Podpisz się na globie. NASA stworzyła generator imion z tysięcy zdjęć satelitarnych. Grzech go nie wypróbować
Z wysokości ponad 700 kilometrów para mechanicznych oczu nieustannie skanuje powierzchnię planety, dostrzegając wzory, których nie jesteśmy w stanie zauważyć z Ziemi. Okazuje się, że ziemska rzeźba terenu – od meandrujących rzek po poszarpane fiordy – tworzy gigantyczny, naturalny alfabet. Dzięki nowej inicjatywie NASA „Your Name in Landsat”, każdy z nas może teraz odnaleźć swoje imię wypisane na mapie świata przez samą naturę. Każdy może to wypróbować!
Najnowsza inicjatywa NASA to część obchodów Dnia Ziemi 2026. Ma ona na celu nie tylko dostarczenie rozrywki, ale przede wszystkim rozbudzenie ciekawości świata i świadomości ekologicznej. Algorytm generatora przeszukuje miliony zdjęć w poszukiwaniu struktur geologicznych przypominających litery alfabetu łacińskiego (A–Z). Kosmiczne archiwum: 50 lat podglądania Ziemi Program Landsat to nie tylko zabawa w układanie liter. To najdłuższy w historii, nieprzerwany zapis zmian powierzchni Ziemi z kosmosu, prowadzony wspólnie przez NASA oraz U.S. Geological Survey (USGS). Wszystko zaczęło się w 1972 roku wraz z wystrzeleniem satelity Landsat 1. Od tamtej pory kolejne generacje urządzeń dokumentują to, jak rozrastają się miasta, kurczą lodowce i jak zmieniają się koryta rzek. Obecnie na orbicie współpracują ze sobą dwie jednostki: Landsat 8 oraz jego niemal lustrzane odbicie – Landsat 9. Razem dostarczają dane, które pomagają naukowcom monitorować stan lasów, upraw i zasobów mineralnych naszej planety. Ale mogą też służyć do zabawy. Geograficzny alfabet. Algorytm czyta Ziemię jak książkę To, co dla nas jest literą „L”, dla satelity może być meandrem rzeki w Amazonii, a „O” – kraterem wulkanicznym na odległej wyspie. Litery składające się na twoje imię mogą więc pochodzić z tak różnorodnych miejsc jak tybetańskie doliny rzeczne czy australijskie jezioro Tandou. Jednym z najbardziej znanych przykładów w algorytmie jest wyspa Akimiski u wybrzeży Kanady, która z lotu ptaka tworzy niemal idealny kształt litery „D”. Jak stworzyć własny napis? Proces tworzenia jest intuicyjny i pozwala na natychmiastowe pobranie grafiki. Wejdź na stronę. Odwiedź oficjalną witrynę narzędzia „Your Name in Landsat”. Wystarczy kliknąć TUTAJ. Wpisz dowolne słowo. Wpisz swoje imię, nazwę firmy czy ksywkę w polu „Enter a name”. Pamiętaj, że – póki co – nie można używać polskich znaków. Podziwiaj wynik. Narzędzie automatycznie dobierze takie zdjęcia terenu, które kształtem odpowiadają wybranym literom. Po wszystkim warto sprawdzić dokładną lokalizację miejsca, które zostało wykorzystane do stworzenia imienia – wystarczy kliknąć w poszczególne litery. Gotowy projekt można też pobrać jako obraz czy udostępnić znajomym. Jeśli szukasz inspiracji, NASA przygotowała również specjalną galerię „Alphabet Image Gallery”, w której znajdziesz aż 72 różne obrazy dla poszczególnych liter alfabetu. Każdy z nich to dowód na to, jak niezwykłe formy potrafi przybierać natura. Oby nowe narzędzie pokazało wielu, że warto o nią dbać. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Polski astrofotograf po raz piąty wyróżniony przez NASA. Zobacz niezwykłe zdjęcie Mgławicy Oriona nad wulkanem Teide!
Aby wykonać to jedno konkretne zdjęcie Marcin Rosadziński przygotowywał się przez kilka lat. Taki układ nieba widać przez kilka dni w roku. Konieczne jest też właściwe miejsce obserwacji oraz znakomite warunki pogodowe. Jednak gdy to wszystko zagra razem oraz ma się nieco szczęścia, można uchwycić kosmiczne mgławice nad ośnieżonym szczytem wulkanu i zostać wyróżnionym w projekcie Astronomy Picture of the Day NASA.
„Orion rzadko jest widoczny w taki sposób. Aby uzyskać ten majestatyczny widok, potrzebny jest aparat zdolny do wykonywania bardzo długich ekspozycji, dzięki którym ujawniają się słabe szczegóły nocnego nieba. Wśród charakterystycznych mgławic, które można dostrzec, znajdują się Mgławica Oriona, Mgławica Płomień oraz Pętla Barnarda. Dla kontrastu pomocne jest także umieszczenie na pierwszym planie wulkanu – w tym przypadku jest to wulkan Teide na Teneryfie, na Wyspach Kanaryjskich w Hiszpanii”. „Jeśli jednak chcesz, aby wulkan Teide był pokryty śniegiem, potrzebne jest również dobre wyczucie czasu – ponieważ zdarza się to zazwyczaj tylko przez kilka dni w roku. Odpowiednie wyczucie czasu oznacza także oczekiwanie, aż Orion pojawi się tuż za Teide, co miało miejsce pod koniec ubiegłego roku po zachodzie słońca. Prezentowane zdjęcie jest wynikiem serii fotografii wykonanych kolejno tym samym aparatem z tego samego miejsca” – taki komentarz umieścili eksperci pod fotografią wykonaną przez Marcina Rosadzińskiego. Zdjęcie Polaka trafiły do projektu Astronomy Picture of the Day po raz piąty, co dobitnie pokazuje talent Rosadzińskiego i ogromną miłość do astrofotografii. Odpowiedni czas i miejsce – Naprawdę długo planowałem wykonanie tego zdjęcia. Wielokrotnie byłem na Teneryfie, próbując znaleźć odpowiednie miejsce i trafić we właściwy moment. Za każdym razem coś nie grało. Warunki pogodowe były złe albo przyjechałem w momencie, gdy na niebie nie były dobrze widoczne interesujące mnie mgławice. Udało się wreszcie w grudniu ubiegłego roku – opowiada Marcin Rosadziński. Dodaje, że przywiązuje wielką wagę do detali. W tym wypadku chciał, aby znajdująca się w gwiazdozbiorze Oriona Mgławica Koński Łeb znalazła się centralnie nad wysokim na ponad 3700 metrów wulkanem Teide. Okolice wulkanu są jednym z najlepszych miejsc na świecie do obserwacji gwiazd. Znajduje się tam Obserwatorium Teide, a dzięki wysokości i czystemu powietrzu można bardzo wyraźnie zobaczyć m.in. gwiazdozbiór Oriona. – Byłem tam tylko na jedną, ale za to wyjątkową noc. Z pomocą przyszła mi sama natura. W grudniu w Teneryfę uderzył sztorm Emilia, który sprawił, że szczyt wulkanu został pokryty grubą warstwą śniegu. To dodatkowo wzmocniło efekt i podkreśliło piękno miejsca i nocy – komentuje autor fotografii. Astronomiczne zdjęcie dnia Pięć wyróżnień w prowadzonym od ponad 30 lat projekcie Astronomy Picture of the Day to całkiem ładny wynik. Rekordziści, jak Rogelio Bernal Andreo, mają na swoim koncie nawet kilkadziesiąt publikacji, jednak nie jest o to łatwo. Każdego dnia do redakcji spływają setki obrazów wykonanych zarówno przez amatorów, jak i profesjonalistów, a także przez samych astronomów. View Gallery on the source website Zdjęciem dnia może zostać też obraz zarejestrowany przez kamery misji kosmicznej. Sam projekt rozrósł się z podstrony, która miała zaledwie kilku obserwatorów, do ogromnego, mającego miliardy wyświetleń międzynarodowego programu wspierającego popularyzację nauki i astronomii. Niebo nad Namibią Teraz Marcin Rosadziński przygotowuje się do dwóch ważnych wyjazdów. – W czerwcu chcę spełnić swoje wielkie marzenie i wybrać się z aparatem do Namibii. Nocne niebo nad Namibią jest wyjątkowo ciemne, co sprawia, że gwiazdy i mgławice są pięknie widoczne. Natomiast w sierpniu wybieram się do Hiszpanii, by obserwować zaćmienie Słońca. Kto wie, jakie fotografie to przyniesie – mówi. Pytany o to, jak zająć się astrofotografią, odpowiada krótko: – Wyjść z domu, z hotelu, pojechać tam, gdzie światła miast nie zanieczyszczają nocnego nieba. Zobaczyć piękno kosmosu i przyrody, po czym spróbować je uwiecznić. Źródło: Astrodream Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Łazik Curiosity odnalazł na Marsie niespotykane wcześniej związki organiczne. Czy stanowią ślad dawnego życia?
Należący do NASA łazik Curiosity, który bada powierzchnię Czerwonej Planety od niemal 14 lat, odnalazł zróżnicowany zestaw cząsteczek organicznych, w tym związki chemiczne powszechnie uznawane za elementy składowe życia na Ziemi. Jednak wstrzymajmy swój entuzjazm, ponieważ jednoznaczne potwierdzenie, czy te konkretne cząstki organiczne stanowią ślady dawnego życia wymagałoby sprowadzenia próbek na Ziemię.
NASA oraz eksperci z Uniwersytetu Florydy przekazali informację o odnalezieniu na Marsie związków chemicznych związanych z powstaniem życia. Ale – powstaniem życia na Ziemi. Opublikowane dzisiaj w czasopiśmie „Nature Communications” wyniki, pochodzące z eksperymentu chemicznego przeprowadzonego po raz pierwszy na innym ciele niebieskim wskazują, że powierzchnia Marsa może zachowywać cząsteczki, które mogłyby stanowić ślady dawnego życia. Jednak, co istotne, eksperyment ten nie pozwala odróżnić związków organicznych pochodzących z potencjalnego dawnego życia na Marsie od tych powstałych w wyniku procesów geologicznych lub dostarczonych przez meteoryty. Ciekawskie i ruchome laboratorium Badaniami, które przeprowadził wiekowy już łazik – laboratorium Curiosity – kierowała profesor nauk geologicznych Amy Williams. Profesor Williams pracuje na Uniwersytecie Florydy, jest także członkinią zespołów misji łazików Curiosity oraz Perseverance. Przypomnijmy, że łazik Curiosity wylądował na Marsie w 2012 roku, aby znaleźć dowody na to, że Mars miał warunki sprzyjające istnieniu życia mikrobiologicznego miliardy lat temu. Natomiast największy łazik planetarny w historii, czyli Perseverance, który wylądował w 2021 roku, został wysłany w celu poszukiwania śladów jakiegokolwiek dawnego życia, które mogło się tam rozwinąć. Oba urządzenia zostały zaprojektowane i wykonane w Laboratorium Napędu Odrzutowego NASA w Pasadenie. Eksperyment przeprowadzono w miejscu nazwanym na cześć XIX-wiecznej angielskiej planetolożki Mary Anning. Same próbki zostały pobrane w regionie Glen Torridon w obrębie krateru, na obszarze bogatym w minerały ilaste wskazujące, że kiedyś znajdowała się tam woda. Minerały te mogą zatrzymywać i konserwować związki organiczne lepiej niż inne typy skał, co czyni je szczególnie obiecującym celem badań. Naukowcy uważają, że panowały tam kiedyś warunki sprzyjające powstaniu życia, jeśli kiedykolwiek było ono obecne na Marsie. Materia organiczna sprzed 3,5 miliarda lat – Sądzimy, że mamy do czynienia z materią organiczną zachowaną na Marsie od około 3,5 miliarda lat. Istotne jest, że istnieją dowody na zachowanie dawnej materii organicznej, ponieważ pozwala to ocenić zdolność środowiska do podtrzymywania życia. Jeśli chcemy poszukiwać śladów życia w postaci zachowanego węgla organicznego, wyniki te pokazują, że jest to możliwe – powiedziała Williams, która współtworzyła opisywany eksperyment chemiczny. Wśród ponad 20 zidentyfikowanych związków chemicznych łazik Curiosity wykrył cząsteczkę zawierającą azot o strukturze podobnej do prekursorów DNA – substancję chemiczną, której wcześniej nie obserwowano na Marsie. Łazik zidentyfikował również benzotiofen – duży, dwupierścieniowy związek siarki, często dostarczany na planety przez meteoryty. – Te same substancje, które dotarły na Marsa wraz z meteorytami, docierały również na Ziemię i mogły dostarczyć elementów budulcowych dla życia, jakie znamy na naszej planecie – twierdzi profesor Williams. Poszukiwania marsjańskiego życia Wyniki badań zostały opublikowane 21 kwietnia 2026 roku, jednak sam eksperyment przeprowadzono w 2020 roku. Wykonano go przy użyciu zestawu instrumentów znanych jako Sample Analysis at Mars (SAM). W badaniach wykorzystano związek chemiczny TMAH (wodorotlenek tetrametyloamoniowy), który rozkładał większe cząsteczki organiczne, umożliwiając ich analizę przez instrumenty pokładowe SAM. Ponieważ na pokładzie łazika znajdowało się jedynie około 0,5 litra tej substancji, powodzenie eksperymentu wymagało starannego planowania i wyboru najbardziej odpowiedniego miejsca do pobrania próbek. – Wiemy już, że duże, złożone związki organiczne są zachowane w płytkich warstwach podpowierzchniowych Marsa. To daje nadzieję na znalezienie takich związków, które mogłyby jednoznacznie wskazywać na obecność życia – podsumowała Williams. Te obiecujące wyniki pojawiły się w dobrym momencie. Dosłownie kilka dni temu pojawiła się informacja, że europejski łazik Rosalind Franklin zostanie wyniesiony w kierunku Marsa przez rakietę SpaceX Falcon Heavy. Stanie się to nie wcześniej niż w 2028 roku, ale mimo wszystko jest to znakomita informacja. Źródło: Nature Communications Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Program Artemis NASA. Kiedy astronauci wrócą na Księżyc?
Ludzkość ostatni raz gościła na Księżycu w grudniu 1972 r. Teraz NASA szykuje program Artemis. Ma on stworzyć stałą bazę księżycową i otworzyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu.
W tym artykule: Program Artemis – założenia Rakieta SLS i kapsuła Orion Stacja księżycowa Ile będzie kosztować program Artemis? – Uważam, że nasz naród powinien zobowiązać się do tego, iż zanim skończy się obecna dekada, osiągniemy cel, jakim jest lądowanie człowieka na Księżycu i jego bezpieczny powrót na Ziemię – powiedział w kwietniu 1961 roku prezydent USA John F. Kennedy. Powołał wówczas do życia legendarny program Apollo. Gdy w 2019 roku ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine ogłaszał nowy program księżycowy, powiedział, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać. Artemis to największy program kosmiczny od czasu zakończenia budowy Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Rozbudowane przedsięwzięcie, którego celem jest nie tylko wysłanie na Księżyc pierwszej kobiety, ale przede wszystkim budowa stacji księżycowej. Program Artemis w wielu aspektach jawnie nawiązuje do programu Apollo. Czyli tego, który przyniósł nam pierwsze lądowanie na Księżycu. Program Artemis – założenia Jednak program Artemis ma być wielowątkowy i długi. Jego cele obejmują zdecydowanie więcej niż zatknięcie flagi i przywiezienie na Ziemię próbek księżycowego regolitu. Artemis ma przede wszystkim przenieść główny ciężar startów misji załogowych z Ziemi w miejsce o znacznie niższej, a więc łatwiejszej do pokonania grawitacji. I zamierza dokonać tego dzięki supernowoczesnej technologii. Przypomnijmy, że w 2022 roku minęło dokładnie pół wieku, odkąd Eugene Cernan, astronauta misji Apollo 17, pozostawił ostatnie ludzkie ślady na Księżycu. Gdy to robił, na rynku pojawił się pierwszy naukowy kalkulator ręczny. Pięćdziesiąt lat później każdy z nas nosi w kieszeni urządzenie o większej mocy obliczeniowej niż komputery, które wykorzystywano w programie Apollo. Zmieniło się wszystko. Od materiałów, jakie można wykorzystać do tworzenia nowoczesnych, lżejszych skafandrów kosmicznych. Przez nowoczesne technologie bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Po możliwości telekomunikacyjne, takie jak internet i liczne satelity na orbicie Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-sls-w-koncu-wystartowala-i-coz-to-bylo-za-widowisko-misja-artemis-1-leci-na-ksiezyc-fot-kevin-dietsch-getty-images-c143395.jpg" width="938" height="614" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Jeżeli wszystkie plany agencji skupionych wokół programu Artemis zostaną zrealizowane, to w ciągu dekady na Księżycu powinna znaleźć się stacja zamieszkana przez ludzi. Warto dodać, że mowa nie tylko o NASA, ale też o agencjach europejskiej, kanadyjskiej, japońskiej i wielu innych. Ale na tym nie koniec. Otwarcie mówi się o górnictwie kosmicznym. W tym o księżycowych kopalniach helu-3, który może być wykorzystywany w energetyce. Ten izotop helu ma stanowić bardzo wydajne paliwo dla reaktorów termojądrowych. Europejska Agencja Kosmiczna, która już od ponad dekady rozwija program Moon Village, myśli o drukowaniu habitatów z księżycowego regolitu. Jedno jest pewne – motto misji Artemis mówiące, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać, świetnie oddaje zamysły poszczególnych agencji. Rakieta SLS i kapsuła Orion Jak na razie jedyną sprawdzoną metodą ucieczki z Ziemi są potężne rakiety nośne. Program Apollo miał swojego Saturna V, najpotężniejszą rakietę w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu. Program Artemis ma rakietę SLS, czyli Space Launch System. Ta projektowana od 2011 roku ciężka rakieta nośna bazuje na technologiach sprawdzonych w programie wahadłowców. Tym razem również astronauci zasiądą w małym statku kosmicznym umieszczonym na szczycie potężnej rakiety. Tylko teraz statkiem tym ma być nowoczesny Orion zbudowany przez Lockheed Martin. To ta sama firma, która skonstruowała m.in. lądowniki marsjańskie Viking 1 i Viking 2. Moduł serwisowy Oriona to dzieło ESA i Airbusa. Sam statek jest nowoczesny, ma więcej miejsca dla astronautów i jest naszpikowany nowoczesną elektroniką. Gorzej miała się sprawa z SLS. Ciężka rakieta zaliczała kolejne opóźnienia i błędy. Co prawda w kosmicznym biznesie opóźnienia są czymś naturalnym. Natomiast o problemach mówi się, że lepiej gdy zdarzają się w trakcie testów niż podczas misji. Jednak wielu specjalistów zastanawiało się, czy SLS, która już w trakcie prac projektowych ponad dekadę temu nie wyróżniała się zbytnią innowacyjnością, podoła zadaniu. Po wielu kłopotach do startu rakiety SLS w ramach misji Artemis 1 doszło w listopadzie 2022 roku. W trakcie misji powstało m.in. niezwykłe zdjęcie Księżyca i Ziemi. W grudniu Orion misji Artemis 1 powrócił na Ziemię. Testy wypadły pomyślnie. Zgodnie z planem w 2024 roku SLS miała wynieść w podróż na Księżyc pierwszą od 1972 roku misję załogową. Liczne opóźnienia sprawiły, że ten harmonogram nie jest już aktualny. W kwietniu 2026 r. załogowa misja Artemis II obleciała Księżyc bez lądowania. Kolejna misja, Artemis III, będzie testować rozwiązania potrzebne do lądowania na Księżycu, ale na orbicie ziemskiej. Samo lądowanie jest zapowiadane na 2028 r. w ramach misji Artemis IV. Nie wiadomo jednak, czy Amerykanów nie wyprzedzą w tym Chińczycy. Stacja księżycowa Ale lądowanie na Księżycu to tylko mały krok dla programu Artemis. Głównym zadaniem ma być budowa stacji. Pierwotnie miała to być orbitalna Gateway, służąca do badań naukowych i jednocześnie będąca stacją początkową dla planowanych załogowych misji marsjańskich. Podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, Gateway miała składać się z kilku modułów i mogłaby być rozbudowywana. Jednak po zmianie władzy w USA projekt zarzucono. Prace wykonane przez zagranicznych partnerów NASA trafiły do kosza. NASA twierdziła, że do 2030 roku na Księżycu będą mieszkać ludzie. Teraz agencja spuściła z tonu, choć w planach nadal jest baza na powierzchni Księżyca zasilana energią jądrową. Ile będzie kosztować program Artemis? A co z firmami prywatnymi? Wielkim zwycięzcą przetargów związanych z programem Artemis jest Elon Musk i jego SpaceX. Po pierwsze, firma ta ma zadbać o logistykę i zaopatrzenie stacji. SpaceX dzięki rakietom Falcon Heavy ma wynieść w kierunku Księżyca moduł napędowy i logistyczny stacji. Natomiast rozwijany przez firmę Starship został wybrany na nowy lądownik misji Artemis. Pozostaje pytanie o koszt przedsięwzięcia. Dane NASA mówią o konieczności wydania 100 miliardów dolarów tylko do 2028 roku. I tutaj warto ponownie zacytować przemówienie prezydenta Kennedy’ego, którzy przekonywał, że: „Żadne przedsięwzięcie nie będzie równie imponujące i żadne nie wywrze większego wpływu na przyszłą eksplorację kosmosu; jednak żadne nie będzie również trudniejsze do realizacji ani bardziej kosztowne”.
