieć: „jak szybko uda się to osiągnąć?” Etapy badań: od myszy do człowieka Obecnie testy skuteczności i bezpieczeństwa leków hibernacyjnych trwają przede wszystkim na zwierzętach – gryzoniach, nietoperzach, niedźwiedziach, czasem naczelnych. Zanim jednak trafią do ludzi, potrzebne będą wieloletnie testy kliniczne, precyzyjne mapowanie mózgu, kontrola wpływu na organy wewnętrzne, immunologię, pamięć, psychikę. Wprowadzenie człowieka w stan hibernacji – nawet na kilka godzin – wymaga kontrolowanej hipotermii, monitorowania wielu parametrów życiowych, zabezpieczenia przed infekcjami i zakrzepami, odpowiedniej diety i nawodnienia. To ogromne wyzwanie technologiczne i medyczne. Ale, jak pokazują eksperymenty Callawaya i postępy zespołów Tupone, Drew i Jansena, kierunek jest obiecujący. W świecie, gdzie czas może decydować o życiu lub śmierci, możliwość jego „spowolnienia” choćby na chwilę może być rewolucją. Sen o przyszłości, który może się spełnić Hibernacja, która do niedawna była zaledwie metaforą z literatury science fiction, dziś coraz częściej pojawia się na poważnych konferencjach medycznych, w grantach badawczych i projektach kosmicznych. To nie jest już tylko opowieść o astronautach zasypiających w kapsule. To realny, naukowy wysiłek zmierzający do tego, by pomóc ludziom przetrwać najtrudniejsze momenty – nie tylko w przestrzeni kosmicznej, ale przede wszystkim tutaj, na Ziemi. Jak mówi Callaway: – Nie musimy wstrzymywać oddechu na 200 lat, jak bohaterowie powieści. Wystarczy, że uda się zyskać kilka godzin, dni, może tygodni. A wtedy – kto wie? Może pewnego dnia obudzimy się na Marsie. Źródło: National Geographic
Tajemniczy „hełm” na Marsie. Co odkrył łazik Perseverance?
Masjański łazik NASA natknął się na intrygującą skałę, która do złudzenia przypomina zardzewiały średniowieczny hełm. To kolejna skała z kolekcji osobliwych form marsjańskich.
Perseverance odkrył tę przedziwną formację skalną 5 sierpnia 2025 r., za pomocą instrumentu Mastcam-Z. Skałę nazwano „Horneflya”. Ma charakterystyczną, chropowatą powierzchnię, która przykuła uwagę naukowców równie mocno co sam kształt. Dlaczego skała wygląda jak hełm? Za teksturę odpowiadają tzw. sferule – kuliste struktury mineralne, które mogą powstawać na wiele sposobów, m.in. w wyniku wietrzenia chemicznego, procesów wulkanicznych lub wytrącania się minerałów. Podobne skały łazik zauważył już wcześniej, m.in. w marcu 2025 r. Jak wyjaśnia David Agle z Jet Proppulsion Laboratory w NASA, nietypowy „kapeluszowy” kształt nie jest aż tak zaskakujący, ponieważ piramidalne formy często powstają na Marsie z powodu erozji wiatrowej. To, co czyni Horneflyę wyjątkową, to fakt, że jest niemal całkowicie złożona ze sferuli, co pozwala wyciągać wnioski o dawnych procesach geologicznych na planecie. Co jeszcze widział Perseverance? Mastcam-Z, czyli zestaw dwóch kamer z możliwością powiększania, umożliwia wykonywanie zdjęć stereo w wysokiej rozdzielczości i pozwala naukowcom dostrzegać obiekty z dużej odległości. Perseverance dzięki niemu ma na koncie już całą galerię skał o dziwnych kształtach, m.in. kamienie przypominające pączki czy awokado oraz niewyjaśnione „zielone plamy”. Pareidolia – jak mózg płata nam figle Tego typu odkrycia wiążą się z dobrze znanym zjawiskiem psychologicznym – pareidolią. To skłonność ludzkiego mózgu do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych formach, np. dostrzeżenia słynnej twarzy na Marsie czy powierzchni Księżyca. Dla naukowców skała-hełm to ważne źródło informacji o przeszłości Czerwonej Planety. Analiza takich struktur pomaga odtwarzać historię klimatu i środowiska Marsa, pokazując rolę wiatru, wody i procesów w skorupie marsjańskiej w kształtowaniu jego powierzchni przez miliardy lat. Obecnie Perseverance bada północną krawędź krateru Jezero, po udanej wspinaczce na grzbiet zwany „Lookout Hill”. Źródło: Science Alert
Zdjęcie Marcina Rosadzińskiego znów doceniła NASA – spektakularne ujęcie „nocy spadających gwiazd”
Polski astrofotograf po raz kolejny zachwycił NASA. Niezwykłe ujęcie przedstawiające rój Perseidów uchwycił w Bieszczadach. Zdjęcie wymagało 6 nocy spędzonych pod gołym niebem.
Spis treści Jak powstało zjawiskowe zdjęcie Perseidów? Osiągnięcia Marcina Rosadzińskiego Światowy poziom polskiej astrofotografii Marcin Rosadziński ponownie został wyróżniony w codziennym konkursie „Astronomy Picture of the Day” (APOD). To niezwykle popularny w środowisku amatorów astronomii i astrofotografii cykl NASA. Polaka wyróżniono za niesamowite ujęcie roju meteorów – Perseidów, zrobione w 2024 roku. Jak powstało zjawiskowe zdjęcie Perseidów? Astrofotograf dokładnie opisuje proces powstawania nagrodzonego zdjęcia na swoim profilu na Instagramie. To jedno zdjęcie wymagało: sześciu nocy spędzonych pod gołym niebem; podróży o długości 1200 km; naświetlenia 3500 klatek; spędzenia 70 godzin na obróbce. Efekt jest spektakularny. Na jednym ujęciu widzimy deszcz ponad setki meteorów „wylatujących” z jednego miejsca na niebie – radiantu – położonego w gwiazdozbiorze Perseusza. Poza tym przez niebo ciągnie się kolorowa wstęga Drogi Mlecznej, która sama mogłaby być bohaterką zdjęcia. Ujęcie powstało w Bieszczadach – okolicy, gdzie można znaleźć najciemniejsze niebo w Polsce, najmniej zanieczyszczone sztucznym światłem. To ulubiony kierunek astronomów-amatorów i astrofotogafów. Marcin Rosadziński zdradza, że pracował nad zdjęciem w okolicy wsi Żerdenka. A tak sam autor w rozmowie z National Geographic opisuje proces powstawania zdjęcia: "Pomysł powstal w mojej głowie na poczatku kwietnia 2024 roku. Wtedy zacząłem przygotowania, tzn zakup odpowiednich obiektywow, poszukiwanie miejsca, testy związane ze stroną techniczną. Pozostało tylko trzymać kciuki za pogodę bo jak wiadomo w Polsce lubi być kapryśna. Ostatecznie pogoda w sierpniu 2024 była idealna. Przez kilka a może nawet kilkanaście dni z rzędu mieliśmy praktycznie czyste niebo i udało mi się to całkowicie wykorzystać. Ostatni etap to praca nad przygotowaniem zdjecia która okazała sie znacznie bardziej skomplikowana i czasochłonna niż przewidywałem. Proces ten zajął mi prawie 70 godzin. Bardzo dużo sie nauczyłem w trakcie tego projektu i nastepnym razem z cała pewnością zajmie mi to mniej czasu" Osiągnięcia Marcina Rosadzińskiego To już czwarty raz, kiedy NASA nagradza Marcina Rosadzińskiego w konkursie APOD. Poza tym w maju tego roku jego zdobył prestiżowy tytuł „Milky Way Photographer of the Year”. Wyróżnienie to przyznawane jest przez portal Capture the Atlas – jeden z najważniejszych na świecie serwisów poświęconych fotografii Drogi Mlecznej. Jest też laureatem konkursów: AstroCamera, nPAE oraz Polskiego Forum Astronomicznego. NASA nagrodziła go także w kategorii AAPOD, czyli „amatorskie astronomiczne zdjęcie dnia”, za ujęcie gwiazdozbioru Oriona nad austriackimi Alpami. Jego zdjęcia są tez regularnie publikowane w czasopismach branżowych „Astronomia” i „Urania”. Z dorobkiem Marcina Rosadzińskiego można zapoznać się na jego stronie - astrodream.pl. Światowy poziom polskiej astrofotografii Ta dziedzina fotografii ma się w Polsce coraz lepiej. Konkurs APOD to dobry wyróżnik jej wysokiego poziomu. Oprócz Marcina Rosadzińskiego niedawno jego laureatką została Marzena Rogozińska. Tytuł zdobywali także inni polscy twórcy: Mariusz Durlej, Antoni Zegarski, Marcin Ślipko, Daniel Koszela, Ireneusz Nowak, Włodzimierz Bubak i Wioleta Gorecka. Źródło: NASA Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Powstał ranking najlepszych atrakcji turystycznych w 2025 roku. Te miejsca trzeba zobaczyć!
Chcesz zaplanować wyjątkową podróż w 2025 roku? Nowy ranking najchętniej odwiedzanych atrakcji pokazuje, które kierunki zachwyciły turystów z całego świata. Te miejsca mogą stać się inspiracją do stworzenia listy podróżniczych marzeń.
