Zaskakujący trop z wileńskiego cmentarza. Naukowcy już wiedzą, to tak naprawdę „pokonało” wielką armię Napoleona
Wielka Armia Napoleona, licząca setki tysięcy żołnierzy, miała podbić Rosję. Zamiast triumfu nadszedł dramatyczny odwrót i tysiące zgonów. Czy to możliwe, że śmierć żołnierzy miała inne przyczyny niż dotąd sądzono? To zagadnienie w nowym świetle ukazały badania genetyczne.
Napoleon zaatakował w 182 roku Rosję olbrzymimi siłami. Zebrał ponad 400 tysięcy żołnierzy i 1300 armat. Wśród tych wojskowych było aż 98 tysięcy Polaków. Napoleon Bonaparte nie był przygotowany na długą kampanię. Liczył, że skłoni cara Aleksandra I do szybkiej kapitulacji. Co dobiło Wielką Armię? Rosjanie mieli dwukrotnie mniejsze siły. Cofnęli się w głąb kraju i pozostawili po sobie spaloną ziemię. Opuścili nawet stolicę, Moskwę. Francuzom nie udało się rozbić sił rosyjskich, a car Aleksander nie poddał się. Napoleon podjął więc decyzję o odwrocie armii. I wtedy rozpoczął się dramat wojsk francuskich. Nie były one przygotowane na marsz na zachód, a sprawę pogorszyła wczesna zima. Dodatkowo zaczęły się szerzyć choroby zakaźne. Od lat naukowcy spierają się, jaki patogen rozpowszechnił się wśród armii Napoleona. Długo sądzono, że był to głównie tyfus, albo gorączka okopowa. Tę pierwszą chorobę wywołuje Rickettsia prowazekii, a drugi – Bartonella quintana Dowodami na powszechność tych chorób wśród żołnierzy Napoleona wracających z Moskwy były historyczne opisy objawów i analizy DNA, ale dość krótkich fragmentów, co nie dawało jednoznacznych dowodów. Nowe badania – nowe nadzieje Laboratoria analizujące kopalne DNA radzą sobie coraz lepiej z próbkami i można z nich „wycisnąć” coraz więcej informacji. Naukowcy z Instytutu Pasteura we Francji przeprowadzili analizę genetyczną szczątków byłych żołnierzy, którzy wycofali się z Rosji w 1812 roku. Wyekstrahowali i przeanalizowali DNA 13 żołnierzy armii napoleońskiej ekshumowanych w Wilnie na Litwie w 2002 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Aix-Marseille, specjalizujący się w archeoantropologii. Wnioski opublikowali na łamach „Current Biology”. Nowe patogeny na horyzoncie Ekspertom udało się wykryć w badanych szczątkach dwa patogeny: Salmonella enterica Paratyphi C – to patogen wywołujący dur rzekomy. Choroba przenosi się na człowieka przez żywność lub wodę skażoną zakażonym kałem. Objawami są: gorączka, ból głowy, wysypka, osłabienie i biegunka. Borrelia recurrentis – to patogen wywołujący gorączkę powrotną (dur powrotny), która jest przenoszona przez wszy odzieżowe. Choroba ta co prawda nie była zawsze śmiertelna, ale powodowała poważne osłabienie. Odkrycia te sugerują, że te wcześniej umykające naukowcom choroby przyczyniły się do zagłady Wielkiej Armii podczas odwrotu w 1812 roku. Część żołnierzy mogła cierpieć jednocześnie na obie, co mogło przyczynić się do pogorszenia ich stanu, zwłaszcza że byli oni już osłabieni zimnem, głodem i kiepskimi warunkami sanitarnymi. Na wileńskiej nekropolii pochowano kilka tysięcy żołnierzy napoleońskich. Badacze liczą, że uda się pobrać próbki z większej liczby kości tak, aby ich analizy były bardziej wiarygodne. Jednak – co ważne – w próbie kilkunastu osób do tej pory nie wykryto patogenów powodujących tyfus. A to on miał zdziesiątkować armię „małego kaprala”. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wyspa Świętej Heleny należy do Brytyjczyków. Ale rozsławił ją cesarz Francuzów
Z położonej na środku Atlantyku Wyspy Świętej Heleny wszędzie jest daleko. Nie tylko z powodu odizolowania i odległości, ale także możliwości komunikacyjnych. Nawet dzisiaj jest to świat mocno osobny. Cóż dopiero w I połowie XIX w., gdy Brytyjczycy postanowili internować tam pokonanego Napoleona Bonaparte. W wyniku tej decyzji nazwa wyspy prawie skleiła się z cesarzem Francuzów.
Spis treści: Geografia Wyspy Świętej Heleny Mieszkańcy i gospodarka Historia skały na Atlantyku Najsłynniejszy mieszkaniec wyspy Wyspa Świętej Heleny leży na środku Oceanu Atlantyckiego, między Ameryką Południową a Afryką. Do tej pierwszej jest stąd 2888 km. Do drugiej – 1900 km. Te oddalenia w połączeniu w niewielkimi rozmiarami populacji mają swoje konsekwencje. Wszystkie cywilizacyjne osiągnięcia docierają tu z wielkim opóźnieniem. Do niedawna na wyspę można było dotrzeć jedynie drogą morską, a taka podróż oczywiście była wielodniowa. Na telewizję wyspa czekała do lat 90. XX w. Lotnisko powstało dopiero w roku 2015 r. (można tam dolecieć z Afryki Południowej i Wielkiej Brytanii). Wtedy też zaczęła na Świętej Helenie działać telefonia komórkowa. Geografia Wyspy Świętej Heleny Wyspa jest skrawkiem lądu długim na 17 i szerokim na 10 km, mającym łącznie 122 km kwadratowe powierzchni. Ukształtowała ją niegdyś wulkaniczna aktywność Ziemi. Jej linia brzegowa liczy 6o km. Po wschodniej, północnej i zachodniej stronie wyspa kończy się opadającymi do oceanu zboczami lub wręcz pionowymi klifami. W środku tego skrawka lądu wznosi się na wysokość 818 m n.p.m. jego najwyższy szczyt – Diana’s Peak. Mimo położenia w strefie tropikalnej na wyspie panuje łagodny klimat morski, który definiują południowo-wschodnie passaty. Na wybrzeżu opady są niewielkie, ale w centrum wyspy sięgają nawet 800 mm rocznie. Oddalenie od kontynentów sprawiło, że na wyspie przez miliony lat rozwijała się endemiczna fauna i flora. Niestety, kolonizacja ludzka na tym niewielkim skrawku ziemi i przywiezione przez człowieka gatunki obce wyrządziły miejscowej przyrodzie wielkie szkody. Spośród endemicznych roślin warto wskazać sekwoję św. Heleny (Trochetiopsis erythozylon), niespokrewnioną z amerykańskimi gigantami. Pierwsi osadnicy wykorzystywali jej drewno jako budulec. Dziś jednak drzewo to nie występuje już w stanie dzikim, a jedynie w ogrodach. Podobnie rzecz się ma z