Ryzyko jest nieuniknione. Ostatni, krytyczny test Artemis II odbędzie się dzisiejszej nocy
Po epickiej podróży na Księżyc i z powrotem dla czworga astronautów misji Artemis II nadszedł moment lądowania. Jest to jednocześnie najtrudniejszy moment całej misji. Statek kosmiczny będzie pędził przez atmosferę z prędkością niemal 40 tysięcy kilometrów na godzinę i rozgrzeje się do ponad 2500 stopni Celsjusza.
Oczy wszystkich miłośników kosmosu i technologii kosmicznych zwrócone są dzisiaj na kapsułę Orion, a konkretnie na jej osłonę termiczną. Czy powłoka ablacyjna Avcoat – kompozyt włókien krzemionkowych opracowany pierwotnie dla modułu dowodzenia programu Apollo – zabezpieczy odpowiednio czworo śmiałków wracających z podróży wokół Księżyca? 13 minut piekła Powrót z głębokiej przestrzeni kosmicznej to ogromne wyzwanie. Najtrudniejszy etap to 13-minutowe wejście w atmosferę z prędkością około 38 600 km/godz., podczas którego kapsuła nagrzewa się do około 2760°C. Statek kosmiczny musi też wejść w atmosferę pod odpowiednim kątem. Zbyt duży kąt może doprowadzić do odbicia się statku od atmosfery, zbyt mały – do spalenia się w atmosferze. Manewr musi być wykonany perfekcyjnie. Wszystkie przedmioty na pokładzie statku muszą być zabezpieczone, a sami astronauci muszą być ubrani w lekkie kombinezony ciśnieniowe, które chronią ich w razie utraty szczelności kabiny. Sam proces lądowania rozpoczyna się od oddzielenia kapsuły załogowej od modułu serwisowego i ustawienia jej we właściwej orientacji do wejścia w atmosferę. W trakcie tego etapu załoga doświadcza silnych przeciążeń i chwilowej utraty łączności z Ziemią. Gdy prędkość odpowiednio spadnie, otwierają się kolejno spadochrony stabilizujące i główne, które wyhamowują kapsułę przed wodowaniem. Tuż przed kontaktem z oceanem systemy automatyczne ustawiają kapsułę we właściwej pozycji. Po lądowaniu astronauci przeprowadzają szybkie sprawdzenie systemów i czekają na ekipę ratunkową. Harmonogram powrotu Oddzielenie modułu serwisowego Oriona zaplanowane jest na godz. 1:33 CEST. Najtrudniejszy moment rozpocznie się 20 minut później. Wówczas też zapadnie 6-minutowa cisza radiowa. O 2:03, gdy kapsuła będzie na wysokości 6,7 km, powinny rozłożyć się spadochrony stabilizujące. Minutę później, na wysokości 1,8 km – spadochrony główne. Trzy minuty później kapsuła wraz z astronautami powinna wylądować w wodach Oceanu Spokojnego, u wybrzeży Kalifornii. Chociaż wszystko wydaje się idealnie zaplanowane, a nad realizacją lądowania pracują najlepsi eksperci w branży, pozostaje jedna wywołująca obawy kwestia. Jest nią powłoka ablacyjna Oriona. Wróćmy na chwilę do 11 grudnia 2022 roku, gdy kapsuła Orion po wykonaniu testowego lotu bezzałogowego po raz pierwszy wodowała w Oceanie Spokojnym, kończąc tym samym misję Artemis I. Po odzyskaniu kapsuły inżynierowie zauważyli coś niepokojącego. Osłona termiczna nie topiła się tak, jak przewidywano. Osłona Avocat pokrywa dolną część kapsuły i jest zbudowana z bloków. Podczas wejścia w atmosferę powierzchnia powłoki czernieje i stopniowo się zwęgla, chroniąc statek i załogę. Eksperci NASA dostrzegli, że w osłonie brakowało niektórych elementów, pojawiły się również pęknięcia. Jak wyjaśnił w grudniu 2024 roku Amit Kshatriya z NASA, przypalenie osłony jest „normalnym zjawiskiem”, ale nie jest normalne, by duże kawałki materiału odpadały. – Nie miałoby to wpływu na bezpieczeństwo załogi, gdyby byli na pokładzie – zapewniał wówczas Kshatriya. Jak podkreślił, czujniki nie wykazały nieprawidłowego nagrzewania. Ekstremalny test Istnieje jednak rozbieżność między rzeczywistym działaniem osłony a oczekiwaniami NASA. Agencja przeprowadziła wielomiesięczne dochodzenie. Odtwarzano na Ziemi ekstremalne warunki, z jakimi musi poradzić sobie Orion. Badania prowadzono m.in. w Ames Arc Jet Complex i laboratoriach Wright-Patterson. Przeprowadzono też testy w tunelach aerodynamicznych i analizowano fragmenty odzyskanej osłony. W grudniu 2024 roku ogłoszono przyczynę: osłona była niewystarczająco porowata. Gazy uwięzione w jej warstwie rozkładu powodowały wzrost ciśnienia, co prowadziło do pęknięć i odpadania zwęglonego materiału. Bardziej porowate fragmenty nie wykazywały tego problemu. Duży wpływ miał także profil wejścia w atmosferę – tzw. „skip entry”. Polega on na częściowym odbiciu się statku od atmosfery, co pozwala wytracić prędkość i zwiększyć precyzję lądowania. W Artemis I manewr zadziałał znakomicie – Orion wylądował z dużą dokładnością. Artemis II również wykorzysta „skip entry”, ale w łagodniejszej formie („lofted entry”), co zmniejszy obciążenie cieplne. Dzięki temu Orion nie powinien doświadczać tak ekstremalnych temperatur jak wcześniej. O tym, czy wszystko się uda, przekonamy się już tej nocy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy jesteśmy gotowi na stałą bazę na Księżycu? Ukryte wyzwania i cena, jaką zapłaci ludzki organizm
Po raz pierwszy od zakończenia programu Apollo ludzkość przygotowuje się nie tylko do lądowania na Księżycu, ale do stałej obecności na jego powierzchni. Jeśli program Artemis pójdzie zgodnie z planem, ludzie na Srebrnym Globie spędzą miesiące, a ostatecznie lata. Jak naprawdę będzie wyglądać księżycowa codzienność i jak wpłynie na lunonautów? Odpowiedź jest równie ekscytująca, co brutalna.
Amerykański program Artemis ma na celu założenie stałej bazy w okolicach południowego bieguna Księżyca. 1 kwietnia 2026 roku, NASA rozpoczęła misję Artemis 2 – dziesięciodniowy lot załogowy, podczas którego czworo astronautów okrąża Księżyc. To kluczowy sprawdzian systemów podtrzymywania życia i osłon termicznych. Wizja NASA sięga jednak znacznie dalej. Agencja planuje zainwestować 20 miliardów dolarów w budowę stałej bazy na Księżycu. To poligon doświadczalny przed jeszcze ambitniejszym wyzwaniem: załogową wyprawą na Marsa. Życie na Księżycu. Wielki test dla organizmu Życie na Księżycu będzie ekstremalnym testem dla każdego układu w ludzkim ciele. Lunonauci będą narażeni na cały kalejdoskop fizycznych, chemicznych i psychologicznych stresorów, których nie spotkamy na Ziemi. Największe zagrożenia to: Niska grawitacja, stanowiąca zaledwie 1/6 ziemskiej. Drastycznie zmienia sposób, w jaki krew, tlen i inne płyny ustrojowe krążą w organizmie. Promieniowanie kosmiczne. W przeciwieństwie do astronautów na niskiej orbicie okołoziemskiej, na Księżycu ludzie znajdą się poza ochroną pola magnetycznego Ziemi. Może to prowadzić do subtelnych, ale kumulujących się uszkodzeń DNA, osłabienia odporności i zmian w mózgu oraz układzie sercowo-naczyniowym. Toksyczny pył. Drobinki księżycowego regolitu są ostre jak szkło i mogą uszkadzać płuca i dostawać się do sprzętu. Izolacja. Długotrwałe zamknięcie na małej przestrzeni plus zakłócony cykl dobowy to ogromne obciążenia dla psychiki. Aby zrozumieć te zagrożenia, nie wystarczy monitorować każdy organ osobno – trzeba dogłębnie analizować sieć powiązań między mózgiem, sercem, mięśniami i metabolizmem. W kosmosie nawet małe zaburzenie w jednym organie może wywołać reakcję łańcuchową w całym organizmie. Wiele zmian zachodzi powoli i podstępnie – astronauci mogą czuć się świetnie, podczas gdy negatywne skutki kumulują się i objawiają po wielu tygodniach a nawet miesiącach. Dlatego NASA planuje szeroko zakrojony monitoring zdrowia astronautów i nieustanną analizę jego wyników. Od sportu po wirówki, czyli jak zachować zdrowie na Księżycu Na szczęście ludzie mają niezwykłą zdolność do adaptacji, a nauka już teraz dostarcza nam wielu narzędzi do ochrony zdrowia astronautów. Większość księżycowych zagrożeń będzie można skutecznie zmniejszyć lub prawie wyeliminować. Najważniejszym fundamentem przetrwania i zdrowia na Księżycu, podobnie jak już teraz podczas lotów w kosmos, będą ćwiczenia fizyczne. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronauci ćwiczą dwie godziny dziennie. Na Księżycu przyrządy do ćwiczeń będą musiały być zaprojektowane od nowa, tak żeby uwzględnić panującą tam grawitację. Badacze testują także sztuczną grawitację – sesje na wirówkach mogłyby przypominać układom krążenia astronautów warunki ziemskie i grawitacyjne obciążenia. Równie ważna będzie spersonalizowana dieta. Dopasowana do fizjologii każdego lunonauty z osobna, pomoże chronić kości i wzmacniać odporność na promieniowanie. Jeden jadłospis dla wszystkich się nie sprawdzi – kluczowa będzie indywidualna obserwacja i szybkie reagowanie na niedobory i niekorzystne zmiany. Ochrona przed promieniowaniem będzie wieloaspektowa. Z gleby księżycowej prawdopodobnie da się wykonać osłony fizycznie chroniące bazę. Potrzebne będą też zaawansowane systemy wczesnego ostrzegania przed burzami słonecznymi. Dzięki urządzeniom ubieralnym i analizowaniu danych w czasie rzeczywistym będzie można błyskawicznie wykrywać wzrosty promieniowania. Życie na Księżycu będzie doświadczeniem zachwycającym, ale surowym i niebezpiecznym. Jeśli przetrwamy ten wielki test dla naszej biologii, będziemy mogli polecieć jeszcze dalej. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najdalej w historii. Astronauci misji Artemis II zmapowali niewidoczną stronę Księżyca i pobili rekord Apollo 13
Czworo astronautów misji Artemis II okrążyło Księżyc i pobiło liczący 56 lat rekord. Od wczoraj to Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen są tymi, którzy oddalili się od Ziemi na największą odległość – 406 771 km.
„Dzień dobry Artemis II… tu Jim Lovell. Cieszcie się podróżą wokół Księżyca. Twórzcie historię” – te słowa obudziły czworo astronautów misji Artemis II w poniedziałek 6 kwietnia. Legendarny astronauta misji Gemini 7 i 12, a przede wszystkim Apollo 8 i Apollo 13, zmarł w ubiegłym roku. Jednak przed śmiercią nagrał wiadomość dla ludzi, którzy podążają jego śladami. Śladami Jima Lovella Cała misja Artemis II jest mocno związana z dokonaniami Lovella – astronauty, w którego w filmie „Apollo 13” wcielił się niezrównany Tom Hanks. Przede wszystkim Artemis II, tak jak Apollo 8, jest pionierskim załogowym lotem nowego programu poza orbitę Ziemi. Daje astronautom możliwość zobaczenia Księżyca, w tym jego niewidocznej z Ziemi strony, z bliska. Natomiast trajektoria swobodnego powrotu wokół Księżyca, bez wchodzenia na jego orbitę, to ta opracowana przez NASA, by uratować załogę Apollo 13, gdy doszło do eksplozji zbiornika z tlenem. Wczoraj, 6 kwietnia 2026, dokładnie o godzinie 19.56 CEST, czworo astronautów misji Artemis II znalazło się 406 771 km od naszej planety, bijąc tym samym ustanowiony 56 lat temu rekord Apollo 13. Załoga Jima Lovella znalazła się 400 171 km od Ziemi. Przypomnijmy, że średnia odległość między Księżycem a Ziemią wynosi 384 400 km. W hołdzie Carroll Wiseman Moment, w którym astronauci pobili ten rekord był przepełniony emocjami. – Rozpoczynaliśmy tę podróż jako jedna rodzina astronautów. Ale po drodze straciliśmy kogoś bardzo bliskiego. Nazywała się Carroll: była żoną Reida, matką Katie i Ellie – powiedział do centrum kontroli lotu specjalista misji Artemis II i jedyny Kanadyjczyk na pokładzie, Jeremy Hansen. Hansen odnosił się do żony dowódcy misji, Reida Wisemana, która zmarła na raka w 2020 roku. Członkowie załogi wspólnie poprosili o nazwanie jednego z kraterów, które zidentyfikowali na Księżycu, jej imieniem. Krater ten znajduje się na północny zachód od krateru Glushko, na tej samej szerokości geograficznej co krater Ohm. Hansen nazwał go „jasnym punktem” na widocznej z Ziemi stronie Księżyca. Członkowie misji zdecydowali się także nazwać inny krater imieniem swojego statku kosmicznego Orion – „Integrity”. Odpowiedź NASA była krótka: „Integrity i krater Carroll – odbieramy wyraźnie.” Z naukowego punktu widzenia ważnym momentem wczorajszego przelotu było coś zupełnie innego, a konkretnie możliwość zmapowania niewidocznej strony Księżyca. Przypomnijmy, że widzimy tylko jedną stronę Księżyca, ponieważ jego obrót jest zsynchronizowany z ruchem wokół Ziemi. Obserwacje niewidocznej strony Księżyca Przez około sześć godzin astronauci Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch oraz Jeremy Hansen szczegółowo opisywali kontroli lotu wszystko, co widzą, gdy ich statek kosmiczny przelatywał nad niewidoczną stroną Księżyca. Kampania obserwacyjna była transmitowana online. W trakcie tej części lotu naukowcy byli obecni w nowo utworzonym pomieszczeniu zwanym Science Evaluation Room, znajdującym się obok centrum kontroli misji. Tam mogą na bieżąco analizować przekazywane informacje oraz doradzać i kierować obserwacjami. Choć Księżyc został dokładnie zmapowany przez satelity, naukowcy wciąż mają wiele pytań dotyczących jego historii. Obserwacje astronautów mogą na nie odpowiedzieć, ponieważ ludzkie oko dostrzega subtelne różnice w kolorze i jasności niewychwytywalne przez kamery. W tych różnicach mogą kryć się odpowiedzi – a także nowe pytania – dotyczące ewolucji Księżyca. Podczas przelotu załoga przez około 40 minut nie miała łączności z centrum kontroli lotu, ponieważ Księżyc blokował sygnał radiowy. W tym czasie „Integrity” znalazł się najbliżej jego powierzchni – w odległości około 6545 km. Kosmiczne zaćmienie Słońca Pod koniec przelotu astronauci obserwowali także zaćmienie Słońca z kosmosu. Nawet z niewielkiej kamery na panelach słonecznych statku było ono spektakularnym i nieco niesamowitym widokiem dla obserwatorów na Ziemi. Na pokładzie efekt był jeszcze bardziej niezwykły – światło Ziemi oświetlało część nocnej strony Księżyca podczas zaćmienia. – Nie mam słów, by opisać to, co teraz widzimy za oknem – skomentował Wiseman. Podczas 53-minutowego zaćmienia załoga wypatrywała także pyłu unoszącego się nad powierzchnią Księżyca, podświetlonego przez wschodzącą Ziemię. Astronauci zgłosili również naukowcom, że zauważyli co najmniej cztery błyski – prawdopodobnie uderzenia meteorytów w ciemną powierzchnię Księżyca. Informacje te wzbudziły entuzjazm zgromadzonych naukowców. Zachować pokorę Administrator NASA, Jared Isaacman, poprosił załogę, aby opisała swoją podróż jednym słowem, na co Christina Koch odpowiedziała: „pokora”. – Nigdy nie bylibyśmy tutaj, gdyby nie tak wielu ludzi, którzy byli przed nami – począwszy od Neila Armstronga, Katherine Johnson, przywódców ruchu praw obywatelskich i wszystkich, którzy pracowali nad tym statkiem kosmicznym – podkreśliła. Artemis II leci już w kierunku Ziemi. W nocy z piątku na sobotę ma odbyć się najbardziej niebezpieczny moment misji, czyli wejście w ziemską atmosferę. Przypomnijmy, że statek Orion, którym podróżują astronauci, podczas dziewiczego lotu miał pewne problemy z osłoną ablacyjną. Trzymajmy kciuki, by tym razem zadziałała idealnie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Artemis II już w kosmosie: po 50 latach ludzie lecą ku Księżycowi i pobiją rekord
Artemis II wystartowała w nocy z 1 na 2 kwietnia 2026 r. Kapsuła Orion z czteroosobową załogą wykona 10-dniową pętlę wokół Księżyca. Misja ma przetestować systemy statku w głębokiej przestrzeni i zabrać ludzi na najdalszą dotąd odległość od Ziemi.