Spis treści: Top 3 najlepszych atrakcji turystycznych Ranking najlepszych atrakcji na świecie w 2025 roku Planując podróż, większość turystów w pierwszej kolejności skupia się na najważniejszych atrakcjach danego miejsca. Czasem jednak trudno odróżnić prawdziwe perełki od typowych pułapek turystycznych. Aby ułatwić podróżnym wybór i pomóc im stworzyć listę miejsc wartych odwiedzenia, w ubiegłym tygodniu opublikowano ranking Travelers' Choice Awards 2025. Zestawienie, oparte na milionach recenzji z serwisu Tripadvisor zebranych między 1 kwietnia 2024 r. a 31 marca 2025 r., wskazało najwyżej oceniane atrakcje z całego świata. Najlepsze atrakcje turystyczne w 2025 roku W tegorocznym zestawieniu wśród najpopularniejszych atrakcji świata znalazły się ikoniczne zabytki i miejsca o wyjątkowym znaczeniu historycznym. „Dzięki tak szerokiej ofercie atrakcji turystycznych i wycieczek dostępnych na naszej platformie Tripadvisor pomaga podróżnym odkrywać doświadczenia, które zmieniają podróże w niezapomniane wspomnienia. Niezależnie od tego, czy szukasz adrenaliny, czy wolisz spokojniejsze tempo zwiedzania, wśród tych najwyżej ocenianych miejsc na świecie znajdziesz coś dla siebie” – podkreśliła w oświadczeniu Kristen Dalton, prezes Tripadvisor. Na pierwszym miejscu w rankingu znalazła się Sagrada Familia – monumentalna bazylika, która stała się symbolem Barcelony i jednym z najważniejszych dzieł Antoniego Gaudiego. Jej niezwykła, pełna detali fasada, imponujące witraże i unikatowe wnętrze przyciągają miliony turystów rocznie. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem, aby poznać historię świątyni, jej wieloletnią budowę oraz tajniki niezwykłej symboliki, którą Gaudi w niej ukrył. W okolicy bazyliki nie brakuje również lokalnych targów oraz sklepów z pamiątkami, które pozwalają jeszcze bardziej poczuć klimat tego miejsca. Drugie miejsce w zestawieniu zajęła wieża Eiffla, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie. Z jej platform widokowych rozciąga się zapierająca dech w piersiach panorama Paryża. Warto zarezerwować bilety z wyprzedzeniem – zarówno dla tych, którzy chcą wejść po schodach, jak i dla preferujących szybki wjazd windą na trzy poziomy. Wieża zachwyca nie tylko za dnia, ale także nocą, gdy rozświetlają ją tysiące świateł. Dodatkową atrakcją jest możliwość zarezerwowania stolika w jednej z restauracji znajdujących się w wieży i podziwiania miasta przy wykwintnej kolacji. Podium zamyka Centrum Kosmiczne imienia Johna F. Kennedy’ego NASA na Florydzie – miejsce, w którym historia podboju kosmosu ożywa na wyciągnięcie ręki. Zwiedzający mogą zobaczyć wahadłowiec Atlantis z bliska, przejść się wśród historycznych rakiet w Rocket Garden, czyli „ogrodzie rakietowym” i wziąć udział w interaktywnych wystawach. Niezapomnianym przeżyciem jest również seans w kinie IMAX oraz możliwość spotkania z prawdziwymi astronautami, którzy dzielą się doświadczeniami z misji kosmicznych. A jak prezentuje się pełna lista najciekawszych miejsc? Ranking najlepszych atrakcji na świecie w 2025 roku: Bazylika Sagrada Familia (Barcelona, Hiszpania) Wieża Eiffla (Paryż, Francja) Centrum Kosmiczne imienia Johna F. Kennedy’ego NASA (Merritt Island, Stany Zjednoczone) Luwr (Paryż, Francja) Angkor Wat (Siem Reap, Kambodża) Wielki Mur – odcinek Mutianyu (Pekin, Chiny) Dom Anny Frank (Amsterdam, Holandia) Wielki Meczet Szejka Zajida (Abu Zabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie) Katedra w Mediolanie (Mediolan, Włochy) Plac Hiszpański (Sewilla, Hiszpania) Źródła: USA Today, Tripadvisor Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Polacy podbijają NASA – kolejne zdjęcie zwycięża w cyklu Astronomy Picture of the Day
Polski astrofotograf Ireneusz Nowak zdobył wyróżnienie NASA za zdjęcie przedstawiające Drogę Mleczną, mgławice i jasne gwiazdy. To nie pierwszy sukces Nowaka w konkursie APOD.
Spis treści Jak powstało zdjęcie docenione przez NASA? Najbardziej kolorowy fragment nieba Sukcesy Polaków w cyklu APOD Polski astrofotograf Ireneusz Nowak zdobył wyróżnienie Astronomy Picture of the Day (APOD) przyznawane przez NASA za astronomiczne „zdjęcie dnia”. To nie pierwszy sukces Nowaka w tym konkursie. Nasza astrofotografia ma ostatnio dobrą passę – NASA co i rusz wyróżnia polskie zdjęcia. Jak powstało zdjęcie docenione przez NASA? Wyróżnione przez NASA 27 maja zdjęcie Ireneusza Nowaka przedstawia niezwykle barwny fragment nieba. Widać na nim Drogę Mleczną, mgławice Zeta i Rho Ophiuchi, jasną gwiazdę Antares, gromadę kulistą M4 oraz mgławicę IC 4592. Fotografia powstała w Republice Południowej Afryki, podczas wyprawy na jedną z farm w regionie Waterberg. Fotografia składa się z 14 kadrów i obejmuje rozległy fragment nieba. Sam proces tworzenia ujęcia – od fotografowania po finalne opracowanie – zajął Nowakowi około dwóch miesięcy pracy. Żywe kolory widoczne na zdjęciu mają konkretne pochodzenie: czerwienie wynikają z obecności zjonizowanego wodoru w mgławicach emisyjnych, natomiast niebieskie tony to efekt odbijania światła młodych gwiazd przez międzygwiezdny pył. Najbardziej kolorowy fragment nieba Jak podkreśla autor, ten fragment nieba jest wizualnie imponujący i bardzo popularny wśród astrofotografów ze względu na niezwykłą różnorodność struktur i barw. „Całość tworzy niesamowicie kolorowy zestaw, który wygląda jak namalowany obraz, a nie jak obiekt stworzony przez naturę" – opisuje Ireneusz Nowak. Ten sam fragment nieba znalazł się także na zdjęciu Marzeny Rogozińskiej, wyróżnionym przez NASA w konkursie APOD 20 maja. Zeta Ophiuchi i Rho Ophiuchi to gwiazdy w gwiazdozbiorze Wężownika. Takie same imiona noszą także mgławice w ich pobliżu. Mgławica Zeta Ophiuchi to potężne pole zjonizowanego i świecącego na czerwono wodoru. Rho Ophiuchi to ciemna mgławica pyłowo-gazowa. Sukcesy Polaków w cyklu APOD To już drugie zdjęcie Nowaka wyróżnione przez NASA – poprzednio, 2 października 2024 roku, jego fotografia przedstawiająca Wielki Obłok Magellana również zdobyła tytuł APOD. Polacy coraz częściej są wyróżniani przez NASA – niedawno tytuły otrzymali także Marzena Rogozińska, Wioleta Gorecka i Włodzimierz Bubak. Szczególne uznanie zdobył również Marcin Rosadziński, który trzykrotnie zdobył APOD i został uznany za najlepszego fotografa Drogi Mlecznej w 2025 roku przez Capture the Atlas. Ireneusz Nowak w rozmowie z PAP stwierdza, że choć trudno mówić o „polskiej specjalności” w astrofotografii, to rośnie grupa utalentowanych osób bez kompleksów, z pasją, otwartością i gotowością do podróży w odległe miejsca w pogoni za idealnym kadrem. Zauważa także rosnący poziom prac w polskim środowisku astrofotografów. Serwis Astronomy Picture of the Day, działa od 1995 roku i codziennie publikuje jedno wyjątkowe zdjęcie obiektów astronomicznych lub krajobrazu z elementem astronomicznym. Jest szeroko znany i komentowany. Zdjęcia nadsyłają tam astrofotografowie z całego świata. Źródło: Nauka w Polsce, NASA Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy tu skrywają się ślady życia na Marsie? NASA bada „drapieżne skały”
Należący do NASA nowoczesny łazik-laboratorium Perseverance wjechał na teren, który może zawierać jedne z najstarszych i jednocześnie najbardziej interesujących skał Czerwonej Planety. Czy znajdzie tam ślady dawnego życia?
Spis treści: Najstarsze skały Marsa pod lupą Perseverance Co naukowcy chcą znaleźć w „Krokodylu”? Mars Sample Return pod znakiem zapytania Będący częścią krateru Jezero marsjański region „Krokodyl”, otrzymał nazwę na cześć grzbietu górskiego Krokodillen na wyspie Prins Karls Forland w Norwegii (krokodillen oznacza po norwesku krokodyl). Te „drapieżne” skały powstały w tzw. okresie noachijskim, czyli najwcześniejszym etapie historii geologicznej Marsa. Są też starsze niż sam krater Jezero. Czyni to je jednymi z najstarszych znanych skał na Czerwonej Planecie. Najstarsze skały Marsa pod lupą Perseverance Dotychczasowe analizy wykazały, że „krokodyle skały” zawierają oliwin, typowy minerał wulkaniczny. Są w nich też ślady węglanów, które zwykle tworzą się w obecności wody. Dane te sugerują, że region ten w przeszłości mógł być cieplejszy i bardziej wilgotny, co zwiększa szanse na istnienie życia. Jeśli Perseverance znajdzie więcej takich minerałów w całym Krokodillen, sugerowałoby to, że na tym obszarze mogło być kiedyś życie. A w końcu tego dotyczy misja wielkiego i ciężkiego łazika. Marsjański Krokodillen obejmuje obszar około 30 hektarów i stanowi swego rodzaju granicą między najstarszymi skałami krawędzi Jezero a równinami poza nią. – Jeśli znajdziemy tutaj potencjalną biosygnaturę, najprawdopodobniej będzie ona pochodzić z zupełnie innej i znacznie wcześniejszej epoki ewolucji Marsa niż ta, którą znaleźliśmy w zeszłym roku w kraterze z wodospadem Cheyava – mówi Ken Farley z zespołu naukowego misji pracującego na Caltech. Co naukowcy chcą znaleźć w „Krokodylu”? Wspomniana przez badacza Cheyava Falls to skała w kształcie grotu strzały, którą Perseverance badał w 2024 roku. Łazik znalazł sygnatury chemiczne i struktury, które są zgodne z aktywnością bardzo dawnego życia mikrobiologicznego. Jednak takie cechy mogły również powstać w wyniku procesów geologicznych, więc pozostają raczej potencjalnymi niż potwierdzonymi biosygnaturami. Jednak samodzielne potwierdzenie obecności obecnego lub przeszłego życia na Marsie może być zbyt trudnym zadaniem dla Perseverance, biorąc pod uwagę jego ograniczony ładunek naukowy. Dlatego łazik zbiera próbki, które mogą zostać dostarczone na Ziemię w celu zbadania w dobrze wyposażonych laboratoriach na całym świecie. Z tym jednak jest coraz większy problem, ponieważ administracja prezydenta Donalda Trumpa chce anulować skomplikowaną i kosztowną misję Mars Sample Return, której częścią jest właśnie Perseverance. Mars Sample Return pod znakiem zapytania W związku z tym zespół Perseverance wdraża nową strategię na przyszłość. Łazik pozostawi teraz niektóre z nowo wypełnionych rur bez uszczelnienia, aby w razie potrzeby mógł wyrzucić zebrane próbki na rzecz potencjalnie bardziej ekscytujących. Zespół podejmuje taką decyzję, ponieważ Perseverance ma coraz mniej pustych tub, a wciąż ma do pokonania wiele intrygujących terenów. Dodajmy, że Persy zabrał ze sobą 43 tuby, z których 38 służy do zbierania próbek, a pozostałe pięć to rurki „świadkowe”, które mają pomóc zespołowi misji określić, czy jakiekolwiek materiały w zebranych próbkach są zanieczyszczeniami z Ziemi. Według naukowca projektu Perseverance, Katie Stack Morgan z Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA w Południowej Kalifornii, Perseverance wypełniła wszystkie probówki z wyjątkiem siedmiu. – Badamy Marsa od ponad czterech lat, a każda napełniona próbówka, którą mamy na pokładzie, ma swoją własną, unikatową i fascynującą historię do opowiedzenia – stwierdziła cytowana w komunikacie prasowym. Pozostaje nam mieć nadzieję, że administracja aktualnego prezydenta USA, która tnąc koszty już w tej chwili ograniczyła agencyjne programy naukowe, jednak się opamięta i nie wyrzuci do kosza lat pracy tysięcy naukowców i możliwości ogromnego rozwoju wiedzy o naszym kosmicznym sąsiedztwie. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ruszyła misja NASA SPHEREx. Teleskop ma zmapować 450 milionów galaktyk!