karłowym, krzewiastym hebanowcem św. Heleny (Trochetiopsis ebenus). Na wyspie w naturze rosną już tylko pojedyncze egzemplarze. Mieszkańcy i gospodarka Na wyspie mieszka ok. 4,5 tys. ludzi. Wyspiarska społeczność to mieszanka rasowa i narodowościowa. Składają się na nią potomkowie europejskich żeglarzy różnych nacji, niewolników z Afryki i robotników sprowadzanych z Azji. Stolicą jest liczące ok. 800 mieszkańców Jamestown, założone jeszcze przez Kompanię Wschodnioindyjską. Miasteczko jest usytuowane w James Bay, bardzo wąskiej dolinie wcinającej się w ląd na długości 2,5 km. Jest to praktycznie jedyne miejsce na wyspie, do którego mogą przybijać statki, a więc i jedyny funkcjonujący tu port. Można stąd wejść na Drabinę Jakubową, czyli wspiąć się po 700 wąskich betonowych schodach do pozostałości fortu Ladder Hill. Warto wspomnieć, że schody otwarte zostały w 1829 roku. Wyspa nie ma wielkich podstaw do gospodarczej prosperity. Nie występują tutaj w zasadzie żadne złoża minerałów, a jedynie na jednej trzeciej jej powierzchni mogą rosnąć lasy i rośliny uprawne. Praktycznie nie ma tu przemysłu. Wyspa Świętej Heleny eksportuje nieco kawy z miejscowych plantacji, a także tuńczyki poławiane w otaczających ją wodach. Inne dochody budżetowe to wpływy ze sprzedaży znaczków i opłat portowych. Funkcjonowanie wyspy umożliwiają w dużej mierze dotacje z Wielkiej Brytanii. Do dziś jest to bowiem brytyjskie terytorium zamorskie o nazwie Wyspa Świętej Heleny, Wyspa Wniebowstąpienia i archipelag Tristan Da Cunha. Łącznie na tę jednostkę administracyjną składa się osiem wysp. Językiem urzędowym na Wyspie Świętej Heleny jest angielski, a mieszkańcy posiadają brytyjskie obywatelstwo. Historia skały na Atlantyku Dlaczego Święta Helena? Tak nazwali wyspę Portugalczycy, którzy odkryli ją w 1502 r. Na cześć matki rzymskiego cesarza Konstantyna, fundatorki m.in. Bazyliki Narodzenia Pańskiego w Betlejem. Żeglarz Joao da Nova przybił bowiem do brzegów wyspy akurat w dniu jej święta. Pierwszym znanym stały mieszkańcem był Portugalczyk Fernando Lopez, okaleczony na rozkaz gubernatora indyjskiego Goa i tu pozostawiony. Portugalczycy wieść o wyspie trzymali w tajemnicy aż do roku 1588, kiedy to dowiedzieli się o niej Brytyjczycy, a konkretnie Thomas Cavendish. W XVII stuleciu najpierw na krótko kontrolę nad wyspą uzyskali Holendrzy, a potem (od 1673 r.) Anglicy. Kompania Wschodnioindyjska sprowadziła na ten bezludny skrawek lądu pierwszych osadników. W tym okresie połowę jego mieszkańców stanowili niewolnicy. Zostali oni wyzwoleni dopiero w latach 20. I 30. XIX w. Wyspa Świętej Heleny długo była przystankiem dla statków handlowych płynących do i z Indii. Znajdowały się na niej bowiem liczne źródła słodkiej wody. W 1834 r. wyspa została kolonią Imperium Brytyjskiego. Ciosem dla ekonomicznych podstaw funkcjonowania wyspiarskiej społeczności było pojawienie się statków parowych wypierających żaglowce. A przede wszystkim powstanie Kanału Sueskiego (otwartego w 1869 r.), dzięki któremu dotarcie z Europy do Azji nie wymagało już opływania Afryki. Najsłynniejszy mieszkaniec wyspy Na Wyspę Świętej Heleny Napoleon trafił po klęsce pod Waterloo w 1815 r., po której abdykował. Anglicy stanęli wówczas przed problemem, co z cesarzem Francuzów zrobić. Mogli go stracić, wytoczyć mu proces lub uwięzić. Wszystkie te opcje z różnych względów odrzucili. Postanowili internować go na jakimś odległym, kontrolowanym przez nich terytorium, a takich w imperium, nad którym słońce nie zachodziło, można było znaleźć sporo. Wybór padł na Wyspę Świętej Heleny. Bonaparte jako brytyjski więzień stanu przybył tam 18 października 1825 r. i spędził ostatnie 6 lat życia. Na swoim zesłaniu cesarz nie był zamknięty w celi. I nie przebywał tam sam. Towarzyszyła mu kilkunastoosobowa świta złożona z generałów, współpracowników, lekarzy i służących. Wszyscy oni mieszkali w Longwood, dawnej rezydencji gubernatora wyspy. Za żywność Francuzi musieli jednak płacić. Cesarz miał swobodę przemieszczania się. Mógł nawet jeździć konno. Jego ruchy były jednak stale monitorowane przez brytyjskich żołnierzy. Wojsko obsadziło też miejsca, do których mógłby przybić statek chcący podjąć Bonapartego. Wody wokół wyspy natomiast stale patrolowały okręty brytyjskiej marynarki wojennej. Brytyjczycy nie chcieli dopuścić, by powtórzyła się historia z Elby, wyspy u wybrzeży Francji, z której internowany Napoleon wydostał się, by rzucić Brytyjczykom wyzwanie pod Waterloo. Tym razem blokada okazała się skuteczna. 5 maja 1821 r. Napoleon zmarł. Pochowano go w Dolinie Geranium, bez napisu na grobie. Szczątków cesarza dziś już tam jednak nie ma – w 1940 r. zostały sprowadzone do Francji. Warto wspomnieć, że przez blisko rok członkiem świty Napoleona był też Polak, porucznik szwoleżerów, awanturnik i mitoman Karol Piątkowski. Napoleon nie był jedynym więźniem na wyspie. W późniejszych czasach Brytyjczycy wywieźli tam m.in. ok. 6 tys. Burów z południowej Afryki, a także Dinuzulu, króla południowoafrykańskiego ludu Zulusów. Nasz autor Sławomir Borkowski Jestem sekretarzem redakcji magazynu National Geographic Polska związanym z tym pismem od chwili jego debiutu na polskim rynku, a okazjonalnie także wydawcą serwisu national-geographic.pl. Ukończyłem polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim oraz finanse w Wyższej Szkole Bankowości. Moje zainteresowania? Historia, geopolityka i literatura. Relaksuję się w ogrodzie, której to pasji od lat poświęcam mnóstwo wolnych chwil. Szczególnie dumny jestem z odpornej na niestabilność środowiska rozległej rabaty preriowej.
Flota napoleońska pokonana w niesamowitym stylu. To wszystko zasługa jednej osoby
Plan bitwy pod Abukirem zakładał okrążenie Francuzów, a potem ich jednoczesny ostrzał i ze sterburty, i z bakburty.