Artemis II to pierwsza od 1972 roku załogowa wyprawa w kierunku Księżyca. Rakieta Space Launch System (SLS) wyniosła kapsułę Orion z czwórką astronautów: dowódcą Reidem Wisemanem, pilotem Victorem Gloverem oraz specjalistami misji Christiną Koch i Jeremym Hansenem z Kanadyjskiej Agencji Kosmicznej. Plan zakłada około 10 dni lotu: przelot w stronę Księżyca, manewr za jego niewidoczną z Ziemi stroną i powrót. Już sam profil misji ma ciężar historyczny: ludzie opuszczają niską orbitę okołoziemską po raz pierwszy od ery Apollo. Dla załogi to również symboliczny krok w stronę bardziej otwartej, różnorodnej eksploracji. Glover jest pierwszą osobą o innym niż biały kolorze skóry, Koch pierwszą kobietą, a Hansen pierwszym nie-Amerykaninem, którzy polecą poza niską orbitę. 24 godziny nerwów i testów, zanim Orion ruszy w głęboką przestrzeń Pierwsza doba lotu nie jest „przerwą po starcie”, lecz intensywnym sprawdzianem. Orion ma pozostawać na orbicie Ziemi przez około 23,5–24 godziny, aby załoga i kontrola lotu mogli potwierdzić działanie kluczowych systemów. Stawką jest pewność, że statek poradzi sobie tam, gdzie kończy się parasol ziemskiego pola magnetycznego. W tym czasie przewidziano również wymagające zadania pilotażowe: podejścia i ćwiczenia manewrów w pobliżu elementu znajdującego się na orbicie, w tym testy związane z dokowaniem. To nie tylko demonstracja sprawności astronautów, ale też praktyczne przygotowanie do przyszłych misji, w których automatyka ma odgrywać dużą rolę — a człowiek musi umieć przejąć kontrolę, gdy pojawi się ryzyko błędu. Po zakończeniu kontroli Orion ma wykonać manewr, który wyprowadzi go na trajektorię w stronę Księżyca. Sam przelot potrwa około trzech dni, a załoga będzie równolegle oceniać pracę systemów podtrzymywania życia, nawigacji i łączności w warunkach narastających opóźnień komunikacyjnych. Rekord odległości i widoki z „drugiej strony”, których nie dało się zobaczyć wcześniej Najbardziej medialnym parametrem Artemis II jest dystans. Misja ma zabrać ludzi dalej od Ziemi niż kiedykolwiek wcześniej, bijąc rekord ustanowiony podczas lotu Apollo 13 w 1970 roku. W planach pojawiają się wartości rzędu ponad 400 tysięcy kilometrów; wskazywane maksimum to około 406 841 km. To jednak nie jest rekord dla samej statystyki. Trajektoria przelotu „za” Księżycem ma dać załodze możliwość obserwacji obszarów i układów światła, których astronauci programu Apollo nie widzieli w taki sposób. W praktyce oznacza to spojrzenie na znajomy glob z perspektywy, która wciąż pozostaje rzadkim przywilejem — i jednocześnie test, jak człowiek funkcjonuje w ciasnej kapsule, z dala od szybkiego wsparcia z Ziemi. Orion dotrze na Ziemię po trzech dniach drogi powrotnej. Całość misji ma potrwać około 10 dni. Program pod presją czasu, pieniędzy i geopolityki Artemis II jest następnym krokiem po bezzałogowej Artemis I z 2022 roku i kluczowym sprawdzianem dla zestawu SLS–Orion w locie załogowym. Misja odbywa się również w cieniu dyskusji o kosztach i priorytetach: na rozwój systemów używanych w Artemis II NASA wydała ponad 50 mld dolarów, a w 2021 roku szacowała koszt pojedynczego startu SLS i Oriona na 4,1 mld dolarów. Jednocześnie sondaż z 2023 roku pokazał, że 12% dorosłych w USA uznaje wysłanie ludzi do eksploracji Księżyca za najwyższy priorytet agencji. Na tempo wpływają też opóźnienia techniczne — przed startem wskazywano m.in. problemy związane z wyciekiem ciekłego wodoru oraz kłopoty z przepływem helu. Mimo tego Artemis II ma dziś być demonstracją czegoś prostego, ale nieoczywistego: że potrafimy wysłać ludzi w głęboką przestrzeń i bezpiecznie sprowadzić ich do domu. W tle pozostaje także rywalizacja o przyszłość obecności człowieka poza Ziemią. W planach Chin pojawia się lądowanie ludzi na Księżycu do 2030 roku, a dotychczasowe sukcesy robotycznych misji pokazują, że stawka tej dekady nie jest wyłącznie symboliczna. Artemis II nie ląduje, ale ma sprawić, że kolejne kroki staną się realne — z precyzyjnymi procedurami, sprawdzonym sprzętem i doświadczeniem załogi wyniesionym dalej, niż dotąd podróżowała ludzkość. Źródło: National Geographic
Poznaj czterech astronautów, którzy wyruszą w podróż dookoła Księżyca. To pierwsza taka misja od dekad
Po ponad 50 latach od ostatniego kroku człowieka na Srebrnym Globie, ludzkość wraca w stronę Księżyca. Tym razem nie jest to jednak wyścig dwóch mocarstw, lecz precyzyjnie zaplanowana, międzynarodowa wyprawa, która ma przetrzeć szlaki dla stałej bazy księżycowej. Poznaj czterech astronautów, którzy w ramach misji Artemis II staną się nowymi twarzami eksploracji kosmosu.
To nie jest zwykły lot testowy – to pierwsza załogowa misja księżycowa od czasów programu Apollo. Czteroosobowa załoga spędzi około 10 dni w przestrzeni kosmicznej, testując granice wytrzymałości statku Orion wynoszonego przez ogromną (mierzącą ponad 100 metrów) rakietę SLS. Celem jest wykrycie problemów, które mogłyby umknąć podczas lotów bezzałogowych. W tej misji priorytetem jest bezpieczeństwo i procedury, a nie brawura. Załoga jest rekordowa pod względem różnorodności: po raz pierwszy w stronę Księżyca poleci kobieta, osoba czarnoskóra oraz obywatel innego kraju niż Stanów Zjednoczonych. Zmierzą się z etosem legend Neila Armstronga czy Buzza Aldrina. Reid Wiseman. Dowódca z żelaza Dowódcą wyprawy został Reid Wiseman, weteran NASA i komandor Marynarki Wojennej USA. Wiseman wnosi do misji ogromne doświadczenie – w 2014 roku spędził 165 dni na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a później kierował Biurem Astronautów NASA. Choć kosmos to jego pasja, twardo stąpa po ziemi. Jako samotny ojciec dwóch nastoletnich córek (żona zmarła w 2020 r.) otwarcie mówi o ryzyku zawodowym. – Powiedziałem dzieciom: tu jest testament, wiecie, co robić – przyznaje, podkreślając, że świadomość zagrożenia to nieodłączny element życia astronauty. Victor Glover. Pilot nowej generacji Stery statku Orion przejmie 49-letni Victor Glover. To postać symboliczna – Glover zostanie pierwszą osobą czarnoskórą, która poleci w kierunku Księżyca. Jako doświadczony pilot Marynarki Wojennej, doskonale wie, jak radzić sobie w ekstremalnych warunkach. Jego wybór to sygnał, że NASA stawia na najlepszych ekspertów, niezależnie od pochodzenia, budując nowy etos kosmicznej współpracy. Ma już za sobą kilka rekordów: w 2020 roku został pierwszym Afroamerykaninem, który wziął udział w długoterminowej misji na ISS. W przeszłości chciał zostać policjantem, tak jak jego ojciec, ale oglądanie wahadłowców w telewizji zmieniło jego punkt widzenia. – Naprawdę chciałbym poprowadzić jeden z nich – pomyślał jako chłopiec. Christina Koch. Inżynierka od zadań specjalnych Christina Koch to żywa legenda NASA. Jest rekordzistką świata w kategorii najdłuższego lotu kosmicznego kobiety (328 dni) i uczestniczką pierwszego wyłącznie kobiecego spaceru w kosmosie. Z wykształcenia inżynierka i była badaczka Antarktydy, w misji Artemis II pełni rolę specjalistki. – Zawsze mówię ludziom: róbcie to, co was przeraża. A to znaczy, że muszę postępować zgodnie z własnymi radami – śmieje się astronautka. Wybór Koch na pierwszą kobietę w misji księżycowej to naturalna konsekwencja jej niezwykłych dokonań technicznych i wytrzymałościowych. Jeremy Hansen: Międzynarodowy głos misji Skład załogi dopełnia 50-letni Kanadyjczyk, Jeremy Hansen. Jego obecność to dowód na to, że powrót na Księżyc to projekt globalny, a nie tylko amerykański. Hansen, emerytowany pilot myśliwców Królewskich Kanadyjskich Sił Powietrznych, od 2009 roku współpracuje z NASA, m.in. jako łącznik między Ziemią a ISS. Chociaż jest jedynym członkiem załogi, który nie był jeszcze w kosmosie, jego doświadczenie operacyjne i lata treningów czynią go filarem tej historycznej ekspedycji. Dzięki niej ojciec trójki dzieci spełni marzenie swojego życia. Astronauci mają być gotowi do startu już 1 kwietnia 2026 roku. Wówczas otwiera się kilkudniowe okno startowe. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pierwszy raz w historii ludzkość zmieniła tor ruchu ciała niebieskiego wokół Słońca. Chodzi o planetoidę
Zrealizowana w 2022 roku misja NASA DART, której celem było przetestowanie tzw. impaktora kinetycznego w obronie planetarnej, przyniosła znacznie większe efekty, niż ktokolwiek się spodziewał. Niewielki statek kosmiczny nie tylko zmienił ruch planetoidy Dimorphos wokół większego Didymosa, ale wpłynął na orbitę, po której ten układ podwójny okrąża Słońce.
We wrześniu 2022 roku oczy astronomów, inżynierów i miłośników kosmosu skierowane były w jedno miejsce. Na znajdujący się 15-krotnie dalej niż Księżyc układ planetoid Didymos-Dimorphos, będący celem amerykańskiej misji DART testującej możliwości obrony Ziemi przed niebezpiecznymi obiektami. Choć te konkretne planetoidy w żaden sposób nie zagrażały naszej planecie, znakomicie nadawały się na test metody wykorzystującej tzw. impaktor kinetyczny. Odchylić tor niebezpiecznej planetoidy Nowe badania pokazują, że gdy sonda DART (Double Asteroid Redirection Test) celowo uderzyła w Dimorphosa, nie zmieniła jedynie ruchu tej małej planetoidy wokół większego towarzysza, Didymosa. Zderzenie spowodowało również zmianę orbity obu planetoid wokół Słońca. Połączone oddziaływaniem grawitacyjnym Didymos i Dimorphos krążą wokół wspólnego środka masy w konfiguracji zwanej układem podwójnym, dlatego zmiany dotyczące jednego z obiektów wpływają także na drugi. Opublikowane właśnie w czasopiśmie „Science Advances” obserwacje ruchu tej pary wykazały, że 770-dniowy okres obiegu wokół Słońca zmienił się po uderzeniu sondy DART w Dimorphos o ułamek sekundy. – To naprawdę niewielka zmiana orbity, ale z czasem nawet tak mała różnica może doprowadzić do znaczącego odchylenia trajektorii. Niezwykle precyzyjne pomiary zespołu ponownie potwierdzają, że impaktor kinetyczny jest skuteczną metodą obrony Ziemi przed zagrożeniami ze strony planetoid. Pokazują też, jak można odchylić tor planetoidy podwójnej, uderzając tylko w jeden z jej składników – powiedział Thomas Statler, główny naukowiec ds. małych ciał Układu Słonecznego w centrali NASA w Waszyngtonie. Co może przynieść odchylenie o 4,3 cm na godzinę? Uderzenie sondy w Dimorphosa wyrzuciło w przestrzeń ogromną chmurę skalnych odłamków i zmieniło kształt samej planetoidy. Ponieważ wyrzucone fragmenty niosły ze sobą własny pęd, nadały planetoidzie dodatkowy impuls – zjawisko nazywane przez naukowców wzmocnieniem pędu (momentum enhancement factor). Im więcej materiału zostaje wyrzucone, tym silniejszy jest efekt odchylenia. Według nowych badań współczynnik ten wyniósł około 2, co oznacza, że wyrzucony materiał podwoił efekt uderzenia samego statku kosmicznego. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-dart-roztrzaskala-sie-na-planetoidzie-to-poczatek-prawdziwego-programu-obrony-planetarnej-fot-nasa-johns-hopkins-apl-284d2be.jpg" width="938" height="470" alt="Sonda DART roztrzaskała się na planetoidzie. To początek prawdziwego programu obrony planetarnej (fot. NASA/Johns Hopkins APL)" title="Sonda DART roztrzaskała się na planetoidzie. To początek prawdziwego programu obrony planetarnej (fot. NASA/Johns Hopkins APL)" /> Wcześniejsze badania wykazały, że 12-godzinny okres obiegu Dimorphosa wokół Didymosa (planetoidy o średnicy około 805 metrów) skrócił się o 33 minuty. Nowa praca pokazuje, że impakt wyrzucił z układu tak dużo materiału, iż zmienił także okres obiegu całego układu wokół Słońca – o 0,15 sekundy. – Zmiana prędkości orbitalnej układu wyniosła około 11,7 mikrometra na sekundę, czyli około 4,3 cm na godzinę. Z czasem tak niewielka zmiana ruchu planetoidy może zdecydować o tym, czy potencjalnie niebezpieczny obiekt uderzy w Ziemię, czy ją minie – powiedział Rahil Makadia, główny autor badania z Uniwersytetu w Illinois Urbana-Champaign. Pomoc ze strony astronomów-amatorów Udowodnienie tego, w jaki sposób DART wpłynął na obie planetoidy, a nie tylko na Dimorphosa, wymagało precyzyjnego zmierzenia orbity Didymosa wokół Słońca. Oprócz obserwacji radarowych i innych pomiarów z Ziemi, naukowcy wykorzystali tzw. zakrycia gwiazd (stellar occultations). To zjawiska zachodzące, gdy planetoida przechodzi dokładnie przed gwiazdą, powodując jej chwilowe „zgaśnięcie”. Metoda ta pozwala bardzo dokładnie określić prędkość, kształt i pozycję planetoidy. Wykonanie takiego pomiaru jest wyjątkowo trudne. Astronomowie muszą znaleźć się we właściwym miejscu i czasie, często w wielu punktach obserwacyjnych oddalonych od siebie o kilometry, aby śledzić przewidywaną trajektorię planetoidy na tle konkretnej gwiazdy. Zespół badawczy poprosił o wsparcie astronomów-wolontariuszy z całego świata. Dzięki temu udało się zarejestrować 22 zakrycia gwiazd między październikiem 2022 a marcem 2025 roku. Badanie zmian ruchu Didymosa pozwoliło również oszacować gęstości obu planetoid. Okazało się, że Dimorphos jest nieco mniej gęsty, niż wcześniej sądzono, co wspiera teorię, że powstał z materiału skalnego wyrzuconego z szybko obracającego się Didymosa. Luźny materiał z czasem zlepił się, tworząc Dimorphosa. Źródła: Science Advances, NASA JPL Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
40 lat temu doszło do katastrofy wahadłowca Challenger. Tej tragedii można było uniknąć
28 stycznia 1986 roku miał być przełomowym dniem w historii astronautyki. Misja wahadłowca Challenger miała sprawić, że amerykański program kosmiczny stanie się bliższy społeczeństwu, a sam kosmos wydawał się czymś na wyciągnięcie ręki. Jednak stało się dokładnie odwrotnie.