Teleskop kosmiczny SPHEREx już działa. Instrument, który opracowywano przez ostatnią dekadę, ma za zadanie zmapowanie nieba w 102 zakresach podczerwieni. To więcej niż jakakolwiek inna misja przed nią – twierdzi NASA.
Spis treści: SPHEREx jak Euclid i JWST Największe pytania kosmologii Fundamenty fizyki Najnowsze obserwatorium kosmiczne NASA SPHEREx ma zapewnić astronomom wyjątkowo szeroki i bogaty obraz kosmosu. Można śmiało powiedzieć, że takiego przeglądu nieba jeszcze nie było. Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer. Teleskop zmapuje całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zbierając dane o początkach Wszechświata, zaraniu galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. – Wierzymy, że ta misja odpowie na fundamentalne pytanie: jak się tu znaleźliśmy? – powiedział Shawn Domagal-Goldman, pełniący obowiązki dyrektora działu astrofizyki w siedzibie NASA. SPHEREx jak Euclid i JWST Badanie Wszechświata w podczerwieni daje wyjątkowo szerokie możliwości. W ten sposób działają m.in. Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba (JWST) i łowca ciemnej materii – teleskop Euclid. Podczerwień pozwala przebić się przez pył i gaz, aby zobaczyć niektóre z najstarszych gwiazd i galaktyk Wszechświata, które w przeciwnym razie byłyby zasłonięte. Wszystko dlatego, że światło podczerwone ma dłuższe fale niż ludzkie oko zdolne jest wykryć. Korzystając z techniki zwanej spektroskopią, naukowcy mogą rozdzielić światło podczerwone z gwiazd i galaktyk na różne zakresy długości, podobnie jak światło słoneczne uderzające w pryzmat rozdziela się na tęczę widzialnych odcieni. Widmo obiektu może ujawnić wiele przydatnych cech, w tym jego skład, gęstość, temperaturę i ruch. – Obserwatorium SPHEREx wykorzysta swoje spektrometry do badania nieba w trzech wymiarach i pomiaru tych cech w setkach milionów galaktyk – mówi Jamie Bock, główny badacz misji SPHEREx i profesor fizyki w Kalifornijskim Instytucie Technologii (Caltech). Zdaniem naukowca może to przynieść odpowiedzi na podstawowe pytania kosmologii: formowanie się galaktyk, zbadanie pochodzenia wody i związków organicznych w naszej galaktyce Drogi Mlecznej. Największe pytania kosmologii Śledzenie pochodzenia wody może nie tylko pomóc naukowcom w ustaleniu, w jaki sposób życie wyewoluowało na Ziemi. Może również dostarczyć wskazówek na temat tego, gdzie w innych miejscach naszej galaktyki mogą znajdować się kluczowe składniki życia. Podczas mapowania nieba misja SPHEREx zajmie się również jedną z największych tajemnic astronomii: tym, co wydarzyło się w pierwszych chwilach po Wielkim Wybuchu, który stworzył Wszechświat około 13,8 miliarda lat temu. Jedna z teorii, zaproponowana pod koniec lat 70. i na początku lat 80. XX wieku, sugeruje, że w pierwszych ułamkach sekundy po Wielkim Wybuchu doszło do szybkiej ekspansji. Teoria ta, znana jako kosmiczna inflacja, została wykorzystana do wyjaśnienia płaskiej geometrii Wszechświata i braku jego zakrzywienia. A także jako możliwy powód powstania niektórych z największych struktur We wszechświecie – na przykład galaktyk i gromad galaktyk. Jednak astronomowie od dawna zmagają się z ustaleniem, co doprowadziło do kosmicznej inflacji i dlaczego w ogóle do niej doszło. Misja SPHEREx mogłaby przetestować tę teorię na nowe sposoby. Określenie dokładnego rozmieszczenia setek milionów galaktyk pomogłoby naukowcom lepiej zrozumieć fizykę kosmicznej inflacji i sposób, w jaki mogło dojść do tak gwałtownej ekspansji. Fundamenty fizyki Shawn Domagal-Goldman powiedział, że badanie galaktyk, kosmicznej inflacji i początków Wszechświata przez misję SPHEREx może przyczynić się do lepszego zrozumienia przez ludzkość fundamentalnej fizyki. – Jesteśmy w wyjątkowym miejscu długiej historii ludzkiej obecności na tej planecie. Żyjemy w czasach, w których tworzymy instrumenty pozwalające odpowiedzieć na kluczowe pytania dotyczące Wszechświata – podkreślił naukowiec. 1 kwietnia NASA ogłosiła, że SPHEREx działa. – Na podstawie obrazów, które widzimy, możemy teraz powiedzieć, że zespół instrumentów trafił w sedno – powiedział prof. Bock. Pierwsze zdjęcia pokazują, że sześć detektorów teleskopu funkcjonuje bez zarzutu. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Lądownik księżycowy Athena wylądował, ale leży przewrócony na bok. To koniec misji
Po udanym niedzielnym lądowaniu na Księżycu Błękitnego Duszka (Blue Ghost), lądownika firmy Firefly Aerospace, wszyscy wierzyli, że również Athena – drugi lądownik Intuitive Machines wysłany na Księżyc – powtórzy ten sukces. Niestety, wszystko wskazuje na to, że lądownik ponownie nie utrzymał pionu i przewrócił się podczas ostatniej fazy lądowania.
Spis treści: Nieprawidłowa pozycja lądownika Athena Księżycowa placówka badawcza Co przewozi lądownik? Co dalej z Atheną? Athena, drugi lądownik księżycowy serii Nova-C firmy Intuitive Machines z siedzibą w Houston, wylądował 6 marca o godzinie 18:31 czasu środkowoeuropejskiego w regionie Mons Mouton na południowym biegunie Księżyca. Wszyscy zebrani w sali kontroli misji oraz ci, którzy śledzili lądowanie na kanale NASA, trzymali kciuki, by Athena poradziła sobie lepiej niż Odyseusz. Niestety, wszystko wskazuje na to, że Athena podzieliła los Odyseusza, który po zeszłorocznym lądowaniu na Księżycu przewrócił się. Tym samym nie uda się przeprowadzić eksperymentów, jakie lądownik przewiózł na Księżyc. Nieprawidłowa pozycja lądownika Athena Chociaż Athena wysyłała dane na Ziemię i generowała energię na powierzchni Księżyca, to jej orientacja w terenie nie była znana. – Nie wydaje nam się, że nasz lądownik znajduje się w prawidłowej pozycji na powierzchni Księżyca – powiedział Steve Altemus, dyrektor generalny Intuitive Machines, podczas konferencji prasowej po lądowaniu. Później potwierdzono, że Athena leży na boku. Intuitive Machines Executes Southernmost Lunar Landing and Operates Payloads. The full release is published on the IM-2 mission webpage. https://t.co/6W5wibbV71 (7MAR2025 0829 CST)#AdLunam #IM2 #Athena pic.twitter.com/xDM3Fd9rE7 — Intuitive Machines (@Int_Machines) March 7, 2025 Firma przeżywa swoiste déjà vu. W ubiegłym roku Odyseusz za szybko wykonał zejście z orbity na powierzchnię, łamiąc jedną z nóg i przewracając się częściowo na bok. To utrudniło mu komunikację z Ziemią. Chociaż specjaliści firmy potrzebują więcej danych, aby ustalić przebieg wydarzeń, najwyraźniej Athenie przydarzyło się coś podobnego. Steve Altemus dodał, że profil misji lądownika na powierzchni „będzie odbiegał od założeń, a sam lądownik ma problemy z wytwarzaniem energii i z komunikacją z Ziemią”. Księżycowa placówka badawcza Przypomnijmy, że wysoka na 4 metry Athena wystartowała 26 lutego na szczycie rakiety SpaceX Falcon 9. Misja lądownika, znana jako IM-2, jest sponsorowana przez program NASA Commercial Lunar Payload Services (CLPS), który umieszcza instrumenty naukowe i technologiczne agencji na prywatnych lądownikach księżycowych. Na misję Atheny agencja wydała 62,5 miliona dolarów. Projekt wiąże się bezpośrednio z przybyciem na Księżyc astronautów Artemis, którzy mają wylądować w pobliżu południowego bieguna Księżyca w 2027 roku, a następnie założyć jedną lub więcej baz w tym regionie. Biegun południowy wydaje się być najlepszym miejscem do założenia placówki załogowej. Zebrane przez poprzednie misje robotyczne dane wskazują, że na obszarze tym zalegają znaczne ilości lodu wodnego, zwłaszcza na dnach kraterów, które leżą w stałym cieniu. Naukowcy uważają, że lód gromadził się w tych zimnych pułapkach przez miliardy lat. Samo miejsce lądowania – Mons Mouton – znajduje się zaledwie 160 kilometrów od południowego bieguna Księżyca. Czyli bliżej bieguna niż jakikolwiek inny statek kosmiczny, który wylądował na Księżycu wcześniej. Naukowcy wciąż mają nadzieję, że misja pomoże ocenić zasięg i dostępność lodu na tym obszarze. Ten lód być może mógłby zostać wykorzystany do produkcji wody pitnej, a także rozszczepiony na wodór i tlen w celu wytworzenia paliwa rakietowego. Co przewozi lądownik? Głównym ładunkiem Atheny jest Polar Resources Ice Mining Experiment, w skrócie PRIME-1. PRIME-1 składa się z wiertła zaprojektowanego do wyciągania księżycowego piasku z głębokości około 3 metrów pod ziemią oraz spektrometru masowego, który będzie