Spis treści: Werbowanie marynarzy Okręty liniowe Warunki w marynarce wojennej Anglicy gonią Francuzów Bitwa pod Abukir Zatopienie „L’Orient” Spektakularne zwycięstwo Anglików Wyobraź sobie, że znalazłeś się w niskim, dusznym pomieszczeniu. Wokół ciebie panuje półmrok, w którym zarysowują się postacie młodych mężczyzn zastygłych w jakimś niespokojnym oczekiwaniu. Ciężkie i zatęchłe powietrze, którym oddychasz, jest przesycone zapachem solonej wołowiny, fasoli i potu. Grobową ciszę zakłóca co chwila przenikliwe jęczenie drewnianej konstrukcji, nad którą znęca się wiatr i morskie fale. Niebawem odpalisz salwę burtową z wojennego okrętu. A jeszcze trzy miesiące temu prowadziłeś hulaszcze życie w portowych miastach Anglii. Werbowanie marynarzy Co jakiś czas zaciągałeś się na któryś z transportowców, by trochę zarobić, a potem wszystko przepijałeś w tawernach. Podczas jednej z takich nocnych hulanek spotkałeś bardzo miłego człowieka, który ochoczo stawiał ci kolejne piwa. Rozmawialiście sobie wesoło o życiu wilków morskich. Ale po jakimś czasie, gdy w twojej głowie alkohol zaczynał robić swoje, rozmowa z tym przyjaznym i szczodrym mężczyzną coraz bardziej zaczęła dryfować w stronę polityki. Po krótkim czasie połowa tawerny – łącznie z tobą – była owładnięta pijackim antyfrancuskim amokiem. Wszyscy wykrzykiwali wiwaty na cześć Royal Navy i złorzeczyli wschodzącej gwieździe francuskiej polityki: Napoleonowi. Dalej już nic nie pamiętasz. Następnego dnia rano zbudził cię krzyk oficera pokładowego. Zaganiał ciebie i jeszcze kilku innych półprzytomnych nieszczęśników do pracy. Tych, którzy się ociągali, częstował batem przez plecy. Ponad waszymi głowami łopotały żagle rozpięte na trzech masztach, czyli byliście już na morzu. W oddali znikały budynki Portsmouth, a wraz z nimi całe twoje młodzieńcze życie. Próbując odzyskać przytomność po wczorajszej pijatyce, przechyliłeś się przez nadburcie. Potwierdzają się najgorsze twoje przypuszczenia: w pijackim zwidzie podpisałeś kontrakt na służbę w Królewskiej Marynarce! Pod twoimi stopami, wzdłuż całej burty, ciągnęły się trzy rzędy ambrazur – otworów strzelniczych, przez które w razie potrzeby wystawiano złowieszcze nosy dział pokładowych. Stałeś się członkiem załogi okrętu liniowego: wojennego potwora z przełomu XVIII i XIX w., który mógł wypluwać z każdej ze swoich burt dosłownie żelazny grad kul armatnich. Okręty liniowe Tak w 1798 r. mógł wyglądać początek służby w eskadrze admirała Horatio Nelsona, której zadaniem było pilnowanie francuskiej floty w Tulonie. Wywiad brytyjski donosił, że Napoleon coś szykuje. Nie było jednak pewności, jaki jest jego plan: inwazja na Wyspy Brytyjskie, rejs do angielskich posiadłości w Indiach czy może atak na Turcję? Okręty Nelsona czuwały. Nazwa „okręt liniowy” pochodzi od sposobu prowadzenia morskich bitew, który upowszechnił się wraz z końcem XVII w. Wcześniej podstawową metodą pokonania przeciwnika był abordaż, a więc przejęcie wrogiej jednostki w drodze bezpośredniego starcia. Z czasem, gdy metalurgia europejska zaczęła stać na coraz wyższym poziomie i powstawały pierwsze manufaktury, artyleryjskie uzbrojenie okrętów zaczęło pozwalać na „rozniesienie” przeciwnika przy pomocy samych dział. A gdzie na statku zmieści się najwięcej stanowisk działowych? Ani na wąskiej rufie, ani tym bardziej na dziobie. Takim miejscem są oczywiście burty, które w pierwszej połowie XVIII w. najeżyły się działami. Na trzech pokładach największych statków liniowych znajdowało się od 78 do 120 dział. Najcięższe 36-funtówki były ustawiane na najniższym pokładzie działowym, tuż nad linią wody, co poprawiało stabilność okrętu. Jedno takie działo było obsługiwane przez 15 osób. Wyżej, na pokładzie środkowym, znajdowały się 24-funtówki i w końcu lekkie działa 16-funtowe na górnym pokładzie działowym. Zatem przeciętny okręt liniowy dysponował arsenałem od 30 do 50 dział na każdą burtę. Na wszystkich pokładach liniowca przebywało ok. 900 osób, w tym 150 żołnierzy piechoty morskiej. Najbardziej zatłoczony był dolny pokład działowy, na którym wspólnie spało i jadło ok. 450 osób. Poniżej linii wody znajdowały się ładownie oraz stanowisko chirurga. W czasie bitwy opatrywał rannych marynarzy, a w razie potrzeby amputował kończyny pokiereszowane kulami lub odłamkami okrętu. Warunki w marynarce wojennej Podstawową techniką prowadzenia bitew morskich stała się walka w tzw. szyku liniowym (zwanym również szykiem torowym). Polegała na ustawieniu własnych jednostek w jednej linii i skierowaniu burt wszystkich okrętów w stronę wroga. Walczące eskadry ostrzeliwały się salwami artyleryjskimi. Oczywiście taka taktyka wymagała od załogi żelaznej dyscypliny i dobrego wyszkolenia. Jednym z podstawowych problemów, z jakimi borykały się ówczesne jednostki, była kwestia komunikacji. Nawet gdy okręty znajdowały się w niedużej odległości, łopot żagli i szum morza uniemożliwiały skuteczną komunikację głosową. Najprostsze informacje i komendy dowódcy okrętów mogli przekazywać za pomocą kodu flagowego, jednak taka forma porozumiewania się pozostawiała wiele do życzenia. Dlatego większość kapitanów była informowana o zadaniach, jakie na nich miały spoczywać, w czasie bitwy lub jeszcze przed jej rozpoczęciem. Każdy wiedział, które wrogie jednostki ma ostrzeliwać, a podstawowym obowiązkiem każdej załogi było utrzymanie okrętu w szyku liniowym. Oczywiście ścisła dyscyplina odciskała swoje piętno na załodze. Marynarze wykonywali ciężką pracę w diabelskim rygorze, jaki narzucali im oficerowie. Zaśnięcie na wachcie – nie mówiąc o spowodowaniu wpłynięcia okrętu na mieliznę – było karane ciężką chłostą, którą wykonywano na środku górnego pokładu w obecności całej załogi i kapitana. W ogóle ówczesne okręty liniowe nie były przyjaznym dla człowieka miejscem. Ciasne i niskie pokłady wypełniał zaduch stłoczonych ludzkich ciał. Co roślejsi mężczyźni