Spis treści: Katastrofa Challengera Badanie wypadku Nikt nie słuchał inżynierów W fotelu wahadłowca Challenger, który miał właśnie odbyć swoją 10. misję, zasiadła pierwsza „nauczycielka w kosmosie” – 37-letnia Christa McAuliffe z Concord w stanie New Hampshire, zwyciężczyni ogólnokrajowego konkursu zainicjowanego w 1984 roku. McAuliffe miała przeprowadzić co najmniej dwie lekcje z orbity, a potem przez kolejne dziewięć miesięcy prowadzić wykłady dla uczniów w całych Stanach Zjednoczonych. Wśród osób oglądających tego dnia start z Cape Canaveral byli jej mali uczniowie. Na filmach widać, jak machają do swojej nauczycielki siedzącej w zainstalowanym na potężnej rakiecie wahadłowcu, oddalonym od trybun o sześć kilometrów. Pozostałymi członkami załogi byli: dowódca Francis (Dick) Scobee, pilot Michael Smith, specjaliści misji Ellison Onizuka, Judith Resnik i Ronald McNair, inżynier firmy Hughes Aircraft – Gregory Jarvis. Katastrofa Challengera Misja od początku napotykała trudności. Start przekładano przez kilka dni, częściowo z powodu opóźnień w sprowadzeniu na Ziemię poprzedniej misji wahadłowca, 61-C (Columbia). W noc przed startem środkową Florydę nawiedziła silna fala zimna, która pozostawiła grube warstwy lodu na wyrzutni. W komentarzach medialnych regularnie padały informacje o konieczności odlodzenia wyrzutni. M.in. to spowodowało, że 28 stycznia start opóźniono do godziny 11:38 czasu lokalnego. Gdy wreszcie silniki zapłonęły, zebrani na trybunach ludzie wiwatowali. Ich radość trwała około półtorej minuty. Oto przebieg wydarzeń: T+0.678, czyli 0,678 sekundy po starcie na filmie ze startu widać pierwsze oznaki nieprawidłowego czarnego dymu pojawiającego się nieco powyżej podejrzanego złącza w prawym rakietowym silniku pomocniczym na paliwo stałe, czyli w boosterze SRB. T+5.674: ciśnienie wewnętrzne w prawym boosterze jest o 11,8 psi wyższe niż normalnie. T+40.000: Michael Smith mówi przez interkom: „Jest Mach 1.” T+45.217: pojawia się błysk za prawym skrzydłem. T+48.118: widać drugi rozbłysk, ciągnący się za prawym skrzydłem. T+48.418: widać trzeci niewyjaśniony błysk za prawym skrzydłem. Zbliżenie kamery śledzącej 70 mm: spod prawego skrzydła wydobywa się jaskrawopomarańczowa kula ognia, która szybko łączy się z pióropuszem SRB. T+59.262: kamery śledzące widzą stały, „dobrze zdefiniowany intensywny pióropusz” spalin z boku podejrzanego boostera. T+66.764: ciśnienie w zewnętrznym zbiorniku ciekłego wodoru zaczyna spadać, wskazując na ogromny wyciek. T+73.000: Smith przez interkom: „O-o…” – to ostatni komentarz zarejestrowany przez interkom kabiny. T+73.191: nagły, oślepiający błysk pojawia się między wahadłowcem a zbiornikiem zewnętrznym. Kamera TV rejestrują kule ognia łączące się w jasną żółto-czerwoną masę płomieni, która pochłania Challengera. T+74.587: widać jasny błysk w pobliżu nosa wahadłowca. Zbliżenie z kamery TV pokazuje, że nos wahadłowca i przedział załogi nagle ogarnia intensywny pomarańczowy płomień, prawdopodobnie wskutek zapłonu/spalania paliwa w przednim module silniczków systemu sterowania reakcyjnego (RCS). Badanie wypadku – W tym punkcie trajektorii, lecąc z prędkością Mach 1,92 (prawie dwukrotność prędkości dźwięku) na wysokości 14 km, Challenger został całkowicie pochłonięty przez wybuchowe spalanie. Orbiter, pod ogromnymi obciążeniami aerodynamicznymi, rozpadł się na kilka dużych części, które wydostały się z kuli ognia. Na filmie można rozpoznać m.in. sekcję ogonową z silnikami wciąż pracującymi, jedno skrzydło oraz przednią część kadłuba ciągnącą wiązkę przewodów i przewodów łączących wyrwanych z ładowni – można przeczytać w tzw. raporcie Komisji Rogersa. W skład komisji wchodzili m.in. William P. Rogers – przewodniczący i były sekretarz stanu USA, pierwszy człowiek na Księżycu Neil A. Armstrong, Sally K. Ride – inżynierka lotnicza, astronautka NASA i pierwsza Amerykanka w kosmosie oraz noblista i jeden z najwybitniejszych fizyków w historii Richard Feynman. To właśnie on wykazał, że do katastrofy doszło ze względu na sparciałą uszczelkę. Wyjaśnił to na konferencji prasowej wrzucając gumową uszczelkę do wody z lodem i pokazując publiczności jak zmieniły się jej właściwości. Powiedział też wówczas zdanie, które powinno wisieć w gabinetach wszystkich ludzi podejmujących kluczowe decyzje: „Aby technologia mogła odnieść sukces, rzeczywistość musi mieć pierwszeństwo przed public relations, ponieważ natury nie da się oszukać.” Nikt nie słuchał inżynierów W firmie Morton Thiokol z siedzibą w Ogden – podwykonawcy NASA odpowiedzialnym za silniki pomocnicze – inżynierowie, którzy zaprojektowali uszczelki błagali kierownictwo o opóźnienie startu. Wielokrotne testy przeprowadzane na przestrzeni lat wykazały wadę uszczelek, a niskie temperatury znacząco zwiększały ryzyko ich awarii – ostrzegali inżynierowie. Działający pod presją administrator NASA miał wyrazić swoje oburzenie rekomendacją przełożenia startu. – Walczyłem jak lew, żeby zatrzymać ten start – powiedział inżynier Thiokola, Roger Boisjoly w rozmowie z NPR niespełna miesiąc po eksplozji. – Jestem tak wewnętrznie rozbity, że do dziś ledwo potrafię o tym mówić. Tej katastrofy można było uniknąć, gdyby ktoś zechciał wysłuchać i wziąć pod uwagę opinię inżynierów oceniających podzespoły rakiety przed startem. Gdyby procedury były ważniejsze niż PR. Przy odpowiedniej analizie i jasnym przedstawieniu danych, którymi NASA już wtedy dysponowała, historia mogła potoczyć się inaczej. Siedem istnień ludzkich mogło zostać ocalonych. Wiele wskazuje na to, że astronauci do samego końca nie mieli pojęcia o zbliżającej się śmierci. Może to i dobrze, bo nawet gdyby piloci podejrzewali problem z SRB, nie mogli nic zrobić. Wahadłowiec odłącza się od zbiornika zewnętrznego tuż przed wejściem na orbitę, ale dzieje się to bez pracy silników i w łagodnych warunkach aerodynamicznych. Odłączenie zbiornika przy pracujących SRB wcisnęłoby wahadłowiec w spód zbiornika i w strumienie spalin SRB. Po prostu nie mieli szans na ocalenie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Orion nad Tatrami. Niezwykłe zdjęcie polskiego astrofotografa wyróżnione przez NASA
Polska astrofotografia ma się bardzo dobrze – nasi twórcy regularnie zdobywają branżowe nagrody. Tym razem Polaka wyróżniła amerykańska agencja kosmiczna NASA. Jej codzienny plebiscyt Astronomy Picture of the Day (APOD) przyciąga ludzi z całego świata. Dziś wyróżniła zdjęcie Włodzimierza Bubaka wykonane w Tatrach.
Gwiazdozbiór Oriona to najbardziej charakterystyczna konstelacja na naszym zimowym niebie. Ale same gwiazdy to nie wszystko – w Orionie i jego najbliższej okolicy znajduje się też kilka niezwykłej urody mgławic, które gołym okiem dostrzec bardzo trudno. Ich piękno rozkwita na długo naświetlanych fotografiach. Jedno z takich zdjęć, wykonane przez Włodzimierza Bubaka tej zimy w Tatach, zachwyciło NASA i zostało wybrane „zdjęciem dnia” 27 stycznia 2026 r. Spektakl na niebie w Dolinie Małej Łąki Zdjęcie powstało w Dolinie Małej Łąki w Tatrach i przedstawia gwiazdozbiór Oriona i mgławice w nim oraz najbliższej okolicy. Tak opisują i uzasadniają swój wybór specjaliści z NASA: „Fotografia ukazuje spektakularne nocne niebo rozciągające się nad polskimi górami zimą. Centralnym punktem kompozycji jest gwiazdozbiór Oriona, który dominuje nad zaśnieżonym krajobrazem dzięki wyraźnemu układowi gwiazd i świecącym mgławicom. Na zdjęciu można dostrzec Wielką Mgławicę w Orionie oraz imponującą mgławicę emisyjną: Pętlę Barnarda. Autor uwiecznił również inne kosmiczne obiekty, takie jak Mgławica Rozeta oraz charakterystyczna pomarańczowa gwiazda Betelgeza. To wyjątkowe zestawienie surowego ziemskiego krajobrazu z głębią kosmosu podkreśla naturalne piękno ciemnego nieba w wysokich partiach Tatr. Całość tworzy harmonijny obraz łączący tatrzańską przyrodę z fascynującymi strukturami naszej galaktyki”. Włodzimierz Bubak jest doświadczonym astrofotografem, a jego zdjęcia można obejrzeć m.in. na osobistym profilu na Instagramie: trzeci_plan. Polacy w plebiscycie APOD Polacy coraz częściej są wyróżniani w plebiscycie APOD. W ostatnim czasie wyróżniono także Ireneusza Nowaka, Marzenę Rogozińską, Wioletę Gorecką i naszego dzisiejszego bohatera – Włodzimierza Bubaka (28 grudnia 2024, za zdjęcie Oriona nad Babią Górą). Uznanie zdobył również Marcin Rosadziński, który trzykrotnie zdobył APOD i został uznany za najlepszego fotografa Drogi Mlecznej w 2025 roku przez Capture the Atlas. Serwis Astronomy Picture of the Day działa od 1995 roku i codziennie publikuje jedno wyjątkowe zdjęcie obiektów astronomicznych lub krajobrazu z elementem astronomicznym. Jest szeroko znany i komentowany. Zdjęcia nadsyłają tam astrofotografowie z całego świata. Źródło: APOD Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Polski instrument badawczy złapał efekty jednego z najpotężniejszych rozbłysków na Słońcu
Polski instrument, jako jedyny spośród przyrządów sondy NASA, zarejestrował efekty burzy słonecznej, która przyniosła nam ubiegłotygodniowe zjawiskowe zorze polarne. GLOWS, bo taką nazwę nosi zaprojektowany i wykonany przez polskich naukowców instrument, działa na sondzie heliosferycznej NASA IMAP znajdującym się obecnie 1,5 miliona kilometrów od Ziemi.
Już za kilka dni rozpoczyna się naukowa faza amerykańskiej misji badawczej The Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP). Wystrzelona we wrześniu 2025 roku sonda NASA dotarła do punktu Lagrange’a 1 w styczniu 2026 roku. Urządzenie ma badać dwa ważne i wzajemnie powiązane zagadnienia naukowe dotyczące tzw. heliosfery: przyspieszanie cząstek energetycznych oraz oddziaływanie wiatru słonecznego z lokalnym ośrodkiem międzygwiazdowym. Ale już dzisiaj możemy powiedzieć, że zainstalowany na sondzie polski instrument badawczy GLObal solar Wind Structure (GLOWS) działa znakomicie. Zbiera znacznie szersze dane, niż ktokolwiek się spodziewał. Rozbłysk klasy X Gdy 18 stycznia 2026 roku doszło na Słońcu do jednego z najsilniejszych rozbłysków w historii pomiarów – wyjątkowo długiego rozbłysku sklasyfikowanego jako X1.95, po którym nastąpił ogromny koronalny wyrzut masy (ang. Coronal Mass Ejection, CME) – przyrządy misji IMAP do rejestrowania tego typu zjawisk przeszły w tzw. tryb bezpieczny. Wyrzut był na tyle duży i groźny, że mógł doprowadzić do trwałych uszkodzeń. – W tej sytuacji całkiem niespodziewanie okiem sondy okazał się nasz działający instrument GLOWS – powiedział dr hab. Maciej Bzowski z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Dr Bzowski jest kierownikiem zespołu odpowiadającego za projekt, budowę i analizę danych zbieranych przez GLOWS. Jak wyjaśniają eksperci, niedługo po opisywanym rozbłysku centrum operacji sondy IMAP rozesłało informację do zespołów zarządzających poszczególnymi przyrządami o ekstremalnym i potencjalnie niebezpiecznym strumieniu cząstek energetycznych wyemitowanych przez Słońce. Mimo to polscy naukowcy nie zdecydowali się na wyłączenie instrumentu, ponieważ GLOWS został zaprojektowany do prowadzenia obserwacji poświaty w dalekim ultrafiolecie. Ma za zadanie rejestrować fotony o bardzo wąskiej długości fali, czyli 121,5 nanometrów. Innymi słowy – wysokoenergetyczne cząstki z CME nie powinny wpływać na jego pracę. Pełna funkcjonalność w skrajnych warunkach – W pomiarach instrumentu GLOWS nieco podwyższony sygnał, spowodowany burzą słoneczną był widoczny już od około godziny ósmej 19 stycznia. Maksimum tego efektu wystąpiło w godzinach 19–20 i było w pełni zgodne z danymi z instrumentów satelity GOES, zaprojektowanego do monitorowania ekstremalnych zjawisk pogody kosmicznej – mówi dr Marek Strumik z zespołu instrumentu GLOWS. Co istotne, instrument GLOWS zachował ciągłość pracy oraz pełną funkcjonalność podczas oddziaływania ekstremalnej burzy słonecznej. – GLOWS został zaprojektowany i zbudowany do obserwacji fotonów UV. Padające na detektor fotony wybijają elektrony, które są rejestrowane przez komputer pokładowy jako sygnał. A więc chmura naładowanych cząstek ze Słońca jest dla nas zakłóceniem, którego chcemy się pozbyć. Ostatnie zjawisko było bardzo silne, co pozwala nam z dużą dokładnością wyizolować ten dodatkowy sygnał. Będzie to miało duże znaczenie dla kalibracji GLOWS-a – wyjaśnia dr hab. Izabela Kowalska – Leszczyńska z CBK PAN. Astronomka dodaje, że to co dla nas jest „zanieczyszczeniem”, dla innych stanowi cenne źródło informacji o strukturze chmury naładowanej materii, która została wyrzucone ze Słońca. – GLOWS, w przeciwieństwie do wielu innych instrumentów misji IMAP, zarejestrował przebieg całego zjawiska. Na tej podstawie możemy określić wielkość chmury, a może nawet jej strukturę, a na pewno czas jej przejścia. W sygnale bowiem widoczne są falki sugerujące, że chmura nie była jednorodna. Niewątpliwie czeka nas teraz wnikliwa analiza zebranych danych, które stanowią miłą, ale wciąż niespodziankę – podkreśla uczona. Dane z GLOWS trafią do USA Faza naukowych obserwacji sondy IMAP, w tym instrumentu GLOWS rozpocznie się dopiero za kilka dni. Ale już teraz możemy śmiało powiedzieć, że instrument przeszedł pomyślnie bardzo ekstremalny test i w dodatku wyciągnął z niego naukę. Dane zebrane przez GLOWS zostały też przesłane do USA, do zespołu prof. Davida McComasa z Uniwersytetu Princeton, który kieruje całą misją od strony naukowej. Przypomnijmy, że ten pierwszy całkowicie polski instrument naukowy na misję IMAP został sfinansowany ze środków budżetu państwa na podstawie umowy pomiędzy NASA a Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowy wyścig kosmiczny dotyczący Marsa trwa. Tym razem USA mogą nie zdążyć
Nowy kosmiczny wyścig trwa – tym razem o to, kto pierwszy przywiezie na Ziemię próbki z Marsa. NASA stworzyła genialny projekt, ale nie ma na niego pieniędzy. Chińczycy nie tylko mają plan, ale już go realizują.