szukał sygnatury lodu wodnego i innych interesujących związków w próbce. – Ten eksperyment może być przełomem, ponieważ będzie to pierwsze zrobotyzowane wiercenie przeprowadzone w rejonie bieguna południowego Księżyca. To kluczowy krok w kierunku zrozumienia i wykorzystania zasobów księżycowych w celu wsparcia przyszłej eksploracji – powiedziała Jackie Quinn, kierownik projektu PRIME-1 w Kennedy Space Center NASA na Florydzie, podczas konferencji prasowej 25 lutego. Athena ma na swoim pokładzie również 35-kilogramowego drona – skoczka o imieniu Grace. Miał badać obszar wokół miejsca lądowania, wystrzeliwując się z miejsca na miejsce za pomocą silników odrzutowych. Kolejnym urządzeniem jest mały łazik o nazwie MAPP (Mobile Autonomous Prospecting Platform), który został zbudowany przez firmę Lunar Outpost z Kolorado. MAPP jest wyposażony w kamery optyczne i termowizyjne o wysokiej rozdzielczości. Na jego pokładzie znajduje się również własny robot – „AstroAnt”, prototypowy mały robot roju opracowany przez Massachusetts Institute of Technology (MIT). AstroAnt pozostanie przymocowany do górnej części MAPP dzięki czterem magnetycznym kołom. Co dalej z Atheną? Athena, Grace i MAPP pozostaną w kontakcie ze sobą za pomocą Lunar Surface Communication System Nokii. To urządzenie na lądowniku, które ma na celu utworzenie pierwszej w historii sieci 4G/LTE na Księżycu. Athena przenosi również serwer danych Lonestar na Księżyc w ramach demonstracji technologii. Misja została zaprojektowana na około 10 ziemskich dni. Miała zakończyć się, gdy słońce zajdzie nad regionem Mons Mouton, pozbawiając zasilaną energią słoneczną Athenę życiodajnego światła. Jednak Athena nie jest prawidłowo zorientowana po lądowaniu na Księżycu. Przedstawiciele Intuitive Machines poinformowali, że baterie lądownika się wyczerpały, a światło słoneczne nie dociera do paneli fotowoltaicznych. To oznacza koniec misji. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ameryka wraca na Księżyc. Dziś wystartuje lądownik Athena i pierwszy dron księżycowy Grace
Po ubiegłorocznym, częściowo udanym teście prywatnego lądownika księżycowego Nova-C amerykańska firma Intuitive Machines nie poddaje się. Dziś wysyła na powierzchnię Srebrnego Globu kolejny lądownik. Czy Athena, bo taką nazwę nadano urządzeniu, spełni pokładane w niej nadzieje?
Spis treści: Częściowy sukces Odyseusza Komercyjny program NASA Księżycowy dron Grace W powietrzu i pod powierzchnią Lądownik Athena został już umieszczony w luku transportowym rakiety Falcon 9. Czeka na wystrzelenie, które zaplanowane jest na godzinę 01.17 w nocy ze środy 26 lutego na czwartek 27 lutego naszego czasu. Wydarzenie będzie relacjonowane na żywo na kanale NASA oraz SpaceX. Start ten jest drugim podejściem Intuitive Machines do dopracowania lądowania na Księżycu. Konkretnie w okolicach południowego bieguna Księżyca, bo właśnie na tym obszarze skupiają się wszystkie misje programu Artemis. Poprzednia, a zarazem pierwsza misja firmy, w ramach której na Księżycu osiadł lądownik Nova-C „Odyseusz”, powiodła się częściowo. Częściowy sukces Odyseusza Odyseusz wystartował 15 lutego i wylądował 22 lutego 2024 roku w rejonie krateru Malapert A, około 300 km od bieguna południowego Księżyca. Było to pierwsze udane amerykańskie lądowanie na Księżycu od ponad 50 lat. Misja miała kilka problemów technicznych, m.in. awarię systemu nawigacyjnego, przez co lądownik musiał polegać na eksperymentalnym systemie opracowanym przez NASA. Ostatecznie udało się bezpiecznie wylądować, choć lądownik przewrócił się na bok. Pomimo tej sytuacji udało się nawiązać kontakt, przesłać dane oraz przeprowadzić część eksperymentów naukowych. Odyseusz działał przez kilka dni, aż do wyczerpania baterii. Misja zakończyła się sukcesem, dostarczając cennych danych o warunkach w rejonie bieguna południowego Księżyca i testując technologie na potrzeby przyszłych misji programu Artemis. Komercyjny program NASA Oba lądowniki są wynikiem programu NASA Commercial Lunar Payload Services (CLPS). Program zakłada zawieranie umów z prywatnymi firmami na dostarczanie instrumentów naukowych i demonstrację technologii na powierzchnię Księżyca. Dzięki inicjatywie CLPS NASA ma nadzieję przyspieszyć eksplorację i badania w ramach przygotowań do przyszłych załogowych misji na Księżyc i stałej obecności na powierzchni Księżyca w ramach programu agencji Artemis. Przyjrzyjmy się samemu lądownikowi. Nova-C Athena to sześciokątny cylinder o szerokości 1,57 metra i wysokości 4 metrów, osadzony na sześciu nogach. Jest zdolny do dostarczenia na powierzchnię Księżyca ładunku o masie od 100 do 130 kg. Energia na powierzchni Księżyca jest generowana przez panele słoneczne, które dostarczają 200 W mocy. Do napędu i lądowania lądownik wykorzystuje ciekły metan jako paliwo oraz ciekły tlen jako utleniacz. Księżycowy dron Grace Athena ma wylądować w okolicy krateru Shackleton w celu poszukiwania wody lodowej i gazów. Na pokładzie lądownika znajduje się również mały dron o nazwie Micro Nova Hopper, potocznie nazywany Grace na cześć pionierki informatyki kontradmirał Grace Hopper. Może on eksplorować obszary niedostępne dla samego lądownika. Grace ma ponad 90 cm wysokości i może przenosić około 10 kg ładunku, eksplorując obszar w promieniu ponad 24 km od miejsca lądowania. Jeśli wszystko się powiedzie, będzie drugim, po marsjańskim Ingenuity, pozaziemskim statkiem powietrznym. Aby komunikować się z Grace, gdy dron znajdzie się poza zasięgiem „wzroku” lądownika Athena, na powierzchni Księżyca zostanie rozmieszczony oddzielny łazik o nazwie MAPP (Mobile Autonomous Prospecting Platform). Został zbudowany przez firmę Lunar Outpost z Kolorado i wyposażony w pierwszą sieć komórkową na Księżycu. Opracowany przez Nokia Bell Labs system Lunar Surface Communications System przetestuje szybką komunikację dalekiego zasięgu, wykorzystując komponenty używane już w obecnych sieciach 4G/LTE na Ziemi. W powietrzu i pod powierzchnią Lądownik Nova-C został zaprojektowany z myślą o lądowaniu w trudnych warunkach oświetleniowych na biegunie południowym Księżyca. Jego konstrukcja zapewnia stabilność poprzez przesunięcie środka ciężkości w kierunku podstawy podczas lądowania. – Miejmy nadzieję, że tym razem wylądujemy w bardziej precyzyjnej pozycji – powiedział portalowi Space.com Trent Martin, starszy wiceprezes ds. systemów kosmicznych w Intuitive Machines. Miejsce lądowania znajduje się w pobliżu południowego bieguna księżyca – a konkretnie w regionie Mons Mouton. Obszar ten jest szczególnie interesujący dla naukowców ze względu na potencjalne złoża lodu wodnego, które są uważane za niezbędne do przyszłej eksploracji przez ludzi. Athena przeprowadzi też eksperyment NASA o nazwie Polar Resources Ice Mining Experiment 1 (PRIME-1). To urządzenie składające się z dwóch instrumentów: wiertła o nazwie TRIDENT (The Regolith Ice Drill for Exploring New Terrain), spektrometru masowego MSolo (Mass Spectrometer observing lunar operations). Duet będzie wydobywać i analizować materiał księżycowy z głębokości do 1 metra pod powierzchnią. Ma przetestować go pod kątem obecności substancji lotnych, takich jak woda i dwutlenek węgla. Athena jest również wyposażona w laserowy układ odblaskowy (LRA). LRA to zestaw ośmiu małych luster zamontowanych na lądowniku księżycowym, które odbijają światło laserowe z powrotem do emitującego je statku kosmicznego. Umożliwi to precyzyjne określenie położenia lądownika na powierzchni Księżyca. Podobnie jak reflektory prowadzące samoloty, lustra LRA mogą zapewnić wskazówki i nawigację dla przyszłych misji, zarówno załogowych, jak i robotycznych. Oprócz Atheny, rakieta Falcon 9 wyniesie również Lunar Trailblazer, małego satelitę NASA zaprojektowanego do mapowania złóż lodu wodnego. Lunar Trailblazer rozłoży się podczas tranzytu. Wejdzie na orbitę wokół Księżyca, aby przeprowadzić swoją misję naukową. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
USA testuje paliwo do kosmicznego napędu jądrowego. Czy zrewolucjonizuje podróże kosmiczne?
Aby skrócić czas podróży międzyplanetarnych, potrzeba nowego typu napędu. Firma General Atomics pomyślnie przetestowała paliwo jądrowe do nowego typu reaktora. Czy oznacza to, że będziemy latali na Marsa statkami napędzanymi paliwem jądrowym?