nie mogli się nawet w pełni wyprostować. Takie warunki sprzyjały plenieniu się wśród załóg rozmaitych chorób, w tym szczególnie śmiercionośnej żółtej febry, która dziesiątkowała marynarzy w czasie rejsów po tropikalnych zakątkach globu. W czasie wielotygodniowych rejsów solona wołowina zaczynała gnić, a w sucharach wiły siedliska robaki. Również słodka woda, magazynowana w wielkich bekach poustawianych w ciemnych ładowniach, po pewnym czasie nie zachwycała swoim zatęchłym smakiem. Anglicy gonią Francuzów W połowie maja 1798 roku nieprzyjazne wiatry wiejące u południowych wybrzeży Francji zepchnęły eskadrę Nelsona patrolującą okolice Tulonu na południe. Armada okrętów transportujących napoleońską armię – w tym trzynaście okrętów liniowych – wymknęła się Brytyjczykom. Na dodatek admirał Nelson stracił kontakt ze swoimi fregatami, które w owym czasie były oczami i uszami marynarki wojennej. Były szybsze i zwrotniejsze niż ociężałe liniowce i mimo że nie brały udziału w decydujących bitwach, to pełniły trudne do przecenienia funkcje zwiadowcze. Nelson, oślepiony utratą swoich fregat, rozpoczął poszukiwania francuskiej floty na wschodnich akwenach Morza Śródziemnego. Jednak jego działania zmieniły się w pogoń za duchem. 9 czerwca Napoleon dokonał inwazji Malty, a następnie skierował się już bezpośrednio ku brzegom Egiptu – jego wymarzonej, jak mniemał, bramy do Orientu. Tymczasem Nelson, oczywiście nie zdając sobie z tego spawy, wyprzedził okręty francuskie i dobił do Aleksandrii już 29 czerwca. Nie znalazłszy w tamtejszym porcie żadnych francuskich okrętów, pożeglował ku wybrzeżom Turcji. Nelson wraz ze swoimi oficerami zaczął w owym czasie dużo pić (dokumenty pokładowe mówią, że w pierwszym tygodniu lipca admirał i jego oficerowie wypili 9 butelek porto, 12 sherry i 20 butelek porteru). Nelson zdawał sobie sprawę, że jeżeli szybko nie odnajdzie wrogiej floty, której dał się wymknąć, to jego kariera w Royal Navy będzie skończona. Dodatkowo trapiło go niejasne podejrzenie, że Napoleon popłynął na zachód i np. właśnie dokonuje inwazji na Wyspy Brytyjskie. Wreszcie około 23 lipca 1798 r. do admirała dotarły wiadomości, z wolna rozchodzące się po archipelagach śródziemnomorskich wysp, że Napoleon wylądował w Egipcie. Okręty brytyjskiej eskadry ponownie pomknęły ku Aleksandrii. Rankiem 1 sierpnia Nelson dotarł do brzegów Egiptu. Od razu posłał przodem dwa okręty, by spenetrowały okolice aleksandryjskiego portu. Jednak Anglicy zastali tam jedynie dwa mniejsze liniowce i statki transportowe. Główne siły Francuzów były gdzie indziej. Dlatego Nelson wyekspediował dwa okręty – „Zealousa” oraz „Goliatha” – na wschód wzdłuż piaszczystych wybrzeży Egiptu. O godz. 14.40 odebrał flagowy komunikat od „Zealousa” mówiący o odnalezieniu trzynastu francuskich liniowców. Bitwa pod Abukir Wiceadmirał Brueys, który dowodził francuską flotą na Morzu Śródziemnym, zakotwiczył swoich trzynaście liniowców w zatoce Abukir. Od zachodu była ona osłonięta skalistym cyplem, na którego krańcu znajdowała się niewielka kamienna twierdza. Okręty francuskie, zgodnie z ówczesnymi kanonami morskiej sztuki wojennej, były ustawione w linię nieopodal skalistych płycizn zatoki. Większość ciężkich dział została przeniesiona na burty od strony morza, bowiem z tego właśnie kierunku spodziewano się ewentualnego ataku wrogich okrętów. W centralnym punkcie szeregu kotwiczył potężny liniowiec, a zarazem flagowy okręt admirała Brueysa – „L’Orient” ze 120 działami rozmieszczonymi na trzech pokładach. Żaden z angielskich liniowców nie dorównywał mu siłą ognia. Gdy Francuzi dostrzegli zbliżającą się eskadrę angielskich żaglowców, część ich załóg kopała właśnie studnie na piaszczystym brzegu. Była już godzina czwarta po południu i wszyscy spodziewali się, że Anglicy zaatakują dopiero następnego dnia. Prowadzenie bitwy w ciemnościach było bowiem wielce ryzykowne ze względu na możliwość pomyłkowego ostrzału własnych jednostek. Francuscy marynarze dość ospale powracali na swoje jednostki. Jednak eskadra Nelsona, bez wyraźnego planu bitwy, parła do ataku nie dochowując nawet szyku liniowego. Morski geniusz Nelsona polegał między innymi na tym, że pozwalał swoim kapitanom na improwizację. Przekazał tylko kodem flagowym informację, że atakuje czoło i środek francuskiej linii. Kapitan Foley, który dowodził „Goliathem”, pierwszy zbliżył się do kotwiczącego na szpicu całej francuskiej linii „Guerriera”. Zarówno Foleyowi, jak i Nelsonowi, który był już ze swoim 100-działowym „Vanguardem” w zatoce, przyszedł do głowy sprytny pomysł. Postanowili wśliznąć się między francuskie okręty a skaliste płycizny i zaatakować wroga od strony, z której ataku nikt się nie spodziewał. Faktycznie Francuzi pozostawili tam pas głębokiej wody. Cztery brytyjskie okręty bezlitośnie to wykorzystały. Wykonały ryzykowny, ale skuteczny manewr wpłynięcia między linię Francuzów a przybrzeżną płyciznę. Resztę eskadry Nelson poprowadził od zewnętrznej strony szyku francuskich okrętów. Tym samym czołowe jednostki francuskiego szeregu znalazły się w kleszczach krzyżowego ognia. Dodatkowo ich sytuację pogarszał fakt, że burty od strony brzegu miały słabiej uzbrojone. Zapadał zmrok, a obydwie floty rozpoczęły morderczą wymianę salw. Kule armatnie niszczyły maszty, takielunek i poszycie okrętów. Śmiercionośne drewniane drzazgi fruwały wokół marynarzy i oficerów, zbierając równie dużo ofiar, co armatnie kule obrywające kończyny i głowy. W czasie bitwy szczególnie złą sławą cieszyły się tak zwane rzeźnie, czyli środkowe przedziały pokładów artyleryjskich. To właśnie tam ginęło lub zostawało kalekami najwięcej marynarzy. Zatopienie „L’Orient” Około ósmej wieczorem, gdy panowały już ciemności, jeden z brytyjskich okrętów – „Bellerophon” – został wyeliminowany. Nieopatrznie podjął walkę z potężniejszym „L’Orientem”, co przypłacił utratą wszystkich trzech