Mars Sample Return miał być największym, najbardziej skomplikowanym i wielowątkowym programem naukowym w historii NASA. Pierwszym etapem programu było wysłanie na Czerwoną Planetę łazika Perseverance wraz z wiropłatem Ingenuity. Pod względem technologicznym – oba urządzenia są ogromnym sukcesem. Misja Ingenuity została już zakończona, za to łazik nadal pobiera próbki gleby z delty dawnej marsjańskiej rzeki. Próbki te mogą odpowiedzieć na podstawowe pytanie, czy na Marsie istniało życie. Kłopot w tym, że nie ma jak ich przetransportować na Ziemię. Misja za 11 miliardów dolarów Architektura misji zmieniana była kilkukrotnie, a kaszty rozrosły się z około 4 miliardów dolarów w 2021 roku, do ponad 11 miliardów dolarów w 2024 roku. To było za dużo. Jeszcze za czasów administratora Billa Nelsona, NASA stwierdziła, że nie ma takich pieniędzy i zwróciła się o wsparcie do przemysłu z nadzieją, że uda się dokończyć misję taniej. W dodatku nowy budżet NASA został skrajnie okrojony, a największe cięcia dotknęły misji naukowych. Nowe finansowanie w przypadku MRS pozwala głównie na dalsze działanie Perseverance. W międzyczasie Narodowa Chińska Agencja Kosmiczna (CNSA) intensywnie rozwija własną misję Tianwen-3, której celem jest sprowadzenie ponad 500 gramów marsjańskiego materiału na Ziemię już w 2031 roku. Wstępny projekt ładunku został ukończony, podobnie jak badania nad wyborem miejsca lądowania. Chińska misja ma pobrać próbki z powierzchni oraz z głębokości około 2 metrów, a także wykorzystać robotyczny helikopter do pobierania próbek w oddalonych miejscach. Kosmos, polityka i pieniądze Podobieństwo obu misji jest zbyt duże, by było przypadkowe. Faktem jest, że MRS został naprawdę dobrze wymyślony, a problemy zaczęły się w trakcie realizacji. Pierwszym, który zainicjował lawinę kolejnych, była napaść Rosji na Ukrainę. Jednym ze skutków było zerwanie współpracy pomiędzy Europejską Agencją Kosmiczną a Roskosmosem. A to właśnie Europejczycy i Rosjanie mieli zbudować łazik transportujący pobrane przez Perseverance próbki do stanowiska, z którego miały zostać wyniesione na orbitę. Po tym wydarzeniu program zaczął sypać się, jak domino. Aż wreszcie administracja Donalda Trumpa zdecydowała o jego zakończeniu. Jednak wraz z informacją, że CNSA może rozpocząć swoją misję pobierania próbek już w 2028 roku, a dostarczyć je na Ziemię trzy lata później, temat MRS ponownie pojawił się w debacie publicznej. Kto wygra nowy wyścig kosmiczny? Scott Hubbard, były szef programu marsjańskiego NASA, twierdzi, że istnieje duże prawdopodobieństwo, iż próbki zbierane przez Perseverance zawierają ślady życia i dopiero analiza pobranego materiału pozwoli oceniać, jakie ryzyko toksyczne może czekać przyszłych astronautów. Hubbard ostrzega, że Chiny mogą pokonać USA szybkim pobraniem próbek, które jednak nie będą tak wartościowe naukowo jak te wyselekcjonowane przez Perseverance. Jego zdaniem „Chinom bardziej zależy na nagłówkach niż na nauce”. Chiny z całą pewnością chcą utrzeć nosa Amerykanom i naprawdę mają szansę wygrać nowy wyścig kosmiczny. Jednak naukowo też stają się potęgą. Wystarczy przejrzeć repozytoria artykułów naukowych, by przekonać się, że chińska nauka jest w absolutnej światowej awangardzie. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pierwsza mapa kosmosu w 102 długościach fal podczerwieni! To początek nowej ery w astronomii
Teleskop NASA SPHEREx zaskoczył naukowców – kilka miesięcy po starcie misji powstała pierwsza mapa całego nieba, wykonana w aż 102 długościach fal podczerwonych. Dla astronomów to fantastyczna wiadomość na koniec roku.
Spis treści: Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? Wystrzelony w pierwszej połowie tego roku teleskop kosmiczny SPHEREx bardzo szybko udowodnił, że jest wyjątkowo potężnym narzędziem astronomicznym. Wystarczyło kilka miesięcy pracy, by z danych uzyskanych przez to kosmiczne obserwatorium skompilować pierwszą mapę całego nieba wykonaną w 102 długościach fal podczerwonych. Znajdują się na niej również obiekty niewidoczne dla ludzkiego oka. Jakie tajemnice odkryje przed nami SPHEREx? Dlaczego SPHEREx zagląda w przeszłość Wszechświata? Gdy w kwietniu tego roku informowaliśmy o starcie misji NASA SPHEREx, nie przypuszczaliśmy nawet, że to nowoczesne obserwatorium pracujące w świetle widzialnym i bliskiej podczerwieni tak szybko i dobitnie zademonstruje swoje możliwości. A potrafi naprawdę wiele! Akronim misji – SPHEREx – odnosi się do Spectro-Photometer for the History of the Universe, Epoch of Reionization and Ices Explorer i oznacza: spektrofotometr do badania historii Wszechświata, epoki rejonizacji oraz lodów kosmicznych. Jak widać, już w samej nazwie zawarta jest idea sięgnięcia do okresu tuż po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat dopiero się tworzył. Zadanie, jakie postawili przed tym kosmicznym okiem jego twórcy, jest wymagające. Teleskop ma zmapować całe niebo w 102 zakresach podczerwieni, zebrać dane o genezie pierwszych galaktyk i kluczowych składnikach życia w naszym kosmicznym otoczeniu. Chociaż promieniowanie podczerwone nie jest widzialne, na mapie zostało ono przedstawione za pomocą kolorów umownych. Gorący wodór oznaczono kolorem niebieskim, pył kosmiczny – czerwonym, a gwiazdy – zielonym, niebieskim i białym. Część map uwypukla odległe galaktyki i gwiazdy w dysku Drogi Mlecznej poprzez usunięcie emisji pyłu i gorącego gazu. Inne natomiast koncentrują się na mgławicach, obszarach formowania gwiazd oraz złożonych cząsteczkach organicznych, które odgrywają rolę w procesach powstawania planet. Jak SPHEREx tworzy mapy, które odsłaniają niewidzialne? Każda z 102 długości fal dostarcza odmiennych informacji o obserwowanych galaktykach, ich gwiazdach oraz otaczającym je środowisku. SPHEREx wykorzystuje sześć detektorów z filtrami, które rozdzielają światło na poszczególne zakresy widma. Pierwsza mapa, opublikowana w grudniu tego roku, pokazuje, że nowoczesny teleskop, wyposażony w trzy lustra oraz detektory półprzewodnikowe z tellurku rtęciowo-kadmowego, ma dużą szansę wykonać postawione przed nim zadanie w stu procentach. Przez ostatnie pół roku SPHEREx codziennie obserwował kolejny pas nieba, wykonując około 3600 zdjęć dziennie. W ciągu sześciu miesięcy obserwatorium objęło pełne 360 stopni nieba, rejestrując ogromne ilości danych i tworząc ponad 100 map w podczerwieni. Czego naukowcy szukają w danych z SPHEREx? – To niesamowite, jak dużo informacji SPHEREx zebrał w tak krótkim czasie. Informacji, których wartość jeszcze się podniesie, gdy zostaną połączone z danymi z innych naszych misji. W zasadzie mamy 102 nowe mapy całego nieba, każda wykonana w innej długości fali i zawierająca unikatowe informacje. Myślę, że każdy astronom znajdzie tu coś wartościowego, ponieważ misje NASA umożliwiają światu odpowiadanie na fundamentalne pytania o to, jak Wszechświat powstał i jak się zmieniał, by ostatecznie stworzyć nam w nim dom – napisał w oświadczeniu Shawn Domagal-Goldman, dyrektor Wydziału Astrofizyki w centrali NASA. Podczas planowanej na dwa lata tzw. misji podstawowej, SPHEREx wykona jeszcze trzy dodatkowe skany całego nieba. Aby tego dokonać, teleskop ma zebrać dane o ponad 450 milionach galaktyk. Następnie zostaną one połączone, co pozwoli zwiększyć czułość pomiarów. Naukowcy są przekonani, że te mapy dadzą wgląd w zdarzenie, które zaszło jedną miliardową bilionowej części sekundy po Wielkim Wybuchu – i od tamtej pory się nie powtórzyło. Źródło: Universe Today Nasza ekspertka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Polski instrument zainstalowany na satelicie NASA IMAP uzyskał pierwsze kosmiczne światło! Przy okazji uchwycił kometę
Dzisiaj NASA poinformowała, że wszystkie instrumenty satelity heliosferycznego IMAP, wystrzelonego we wrześniu tego roku, pracują poprawnie. Wśród 10 instrumentów misji jest jeden zaprojektowany i całkowicie wykonany w Polsce. Mowa o GLOWS (Global Solar Wind Structure) – fotometrze zaprojektowanym do obserwacji poświaty heliosferycznej.
Dokładnie 13 listopada 2025 r. zbudowany w Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk (CBK PAN) instrument GLOWS zarejestrował swoje pierwsze światło w przestrzeni kosmicznej. GLOWS jest jednym z dziesięciu instrumentów naukowych misji NASA Interstellar Mapping and Acceleration Probe (IMAP), która obecnie znajduje się w pobliżu punktu libracyjnego L1 i przygotowuje się do wejścia na orbitę operacyjną. Niespodziewany kosmiczny wędrowiec Zarówno pierwsza, uzyska w połowie listopada krzywa blasku, jak również kolejne codzienne obserwacje, są zgodne z przewidywaniami modeli opracowanymi przez polskich ekspertów z CBK PAN. Modele te określane są jako WawHelioGlow i WawHelioIon. Pozyskany sygnał poświaty heliosferycznej i źródła gwiazdowe są wyraźnie widoczne. – Co najważniejsze, GLOWS obserwuje poświatę heliosferyczną niezwykle dobrze, a tło pozagalaktyczne ma znikomy wpływ na nasze pomiary – dokładnie tak, jak przewidywaliśmy. To potwierdza, że instrument działa zgodnie z założeniami projektowymi – mówi dr hab. Maciej Bzowski, główny naukowiec instrumentu GLOWS. Jednak na pierwszej krzywej blasku pokazał się sygnał, którego żaden, nawet najbardziej precyzyjny model nie mógł przewidzieć. – Niespodziewany, jasny sygnał pojawił się w obszarze, w którym nie ma jasnej gwiazdy. Anomalię tę zauważył dr Marek Strumik. W dodatku źródło sygnału zniknęło po kilku dniach – znacznie szybciej niż zachowywałaby się gwiazda stacjonarna. Sprawdziliśmy i potwierdziliśmy, że GLOWS wykrył kometę C/2025 K1 (Atlas) – wyjaśnia dr Bzowski. – W zakresie optycznym kometa ma jasność około 10 magnitudo, a mimo to nasz instrument zarejestrował ją bardzo wyraźnie. To doskonała wiadomość – oznacza, że w przyszłości będziemy mogli oceniać tempo produkcji wody nawet dla komet słabo widocznych z Ziemi, o ile znajdą się w naszym polu widzenia – dodał ekspert. NASA jest zadowolona z przebiegu misji Nie tylko GLOWS, lecz wszystkie 10 instrumentów znajdujących się na pokładzie satelity NASA IMAP pomyślnie wykonało pierwsze pomiary w przestrzeni kosmicznej. Tym samym możemy śmiało powiedzieć, że sonda rozpoczęła zbieranie wstępnych danych naukowych, choć wciąż jest w trakcie podróży do swojego stanowiska obserwacyjnego w punkcie libracyjnym Lagrange’a 1 (L1), położonym około 1,5 miliona kilometrów od Ziemi w kierunku Słońca. Brad Williams, dyrektor programu IMAP w Kwaterze Głównej NASA w Waszyngtonie, twierdzi, że jest niezwykle zadowolony z początkowej pracy misji IMAP w warunkach lotu. – Wszystkie instrumenty zostały pomyślnie uruchomione, a proces rozruchu przebiega zgodnie z planem. Zebraliśmy już użyteczne dane, w tym przetestowaliśmy uzyskany dzięki możliwościom sondy niemal rzeczywisty strumień danych pogody kosmicznej. To bardzo udany kamień milowy, który szybko przygotowuje grunt pod rozpoczęcie zasadniczych operacji naukowych – powiedział. Kosmiczny kartograf Sonda IMAP, kosmiczny kartograf, ma za zadanie zmapować granice heliosfery – ogromnego, obejmującego cały Układ Słoneczny bąbla wytworzonego przez wiatr słoneczny. Jej instrumenty mają również badać, w jaki sposób heliosfera oddziałuje z lokalnym środowiskiem galaktycznym poza jej granicami. Wszystko dlatego, że według licznych hipotez, to heliosfera tworzy kosmiczne środowisko, w którym możliwe było rozwinięcie się życia. Misja będzie badać również wiatr słoneczny – ciągły strumień naładowanych cząstek emitowanych przez Słońce. Obserwacje te będą prowadzone aż przez pięć instrumentów sondy. Wszystko po to, by móc stworzyć system szybkiego ostrzegania – Active Link for Real Time (I‑ALiRT). Jego celem jest pomoc astronautom oraz znajdującym się w pobliżu Ziemi statkom kosmicznym w nierównej walce z niebezpiecznymi zjawiskami pogody kosmicznej i gwałtownym wzrostem promieniowania. System ma wysyłać ostrzeżenia minimum pół godziny przed np. uderzeniem obłoku plazmy słonecznej. Instrumenty IMAP już teraz wykonują pomiary wiatru słonecznego w czasie niemal rzeczywistym, co pozwala wspierać prognozy pogody kosmicznej. Sieć I‑ALiRT jest testowana i będzie gotowa do użytku przez prognostów pogody kosmicznej, gdy IMAP rozpocznie regularną misję naukową w punkcie L1. Wiemy już, że wszystkie instrumenty sondy IMAP działają poprawnie. Teraz pozostaje nam czekać do stycznia, kiedy to statek kosmiczny dotrze do punktu L1. Powinien znaleźć się tam tuż po Nowym Roku. Faza naukowa misji rozpocznie się 1 lutego. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nieznane bakterie odkryte w halach NASA. Czy poleciały „na gapę” na Marsa?
Bakteria odkryta w clean roomach NASA przetrwała najbardziej zaawansowane metody sterylizacji. Naukowcy właśnie ujawnili, jak jej się to udało i dlaczego może to być problem nie tylko dla misji kosmicznych, ale i na Ziemi.
Spis treści: Nieznane bakterie w halach NASA Zabójcze clean roomy Jak bakterie oszukują naukowców? Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Aby zbudować statek kosmiczny, potrzeba sterylnie czystej strefy montażowej. To kluczowe, jeśli mamy zamiar szukać śladów życia pozaziemskiego. Nikt nie chciałby pomylić ziemskiego „pasażera na gapę” z pierwszym dowodem na istnienie obcych. Sterylność jest równia ważna dla zdrowia astronautów. Nieznane bakterie w halach NASA Dlatego załogowe i bezzałogowe statki kosmiczne powstają w tzw. clean roomach – najbardziej sterylnych środowiskach na Ziemi. Dekadę temu pewna bakteria zaskoczyła naukowców. Przetrwała w dwóch clean roomach, oddalonych od siebie o tysiące mil. Był to gatunek Tersicoccus phoenicis. Choć okazał się nieszkodliwy, wzbudził niepokój. Najwyraźniej był gościem w clean roomach na długo przed swoim odkryciem. Jak zdołał uniknąć wykrycia i przetrwać rygorystyczne protokoły sterylizacji? W niedawnym badaniu opublikowanym w czasopiśmie „Microbiology Spectrum” naukowcy wreszcie rozszyfrowali jego sekret. Okazuje się, że T. phoenicis potrafi wejść w stan głębokiej hibernacji, który uniemożliwia naukowcom wykrycie jej obecności. – Ona nie jest martwa. Ona tylko udawała martwą – mówi Madhan Tirumalai, mikrobiolog z Uniwersytetu w Houston (USA) i współautor badania. Od czasu wykrycia T. phoenicis, w clean roomach agencji kosmicznych stwierdzono kolejne tajemnicze drobnoustroje. – Cała masa z nich może być problematyczna – mówi William Widger, biolog i biochemik z Uniwersytetu w Houston, współautor pracy. Zabójcze clean roomy Wiele statków kosmicznych nie musi być sterylnych, np. teleskop do badania odległych planet czy poszukiwania planetoid powstaje w halach, gdzie inżynierowie noszą kombinezony („bunny suits”). Jeden zabłąkany pyłek czy kilka bakterii nie zniweczy takich misji. Jeśli jednak chcemy zbudować łazik, który ma szukać pozaziemskich mikrobów, clean room musi być idealnie sterylny. Astronauci również nie powinni latać w kosmos z bakteriami, grzybami czy wirusami. Są na to różne sposoby: filtry powietrza nieustannie wychwytują brud i kurz, a nieco wyższe ciśnienie sprawia, że powietrze zawsze wypływa na zewnątrz, a nie napływa do środka clean roomu. Do sterylizacji używa się: płynów biobójczych, promieniowania UV, promieniowania radioaktywnego i toksycznych gazów. Długie okresy podgrzewania do temperatury powyżej 100 st. Celsjusza usuwają mikroskopijne siedliska wilgoci. Mimo tych wysiłków, część mikrobów wciąż potrafi uniknąć śmierci. Jak bakterie oszukują naukowców? Środowisko clean roomów może wręcz zachęcać mikroby do wykształcania nowych sposobów przetrwania. Dlatego agencje kosmiczne regularnie to monitorują, umieszczając próbki w pożywkach, by sprawdzić, czy jakiekolwiek organizmy zaczną się namnażać. Próbki sprawdza się też pod kątem nieaktywnych lub martwych mikroorganizmów. W ostatnich latach w halach NASA i ESA znaleziono setki gatunków bakterii, w tym wiele wcześniej nieznanych nauce. Tylko w tym roku naukowcy zidentyfikowali 26 nowych bakterii. Mikroby znaleziono nawet na zewnętrznej powierzchni Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, wystawione na ekstremalne środowisko kosmosu. Niektóre bakterie przetrwały żywiąc się środkami, które miały je niszczyć. Inne wytwarzają przetrwalniki – twarde struktury działające jak pancerze. W formie przetrwalników bakterie mogą trwać przez miliony lat, dopóki nie znajdą odpowiednich warunków do przebudzenia. Ale niektóre „uśpione” bakterie pozostają nieaktywne nawet po podaniu im pożywki. Taki wariant uśpienia sprawia, że pozostają niewykryte – nie namnażają się w szalkach Petriego. A to poważny problem. T. phoenicis należy właśnie do tej kategorii. Historia odkrycia „niewidzialnej” bakterii W 2007 roku inżynierowie przygotowujący lądownik Mars Phoenix pobrali próbki z podłogi sali montażowej w Centrum Kosmicznym Kennedy’ego na Florydzie. Dzięki tym wymazom wykryli T. phoenicis. Nie tylko w ośrodku Kennedy’ego – także w clean roomie Europejskiej Agencji Kosmicznej w Gujanie Francuskiej, oddalonym o tysiące kilometrów. Był to pierwszy taki przypadek. Naukowcy najpierw zbadali genom bakterii w poszukiwaniu wskazówek, jak przeżyła procedury sterylizacji. Odkryli, że posiada gen kodujący tzw. białko Rpf, odpowiedzialne za „wybudzanie” drobnoustrojów z uśpienia. Ale samo posiadanie tego genu nie znaczy, że bakteria z niego korzysta. Aby to sprawdzić, naukowcy pozbawili T. phoenicis wszelkich składników odżywczych i odwodnili ją aż do wysuszenia. Błyskawicznie weszła w stan uśpienia. W wielu przypadkach bakterie nie wychodziły z uśpienia i nie odrastały po podaniu pożywki. Czasem komórki w końcu rosły w pożywkach, ale zajmowało to kilka dni. Wszystko zmieniało się w obecności białka Rpf – bakterie budziły się. Rpf wydziela wiele bakterii, w tym jeden powszechny gatunek żyjący na ludzkiej skórze. Ponieważ Rpf jest tak wszechobecny, każda T. phoenicis przyczepiona do superczystego statku kosmicznego nie miałaby problemu z przebudzeniem się i ucztowaniem po długim okresie uśpienia. Czy wysłaliśmy mikroby na Marsa? Czy uśpienie pozwoliłoby przetrwać T. phoenicis w kosmosie? To możliwe, choć mało prawdopodobne. Lądownik Phoenix już dawno opuścił Ziemię, by szukać śladów dawnej wody i związków organicznych na Marsie. Szanse bakterii na przetrwanie na powierzchni Czerwonej Planety są mniejsze niż w kosmosie i clean roomach. T. Phoenicis to ostrzeżenie nie tylko dla sektora kosmicznego, ale dla wszelkich clean roomów – od laboratoriów rolniczych i związanych z produkcją żywności, po zakłady farmaceutyczne i szpitale. – Uśpienie ma konsekwencje nie tylko dla kosmosu, ale też dla ludzi tu, na Ziemi – mówi Tirumalai. Bakterie chorobotwórcze zdolne wejść w tryb uśpienia, mogłyby narobić ogromnych szkód. Na razie naukowcy ich nie wykryli – ale przecież one słyną właśnie z niewykrywalności! Jak walczyć ze sprytnymi mikrobami? Badanie wskazuje na konieczność częstszego testowania pod kątem śladów zamaskowanych mikrobów. Innym, bardziej przewrotnym sposobem namierzenia podstępnych bakterii jest niedopuszczenie, by w ogóle zasnęły. Białko Rpf wybudza T. phoenicis, co pozwala ją wykryć i łatwo zabić. Trzeba teraz odkryć „klucze” do wybudzania kolejnych gatunków bakterii. Krótkie loty w kosmos raczej nie są zagrożone; w końcu astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej nie zapadali dotąd na poważne choroby zakaźne. Podczas długotrwałych misji załogowych na Księżyc lub Marsa astronauci przejdą długie okresy kwarantanny. To pozwoli wykryć wszelkie ukryte choroby zakaźne. Nie oznacza to jednak, że w samych statkach nie będą na nich czekać poukrywane mikroby. Uśpienie to też nie jedyny sposób, w jaki mikroorganizmy mogą unikać wykrycia. Naukowcy niedawno poddali niektóre bakterie warunkom podobnym do marsjańskich i odkryli, że zmienia to ich kształty i zachowania. Wykazano również, że podróże kosmiczne potrafią zdezorientować układ odpornościowy astronautów. A połączenie tych dwóch zjawisk może być bardzo groźne. Każdy, kto liczy na trwałą ludzką obecność na Księżycu czy Marsie, powinien liczyć się z bakteriami. Pozaziemska baza będzie potrzebowała jedzenia – A jeśli przywieziesz rośliny, przywieziesz całą masę mikrobów – mówą naukowcy. Oby były to te „przyjazne”. Źródło: National Geographic
Załogowa misja księżycowa Artemis 2 coraz bliżej startu. Nowi lunonauci są gotowi na każdy scenariusz
Niemal trzy lata po pierwszym starcie nowej rakiety księżycowej SLS, która wyniosła w kierunku Srebrnego Globu pusty załogowy statek Orion, czyli misji Artemis 1, na horyzoncie majaczy Artemis 2. Czworo amerykańskich astronautów za pięć miesięcy okrąży Księżyc wybierając się dalej, niż jakikolwiek inny człowiek. Jak wyglądają przygotowania do startu?