Spis treści: Jak działa jądrowy napęd termiczny? Z atomem w kosmos Już wykorzystujemy atom w kosmosie Firma General Atomics Electromagnetic Systems (GA-EMS) poinformowała, że z powodzeniem przeprowadziła w NASA Marshall Space Flight Center (MSFC) szereg istotnych testów mających przyspieszyć rozwój technologii reaktora Nuclear Thermal Propulsion (NTP). Reaktor ten przygotowywany jest na potrzeby szybkiego transportu Ziemia – Księżyc oraz do misji załogowych w głęboki kosmos. Testy prowadzono we współpracy z NASA, by lepiej zweryfikować zdolności i wydajności paliwa jądrowego GA-EMS w ekstremalnych kosmicznych warunkach. – Paliwo musi przetrwać ekstremalnie wysokie temperatury i środowisko gorącego wodoru, które zwykle napotyka reaktor NTP działający w przestrzeni kosmicznej. Jesteśmy bardzo zadowoleni z pozytywnych wyników testów, które potwierdzają, że paliwo może przetrwać te warunki operacyjne, przybliżając nas do realizacji potencjału bezpiecznego, niezawodnego jądrowego napędu termicznego dla misji kosmicznych – powiedział Scott Forney, prezes GA-EMS. Jak działa jądrowy napęd termiczny? Czym jest NTP, czyli jądrowy napęd termiczny? Jest to technologia napędowa dla statków kosmicznych, która wykorzystuje reaktor jądrowy do podgrzewania ciekłego wodoru lub innego paliwa kriogenicznego, a następnie wyrzucania go przez dyszę. Właśnie ten wyrzut generuje niezbędny ciąg. W reaktorze jądrowym dochodzi do rozszczepienie atomów (najczęściej uranu-235 lub uranu-233), co dostarcza energii. Następnie wodór (lub inny lekki gaz) przepływa przez rdzeń reaktora, gdzie jest ogrzewany do bardzo wysokiej temperatury (około 2500-3000 K). Rozgrzany wodór gwałtownie się rozszerza i jest wyrzucany przez dyszę, co generuje ciąg. Tego typu napędu może mieć ponad dwukrotnie większą efektywność niż tradycyjne silniki chemiczne oraz wytwarzać większy ciąg niż w napędach elektrycznych. Właśnie dlatego rozwój tej technologii jest tak istotny. A ze względu na to, że mówimy o misjach załogowych i napędzie atomowym, to testy muszą być wyjątkowo szczegółowe i dające maksymalną pewność, że wszystko zadziała bezbłędnie. W trakcie ostatnich testów prowadzonych przez GA-EMS paliwo jądrowe było testowane z przepływem gorącego wodoru przez próbki i poddane sześciu cyklom termicznym, które szybko wzrosły do temperatury szczytowej 2600 K, czyli niemal 2327°C. Każdy cykl obejmował 20-minutowe zatrzymanie przy szczytowej wydajności, aby zademonstrować skuteczność ochrony materiału paliwowego przed erozją i degradacją przez gorący wodór. Przeprowadzono dodatkowe testy z różnymi elementami ochronnymi, aby dostarczyć dalszych danych na temat tego, w jaki sposób różne ulepszenia materiału poprawiają wydajność w warunkach podobnych do reaktora. Z atomem w kosmos – Zgodnie z naszą najlepszą wiedzą, jesteśmy pierwszą firmą, która wykorzystała kompaktowy test środowiskowy elementu paliwowego (CFEET) w NASA MSFC do pomyślnego przetestowania i zademonstrowania żywotności paliwa po cyklach termicznych w reprezentatywnych dla wodoru temperaturach i prędkościach ramp – powiedziała dr Christina Back, wiceprezeska GA-EMS Nuclear Technologies and Materials. – Przeprowadziliśmy również testy w środowisku innym niż wodorowe w naszym laboratorium GA-EMS, które potwierdziły, że paliwo działało wyjątkowo dobrze w temperaturach do 3000 K, co pozwoliłoby systemowi NTP być dwa do trzech razy bardziej wydajnym niż konwencjonalne chemiczne silniki rakietowe – dodała. Obecnie NASA współpracuje z DARPA (Defense Advanced Research Projects Agency, czyli Agencją Zaawansowanych Projektów Badawczych w Obronie) przy projekcie DRACO. Zakłada on testowanie jądrowego napędu termicznego w przestrzeni między Ziemią a Księżycem. Napęd ma zostać przetestowany na orbicie około 2027 roku. Sukces tego projektu mógłby utorować drogę do zastosowania NTP w misjach załogowych na Marsa, umożliwiając szybsze i bardziej efektywne podróże międzyplanetarne. Niektóre wyliczenia mówią, że dzięki tego typu napędowi podróż na Marsa trwałaby 40-45 dni Dodatkowo, trwają prace nad innowacyjnymi rozwiązaniami, które łączą jądrowy napęd termiczny z napędem elektromagnetycznym. Takie hybrydowe podejście może prowadzić do dalszego zwiększenia impulsu właściwego (ISP) i skrócenia czasu podróży do odległych planet. Pozostaje pytanie, czy napęd jądrowy w kosmosie jest bezpieczny oraz nie koliduje z zakazem prób broni jądrowej w kosmosie? Już wykorzystujemy atom w kosmosie – Układ o zakazie prób broni nuklearnej z 1963 r. zakazuje wszelkich eksplozji broni nuklearnej i jakichkolwiek innych eksplozji nuklearnych w m.in. przestrzeni kosmicznej i atmosferze. Jakkolwiek społeczeństwo, czy raczej, jego środowisko informacyjne, zostało skonfrontowane z energią jądrową przede wszystkim w najgroźniejszych przejawach jej użycia, wywołanie eksplozji jądrowej było początkowo bardzo skomplikowanym problemem technicznym i nie jest oczywistym trybem działania każdego urządzenia jądrowego. Według mojej wiedzy, kosmiczny napęd jądrowy nie jest bronią, nie nadaje się też do wywołania jakiejkolwiek innej eksplozji, którą można by nazwać 'jądrową' w rozumieniu Układu. Podstawowym zagadnieniem technicznym jest tu raczej zapobieganie erozji paliwa przez rozgrzany wodór – ocenia dr Bartosz Malinowski, specjalista ds. prawa kosmicznego Centrum Badań Kosmicznych PAN. W podobny sposób można odnieść się do standardowego źródło energii dla misji dalekiego zasięgu, czyli radioizotopowych generatorów termoelektrycznych (RTG), które przekształcają ciepło z rozpadu promieniotwórczego w energię elektryczną. RTG używa się w misjach w odległe rejonu Układu Słonecznego, gdzie panele solarne nie są w stanie zgromadzić odpowiedniej energii, np. Voyager 1 i 2, Galileo, New Horizons. W przeciwieństwie do RTG, reaktory jądrowe faktycznie przeprowadzają reakcję rozszczepienia jądrowego, dostarczając większą ilość energii. Przykłady misji z tego typu reaktorami to: SNAP-10A (1965) – pierwszy amerykański reaktor kosmiczny, testowany przez 43 dni; ZSRR/Rosja używały reaktorów w satelitach wojskowych Kosmos (np. TOPAZ). Przypomnijmy, że w 2014 roku jeden z satelitów serii Kosmos w niekontrolowany sposób spadł na Ziemię. Na szczęście przed wejściem w atmosferę odrzucił generator termoelektryczny z 2,5 kilogramami wzbogaconego uranu. W przeszłości zdarzyły się jednak poważniejsze problemy z radzieckimi satelitami. Jeden wpadł w latach 70-tych do Pacyfiku opodal Japonii po awarii rakiety podczas startu. Jeszcze większych problemów przysporzył Kosmos-954. Kontrolę nad urządzeniem utracono już w chwili startu, a gdy w 1978 roku satelita wszedł w atmosferę nad Kanadą, zostawiło długi na 600 kilometrów pas szczątek, z których cześć była napromieniowana. Niektóre bardzo silnie. Pięć lat później do podobnej awarii doszło w satelicie Kosmos-1402, który wpadł wraz z niewyrzuconym uranem do Atlantyku. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ważący pół tony kosmiczny odpadek spadł na wioskę w Kenii. Kenijska Agencja Kosmiczna prowadzi dochodzenie
Kenijska Agencja Kosmiczna poinformowała, że metalowy pierścień o średnicy około 2,44 metra i wadze około 500 kilogramów rozbił się w wiosce Mukuku, w hrabstwie Makueni. Pierścień jest fragmentem rakiety nośnej. Niestety, nie wiadomo, do kogo należała rakieta.