masztów. Kapitan rozkazał przeciąć kotwicę i „Bellerophon” zdryfował na pełne morze. Jego miejsce zajął jednak „Swiftsure”, który zacumował prostopadle do dziobu „L’Orient”. Dzięki temu mógł ostrzeliwać flagowy okręt Francuzów, a jednocześnie unikał jego niszczycielskich salw burtowych. Jedna z kul wystrzelonych ze „Swiftsure’a” oberwała admirałowi Brueysowi nogę. Ten nie zrezygnował. Kazał się przywiązać do krzesła i w taki sposób dowodził dalszymi działaniami. Jednak kolejna kula rozpłatała jego ciało na pół. Francuskie okręty z czoła szyku, ostrzeliwane z dwóch stron przez Anglików, były już w zasadzie pokonane. Mimo to „L’Orient” wciąż zażarcie walczył. Jednak w pewnym momencie na jego pokładzie rozszalał się pożar, który szybko zajął takielunek i żagle. Żar płonącego okrętu poczuli nawet marynarze ze „Swiftsure’a”. Około dziesiątej wieczorem monumentalna pochodnia rozświetliła pole boju. Wielu francuskich marynarzy wskakiwało do morza, by umknąć przed płomieniami. Nelson kazał ich ratować, co zgodnie czyniły wszystkie angielskie jednostki. W końcu powietrze rozdarł przeraźliwy huk – „L’Orient” eksplodował, a fala uderzeniowa powaliła wielu marynarzy na sąsiednich okrętach. W niektórych relacjach z bitwy pod Abukirem czytamy, że po wybuchu flagowego okrętu Francuzów nastąpiła kilkuminutowa cisza, żadna ze stron nie strzelała. Spektakularne zwycięstwo Anglików Unicestwienie „L’Orient” przypieczętowało zwycięstwo Anglików. Co prawda eskadra Nelsona zaatakowała czoło i środek francuskiej formacji, pozostawiając jej wschodni kraniec nietknięty, ale zakotwiczone tam dwa okręty liniowe „Guillaume Tell” i „Généreux” zamiast włączyć się do walki, opuściły zatokę Abukir i umknęły na pełne morze. Nad ranem stało się jasne, że Nelson zwyciężył. Straty strony angielskiej ocenia się na ponad 200 zabitych i prawie 700 rannych, natomiast po stronie francuskiej 1700 marynarzy poniosło śmierć, a 3000 trafiło do niewoli. Większość jednak została zwolniona, bowiem Nelson nie mógł sobie pozwolić na transport tylu jeńców. Wiadomość o zwycięstwie dotarła do Londynu dopiero 2 października i wzbudziła ogólnonarodowy entuzjazm. Bitwa pod Abukirem była pierwszym z serii spektakularnych zwycięstw Nelsona. Jej ukoronowaniem będzie w 1805 r. zwycięstwo pod Trafalgarem, które jednak admirał przypłaci życiem.
Grób Napoleona imponuje monumentalnością. „Mały Kapral” spoczął w miejscu godnym królów
Grób Napoleona jest jednym z najważniejszych miejsc w Paryżu. Kościół, w którym spoczął cesarz Francuzów, każdego roku przyciąga tysiące turystów, nie tylko z Europy, ale także z dalszych zakątków świata. Trudno się temu dziwić. W końcu wielki polityk i wybitny strateg zapisał się nie tylko w historii swojej ojczyzny. Gdzie znajduje się grób Napoleona Bonapartego? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Ciało Napoleona zwrócono Francuzom po 15 latach Gdzie znajduje się grób Napoleona? Historia Les Invalides i kościoła Inwalidów Jak wygląda grób Napoleona? Zwiedzanie grobu Napoleona Po kapitulacji Francji w 1815 roku, Napoleon Bonaparte trafił na Wyspę Świętej Heleny, gdzie doczekał końca swoich dni. Cesarz Francuzów zmarł 5 maja 1821 roku, o godzinie 17:49. Wielki mąż stanu i wybitny żołnierz został pochowany w Dolinie Pelargonii, na brytyjskim terytorium zamorskim Wyspy Świętej Heleny. Ciało Bonapartego złożono w bezimiennym grobie. Gubernator Hudson Lowe nie chciał się zgodzić na nagrobek zawierający tylko jedno słowo – „Napoleon”. W jego opinii, do imienia pochowanego tam zesłańca należało dodać nazwisko „Buonaparte”, a to oznaczałoby, że brytyjskie władze uznawały jego cesarski tytuł. Ciało Napoleona zwrócono Francuzom po 15 latach Francuzi nie chcieli, by ich wielki przywódca po wsze czasy spoczywał w miejscu wygnania. Jednak rząd brytyjski zgodził się na zwrot zwłok Bonapartego dopiero po dziewiętnastu latach. W 1840 roku ciało Napoleona zostało ekshumowane. Było zamknięte w czterech trumnach (metalowej, mahoniowej, ołowianej i mahoniowej), dzięki czemu zachowało się w dobrym stanie. Zgodnie z ostatnią wolą zmarłego, jego ciało trafiło do Francji. Gdy statek przybił do brzegu, trumna wyruszyła w podróż Sekwaną do samego Paryża. Uroczysty pogrzeb państwowy odbył się 15 grudnia 1840 roku. Trumnę przewieziono na platformie armatniej, zaprzężonej w 16 koni. Bonapartego żegnały setki tysięcy Francuzów. Szacuje się, że na trasie konduktu pogrzebowego, na czele którego stał król Ludwik Filip I, ustawiło się od 700 tysięcy do nawet miliona osób. Gdy kondukt przejeżdżał obok, ludzie padali na kolana, oddając w ten sposób cześć swojemu ukochanemu przywódcy. Gdzie znajduje się grób Napoleona? Na całym świecie tradycją jest, że wielcy ludzie spoczywają w wyjątkowych miejscach. Grób Piłsudskiego znajduje się w krypcie św. Leonarda na Wawelu, gdzie wcześniej spoczęli między innymi Jan III Sobieski i Tadeusz Kościuszko. Gdzie spoczął Napoleon? Kondukt pogrzebowy zmierzał do kościoła Inwalidów (Dôme des Invalides), wzniesionego w kompleksie Les Invalides. Bonapartego pochowano w jednej z bocznych krypt, jednak miało to być tylko miejsce tymczasowego spoczynku. 