Dokładnie 5 lutego 2026 roku z Kennedy Space Center na Florydzie rakieta Space Launch System (SLS) wyniesie na orbitę ziemską amerykańsko-europejski statek załogowy Orion. Czworo astronautów misji nadało mu imię „Integrity”, co w tym wypadku należy tłumaczyć jako uczciwość/nieskazitelność. Zdaniem samych astronautów misji Artemis 2 Orion jest symbolem niezawodności i wytrzymałości konstrukcji oraz wartości moralnych, które NASA łączy z misją. Dalej niż Apollo 13 Faktycznie należy mieć nadzieję, że dowódca Reid Wiseman, pilot Victor Glover, specjaliści misji Christina Koch oraz Jeremy Hensen, będą mogli w pełni polegać na swoim statku. Tym bardziej, że poleci on nawet dalej niż misja Apollo 13, która ze względu na eksplozję zbiornika tlenu statku nie mogła wykonać lądowania – była zmuszona okrążyć Księżyc i wrócić do domu. Aby tego dokonać, astronauci musieli oddalić się od Ziemi na 400 171 km. Ten rekord nie został pobity do dziś. Może tego dokonać dopiero Artemis 2, które ma oddalić się od Ziemi na 414 tysięcy km. Oczywiście, jeśli wszystko pójdzie dobrze. Ceremonia nadania imienia statkowi z serii Orion miała miejsce 24 września w Centrum Kosmicznym Johnsona. Był to też dobry moment, by po kilku latach od ogłoszenia składu załogi, spotkać się z astronautami Artemis 2. Dowódca Artemis 2 Reid Wiseman powiedział dziennikarzom: – Chcemy polecieć na Księżyc – to nasz cel – ale to jest misja testowa i jesteśmy gotowi na każdy scenariusz, gdy znajdziemy się ponad 400 000 kilometrów od Ziemi. Wiemy, że będzie to niesamowite przeżycie. Gotowi na wszystko Odnosząc się do pytania, czy misja po wielu przesunięciach faktycznie wystartuje w lutym przyszłego roku, powiedział: – Wystartujemy, gdy pojazd będzie gotowy, gdy zespół będzie gotowy. Wykonamy tę misję najlepiej, jak potrafimy. Przypomnijmy, że misja potrwa 10 dni – załoga okrąży Księżyc i wróci na Ziemię. Ma to być jedynie wstęp do kolejnego etapu – Artemis 3, pierwszego lądowania astronautów na Księżycu w ramach nowego programu NASA. Lądowania, które ma nastąpić przynajmniej 55 lat po ostatnim lądowaniu na Srebrnym Globie programu Apollo. Victor Glover przyznał, że stara się nie myśleć o „wielkiej historii”, w jaką ma wpisać się pilotowana przez niego misja. Jak na znakomitego pilota wojskowego przystało, zamierza skupić się na pracy, a nie na implikacjach Artemis 2. W podobnym tonie wypowiadała się Christina Koch, pierwsza kobieta w programach księżycowych. Jej zdaniem najważniejsza jest nauka i solidne przygotowanie się do wyprawy, a nie zaliczanie „historycznych chwil” i bicie rekordów. Natomiast pierwszy Kanadyjczyk programu księżycowego Jeremy Hansen powiedział: – Bycie członkiem tej załogi i tej misji jest absolutnym przywilejem. Artemis 2 to coś więcej niż powrót na Księżyc – to dążenie do doskonałości. Nowy wyścig kosmiczny Ale za tymi mądrymi słowami kryje się coś jeszcze. Coś, co w rozmowie z dziennikarzami wyjawił pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy. – Artemis jest kluczowy dla utrzymania przewagi USA w nowym wyścigu kosmicznym z Chinami. Nie pozwolimy, żeby to Chiny pierwsze wróciły na Księżyc. Bo tak, jak program Apollo miał utrzeć nosa kosmicznej potędze Związku Radzieckiego, tak Artemis ma pokazać prężnie rozwijającym się Chinom, że w kosmosie są wciąż na drugim miejscu. Kłopot w tym, że NASA nie może liczyć na finansowanie, jakie miała w okresie Apollo. I nawet dramatyczne cięcia w naukowej dywizji agencji, które miały przyczynić się m.in. do zwiększenia finansowania programów księżycowych i marsjańskich, mogą nie pomóc. Tym bardziej, że opóźnienia w budowie rakiety SLS i sama konstrukcja nawiązująca do serii Saturn oraz do wahadłowców kosmicznych, mocno odbiega od współczesnych standardów budowania rakiet. Kto wie, czy koniem pociągowym programu Artemis nie zostanie przypadkiem dopracowywany właśnie StarShip – SuperHeavy. Ale o tym przekonamy się dopiero za kilka lat. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nowi astronauci wybrani. NASA stawia na kobiety
Specjaliści z zakresu nauk ścisłych i piloci testowi – głównie z tych dwóch grup wybrano nowych astronautów NASA. Po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość wśród nowych rekrutów. Do 24 Korpusu Astronautów zakwalifikowano ich aż 6.
W poniedziałek 22 września 2025 roku NASA przedstawiła światu grupę 10 nowych kandydatów na astronautów, wyłonionych w wyniku wieloetapowej selekcji. Do konkursu zgłosiło się ponad osiem tysięcy osób z całych Stanów Zjednoczonych. Jakie warunki należy spełnić, by znaleźć się wśród szczęśliwców, którzy będą mieli szansę polecieć na Księżyc, a kto wie, może również na Marsa? Co robić, by zostać astronautą NASA? Podstawowym warunkiem jest obywatelstwo USA. Od tej zasady nie ma odstępstw. Konieczny jest też tytuł magistra w dziedzinie STEM — inżynierii, naukach biologicznych, naukach fizycznych, informatyce lub matematyce. W dodatku tytuł taki musiał zostać uzyskany w jednej z akredytowanej przez NASA instytucji. Dalej robi się ciut trudniej. Wymagane trzy lata doświadczenia zawodowego nie wydają się problemem, jednak w przypadku pilotów mowa jest już o minimum 1000 godzin w roli dowódcy (Pilot-in-Command), z czego co najmniej 850 godzin na odrzutowcach o wysokich osiągach. W przypadku lekarzy czas rezydentury może zostać zaliczony do wymaganego doświadczenia. Poza tym należy przejść przez sito różnorodnych badań lekarskich mających wykazać, czy przyszły astronauta podoła fizycznie długookresowym misjom. Dziesięcioro wybrańców Kim są ci, którym udało się przejść szczegółową rekrutację, pokonać tysiące kandydatów i trafić do 24 Korpusu Astronautów? Oto oni: Ben Bailey, 38 lat, starszy chorąży sztabowy U.S. Army. Dyplomowany inżynier mechanik Uniwersytetu Wirginii. Absolwent U.S. Naval Test Pilot School, ma na swoim koncie ponad 2000 godzin lotu. Jest specjalistą testującym nowe technologie w śmigłowcach UH-60 Black Hawk i CH-47F Chinook. Lauren Edgar, 40 lat, geolożka z doktoratem uzyskanym na Caltech. Zastępczyni głównego badacza zespołu geologii Artemis III. Przez ponad 17 lat wspierała misje łazików marsjańskich. Pracowała również w U.S. Geological Survey. Adam Fuhrmann, 35 lat, major, U.S. Air Force. Jest inżynierem lotniczym i absolwentem MIT. Ma za sobą ponad 2100 godzin lotu, w tym 400 godzin bojowych. Pilot myśliwców F-16 i F-35. Piastował stanowisko dyrektora operacyjnego jednostki testowej USAF. Cameron Jones, 35 lat, major, U.S. Air Force. Inżynier lotniczy, absolwent U.S. Air Force Test Pilot School i Weapons School. Ponad 1600 godzin lotu, głównie na F-22 Raptor. Pracował jako stypendysta akademicki w DARPA. Yuri Kubo, 40 lat. Inżynier elektryk, absolwent Purdue. Przez 12 lat pracował w SpaceX, w tym jako dyrektor startów Falcon 9. Wcześniej był praktykantem w NASA Johnson. Ostatnio piastował stanowisko wiceprezesa ds. inżynierii w Electric Hydrogen. Rebecca Lawler, 38 lat. Była pilotka marynarki wojennej i testów eksperymentalnych, z ponad 2800 godzin lotu na koncie. Absolwentka Akademii Marynarki Wojennej i Uniwersytetu Johna Hopkinsa. Latała m.in. jako „hurricane hunter” dla Narodowej Administracji ds. Oceanów i Atmosfery (NOAA). Ostatnio pilotka testowa w United Airlines. Anna Menon, 39 lat. Matematyczka i inżynierka biomedyczna. Pracowała w Mission Control NASA. W 2024 poleciała w kosmos jako specjalistka misji na pokładzie Polaris Dawn (SpaceX), uczestniczyła również w pierwszym komercyjnym spacerze kosmicznym. Imelda Muller, 34 lata. Lekarka, była porucznik marynarki i lekarz medycyny podwodnej. Absolwentka neurobiologii i medycyny. Doświadczenie m.in. w NASA Neutral Buoyancy Laboratory. Erin Overcash, 34 lata, komandor podporucznik, U.S. Navy. Inżynierka lotnicza, magister bioastronautyki. Pilotka Super Hornetów F/A-18E/F, ponad 1300 godzin lotu, 249 lądowań na lotniskowcach. Trenerka rugby w programie olimpijskim Marynarki. Katherine Spies, 43 lata. Inżynierka chemiczna i projektowa. Była pilotka śmigłowców szturmowych AH-1 w USMC i testów eksperymentalnych, ponad 2000 godzin lotu. Ostatnio dyrektorka ds. testów w Gulfstream Aerospace. Na początek: dwuletnie szkolenie Grupa ma teraz przed sobą prawie dwuletnie szkolenie. Dopiero jego przejście pozwoli uzyskać kwalifikacje do przydzielenia im odpowiednich lotów kosmicznych. Program obejmuje instruktaż i rozwijanie umiejętności prowadzenia skomplikowanych operacji na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, w misjach Artemis na Księżyc i dalej. Szkolenie obejmuje m.in. robotykę, przetrwanie na lądzie i w wodzie, geologię, języki obce, medycynę kosmiczną i fizjologię, a także symulowane spacery kosmiczne i loty na samolotach wysokiej wydajności. Nowi astronauci mają wspierać przyszłe misje naukowe i eksploracyjne na niskiej orbicie okołoziemskiej, a także na Księżycu i Marsie. Przed nowymi astronautami złota era ekploracji Pełniący obowiązki administratora NASA Sean Duffy powitał nowy korpus astronautów podczas ceremonii w Centrum Kosmicznym Johnsona w Houston podkreślając, że „razem otworzymy Złotą Erę eksploracji”. Przypomniał również, że nowa grupa dołączyła do 360 astronautów NASA zrekrutowanych od powstania agencji. Jednak, w odróżnieniu od pierwszych dekad amerykańskiej eksploracji, po raz pierwszy w historii to kobiety stanowią większość grupy. Źródło: NASA Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.[/highlight-box]
Rusza przełomowa misja kosmiczna IMAP. Na pokładzie sondy NASA jest polski instrument badawczy
Już w środę z Kennedy Space Center na Florydzie wystartuje rakieta Falcon 9, na pokładzie której znajdują się trzy satelity. Wśród nich ważąca 900 kg sonda heliosferyczna NASA IMAP, na której zainstalowany jest pierwszy w historii całkowicie polski instrument badawczy przygotowany na misję NASA. Mowa o GLOWS, fotometrze, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze.
Zaprojektowany i zbudowany całkowicie w Polsce eksperyment i instrument badawczy GLOWS (GLObal solar Wind Structure) ma rejestrować heliosferyczną poświatę wodoru, która może wiele powiedzieć o samej heliosferze i wietrze słonecznym. A chociaż powyższy opis brzmi stosunkowo prosto, jest to wyjątkowo zaawansowane urządzenie, z którego dane mogą odpowiedzieć na szereg podstawowych pytań dotyczących Słońca i generowanego przez niego wiatru słonecznego. GLOWS zbada heliosferę GLOWS jest fotometrem, który będzie badał wpływ wiatru słonecznego na gaz wodorowy znajdujący się w heliosferze. Jest to rozciągająca się na miliardy kilometrów w przestrzeni kosmicznej bańka. Stanowi niewidzialną granicę wokół naszego Układu Słonecznego, którą tworzą oddziaływania pomiędzy nieustannym strumieniem energetycznych cząstek ze Słońca, a materią znajdującą się pomiędzy gwiazdami — ośrodkiem międzygwiazdowym. Do tej pory tylko dwa statki kosmiczne przekroczyły granicę heliosfery, czyli tzw. heliopauzę. Były to dwie najbardziej kultowe sondy kosmiczne w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu: Voyager 1 i Voyager 2. Pierwsza z sonda przekroczyła heliopauzę 25 sierpnia 2012 r., natomiast Voyager 2 uczynił to samo 5 listopada 2018 r. W tej chwili znajdują się w obszarze międzygwiezdnym. Voyager 1 jest w odległości około 168,49 AU (jednostek astronomicznych) od Słońca, a jego bliźniak z numerem 2 – około 140,45 AU od Słońca. Misja IMAP Jednak IMAP nie podąży śladem Voyagerów. Będzie badał całą olbrzymią heliosferę z jednego miejsca – oddalonego o 1,5 miliona kilometrów od Ziemi z tzw. punktu L1. Jest to jeden z tzw. punktów libracyjnych Lagrange’a, czyli miejsce w przestrzeni między Ziemią a Słońcem, gdzie siły grawitacyjne obu ciał oraz siła odśrodkowa równoważą się tak, że obiekt umieszczony w tym punkcie pozostaje w stałym położeniu względem Ziemi i Słońca. Jest to też miejsce, w którym pracują misje solarne SOHO i DSCOVR. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-heliosferyczna-nasa-imap-jest-gotowa-do-integracji-w-misji-biora-udzial-polacy-ryc-nasa-princeton-johns-hopkins-apl-josh-diaz-a3cc1e5.jpg" width="1024" height="522" alt="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" title="Sonda heliosferyczna NASA IMAP jest gotowa do integracji. W misji biorą udział Polacy (ryc. NASA/Princeton/Johns Hopkins APL/Josh Diaz)" /> Dlaczego obserwacje prowadzone z jednego miejsca są w tym przypadku lepsze? Tę kwestię wyjaśnił nam sam prof. David John McComas z Uniwersytetu Princeton, kierownik misji IMAP. – Trudno wyobrazić sobie statek kosmiczny, który okrążałby cały wielki heliosferyczny bąbel. Gdybyśmy chcieli wysłać sondę śladami Voyagerów, zebrałaby dane tylko z jednego miejsca. Prowadząc badania z punktu L1 możemy badać całą heliosferę. A właśnie na tym nam najbardziej zależy – wyjaśnił badacz. Udział Polaków w misji Dodał również, że udział polskiego zespołu z Centrum Badań Kosmicznych PAN w misji jest wynikiem jego znakomitej pracy wcześniejszej misji heliosferycznej IBEX. – Wówczas, m.in. dzięki współpracy z zespołem z CBK PAN odkryliśmy tzw. wstęgę IBEX. Jest to pas zwiększonej emisji energetycznych neutralnych atomów (ENA – Energetic Neutral Atoms), który otacza całe niebo niczym łuk. W danych IBEX widać ten pas jako wąską strefę, w której dociera znacznie więcej cząstek niż w innych kierunkach – wyjaśnia ekspert. Dlatego gdy prof. McComas rozważał kolejną misję, zaprosił do niej polskich naukowców i inżynierów z CBK PAN. Polski instytut przygotował eksperyment, niezbędne do jego wykonania urządzenie, a następnie będzie analizował pochodzące z niego dane. Kierownikiem projektu GLOWS jest dr hab. Maciej Bzowski. Co ważne, całość została sfinansowana z budżetu państwa w dyspozycji Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego na podstawie umowy zlecenia zadania dla CBK PAN, po wcześniejszym zawarciu przez Ministra umowy z NASA. Ministerstwo wyłożyło na ten cel ponad 20 milionów złotych. Start misji IMAP zaplanowany jest na 24 września, o godz. 13:32 czasu polskiego z platformy 39A w Kennedy Space Center na Florydzie. Start można śledzić na oficjalnym kanale YT NASA: View oEmbed on the source website Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ten lek może wywołać hibernację u ludzi. Naukowcy są coraz bliżej sukcesu
Hibernacja ludzi mogłaby zmienić wszystko – od leczenia udarów po podróże na Marsa. Brzmi jak science fiction? Naukowcy są coraz bliżej przekształcenia jej w rzeczywistość.