Spis treści: Odszkodowanie za kosmiczne śmieci Z orbity na Ziemię Kosmiczne przypadki Do tego rzadkiego i niebezpiecznego zdarzenia doszło 30 grudnia około godziny 15 czasu lokalnego (14 czasu środkowoeuropejskiego). Kenijska Agencja Kosmiczna (KSA), współpracując z innymi agencjami i władzami lokalnymi, „zabezpieczyła obszar i odzyskała szczątki, które są teraz pod opieką Agencji w celu dalszego dochodzenia”. Stwierdzono również, że „wstępne oceny wskazują, że obiekt jest pierścieniem oddzielającym się od rakiety nośnej”. Został zaprojektowany tak, aby albo spłonął po ponownym wejściu w atmosferę ziemską, albo spadł na niezamieszkane obszary. Odszkodowanie za kosmiczne śmieci – Jest to odosobniony przypadek, który agencja zbada i zajmie się nim – stwierdzili w oświadczeniu przedstawiciele KSA. Na całe szczęście solidny kawałek kosmicznego złomu spadł na tereny niezamieszkałe. Nikt nie ucierpiał. Mimo to temat kosmicznych śmieci spadających na Ziemię będzie wymagał dopracowania regulacji prawnych. Police are investigating an incident where a very high density metallic piece, partially burnt fell from the skies, with a very strange sound. It landed at Mukuku area, Nduluku location of mbooni East, Makueni. pic.twitter.com/uKZux9i3Sl — Coletta Aluda (@Colettaaluda_1) December 31, 2024 – W sytuacji upadku elementu pojazdu lub statku kosmicznego właścicielowi rakiety potencjalnie mogą grozić roszczenia odszkodowawcze. Mogą one pochodzić od samego poszkodowanego, jak i od jego kraju, jeżeli państwo to pokryło szkodę z własnych środków. Odszkodowania można dochodzić na podstawie norm prawa międzynarodowego. Roszczenie poszkodowanego jest bardziej prawdopodobne, jeżeli zamieszkuje on, albo ma siedzibę w tej samej jurysdykcji, co sprawca. W przeciwnym razie, dochodzenie roszczeń będzie wiązać się z istotnymi kosztami, na które poszkodowany może nie być przygotowany. Wówczas zasadne jest poszukiwania możliwości uzyskania pomocy ze strony własnego państwa ofiary. Tu jednak na przeszkodzie skutecznemu dochodzeniu odszkodowania może stanąć nie tyle prawo, co polityka – komentuje sytuację mecenas dr Bartosz Malinowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Z orbity na Ziemię Media coraz częściej informują o fragmentach urządzeń kosmicznych, które spadły na Ziemię. W maju 2020 roku szczątki chińskiej rakiety Długi Marsz 5B spadły w kilku miejscach na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Uszkodzonych zostało kilka budynków, na szczęście nie zanotowano obrażeń u ludzi. Rakieta wynosiła prototyp chińskiej stacji kosmicznej Tiangong. Jej główny stopień wszedł w atmosferę w sposób niekontrolowany. W sierpniu 2022 roku fragmenty osłony termicznej statku Crew Dragon spadły na teren farmy w Nowej Południowej Walii, w pobliżu Dalgety. Śmieci pochodziły z rutynowego lotu Crew Dragon dla NASA. Osłona termiczna uszkodziła teren farmy, ale ani ludziom, ani zwierzętom nic się nie stało. W listopadzie 2022 fragmenty rakiety Długi Marsz 5B spadły do Morza Południowochińskiego, jednak części znaleziono również na obszarach Filipin. Fragmenty pochodziły z misji wynoszącej moduł stacji kosmicznej Tiangong. Na początku 2024 roku świat obiegła informacja, że NASA stanęła przed sądem z powództwa amerykańskiej rodziny, której dom na Florydzie został uderzony przez kawałek spadającego metalu. Kosmiczne przypadki Większość kosmicznych śmieci spada w rejonach oceanów lub niezamieszkanych obszarów, co znacząco zmniejsza ryzyko, że ktoś zostanie poszkodowany. Niemniej jednak, wraz ze wzrostem liczby obiektów na orbicie, naukowcy przewidują, że takie zdarzenia mogą stawać się częstsze. Na szczęście do tej pory nikt nie zmarł z powodu upadku na Ziemię elementu kosmicznej infrastruktury. Ale w 1997 roku Lottie Williams, mieszkanka Tulsie w stanie Oklahoma, została trafiona przez spadające kosmiczne śmieci. Została lekko uderzona w ramię fragmentem izolacji rakiety Delta II, która wcześniej wyniosła satelitę na orbitę. Źródło: Space in Africa Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronauci misji Artemis III będą chodzić po Księżycu w skafandrze kosmicznym od Prady
W Mediolanie, światowej stolicy mody, trwa właśnie Międzynarodowy Kongres Astronautyczny (IAC). Nie przypadkiem właśnie w czasie tego wydarzenia pokazano skafandry kosmiczne, które zostaną wykorzystane w trakcie misji księżycowej Artemis III. Powstały dzięki wyjątkowej współpracy specjalistów od luksusowego krawiectwa oraz eksploracji kosmosu.
Skafander do zadań specjalnych Z wybiegu w kosmos Kontrakt z NASA W środę 16 października, w trakcie Międzynarodowego Kongresu Astronautycznego w Mediolanie, Axiom Space i Prada po raz pierwszy zaprezentowały szerokiej publiczności projekt skafandra kosmicznego Axiom Extravehicular Mobility Unit. Skafander, nazywany skrótowo AxEMU, zostanie wykorzystany w misji NASA Artemis III. Extravehicular Mobility oznacza, że będzie to jednoosobowy, osobisty statek kosmiczny, używany do aktywności poza stacją kosmiczną lub innym pojazdem. – Przełamaliśmy schemat. Partnerstwo Axiom Space-Prada ustanowiło nowy fundamentalny model współpracy międzybranżowej – powiedział w trakcie prezentacji Matt Ondler, prezes Axiom Space. – Nasze doświadczone zespoły zredefiniowały rozwój skafandrów kosmicznych, wytyczając nowe ścieżki dla innowacyjnych rozwiązań i stosując najnowocześniejsze podejście do projektowania – dodał. Skafander do zadań specjalnych O tej niezwykłej współpracy napisaliśmy już w rok temu. Informowaliśmy wówczas, że skafander kosmiczny AxEMU, wedle zapowiedzi obu firm, ma umożliwić astronautom eksplorację kosmosu, łącząc technologie NASA z nowoczesnym designem. Projekt ma być oparty na sprawdzonej konstrukcji skafandra kosmicznego NASA Exploration Extravehicular Mobility Unit (xEMU). Zapewni jednak astronautom lepszą ochronę przed warunkami środowiskowymi i elastyczność niezbędną do pracy na Księżycu. Jak przekonują twórcy, dzięki wykorzystaniu innowacyjnych technologii nowe skafandry umożliwią szerszy zakres eksploracji powierzchni Księżyca niż kiedykolwiek wcześniej. Podczas prac rozwojowych Axiom Space używał ciemnej warstwy wierzchniej wyłącznie do celów pokazowych, aby ukryć zastrzeżoną technologię skafandra. Jednak skafander kosmiczny noszony na powierzchni Księżyca zostanie wykonany z białego materiału. Biały kolor będzie odbija ciepło i ochroni astronautów przed ekstremalnie wysokimi temperaturami oraz pyłem księżycowym. Z wybiegu w kosmos – Przekraczanie ograniczeń jest jedną z wartości, która doskonale odzwierciedla ducha marki Prada i wizję moich rodziców. Jestem bardzo dumny z wyniku, który dziś prezentujemy, a który jest tylko pierwszym krokiem w długoterminowej współpracy z Axiom Space. Podzieliliśmy się naszą wiedzą na temat wysokowydajnych materiałów, funkcji i technik szycia i wiele się nauczyliśmy – powiedział w Mediolanie Lorenzo Bertelli, dyrektor ds. marketingu Grupy Prada i dyrektor ds. społecznej odpowiedzialności biznesu. Nowy skafander jest tak skonstruowany, by służył astronautom niezależnie od ich wzrostu, budowy, a także płci. AxEMU zapewnia większą elastyczność, a tym samym precyzję ruchów, wydajność i specjalistyczne narzędzia pomagające w eksploracji księżycowego bieguna południowego. Kontrakt z NASA Przypomnijmy, że od 2022 roku, gdy przyznano Axiom Space pierwsze, warte 228 milionów dolarów zlecenie związane z programem Artemis, firma poszukuje renomowanych ekspertów z różnych branż. Mają pomóc w opracowaniu i zaprojektowaniu skafandra kosmicznego nowej generacji. – Jesteśmy pionierami nowej ery w eksploracji kosmosu, w której partnerstwa są niezbędne do komercjalizacji przestrzeni kosmicznej – powiedział Russell Ralston, wiceprezes wykonawczy ds. działalności pozaziemskiej w Axiom Space. AxEMU przeszedł już szeroko zakrojone testy i symulacje warunków kosmicznych. Był sprawdzany przez doświadczonych astronautów i inżynierów w najnowocześniejszych obiektach Axiom Space, SpaceX i NASA. Testy przeprowadzono pod wodą, co pozwala symulować środowisko księżycowe. Z powodzeniem przeszedł symulację ciśnieniową – pierwszą tego rodzaju próbę od czasów programu Apollo. AxEMU będzie nadal poddawany testom, w tym załogowym testom podwodnym oraz testom łączonym z prototypami nowego księżycowego rovera – Artemis Lunar Terrain Vehicle. Tzw. krytyczny przegląd projektu zaplanowany jest na przyszły rok. Źródło: Axiom Space Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Autonomiczne roboty NASA mają pracować pod lodem Antarktydy. Projekt IceNode wkracza w decydującą fazę
Pracownicy najbardziej innowacyjnej jednostki naukowo-inżynieryjnej w NASA, czyli Laboratorium Napędu Odrzutowego (JPL), nie tylko wysyłają sondy w najbardziej odległe rejony Układu Słonecznego. Budują też roboty, które tutaj, na Ziemi, mogą dotrzeć tam, gdzie żaden człowiek nie przetrwa. Właśnie przetestowali autonomiczne roboty zdolne przetrwać w podwodnych jamach głęboko pod szelfami lodowymi Antarktydy.