2 kwietnia 1861 roku ciało cesarza przeniesiono pod kopułę kościoła. Tak długo trwała budowa sarkofagu godnego wielkiego przywódcy. Historia Les Invalides i kościoła Inwalidów W 1670 roku Ludwik XIV zadecydował o rozpoczęciu budowy wielkiego kompleksu, który miał być domem i szpitalem dla weteranów i rannych żołnierzy. Do realizacji wybrano projekt autorstwa Libérala Bruanta, dla którego inspiracją był pałac Eskurial w San Lorenzo. Prace budowlane rozpoczęły się w 1671 roku. Z czasem król uznał, że oprócz kaplicy dla żołnierzy, w granicach Les Invalides powinna znaleźć się także świątynia dla jego wyłącznego użytku. Monumentalny kościół projektu Julesa Hardouin-Mansarta, inspirowany bazyliką, w której znajduje się grób św. Piotra, zaczęto budować w 1677 roku. Prace trwały 29 lat. W założeniu świątynia miała być miejscem spoczynku rodziny królewskiej, jednak po śmierci władcy zrezygnowano z tego pomysłu. W zabudowaniach kompleksu Les Invalides nadal swoją siedzibę mają instytucje pomagające niepełnosprawnym weteranom wojennym, ale nie tylko. W zabytkowym Pałacu Inwalidów dziś mieszczą się muzea: de l’Armée, Musée de l'Ordre de la Liberation i Musée des Plans-Reliefs. Eksponowane są tam między innymi bogate zbiory militariów. Jeszcze większą atrakcją jest kościół Inwalidów. Pod imponującą kopułą monumentalnej świątyni znajduje się równie imponujący sarkofag. To właśnie w tym grobowcu pochowano Napoleona Bonapartego. Jak wygląda grób Napoleona? Napoleon czuł się prostym żołnierzem, ale spoczął w miejscu godnym wielkiego władcy i wybitnego dowódcy. Nad wejściem do krypty widnieją słowa jego ostatniej woli: „Pragnę, aby prochy me spoczęły nad brzegami Sekwany, wśród ludu francuskiego, który tak umiłowałem”. Samą kryptę zdobią słowa: „Niech śpi pod tą kopułą, to hełm na głowę giganta”. Na marmurowej posadzce znajdują się zdobienia w formie gwiazdy i symbolizujący wieczną chwałę i zwycięstwo wieniec laurowy. Są też nazwy pól walki, gdzie „Mały Kapral” stoczył największe bitwy. Tuż za barokowym baldachimem znajdują się prowadzące w dół schody. Przy wejściu ustawiono posągi dwóch strażników, strzegących miejsca pochówku cesarza: generała Duroca i generała Bertranda. Dalej znajdują się płaskorzeźby przedstawiające scenę ekshumacji ciała Bonapartego na Wyspie Świętej Heleny i przekazania go królowi Ludwikowi Filipowi I. Wokół rotundy ustawiono dwanaście pomników, przedstawiające postaci uskrzydlonych kobiet, aniołów. Każda trzyma w rękach symbole zwycięstwa i triumfu – palmę oraz wieniec laurowy. Na płaskorzeźbach wyryto słowa Napoleona, przypominające o jego dokonaniach w zakresie ustanawiania prawa. Sarkofag Napoleona Bonapartego Sarkofag, w którym spoczęło ciało cesarza Francuzów, to prawdziwe dzieło sztuki. Wykonany z fińskiego granitu i zielonego marmuru, zachwyca monumentalnością. Kamienny kolos waży ponad 30 ton! Widnieje na nim tylko jeden napis – „Napoleon”. Więcej nie trzeba, by upamiętnić wielkiego przywódcę i wybitnego żołnierza. W środku znajduje się pięć trumien – cynowa, dwie mahoniowe, dwie ołowiane i wykonana z kości słoniowej. Nad stylizowanym na antyczny grobowiec sarkofagiem rozpościera się kopulaste sklepienie, które zdobi wspaniały fresk pędzla Charlesa de La Fosse. Zwiedzanie grobu Napoleona Paryż oferuje tyle atrakcji, że trudno je zliczyć. Wieża Eiffla, Łuk Triumfalny, Luwr, Wersal, katedra Notre-Dame – przykłady można mnożyć i mnożyć. W planie wycieczki po stolicy Francji warto jednak znaleźć miejsce na wizytę w kościele Inwalidów, by na własne oczy zobaczyć grób Napoleona Bonapartego. Dziś można mieć różne zdanie na temat jego polityki. Wszyscy doceniają jego wkład w tworzenie prawa i podstaw, na których oparto demokratyczną republikę, ale wielu krytykuje jego imperialne zapędy. Nie możemy jednak zapomnieć, że Polska zawdzięcza mu niepodległość. Grób Napoleona jest dostępny dla zwiedzających przez cały rok. Wstęp do kościoła Inwalidów, gdzie spoczął Bonaparte, jest płatny. Bilety można kupić na miejscu lub w sprzedaży internetowej. Na koniec warto wspomnieć, że krypta z sarkofagiem Napoleona Bonapartego nie jest jedynym miejscem, które warto tam zwiedzić. Inne ważne miejsca w kościele Inwalidów to: kaplica św. Hieronima, gdzie znajdują się groby członków rodziny Bonaparte, kaplica św. Augustyna, będąca miejscem spoczynku marszałków Francji. Warto wejść także do Muzeum Armii, gdzie eksponowane są bogate zbiory militariów. Wspaniale prezentuje się także dziedziniec honorowy, który zdobią armaty i posągi żołnierzy. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jaki ojciec, taki syn. Aleksander Walewski poszedł w ślady Napoleona
Aleksander Walewski, syn Napoleona i pani Walewskiej, walczył w powstaniu listopadowym. Potem służył w Legii Cudzoziemskiej i zrobił karierę we francuskiej dyplomacji.
Spis treści: Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski Romans Napoleona z panią Walewską Młodość Aleksandra Walewskiego Powstanie listopadowe Legia Cudzoziemska Dyplomacja i literatura Kariera ambasadora i ministra Związki z Polską Rosyjskie kartacze bombardowały zagajnik, który mieszkańcy Grochowa nazywali Olszynką. Nikt jednak nie myślał o drzewach, kiedy odłamki żelaza jeszcze większe spustoszenie czyniły wśród ludzi. Od 19 lutego 1831 r. na przedpolach Warszawy trwała zażarta walka między maszerującą na ogarnięte powstaniem listopadowym miasto armią feldmarszałka Iwana Dybicza a próbującymi ją zatrzymać wojskami gen. Józefa Chłopickiego. Proporcje sił wypadały na niekorzyść Polaków. Przeciw 59 tys. żołnierzy i 178 działom rosyjskim wystawili 36 tys. ludzi oraz 114 armat. A jednak wytrzymywali kolejne ataki. Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski Zniecierpliwiony Dybicz zdecydował, że 25 lutego ostatecznie skończy sprawę z buntownikami. Lecz w tych dramatycznych chwilach gen. Chłopicki dostrzegł możliwość nie tylko wytrzymania szturmu, ale i pobicia Rosjan. Postanowił rzucić na masy carskiej piechoty kawalerię, nim ta na nowo sformuje się po walce i nim pojawi się jazda rosyjska. Wysłał adiutanta do dowodzącego kawalerzystami gen. Tomasza Łubieńskiego. Polecił, by ten zajął stanowiska wyjściowe i czekał na rozkaz do ataku. Ale Łubieński polecenie zignorował, i to nawet wtedy, gdy zostało ponowione przez kolejnego posłańca. Wówczas Chłopicki postanowił wysłać trzeciego adiutanta – nieślubnego syna cesarza Napoleona Bonapartego. Liczył, że ten młodzieniec, uderzająco podobny do ojca, podziała na Łubieńskiego – starego szwoleżera z Gwardii Cesarskiej. Ów nie miał jednak zamiaru poddawać się sentymentom i wysyłać swych ludzi na – jak sądził – pewną rzeź. Wysłuchawszy próśb „młodzika”, zaskoczył go pytaniem: „Czy generał Chłopicki żąda wysłania dywizji jazdy, czy też dywizjonu?”