Spis treści: Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Fizjologiczne supermoce torporu Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Poszukiwanie leku wywołującego hibernację Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? Co przed nami? Potencjał większy niż loty na Marsa? Etapy badań: od myszy do człowieka Sen o przyszłości, który może się spełnić Wprowadzenie ludzi w „tryb uśpienia” to pomysł rodem z science fiction. Jest jednak znacznie bliżej rzeczywistości, niż mogłoby się wydawać. Badany zapadł w to, co lekarz Clifton Callaway nazywa „półmrocznym snem”. Po 18 godzinach od podania leku, który tłumił naturalne dreszcze, jego temperatura wewnętrzna spadła z 37°C do 35°C. Zwolniło tętno i obniżyło się ciśnienie krwi. Metabolizm – a wraz z nim zapotrzebowanie na substancje odżywcze, tlen i usuwanie dwutlenku węgla – zmalał o 20 procent. Mężczyzna wciąż jednak potrafił wstać z łóżka, doczłapać do łazienki, by opróżnić pęcherz, a gdy był głodny, zadzwonić dzwonkiem po jedzenie lub napój. Ominęła go więc konieczność zakładania cewnika i wenflonu, a jednocześnie zachował zdolność reakcji. Był jednym z pięciu wyjątkowo sprawnych ochotników w wieku od 21 do 54 lat. Drzemali po cichu w półmroku – jakby byli astronautami na dziewięciomiesięcznej wyprawie na Marsa. NASA zleciła Callawayowi, specjaliście od opieki kardiologicznej i hipotermii indukowanej, opracowanie prostego sposobu wprowadzenia człowieka w stan naśladujący kluczowe cechy hibernacji, bez respiratora i bez unieruchamiających leków. Umiarkowane dawkowanie deksmedetomidyny okazało się strzałem w dziesiątkę. – Był oszołomiony, senny, ale w razie potrzeby mógł zadziałać w sytuacji awaryjnej. Jak niedźwiedź – mówi dziś Callaway. Hibernacja w kosmosie: plan NASA i ESA Hibernujący ludzie to klasyka filmów o podróżach kosmicznych. W „2001: Odysei kosmicznej” HAL 9000 odłącza część pasażerów od podtrzymywania życia, a w „Pasażerach” Chris Pratt budzi Jennifer Lawrence za wcześnie z samotności. NASA ma jednak realne ambicje, by wysłać astronautów na Marsa już w latach 30. XXI wieku. Wprowadzenie ludzi w stan hibernacji naprawdę mogłoby być kluczem do tego celu, dlatego zarówno NASA, jak i Europejska Agencja Kosmiczna finansują badania podobne do tych Callawaya. „Niedźwiedzi” tryb mógłby w teorii pozwolić przespać monotonię długiej podróży i ograniczyć konflikty na pokładzie. Spowolniony metabolizm zmniejszyłby ładunek: potrzeba byłaby mniejsza ilość jedzenia i tlenu, a więc i paliwa. Naukowcy sprawdzają nawet, czy spowolnienie metabolizmu łagodzi zdrowotne skutki szkodliwego promieniowania. W przestrzeni kosmicznej jest ono nawet 200 razy silniejsze niż na Ziemi. – W misjach załogowych na Marsa promieniowanie to wielki hamulec – mówi Angelique Van Ombergen, szefowa badań eksploracyjnych w ESA. Naukowcy nie badają hibernacji wyłącznie po to, by wysyłać astronautów coraz dalej. Jej fizjologiczne „supermoce” mogą uratować niezliczone ludzkie życia na Ziemi. Warunkiem jest rozszyfrowanie tajemniczych, molekularnych zmian, które przełączają zwierzęta w stan hibernacji – torporu – i wyprowadzają je z niego. To cudownie odwracalny stan odrętwienia: skrajna ospałość, obniżona temperatura i przemiana materii oraz cały pakiet niezwykłych zmian. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-222908-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-66c72a9.png" width="1289" height="860" alt="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." title="Robert Foote, uczestnik badania wspieranego przez NASA w Pittsburghu, jest monitorowany przez naukowców po 20 godzinach snu. Osiągnięcie hibernacji na żądanie mogłoby otworzyć drogę do wielu korzyści medycznych, w tym wydłużenia czasu, jaki lekarze mają na leczenie udarów i zawałów serca." /> Fizjologiczne supermoce torporu – To dobrze znana zasada – wyjaśnia Callaway. – W niskich temperaturach, jak u hibernujących zwierząt, organizm dłużej i lepiej znosi niedotlenienie i niedokrwienie. Ale dlaczego? Czemu mięśnie niedźwiedzi nie zanikają podczas snu zimowego? Dlaczego ich krew nie krzepnie? Co uruchamia cały proces? W poszukiwaniu odpowiedzi naukowcy są coraz bliżej najśmielszego odkrycia: centralnego „przełącznika” w mózgu hibernujących zwierząt, który naraz aktywuje rozmaite, korzystne zjawiska hibernacji. Naśladowanie niższej temperatury ciała niedźwiedzi mogłoby na przykład zmniejszać urazy reperfuzyjne. To często dewastujące uszkodzenia powstające po zatrzymaniu krążenia, gdy do niedotlenionych tkanek wraca krew, wywołując stan zapalny, stres oksydacyjny i śmierć komórek. Schłodzenie mogłoby też wydłużyć wąskie okno czasowe, w którym lekarze mają szansę skutecznie leczyć udary i zawały. Jak niedźwiedzie wyłączają cukrzycę Jaśniejsze zrozumienie, jak niedźwiedzie zachowują masę mięśniową i włączają/wyłączają insulinooporność, przyniosłoby inne korzyści. Mogłoby pomóc w terapii otyłości i cukrzycy. Pacjenci na OIOM-ie potrafią stracić ponad 10 procent masy mięśni już w ciągu tygodnia. Czy wywołana hibernacja zdołałaby ten spadek zatrzymać, a może nawet odwrócić? Odpowiedzi naukowcy szukają nie tylko u niedźwiedzi. Zespół z Colorado State University bada, jak suseł potrafi błyskawicznie się utuczyć, a tuż przed hibernacją „wyłączyć” apetyt. To trop w walce z otyłością. Badacze z UCLA, analizując geny świstaków wykazali niedawno, że ich „wiek epigenetyczny” podczas siedmiu–ośmiu miesięcy snu zimowego „praktycznie się zatrzymuje”. W Niemczech eksperci sprawdzają, jak nietoperze utrzymują krążenie w niskich temperaturach – z myślą o zastosowaniu u ludzi. A biolodzy z University of Alaska Fairbanks badają susła arktycznego, który potrafi obniżyć temperaturę ciała nawet do ok. minus 4°C, zwolnić tętno do pięciu uderzeń na minutę i przetrwać osiem miesięcy w mrozie. Ich celem jest opracowanie „mimetyku hibernacji” – leku, który pozwoli klinicystom natychmiast wprowadzić człowieka w bezpieczny stan hibernacyjny. Bez długiego przygotowania. W małym szpitalu bez zaawansowanego sprzętu, a nawet w karetce pędzącej ulicami. Taki lek od razu przyhamowałby metabolizm komórkowy, spowolnił śmierć komórek i uruchomił cały zestaw procesów znanych z hibernacji. Eksperyment Callawaya z „półmrocznym snem” pokazuje, co być może będzie możliwe. Praktyka laboratoryjna to jednak nie to samo, co dzika przyroda. Niedźwiedzie nie potrzebują leków, by ułożyć się do zimowego snu. Mają naturalny „wyłącznik torporu”, uruchamiany mechanizmem, którego jeszcze nie rozumiemy. A jednak niedźwiedzie są dla nas dobrym punktem odniesienia. Są znacznie bliższe nam rozmiarem niż gryzonie. Co ważne, spadek temperatury ich ciała w głębokim śnie mieści się w zakresie, jaki człowiek jest w stanie przeżyć. Pewnego jasnego, marcowego popołudnia biolog Heiko Jansen stał przy ogrodzonym wybiegu w Bear Research, Education and Conservation Center Washington State University w Pullman. Obserwował, jak kudłata, ważąca około 136 kg niedźwiedzica grizzly o imieniu Kio z trudem przeżuwa piankę marshmallow. Poza solidnym „efektem łóżkowej fryzury” i powolnym tempem żucia niewiele zdradzało, że ten potężny, rozczochrany drapieżnik z 10-centymetrowymi pazurami przechodzi głęboką przemianę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223144-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-1c9b756.png" width="1288" height="856" alt="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." title="Gdy w marcu niedźwiedzie grizzly zaczynają się budzić, są przytomne, ale nadal ospałe — ich organizmy stopniowo odwracają proces spowolnienia metabolizmu. Ten niedźwiedź, Adak, otrzyma w nagrodę miód i inne smakołyki po podaniu łap do pobrania krwi." /> Kiedy metabolizm przyspiesza z dnia na dzień Z zewnątrz metabolizm Kio nie wygląda na coś, co da się przełożyć na człowieka. Dziesięć dni wcześniej wstała z posłania ze słomy i zaczęła powoli rozprawiać się z ucztą: karmą dla niedźwiedzi, jabłkami, łosiowymi kośćmi i mięsem. To był jej pierwszy posiłek od pięciu miesięcy. Ślinianki pracowały jeszcze ospale. Potem wydaliła „korek kałowy” – mieszaninę resztek roślin, zeschniętych odchodów, martwych komórek i sierści, która zalegała w dolnym odcinku jelita. Te trzy czynności – wstać, zjeść, wydalić korek – najwyraźniej przełączyły w jej komórkach serię mikroskopijnych „genetycznych przełączników”, powoli odwracając cały szereg osobliwych cykli biologicznych aktywowanych zimą. Metabolizm Kio, działający dotąd na jednej czwartej normalnej prędkości, przyspieszył. Do czasu zjedzenia pianki podwoił się z okładem. Jej temperatura wewnętrzna, utrzymująca się o ok. 6–7°C poniżej normy, zaczęła rosnąć. Dwie z czterech jam serca, które zimą niemal „przymykały się”, znów weszły do gry. Komórki tłuszczowe, przez miesiące oporne na insulinę – hormon sygnalizujący, kiedy wchłaniać cukier – zaczęły na nią reagować. Wrócił też apetyt, którego wcześniej nie było. Zimą Kio przestała jeść. Jej jelita przeszły w stan „zawieszenia”, ślinianki zamknęły produkcję, a organizm przeszedł na zasilanie własną tkanką tłuszczową. W ciągu kolejnych miesięcy spaliła około 20 procent masy ciała, czyli mniej więcej 32 kg. By to ułatwić, jej organizm stał się insulinooporny. U hibernujących zwierząt to zjawisko korzystne. U ludzi insulinooporność często prowadzi do cukrzycy – co jest oczywiście złe. Niedźwiedzie potrafią taką oporność włączać i wyłączać zależnie od pory roku, bez szkód zdrowotnych. Gdybyśmy zrozumieli jak, może nauczyliśmy się robić to samo? Impuls do tego kierunku badań przyszedł w 2018 roku, gdy kanadyjski zespół opublikował pierwszy kompletny genom grizzly. Rok później Jansen kierował pracami, w których zastosowano sekwencjonowanie RNA. Zespół identyfikował geny aktywne w próbkach mięśni, tkanki tłuszczowej i wątroby przed, w trakcie i po hibernacji. Zmiany sezonowe wykryto w ponad 10 000 z 30 723 genów grizzly. Teraz, by rozszyfrować włączanie/wyłączanie insulinooporności, Jansen pozyskuje komórki macierzyste z krwi niedźwiedzi w różnych porach roku. Metodycznie wycisza pojedyncze geny i hoduje w szalkach kolonie adipocytów, by sprawdzić, co się dzieje. – Nie twierdzimy, że znajdziemy coś, co odwróci cukrzycę – zastrzega Jansen. – Ale patrząc na układ modelowy, na komórki, które zmieniają wrażliwość, możemy zacząć składać wskazówki w całość. Co się dzieje w mięśniach podczas snu zimowego Funkcje serca Kio mogą też podsunąć pomysły na leczenie zaburzeń krzepnięcia u ludzi. W trakcie hibernacji jej tętno spadło z 80–100 uderzeń na minutę do około 10. U człowieka groziłoby to zakrzepami i udarem. – Gdyby stało się to nam, bylibyśmy martwi – mówi Jansen. Tymczasem u hibernujących niedźwiedzi równie drastycznie spada liczba płytek krwi odpowiedzialnych za krzepnięcie. Jednak to zdolność Kio do utrzymania mięśni zaintrygowała badaczy najmocniej. W przeciwieństwie do ludzi, którzy już po tygodniu bezruchu tracą wyraźnie masę mięśniową, Kio wstała z legowiska tak sprawna, jakby całą zimę goniła za wiewiórkami. Na Alasce badacze Vadim Fedorov i Anna Goropashnaya próbują rozgryźć ten fenomen i sprawdzić hipotezę, że człowiek też mógłby go wykorzystać. Para rosyjskich naukowców specjalizuje się w genetyce ewolucyjnej w Institute of Arctic Biology Uniwersytetu Alaski w Fairbanks. Gdy prawie 20 lat temu zaczęli analizować wzorce ekspresji genów w próbkach tkanek czarnych niedźwiedzi trzymanych w niewoli, wyniki ich zaskoczyły. Z założenia, skoro niedźwiedzie w hibernacji nie jedzą i spowalniają metabolizm, aktywność genów odpowiedzialnych za budowę mięśni powinna spaść, by oszczędzać energię. Stało się odwrotnie. Geny były co najmniej równie aktywne, a nawet zdawały się przyspieszać. – Sprawdzaliśmy to kilka razy – mówi Goropashnaya. – Nie mogliśmy uwierzyć. Fedorov i Goropashnaya nazwali ten proces „kondycjonowaniem mięśni”. Sugeruje on, że hibernujące niedźwiedzie utrzymują, a może nawet regenerują masę mięśniową. Być może poprzez zwiększoną aktywność szlaku mTOR – mechanizmu regulującego wzrost i odnowę tkanek. To właśnie ten szlak pozwala komórkom rozpoznać dostępność składników odżywczych i decyduje, czy rozpocząć „remont” komórki. Gdy jest wyłączony, komórki wchodzą w tryb oszczędzania energii. Gdy działa – regenerują się. W 2021 roku Fedorov opublikował badanie pokazujące, że u niedźwiedzi szlak mTOR jest aktywny nawet zimą. Może to wskazywać, że utrzymanie lub wzrost mięśni u hibernujących zwierząt nie zależy od wysiłku, ale od odrębnego, nieznanego jeszcze mechanizmu. U ludzi mTOR jest jedną z przyczyn insulinooporności. Ale jeśli mechanizm niedźwiedzi dałoby się kontrolować, być może byłby pomocny. – To droga do odtworzenia siły mięśni – mówi Fedorov. – Do pomocy pacjentom unieruchomionym i hospitalizowanym przez długi czas. Poszukiwanie leku wywołującego hibernację W USA i Europie toczą się zaawansowane prace nad znalezieniem leku, który pozwoliłby bezpiecznie i skutecznie wprowadzić człowieka w stan hibernacji. Ekspertka od biochemii Kelly Drew od lat bada, jaką rolę w hibernacji gryzoni odgrywa adenozyna – neuroprzekaźnik regulujący sen, temperaturę ciała i aktywność metaboliczną. Jej zespół z University of Alaska Fairbanks odkrył, że związek chemiczny o nazwie 6-cykloheksyloadenozyna (CHA), naśladujący adenozynę, może wprowadzić susła w głęboki torpor. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-223606-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-e281d18.png" width="1285" height="850" alt="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." title="Tymczasowo wyjęta z chłodzonej nory hibernacyjnej i ułożona na posłaniu z trocin, ten suseł arktyczny pozostaje w stanie odrętwienia przez ponad godzinę, zanim zaczął się poruszać. Susły arktyczne przetrzymują długą hibernację, rozgrzewając organizm na krótko co kilka tygodni." /> Jednak skuteczność CHA była uzależniona od pory roku. Latem lek nie działał. Ale gdy gryzonie zbliżały się do zimy – i tylko wtedy – jego podanie miało efekt torporu. Sugeruje to, że same neuroprzekaźniki nie wystarczą. Istnieje sezonowy „przełącznik”, który aktywuje stan hibernacji – i to jego działanie należałoby naśladować. W 2022 roku Drew wraz z zespołem potwierdziła, że podanie CHA poza sezonem zimowym powoduje reakcję jedynie u osobników „w gotowości torporowej”. Podobnie zadziałała inna substancja – N6-cykloheksyladenozyno-5’-mono-fosforan (CFA). Równolegle inny badacz, Domenico Tupone, sprawdzał na szczurach, czy można aktywować „torpor”, manipulując określoną grupą neuronów w mózgu – nawet u zwierząt, które nie hibernują naturalnie. W badaniu z 2019 roku Tupone pokazał, że aktywacja odpowiednich neuronów w mózgu szczura (który nie hibernuje) może obniżyć temperaturę ciała, zmniejszyć metabolizm i wywołać coś bardzo podobnego do torporu. To był przełom: jeśli można uruchomić hibernację u zwierzęcia, które nie hibernuje – to być może da się to też zrobić u człowieka. W 2024 roku Tupone i jego zespół opublikowali wyniki kolejnego eksperymentu: udało im się zidentyfikować skupisko neuronów w obszarze podwzgórza – konkretnie w VMPeA – które pełniły funkcję „przełącznika torporu”. Gdy je aktywowano, szczury – mimo że to niehibernujące zwierzęta – wchodziły w stan przypominający torpor. Czy przełącznik torporu istnieje w ludzkim mózgu? – To trochę tak, jakby wszystkie kable już były w ścianie, ale nikt nie wiedział, gdzie znajduje się przełącznik światła – mówi Tupone. Jeśli podobne „okablowanie” istnieje w ludzkim mózgu – być może wystarczy znaleźć odpowiedni przełącznik. Co więcej, Drew i Tupone rozpoczęli wspólne badania nad związkiem między „przełącznikiem neuronowym” a działaniem adenozyny. Ich celem jest stworzenie leku, który będzie działać jak sezonowa aktywacja torporu – bez potrzeby neurochirurgii. Na razie to tylko koncepcja. Ale sama idea zaczyna zyskiwać na popularności. W marcu 2024 roku amerykańska agencja naukowa DARPA ogłosiła nowy program badawczy, mający na celu opracowanie metody tymczasowego „wyłączenia” metabolizmu człowieka – właśnie przez torpor. Co przed nami? Callaway jest ostrożnym optymistą. – To dopiero pierwszy krok – mówi. – Przed nami jeszcze 10–15 lat badań. Ale to bardzo ekscytujące. Jeszcze kilka lat temu brzmiało to jak science fiction. Dziś to już realna perspektywa. – Wciąż uczymy się od natury, od zwierząt, które robią to od milionów lat – dodaje Drew. – One wiedzą, jak to zrobić bezpiecznie. My próbujemy zrozumieć, jak wykorzystać to w medycynie, w kosmosie, a może nawet w codziennym życiu. Prace nad hibernacją ludzi prowadzone są dziś równolegle w wielu krajach: USA, Niemczech, Japonii, Włoszech. Łączą wysiłki lekarzy, biologów molekularnych, fizjologów, genetyków i inżynierów. Wspiera je nie tylko NASA czy ESA, ale też instytuty wojskowe i cywilne fundacje medyczne. Choć pierwsze zastosowania prawdopodobnie pojawią się w intensywnej terapii – np. jako sposób na ochronę mózgu i tkanek w czasie udaru, zawału czy niedotlenienia – to naukowcy nie wykluczają, że z czasem hibernacja może znaleźć zastosowanie także w chirurgii, psychiatrii, leczeniu chorób przewlekłych, a nawet poprawie jakości życia w podeszłym wieku. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-24-224112-Could-humans-hibernate-How-scientists-are-racing-to-unlock-a-sci-fi-superpower-9ba1640.png" width="1288" height="859" alt="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" title="Szczury nie hibernują. A co, gdyby mogły? Neurolog Domenico Tupone wraz z zespołem badawczym z Uniwersytetu Oregonu twierdzi, że zidentyfikował w mózgu szczurów ‘przełącznik odrętwienia’, który można aktywować, by wprowadzić gryzonie w głęboki stan hibernacji. Odkrycie tego obwodu u gatunków niehibernujących mogłoby być przełomem w badaniach nad hibernacją ludzi" /> Potencjał większy niż loty na Marsa? Niektórzy eksperci twierdzą, że hibernacja – jeśli zostanie opanowana – może wpłynąć na nasze zdrowie bardziej niż jakakolwiek inna terapia ostatnich dekad. Spowolnienie starzenia? Zatrzymanie postępu choroby Alzheimera? Leczenie nowotworów w fazie głębokiego spoczynku metabolicznego? To nie są już tylko pomysły z książek science fiction. W miarę jak badania posuwają się naprzód, pytanie przestaje brzmieć „czy to możliwe?”, a zaczyna brzmieć: „jak szybko uda się to osiągnąć?” Etapy badań: od myszy do człowieka Obecnie testy skuteczności i bezpieczeństwa leków hibernacyjnych trwają przede wszystkim na zwierzętach – gryzoniach, nietoperzach, niedźwiedziach, czasem naczelnych. Zanim jednak trafią do ludzi, potrzebne będą wieloletnie testy kliniczne, precyzyjne mapowanie mózgu, kontrola wpływu na organy wewnętrzne, immunologię, pamięć, psychikę. Wprowadzenie człowieka w stan hibernacji – nawet na kilka godzin – wymaga kontrolowanej hipotermii, monitorowania wielu parametrów życiowych, zabezpieczenia przed infekcjami i zakrzepami, odpowiedniej diety i nawodnienia. To ogromne wyzwanie technologiczne i medyczne. Ale, jak pokazują eksperymenty Callawaya i postępy zespołów Tupone, Drew i Jansena, kierunek jest obiecujący. W świecie, gdzie czas może decydować o życiu lub śmierci, możliwość jego „spowolnienia” choćby na chwilę może być rewolucją. Sen o przyszłości, który może się spełnić Hibernacja, która do niedawna była zaledwie metaforą z literatury science fiction, dziś coraz częściej pojawia się na poważnych konferencjach medycznych, w grantach badawczych i projektach kosmicznych. To nie jest już tylko opowieść o astronautach zasypiających w kapsule. To realny, naukowy wysiłek zmierzający do tego, by pomóc ludziom przetrwać najtrudniejsze momenty – nie tylko w przestrzeni kosmicznej, ale przede wszystkim tutaj, na Ziemi. Jak mówi Callaway: – Nie musimy wstrzymywać oddechu na 200 lat, jak bohaterowie powieści. Wystarczy, że uda się zyskać kilka godzin, dni, może tygodni. A wtedy – kto wie? Może pewnego dnia obudzimy się na Marsie. Źródło: National Geographic
Tajemniczy „hełm” na Marsie. Co odkrył łazik Perseverance?
Masjański łazik NASA natknął się na intrygującą skałę, która do złudzenia przypomina zardzewiały średniowieczny hełm. To kolejna skała z kolekcji osobliwych form marsjańskich.
Perseverance odkrył tę przedziwną formację skalną 5 sierpnia 2025 r., za pomocą instrumentu Mastcam-Z. Skałę nazwano „Horneflya”. Ma charakterystyczną, chropowatą powierzchnię, która przykuła uwagę naukowców równie mocno co sam kształt. Dlaczego skała wygląda jak hełm? Za teksturę odpowiadają tzw. sferule – kuliste struktury mineralne, które mogą powstawać na wiele sposobów, m.in. w wyniku wietrzenia chemicznego, procesów wulkanicznych lub wytrącania się minerałów. Podobne skały łazik zauważył już wcześniej, m.in. w marcu 2025 r. Jak wyjaśnia David Agle z Jet Proppulsion Laboratory w NASA, nietypowy „kapeluszowy” kształt nie jest aż tak zaskakujący, ponieważ piramidalne formy często powstają na Marsie z powodu erozji wiatrowej. To, co czyni Horneflyę wyjątkową, to fakt, że jest niemal całkowicie złożona ze sferuli, co pozwala wyciągać wnioski o dawnych procesach geologicznych na planecie. Co jeszcze widział Perseverance? Mastcam-Z, czyli zestaw dwóch kamer z możliwością powiększania, umożliwia wykonywanie zdjęć stereo w wysokiej rozdzielczości i pozwala naukowcom dostrzegać obiekty z dużej odległości. Perseverance dzięki niemu ma na koncie już całą galerię skał o dziwnych kształtach, m.in. kamienie przypominające pączki czy awokado oraz niewyjaśnione „zielone plamy”. Pareidolia – jak mózg płata nam figle Tego typu odkrycia wiążą się z dobrze znanym zjawiskiem psychologicznym – pareidolią. To skłonność ludzkiego mózgu do rozpoznawania znajomych kształtów w przypadkowych formach, np. dostrzeżenia słynnej twarzy na Marsie czy powierzchni Księżyca. Dla naukowców skała-hełm to ważne źródło informacji o przeszłości Czerwonej Planety. Analiza takich struktur pomaga odtwarzać historię klimatu i środowiska Marsa, pokazując rolę wiatru, wody i procesów w skorupie marsjańskiej w kształtowaniu jego powierzchni przez miliardy lat. Obecnie Perseverance bada północną krawędź krateru Jezero, po udanej wspinaczce na grzbiet zwany „Lookout Hill”. Źródło: Science Alert
Zdjęcie Marcina Rosadzińskiego znów doceniła NASA – spektakularne ujęcie „nocy spadających gwiazd”
Polski astrofotograf po raz kolejny zachwycił NASA. Niezwykłe ujęcie przedstawiające rój Perseidów uchwycił w Bieszczadach. Zdjęcie wymagało 6 nocy spędzonych pod gołym niebem.
Spis treści Jak powstało zjawiskowe zdjęcie Perseidów? Osiągnięcia Marcina Rosadzińskiego Światowy poziom polskiej astrofotografii Marcin Rosadziński ponownie został wyróżniony w codziennym konkursie „Astronomy Picture of the Day” (APOD). To niezwykle popularny w środowisku amatorów astronomii i astrofotografii cykl NASA. Polaka wyróżniono za niesamowite ujęcie roju meteorów – Perseidów, zrobione w 2024 roku. Jak powstało zjawiskowe zdjęcie Perseidów? Astrofotograf dokładnie opisuje proces powstawania nagrodzonego zdjęcia na swoim profilu na Instagramie. To jedno zdjęcie wymagało: sześciu nocy spędzonych pod gołym niebem; podróży o długości 1200 km; naświetlenia 3500 klatek; spędzenia 70 godzin na obróbce. Efekt jest spektakularny. Na jednym ujęciu widzimy deszcz ponad setki meteorów „wylatujących” z jednego miejsca na niebie – radiantu – położonego w gwiazdozbiorze Perseusza. Poza tym przez niebo ciągnie się kolorowa wstęga Drogi Mlecznej, która sama mogłaby być bohaterką zdjęcia. Ujęcie powstało w Bieszczadach – okolicy, gdzie można znaleźć najciemniejsze niebo w Polsce, najmniej zanieczyszczone sztucznym światłem. To ulubiony kierunek astronomów-amatorów i astrofotogafów. Marcin Rosadziński zdradza, że pracował nad zdjęciem w okolicy wsi Żerdenka. A tak sam autor w rozmowie z National Geographic opisuje proces powstawania zdjęcia: "Pomysł powstal w mojej głowie na poczatku kwietnia 2024 roku. Wtedy zacząłem przygotowania, tzn zakup odpowiednich obiektywow, poszukiwanie miejsca, testy związane ze stroną techniczną. Pozostało tylko trzymać kciuki za pogodę bo jak wiadomo w Polsce lubi być kapryśna. Ostatecznie pogoda w sierpniu 2024 była idealna. Przez kilka a może nawet kilkanaście dni z rzędu mieliśmy praktycznie czyste niebo i udało mi się to całkowicie wykorzystać. Ostatni etap to praca nad przygotowaniem zdjecia która okazała sie znacznie bardziej skomplikowana i czasochłonna niż przewidywałem. Proces ten zajął mi prawie 70 godzin. Bardzo dużo sie nauczyłem w trakcie tego projektu i nastepnym razem z cała pewnością zajmie mi to mniej czasu" Osiągnięcia Marcina Rosadzińskiego To już czwarty raz, kiedy NASA nagradza Marcina Rosadzińskiego w konkursie APOD. Poza tym w maju tego roku jego zdobył prestiżowy tytuł „Milky Way Photographer of the Year”. Wyróżnienie to przyznawane jest przez portal Capture the Atlas – jeden z najważniejszych na świecie serwisów poświęconych fotografii Drogi Mlecznej. Jest też laureatem konkursów: AstroCamera, nPAE oraz Polskiego Forum Astronomicznego. NASA nagrodziła go także w kategorii AAPOD, czyli „amatorskie astronomiczne zdjęcie dnia”, za ujęcie gwiazdozbioru Oriona nad austriackimi Alpami. Jego zdjęcia są tez regularnie publikowane w czasopismach branżowych „Astronomia” i „Urania”. Z dorobkiem Marcina Rosadzińskiego można zapoznać się na jego stronie - astrodream.pl. Światowy poziom polskiej astrofotografii Ta dziedzina fotografii ma się w Polsce coraz lepiej. Konkurs APOD to dobry wyróżnik jej wysokiego poziomu. Oprócz Marcina Rosadzińskiego niedawno jego laureatką została Marzena Rogozińska. Tytuł zdobywali także inni polscy twórcy: Mariusz Durlej, Antoni Zegarski, Marcin Ślipko, Daniel Koszela, Ireneusz Nowak, Włodzimierz Bubak i Wioleta Gorecka. Źródło: NASA Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Powstał ranking najlepszych atrakcji turystycznych w 2025 roku. Te miejsca trzeba zobaczyć!
Chcesz zaplanować wyjątkową podróż w 2025 roku? Nowy ranking najchętniej odwiedzanych atrakcji pokazuje, które kierunki zachwyciły turystów z całego świata. Te miejsca mogą stać się inspiracją do stworzenia listy podróżniczych marzeń.
Spis treści: Top 3 najlepszych atrakcji turystycznych Ranking najlepszych atrakcji na świecie w 2025 roku Planując podróż, większość turystów w pierwszej kolejności skupia się na najważniejszych atrakcjach danego miejsca. Czasem jednak trudno odróżnić prawdziwe perełki od typowych pułapek turystycznych. Aby ułatwić podróżnym wybór i pomóc im stworzyć listę miejsc wartych odwiedzenia, w ubiegłym tygodniu opublikowano ranking Travelers' Choice Awards 2025. Zestawienie, oparte na milionach recenzji z serwisu Tripadvisor zebranych między 1 kwietnia 2024 r. a 31 marca 2025 r., wskazało najwyżej oceniane atrakcje z całego świata. Najlepsze atrakcje turystyczne w 2025 roku W tegorocznym zestawieniu wśród najpopularniejszych atrakcji świata znalazły się ikoniczne zabytki i miejsca o wyjątkowym znaczeniu historycznym. „Dzięki tak szerokiej ofercie atrakcji turystycznych i wycieczek dostępnych na naszej platformie Tripadvisor pomaga podróżnym odkrywać doświadczenia, które zmieniają podróże w niezapomniane wspomnienia. Niezależnie od tego, czy szukasz adrenaliny, czy wolisz spokojniejsze tempo zwiedzania, wśród tych najwyżej ocenianych miejsc na świecie znajdziesz coś dla siebie” – podkreśliła w oświadczeniu Kristen Dalton, prezes Tripadvisor. Na pierwszym miejscu w rankingu znalazła się Sagrada Familia – monumentalna bazylika, która stała się symbolem Barcelony i jednym z najważniejszych dzieł Antoniego Gaudiego. Jej niezwykła, pełna detali fasada, imponujące witraże i unikatowe wnętrze przyciągają miliony turystów rocznie. Warto wybrać się na wycieczkę z przewodnikiem, aby poznać historię świątyni, jej wieloletnią budowę oraz tajniki niezwykłej symboliki, którą Gaudi w niej ukrył. W okolicy bazyliki nie brakuje również lokalnych targów oraz sklepów z pamiątkami, które pozwalają jeszcze bardziej poczuć klimat tego miejsca. Drugie miejsce w zestawieniu zajęła wieża Eiffla, jeden z najbardziej rozpoznawalnych zabytków na świecie. Z jej platform widokowych rozciąga się zapierająca dech w piersiach panorama Paryża. Warto zarezerwować bilety z wyprzedzeniem – zarówno dla tych, którzy chcą wejść po schodach, jak i dla preferujących szybki wjazd windą na trzy poziomy. Wieża zachwyca nie tylko za dnia, ale także nocą, gdy rozświetlają ją tysiące świateł. Dodatkową atrakcją jest możliwość zarezerwowania stolika w jednej z restauracji znajdujących się w wieży i podziwiania miasta przy wykwintnej kolacji. Podium zamyka Centrum Kosmiczne imienia Johna F. Kennedy’ego NASA na Florydzie – miejsce, w którym historia podboju kosmosu ożywa na wyciągnięcie ręki. Zwiedzający mogą zobaczyć wahadłowiec Atlantis z bliska, przejść się wśród historycznych rakiet w Rocket Garden, czyli „ogrodzie rakietowym” i wziąć udział w interaktywnych wystawach. Niezapomnianym przeżyciem jest również seans w kinie IMAX oraz możliwość spotkania z prawdziwymi astronautami, którzy dzielą się doświadczeniami z misji kosmicznych. A jak prezentuje się pełna lista najciekawszych miejsc? Ranking najlepszych atrakcji na świecie w 2025 roku: Bazylika Sagrada Familia (Barcelona, Hiszpania) Wieża Eiffla (Paryż, Francja) Centrum Kosmiczne imienia Johna F. Kennedy’ego NASA (Merritt Island, Stany Zjednoczone) Luwr (Paryż, Francja) Angkor Wat (Siem Reap, Kambodża) Wielki Mur – odcinek Mutianyu (Pekin, Chiny) Dom Anny Frank (Amsterdam, Holandia) Wielki Meczet Szejka Zajida (Abu Zabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie) Katedra w Mediolanie (Mediolan, Włochy) Plac Hiszpański (Sewilla, Hiszpania) Źródła: USA Today, Tripadvisor Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.