Spis treści: Robotyczne robaki Urządzenia do zadań specjalnych 100 metrów pod powierzchnią Coraz cieplej na Ziemi Miejsca, w których mają pracować najnowsze roboty zaprojektowane przez specjalistów z JPL należą do najbardziej niedostępnych na Ziemi. Stojący za projektem naukowcy chcą skupić się na podwodnym obszarze znanym jako „strefa uziemienia”. Tam spotykają się pływające szelfy lodowe, ocean i ląd. Zamierzają zajrzeć głęboko w niezmapowane jamy, w których lód może topnieć najszybciej. Rejony te nie są dostępne dla ludzi. Nawet wszechobecne satelity nie są w stanie zajrzeć do znajdujących się pod kilometrową warstwą lodu jam. Autonomiczne podmorskie roboty IceNode zostały zaprojektowane, aby rozwiązać ten problem. – Od lat zastanawialiśmy się, jak przezwyciężyć te technologiczne i logistyczne wyzwania. Wydaje nam się, że znaleźliśmy na to sposób – powiedział Ian Fenty, klimatolog z JPL i kierownik naukowy IceNode. – Celem jest uzyskanie danych bezpośrednio na styku topnienia lodu i oceanu, pod szelfem lodowym. Robotyczne robaki Aby tego dokonać, inżynierowie JPL wykorzystali swoje doświadczenie w projektowaniu robotów do eksploracji kosmosu. Zdołali opracować specyficzną flotę podmorskich pojazdów. Mają one długość około 2,4 metra i średnicę około 25 centymetrów. To tego wyposażone są w trójnożne wysuwane „podwozie”, mocujące robota do spodniej powierzchni lodu. View oEmbed on the source website Te robotyczne robaki nie są wyposażone w żadną formę napędu. Poruszają się, wykorzystując prądy oceaniczne. Wyłapują je samodzielnie, używając do tego nowatorskiego oprogramowania wykorzystującego informacje z modeli prądów oceanicznych. Urządzenia muszą być zaprojektowane i wykonane tak, by zminimalizować konieczność użycia podzespołów, które mogą ulec awarii. Urządzenia do zadań specjalnych Podmorskie robaki mogą być uwalniane do środowiska ze specjalnego odwiertu lub bezpośrednio ze statku na otwartym ocenie. Stamtąd, wykorzystując prądy morskie, udałyby się w długą podróż przebiegającą pod szelfem lodowym. Po dotarciu do celu każdy z robotów upuszczałby balast i podnosił się, aby przymocować się do dolnej powierzchni lodu. Tam miałby uruchomić sensory mierzące parametry krążącej wody. – Te roboty są niczym platforma dostarczająca instrumenty naukowe do najtrudniej dostępnych miejsc na Ziemi – powiedział Paul Glick, inżynier robotyki JPL i główny naukowiec IceNode. – Ma to być bezpieczne, stosunkowo tanie rozwiązanie trudnego problemu – dodał. Paul Glick wraz z prowadzoną przez siebie grupą miał już okazję przetestować prototyp robotycznego robaka. Testy odbyły się na zamarzniętym Morzu Beauforta na północ od Alaski. Test przeprowadzony w marcu 2024 roku był pierwszym tak trudnym sprawdzianem dla urządzeń. Temperatura powietrza wynosiła minus 45 stopni Celsjusza, co było ogromnym wyzwaniem zarówno dla ludzi, jak i sprzętu robotycznego. Badanie zostało przeprowadzone w ramach odbywającego się co dwa lata Laboratorium Arktycznych Okrętów Podwodnych Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych (U.S. Navy Arctic Submarine Laboratory). To trzytygodniowa operacja, która zapewnia naukowcom tymczasowy obóz bazowy. Dzięki niemu mogą prowadzić prace terenowe w środowisku arktycznym. 100 metrów pod powierzchnią Gdy prototyp zszedł na głębokość około 100 metrów, jego instrumenty zebrały dane o zasoleniu, temperaturze i przepływie wody. Zespół przeprowadził również testy, aby określić procedury potrzebne do wypuszczenia robota w przyszłości. – Jesteśmy zadowoleni z postępów. Mamy nadzieję, że uda nam się kontynuować prace nad prototypami i sprowadzić je z powrotem do Arktyki w celu przeprowadzenia przyszłych testów pod lodem morskim. Ostatecznie chcemy rozmieścić całą flotę pod szelfami lodowymi Antarktydy – powiedział Glick. – Nawet dzięki temu krótkiemu testowi nasz robot zebrał cenne, niezbędne naukowcom dane. Wszystko, co przybliża nas do osiągnięcia tego celu, jest ekscytujące – dodał naukowiec. Udane testy stanowią ważny krok w kierunku ostatecznej wizji projektu. Czyli zbudowania floty autonomicznych robotów, zdolnych zapuszczać się pod szelfy lodowe Antarktydy. Mają pomóc naukowcom obliczyć, jak szybko zamarznięty kontynent traci lód – i jak szybko topnienie może spowodować wzrost globalnego poziomu mórz. Coraz cieplej na Ziemi Problem topnienia lądolodów narasta. Gdyby doszło do całkowitego stopienia się lodów Antarktydy, globalny poziom mórz podniósłby się o około 60 metrów. Zalaniu uległyby tysiące kilometrów kwadratowych lądu. Topniejące lody Antarktydy stanowią jedną z największych niewiadomych w prognozach wzrostu poziomu mórz. Szczególnie, że lód ten topi się niejako z dwóch stron. Ocieplające się powietrze wywołuje topnienie lodów powierzchniowych. Ale lód topi się również w kontakcie z ciepłą wodą oceaniczną krążącą pod nim. Aby ulepszyć modele komputerowe przewidujące wzrost poziomu mórz, naukowcy potrzebują dokładniejszego pomiaru tempa topnienia, szczególnie pod szelfami lodowymi. Czyli długimi na wiele kilometrów płytami pływającego lodu. Chociaż szelfy lodowe nie przyczyniają się bezpośrednio do wzrostu poziomu morza, znacznie spowalniają przepływ pokryw lodowych w kierunku oceanu. Jeśli stopnieją, wraz z nimi zniknie ta naturalna zapora. Źródło: NASA JPL. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Astronauci utknęli na orbicie. Nie wiadomo, kiedy na Ziemię wróci załoga kapsuły Boeing Starliner
NASA ogłosiła, że nie ma już planowanej daty powrotu nowego, załogowego statku kosmicznego Starliner firmy Boeing. Tym samy dwoje doświadczonych astronautów NASA – Sunita Williams i Butch Wilmore – musi zostać na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej aż do rozwiązania problemów z kapsułą. Na całe szczęście stacja jest dobrze zaopatrzona, więc nie ma pilnej potrzeby sprowadzania ich z powrotem na Ziemię.
W tym artykule: Start Starlinera z komplikacjami Wydłużona misja Dragon Crew Do użycia w warunkach krytycznych Starliner to zamówiona przez NASA u Boeinga kapsuła załogowa. Miała dać agencji alternatywę dla Dragon Crew firmy SpaceX. Jednak po serii usterek podczas pierwszego załogowego testu statek nie ma możliwości dowieźć załogi bezpiecznie na Ziemię. Przypomnijmy, że po dwóch próbach bezzałogowych i latach opóźnień sowicie opłaconego projektu, Starliner wreszcie wystartował z załogą 5 czerwca 2024 r. Pierwsza bezzałogowa misja z 2019 roku nie powiodła się. Statek nie zdołał dotrzeć na Międzynarodową Stację Kosmiczną (ISS). Boeing z własnej kieszeni zapłacił za drugi start. Trzeba było na niego zaczekać do 2022 roku, ale przynajmniej misja zakończyła się pomyślnie. Start Starlinera z komplikacjami Pierwszy test załogowy był również wielokrotnie przekładany. Wreszcie w środę 5 czerwca astronauci NASA – Butch Wilmore i Suni Williams – wystartowali w kierunku ISS. Podczas lotu dwa silniki statku kosmicznego uległy awarii, co wywołało komplikacje przy dokowaniu do stacji orbitalnej. NASA ujawnia plany: w 2031 stacja ISS wpadnie do Oceanu Spokojnego Los Międzynarodowej Stacji Kosmicznej jest przesądzony. W 2030 roku zakończy swoją działalność, a NASA nawiąże współpracę ze stacjami komercyjnymi. Co stanie się z samą ISS? Wpadnie d... Na szczęście statek kosmiczny zdołał zacumować do ISS. Dostarczył na nią, poza astronautami, 227 kg ładunku. Jednak poza awarią silników wykryto również pięć małych wycieków w module serwisowym. Od chwili zacumowania Starlinera do ISS, załoga statku oraz naziemna kontrola lotu pracują nad rozwiązaniem problemów z kapsułą. – Nie spieszymy się i postępujemy zgodnie ze standardowym procesem zarządzania misją – napisał Steve Stich, kierownik NASA Commercial Crew Program w poście na blogu NASA. – Chcemy, by to dane dotyczące wycieków helu i wydajności silników miały wpływ na nasze decyzje, a nie jakiekolwiek inne względy. Dodatkowo, biorąc pod uwagę wydłużony czas trwania misji, mamy nadzieję zakończyć przegląd na poziomie agencji. Przegląd analogiczny do tego, który został wykonany przed powrotem NASA SpaceX Demo-2 po dwóch miesiącach na orbicie. Ma to udokumentować formalną akceptację agencji na kontynuowanie postępowania zgodnie z planem – dodał. Wydłużona misja Dragon Crew Faktycznie, Dragon Crew w swojej pierwszej misji załogowej spędził na orbicie 63 dni, choć początkowo misja była planowana na dwa tygodnie. Rozważano nawet jej wydłużenie do kilku miesięcy. Jednak ostateczna decyzja co do długości lotu zależała m.in. od stanu przygotowań do kolejnej misji załogowej z użyciem kapsuły Dragon. Kapsuła została zbadana pod kątem działania systemu podtrzymywania życia załogi. Jednak dowiozła astronautów na ISS i wróciła z nimi na Ziemię bez większych problemów. W tej chwili Dragon Crew jest naprawdę niezawodnym załogowym statkiem kosmicznym. Steve Stich z NASA twierdzi, że pomimo wszystkich problemów Starliner dobrze radzi sobie na orbicie podczas zadokowania do stacji kosmicznej. – Wykorzystujemy dodatkowy czas, aby ocenić krytyczną infrastrukturę stacji. Jednocześnie kończymy przygotowania do powrotu Butcha i Suni na Starlinera – twierdzi kierownik komercyjnych lotów załogowych z NASA. Do użycia w warunkach krytycznych NASA zapowiedziała, że po przeglądzie gotowości technicznej Starlinera zorganizuje telekonferencję z kierownictwem misji. Dodała, że Starliner jest faktycznie dopuszczony do powrotu w przypadku awarii na stacji kosmicznej, która wymagałaby od załogi natychmiastowego opuszczenia orbity i powrotu na Ziemię. Z jednej strony, powrót Starlinerem w sytuacji krytycznej – na przykład takiej jak pokazana w filmie „Grawitacja”, gdy w stację uderza ogromna ilość śmieci kosmicznych – jest wciąż lepszym rozwiązaniem niż pozostanie na miejscu. Ale kluczowe pytanie jest inne i brzmi: czy NASA na tyle zaufa problematycznej kapsule Boeinga, by zaryzykować życie swoich astronautów w sytuacji nie wymagającej natychmiastowej decyzji? Poza możliwością śmierci dwojga znakomitych astronautów, może to wywołać długą przerwę w programie lotów załogowych. Przypomnijmy, że po katastrofie promu Challenger w 1986 roku, program lotów załogowych został przerwany na trzy lata. Podobnie było po katastrofie Columbii w 2003 roku. Źródło: ScienceAlert. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Starliner w końcu przeszedł test załogowy, a Starship po raz czwarty wzbił się w niebo. Jak wypadły próby?
Starliner, długo oczekiwany statek załogowy Boeinga, dostarczył na Międzynarodową Stację Kosmiczną dwoje astronautów. Nie obyło się jednak bez problemów. Dzień po starcie Starlinera miał miejsce czwarty testowy lot flagowej rakiety SpaceX – Starship. Różnice między tymi przedsięwzięciami pokazują zmierzch ery tradycyjnego podejścia do budowania i testowania pojazdów kosmicznych.