. Zbity z tropu adiutant nie umiał odpowiedzieć. Polska kawaleria pozostała na swych pozycjach, a bitwa nie zakończyła się wyraźnym rozstrzygnięciem. Niefortunnym adiutantem był Aleksander Florian Józef Colonna-Walewski. Owoc gorącego romansu cesarza Napoleona z Marią z Łączyńskich Walewską. Romans Napoleona z panią Walewską Cesarz zobaczył ją pierwszy raz na przełomie roku 1806 i 1807. Wychowana przez Mikołaja Chopina (ojca Fryderyka) dwudziestolatka była już wtedy żoną Anastazego Walewskiego, dawnego szambelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. Cesarzowi to nie przeszkadzało. Po balu na Zamku Królewskim w Warszawie obsypał Marię miłosnymi wyznaniami i podarunkami, a ta została jego metresą. A w 1807 r. pisał do niej spod Iławy Pruskiej: „Moja słodka przyjaciółko! Moje serce jest z Tobą, gdyby od niego zależało, byłabyś obywatelką wolnego kraju. Czy cierpisz tak samo jak ja z powodu naszej rozłąki? Mam prawo w to wierzyć. Jestem tego tak pewny, że zamierzam Cię prosić, abyś wróciła do Warszawy albo do Twojej posiadłości. Nie mogę znieść tak wielkiego oddalenia. Kochaj mnie, moja słodka Mario, i ufaj Twemu N.”. W 1809 r. Bonaparte po zajęciu Wiednia sprowadził sobie do pałacu Schönbrunn właśnie Polkę. Wtedy to Walewska zaszła z nim w ciążę. Powróciwszy do Walewic, 4 maja 1810 r. powiła syna. W tym samym roku zamieszkała w podarowanym jej przez cesarza pałacyku w Paryżu. Cesarz zabezpieczył przy tym byt dziecka, przyznając mu wysoką roczną rentę i obdarzając tytułem hrabiego cesarstwa. Przy nazwisku Aleksandra pojawił się na stałe przydomek „Colonna” (używany dotąd jedynie zwyczajowo przez niektórych przedstawicieli rodu) – od herbu Kolumna, którym pieczętował się Anastazy Walewski. Młodość Aleksandra Walewskiego Dopiero w 1812 r. Maria uzyskała rozwód ze zniedołężniałym i dużo starszym mężem. Lecz po klęsce Wielkiej Armii widziała się z Napoleonem tylko dwukrotnie. Najpierw odwiedziła go z synem na wyspie Elbie we wrześniu 1814 r. Potem zobaczyli się w 1815 r., przed ostateczną klęską Bonapartego i zesłaniem na Wyspę Św. Heleny. W tym samym roku zmarł Anastazy. W 1816 r. Walewska wyszła za kuzyna Napoleona hrabiego Filipa-Antoniego d’Ornano. Niedługo potem urodziła mu dziecko, ale chora i osłabiona zmarła w 1817 r. Aleksander został de facto bez rodziców. Wówczas jego wuj pułkownik Teodor Marcin Łączyński zabrał go do Polski. Osiedli się w rodzinnym majątku Kiernozia pod Łowiczem. Wuj budził u Aleksandra sprzeczne uczucia. „Łęczyński, człowiek miły dla równych mu urodzeniem, był niezwykle surowy dla swych poddanych. Nie tylko skazywał na kary, najchętniej bił własnoręcznie” – wspominał. Młody hrabia nie mieszkał z nim długo. Jeszcze jako dziecko zaczął kształcić się w kolegium jezuitów Uniwersytetu Warszawskiego, a następnie w Genewie. Przez cały okres nauki pozostawał pod nadzorem rosyjskich służb. Kiedy zaś jako nastolatek wrócił do kraju w 1824 r., chciał wziąć go pod skrzydła wielki książę Konstanty. Aleksander jednak ani myślał służyć zaborcy. Uciekł z powrotem do Genewy. Wrócił, gdy w listopadzie 1830 r. w Warszawie wybuchła „rewolucja”. Powstanie listopadowe Dwudziestoletni hrabia nie miał wielkiego doświadczenia wojskowego i nie popisał się pod Olszynką Grochowską. A jednak za swą walkę otrzymał 3 marca 1831 r. Złoty Krzyż Virtuti Militari i awans na kapitana. W tym samym miesiącu z polecenia władz powstańczych zamienił mundur na frak. Jako specjalny wysłannik wyruszył do Europy Zachodniej, by przypominać tamtejszym rządom, iż „nami [Polakami] wojnę toczą, która by na nich spadła”. Droga na Zachód wiodła przez nieprzyjazne powstańcom Prusy. „Nie chciały nigdy nawet przejeżdżających polskich ajentów przepuszczać; potrzeba było szukać tysięcznych sposobów” – wspominał poeta i polityk Franciszek Wężyk. Dodał, że syn Napoleona „musiał się dać policzyć w poczet aktorów francuskich powracających z Warszawy do kraju”. Uderzająco podobny do ojca, znienawidzonego wśród Prusaków, być może odgrywał nawet na scenie jego rolę, nim wreszcie dotarł do Francji. Stamtąd zaraz wyruszył w imieniu powstańczego rządu do Londynu. 29 marca 1831 r. przyjął go lord Palmerston, sekretarz do spraw wojny. Zapewnił młodego dyplomatę, że „niemal wszyscy członkowie gabinetu są do Polski ustosunkowani przychylnie”. Lecz hrabia nie dostał żadnej gwarancji, że Anglia zrobi cokolwiek w wojnie polsko-rosyjskiej. Walewski nie poddawał się jednak. Tym bardziej że londyńskie salony stały otworem przed polskim synem Napoleona. Rosyjski ambasador był przerażony popularnością tego „potomka śmiertelnego wroga Albionu”. Jednak efekt nawiązanych przez Aleksandra kontaktów okazał się niewielki. Premier Charles Grey oświadczył, że mimo całego uznania dla bohaterstwa Polaków nie widzi szans powodzenia ich sprawy. Walewski w raportach do ks. Adama Czartoryskiego żalił się, że Anglicy to „ludzie zimni i wyrachowani, wciąż kalkulujący swe korzyści”. Legia Cudzoziemska Powstanie listopadowe upadło w październiku 1831 r. W grudniu Walewski wziął w Londynie ślub z 23-letnią lady Catherine Caroline Montagu. Niebawem doczekał się z nią dwojga dzieci, ale te zmarły w bardzo wczesnym wieku. W 1834 r. odeszła zaś z tego świata sama Catherine. Jeszcze przed jej śmiercią hrabia zaczął układać sobie życie na nowo. Wrócił do Francji, by tam robić karierę. Na początek musiał poznać… żar afrykańskiego słońca w szeregach Legii Cudzoziemskiej, powołanej do życia w 1831 r. Była to wówczas dla obcokrajowca jedyna możliwość służby w armii. W sierpniu 1833 r. przybył do Algierii, świeżo podbitej przez Francję. W odróżnieniu od większości Polaków wstępujących w szeregi Legii zachował oficerską szarżę kapitana. Jednak służba była niebezpieczna, bo Legia do walki z