W tym artykule: Przerwane testy Starlinera Wycieki i problem z chłodzeniem Starliner kontra Starship Czwarty lot Starship Space 4.0 w natarciu Opóźnione projekty W środę 5 czerwca 2024 r. z Cape Canaveral Space Force Station na Florydzie wystartowała rakieta Atlas V. Na jej szczycie umieszczono statek załogowy Boeing Starliner. Misja, znana jako Crew Flight Test, jest kulminacją wysiłków Boeinga. Zmierzają one do opracowania statku kosmicznego, który mógłby rywalizować z kapsułą Dragon Crew firmy SpaceX. A także zwiększyć możliwości USA w zakresie przewożenia astronautów na stację kosmiczną w ramach programu NASA Commercial Crew Program. Inicjatywa agencji ma na celu wspieranie współpracy z prywatnymi partnerami branżowymi. Przerwane testy Starlinera Poprzednie dwie próby startu, które wyznaczono na 1 i 6 maja, zostały przerwane z powodu licznych problemów. Dwie godziny przed próbą startu 6 maja inżynierowie zidentyfikowali problem z zaworem w drugim stopniu, czyli górnej części rakiety Atlas V. Została ona zbudowana przez United Launch Alliance, spółkę joint venture Boeinga i Lockheed Martin. Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? Uciekały ziemskiej grawitacji dzięki potężnej rakiecie nośnej, a powracały na Ziemię jak szybowce. Wahadłowce kosmiczne miały być niedrogą metodą na obecność ludzi w kosmosie. Nie by.. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/wahadlowce-kosmiczne-lataly-jak-rakiety-wracaly-na-ziemie-jak-samoloty-dlaczego-z-nich-zrezygnowano-fot-hum-images-universal-images-group-via-getty-images-5ae6463.jpeg" width="938" height="693" alt="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" title="Wahadłowce kosmiczne. Latały jak rakiety, wracały na Ziemię jak samoloty. Dlaczego z nich zrezygnowano? (fot. HUM Images/Universal Images Group via Getty Images)" /> Rakieta i statek kosmiczny zostały ściągnięte z wyrzutni w celu przeprowadzenia testów i napraw. Zespoły pracowały również nad niewielkim wyciekiem helu w module serwisowym statku kosmicznego oraz „luką konstrukcyjną” w układzie napędowym. Po rozwiązaniu problemu początkowego wycieku helu w maju, specjaliści misji stwierdzili, że nie stanowi on zagrożenia dla lotu. Podczas odliczania do premiery w środę rano zespoły monitorowały wyciek i nie zgłosiły żadnych problemów. Wycieki i problem z chłodzeniem Ale środowy, udany start Starlinera też nie obył się bez problemów. Do tych najpoważniejszych doszło tuż przed dokowaniem do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS). Na pokładzie Starlinera znajdowało się dwoje doświadczonych astronautów NASA – Butch Wilmore i Suni Williams. Pięć silników rufowych w module serwisowym Starlinera wyłączono. Stało się to po tym, jak kontrolerzy lotu znaleźli obejścia dla dwóch nowych wycieków helu na statku kosmicznym, oprócz jednego, który został zidentyfikowany wcześniej. Ponadto system chłodzenia kapsuły zużywał więcej wody niż oczekiwano. Jeszcze jeden wyciek helu został wykryty później, gdy Starliner zadokował już do stacji kosmicznej. – Kłopoty Starlinera można podzielić na dwie kategorie. Wynikające z błędów ludzkich oraz wynikające z ryzykownego i obecnie już dość przestarzałego podejścia do budowy systemu – komentuje Jędrzej Kowalewski z firmy Scanway S.A. – Większość firm nurtu Space 4.0 stawia na dywersyfikację ryzyka poprzez wiele mniejszych misji testowych. Dodatkowo korzysta się również z metodyk zwinnych, znanych np. w produkcji oprogramowania – dodaje. Starliner kontra Starship Jędrzej Kowalewski wyjaśnia, że chodzi tu o realizację wielu iteracji rozwojowych, które dają coraz bardziej zaawansowany produkt. Jednocześnie po każdej próbie wyciąga się wiele wniosków. NASA ujawnia plany: w 2031 stacja ISS wpadnie do Oceanu Spokojnego Los Międzynarodowej Stacji Kosmicznej jest przesądzony. W 2030 roku zakończy swoją działalność, a NASA nawiąże współpracę ze stacjami komercyjnymi. Co stanie się z samą ISS? Wpadnie d... – Świetnym przykładem, w odróżnieniu od Starlinera, jest Starship, który zaliczył już kilka lotów testowych. W każdym nieco dalej przesuwał granicę technologii. Boeing zdecydował się na wdrożenie Starlinera w tak naprawdę dwóch modelach lotnych. Pierwszy, w wersji bezzałogowej wystartował na ISS w 2019 roku i nie doleciał. Drugi poleciał już z załogą w tym roku i nie obyło się bez znacznych opóźnień i licznych błędów w czasie lotu – mówi Jędrzej Kowalewski. – Zarówno program Starship, jak i już wykorzystywany w lotach załogowych Dragon, były w rozwoju zwinnym znacznie tańsze. Wiedząc to można uznać, że klasyczne podejście do rozwoju produktów kosmicznych jest obecnie nieefektywne – podsumowuje ekspert. Czwarty lot Starship Dzień po starcie Starlinera doszło do czwartego testowego lotu największej rakiety świata Starship. Składa się ona z rakiety wspomagającej pierwszego stopnia, znanej jako Super Heavy i statku kosmicznego górnego stopnia, określanego jako Starship. Razem tworzą największą i najpotężniejszą rakietę, jaką kiedykolwiek zbudowali ludzie. Podczas tego czwartego lotu testowego, Starship wystartował ponownie z bazy Starbase SpaceX wzdłuż wybrzeży południowego Teksasu. Pojazd przeszedł przez separację boosterów, zanim Super Heavy wykonał udane miękkie „lądowanie” wpadając do Zatoki Meksykańskiej. Po ognistym ponownym wejściu w atmosferę Starship też dokonał udanego manewru lądowania. Każda kolejna próba przebiega lepiej, a zbierane w trakcie lotu informacje pozwalają ograniczyć błędy. Tym samym kolejne testy tworzą coraz bardziej niezawodny pojazd. Dokładnie w ten sposób były też budowane rakiety SpaceX oraz towarowe i załogowe statki Dragon. Space 4.0 w natarciu – Dysonans pomiędzy Starlinerem a Starshipem nie mógłby być większy. Starliner jest tak naprawdę oparty na technologiach sprzed 60 lat. Owszem, jest wiele unowocześnień, ale zasadniczo koncepcyjnie to powtórka Apollo. A mimo to podjęto siedem prób, zanim udało się wystartować – komentuje dr Piotr Kaczmarek-Kurczak z Akademii Leona Koźmińskiego. – Starship to technologia praktycznie uznawana za mało realną i praktycznie nieopłacalną. Samo zastosowanie stali konstrukcyjnej zamiast aluminium i tytanu uważano za niepraktyczne. A mimo to ten „niemożliwy” statek poleciał. I, mimo uszkodzeń zabójczych praktycznie dla każdej innej jednostki, zrobił więcej, niż oczekiwano. Model – zarówno organizacyjny, jak i techniczny – wybrany przez Boeinga pokazuje mnóstwo ograniczeń. Mści się koncentracja na zyskach i brak innowacyjności – dodaje ekspert. Natomiast dr Tomasz Barciński, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej Centrum Badań Kosmicznych PAN zwraca uwagę na podobieństwa pomiędzy statkami załogowymi Dragon Crew oraz Starliner. – Oba mają optymalny dla fazy wznoszenia kształt stożka, co skutecznie walczy z oporami aerodynamicznymi podczas przejścia przez atmosferę. Do podstawy stożka doczepiona jest powierzchnia zbliżona do sfery, która umożliwia wyhamowanie statku podczas ponownego wejścia w atmosferę, dzięki jej oporom. To jest klasyczny kształt występujący obecnie w każdym rozwiązaniu na świecie. Wymiary obu statków są również bardzo zbliżone, tak samo jak proces ich dokowania do ISS oraz powrót na Ziemię – wylicza inżynier. Księżycowa ofensywa, bliskie badanie Słońca i najdłuższy koronograf. Oto rok 2024 w eksploracji kosmosu Rok 2023 był obfitował w niesamowite wydarzenia kosmiczne. Indie dołączyły do krótkiej listy krajów zdolnych wylądować na Księżycu. W kierunku Jowisza poleciała największa sonda Europe... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/program-artemis-nasa-kiedy-astronauci-wroca-na-ksiezyc-jak-bedzie-wygladala-baza-ksiezycowa-fot-nasa-alberto-bertolin-cc-by-nc-nd-2-0-d3bd4ab.jpeg" width="938" height="528" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Dodaje jednak, że w statku Dragon Crew część serwisowa zawierająca silniki jest zintegrowana z przedziałem załogi. Natomiast w Starlinerze ta część jest osobnym modułem, odrzucanym przed wejściem w atmosferę. Dragon zaś posiada moduł „bagażowy” (ang. trunk), odrzucany przed wejściem w atmosferę. Opóźnione projekty Przypomnijmy, że obie kapsuły zostały zamówione przez USA w tym samym momencie, czyli w 2010 roku. Statki miały być gotowe do 2017 roku. Obie firmy nie wykonały zadania. Dragon Crew pierwszy lot załogowy odbył dopiero w 2020 roku. Jednak fakt, iż Boeing spóźnił się o siedem lat i stracił na projekcie ponad 1,5 miliarda dolarów, mocno pokazuje różnice w podejściu do projektowania i testowania obu firm. Po serii opóźnień Boeing został poddany kontroli przez inspektora generalnego NASA. W trakcie audytu oszacowano koszt statku kosmicznego na 90 milionów dolarów. Czyli o ponad 60% więcej niż 55 milionów dolarów w przypadku Dragon Crew. Wygląda na to, że SpaceX ze swoim podejściem wynikającym wprost ze strategii ery Space 4.0 wygrywa wyścig. Firma staje się w tej chwili najbardziej zaufanym prywatnym partnerem NASA w programie powrotu na Księżyc Artemis. Z drugiej strony, amerykańska agencja nie może liczyć tylko na jednego partnera. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.