Berberami szła zawsze pierwsza. A od wrogich plemion jeszcze gorsze bywały mordercze, przyprawiające o depresję marsze przez pustynię. „W miarę posuwania się w głąb tego pustkowia, przygniata nas coraz większy smutek, który jest stokroć gorszy od zmęczenia. To smutek nicości, którego rozum pojąć nie zdoła” – wspominał podkomendny Walewskiego kapral Philip Receveur. Dyplomacja i literatura Całe szczęście sytuacja Aleksandra dosyć szybko się zmieniła. Już 3 grudnia 1833 r. król Ludwik Filip I nadał mu obywatelstwo francuskie. Niewykluczone, że było to jedno z posunięć, którymi próbował zjednać sobie środowisko bonapartystów. Wtedy też władze przypomniały sobie o doświadczeniu dyplomatycznym hrabiego. Wysłały go na dwór nieprzejednanego wroga Francji arabskiego emira Abd al-Kadira. Walewski w jednym z raportów pisał: „Służąc w wojsku, na własne oczy widziałem, jak w Afryce na nowo spełnia się nasz sen o imperium francuskim”. Hrabia nie przekonał algierskiego wodza do zaniechania walki. Jednak nie wrócił już do Legii, lecz do regularnej francuskiej armii. Kiedy w 1837 r. odszedł z wojska, zajął się publicystyką. Otworzył w Paryżu magazyn „Messager des Chambers”, który dość szybko sprzedał zaangażowanemu politycznie dziennikarzowi Louisowi Adolphe’owi Thiersowi. Odkrył w sobie inną zaskakującą pasję – satyryka i komediopisarza. Jego komedia „L’Ècole du Monde, ou la Coquettesans le savoir” miała nawet spore powodzenie. Jednak Aleksander musiał odłożyć swe pasje artystyczne, bo Ludwik Filip powierzył mu kolejną misję dyplomatyczną. „Wolę jednak być dygnitarzem niż autorem komedii w kraju Moliera” – stwierdził Walewski i w 1840 r. pojechał do Egiptu. Po tej misji przyszły następne – od Londynu po Buenos Aires. Walewski miał okazję poznać największych polityków epoki, a był to dopiero początek jego politycznej kariery. Kariera ambasadora i ministra Brylował na salonach. W 1846 r. ożenił się z hrabiną Anną Marią Ricci i doczekał się z nią czwórki dzieci. Do szczęścia rodzinnego Walewskiego doszły sukcesy zawodowe – szczególnie gdy władzę we Francji objął jego kuzyn Karol Ludwik Napoleon Bonaparte. Kiedy został prezydentem II Republiki (1848), mianował Aleksandra ambasadorem w Wielkim Księstwie Toskanii. W Italii Walewski nie tylko dbał o interesy Francji w burzliwych latach Wiosny Ludów, lecz wspierał też Polaków. Włosi od 1847 r. walczyli z austriackim okupantem, co nie uszło uwadze polskich patriotów. W lutym 1848 r. do Rzymu przybył Adam Mickiewicz z postanowieniem stworzenia polskiego legionu, który wsparłby Włochów. Niestety, legion ten, mimo bohaterskiej walki, podzielił los armii włoskiej w przegranej wiosennej kampanii 1849 r. Z liczącego około 600 osób oddziału zostało 50 ludzi, którzy znaleźli się w Toskanii. I tam właśnie wziął ich pod opiekę weteran „nocy listopadowej” ambasador Walewski. To on wynegocjował z rządem Toskanii odtworzenie legionu i powiększenie go do 800 żołnierzy. Dzięki hrabiemu legion zachował własne sztandary i otrzymał od Włochów obietnicę powrotu do kraju z bronią w ręku, „gdy okoliczności będą po temu”. Następnie Walewski trafił na placówkę w Hiszpanii. A kiedy w 1852 r. Karol Ludwik proklamował się cesarzem Napoleonem III, wysłał kuzyna w jeszcze ważniejsze miejsce – do Wielkiej Brytanii. W Londynie witano Aleksandra ciepło. Pamiętano tam jego poprzednią misję. Po audiencji, jakiej dostąpił Walewski w Buckingham Palace, królowa Wiktoria uznała II Cesarstwo Francuskie. Nic dziwnego, że w 1855 r. hrabia objął tekę ministra spraw zagranicznych. Moment był gorący, bo od 2 lat trwała wojna krymska – toczona przez koalicję państw zachodnich z Rosją. Gdy we wrześniu 1855 r. padł Sewastopol, car Aleksander II zaczął myśleć o zawieszeniu broni. Obawiał się, że dalsza wojna narazi Rosję na straty terytorialne, a zwycięzcy wysuną sprawę odbudowy niepodległej Polski. Faktycznie, Walewski wysłał notę do Londynu, w której proponował odbudowę Królestwa Polskiego zgodnie z traktatem wiedeńskim z 1815 r. Jednak państwa zachodnie zadowoliły się zapewnieniami cara, że „ulży doli Polaków”. Walewski przyjął to za dobrą monetę. Rok później miał swój wielki dzień: 30 marca 1856 r. w imieniu Francji podpisał traktat paryski finalizujący wojnę zakończoną klęską Rosji. Były powstaniec musiał czuć satysfakcję. Kilka lat później czekały go równie silne emocje, gdy 2 kwietnia 1861 r. uczestniczył – obok pary cesarskiej i innych członków rodziny Bonapartych – w ceremonii przeniesienia trumny cesarza Napoleona I do sarkofagu pod kopułą paryskiego Kościoła Inwalidów. Związki z Polską Walewski u szczytu kariery nie zapominał o sprawie polskiej, choć na uwadze musiał mieć przede wszystkim interesy Cesarstwa Francji. Marzył o niepodległości Polski, ale już w innych częściach świata wspierał imperializm. To on od 1855 r. doradzał cesarzowi ekspansję w Chinach. Dzięki postulatom hrabiego Francuzi w 1857 r. „wykroili wielki kawał z chińskiego tortu po udanym bombardowaniu Kantonu”, jak pisał w jednym z listów do Napoleona III podczas tzw. II wojny opiumowej. Walewskiego zaliczano wówczas do liberalnego skrzydła elity II Cesarstwa. Nawet krytycy Napoleona III (którzy zarzucali cesarzowi, że uczynił z Francji „kraj milczenia, strachu i zniechęcenia”) podkreślali, że „Walewski jest ulepiony z innej gliny”. „To bonapartysta, ale neutralizowany w Polsce” – podkreślali. Niewiele jednak pomógł hrabia Polakom po wybuchu powstania styczniowego, bo nie był już wtedy szefem MSZ. W 1860 r. dostał nominację na ministra kultury i sztuki. A wobec coraz brutalniejszej polityki wewnętrznej cesarza, w 1863 r. zrzekł się wszystkich stanowisk ministerialnych. Tymczasem Napoleon III zwodził Polaków walczących z armią rosyjską po lasach Kongresówki, bo w rzeczywistości szukał porozumienia z carem. Hrabia miał świadomość, że w 1864 r. Polacy mają jeszcze mniejsze szanse na wolność niż w roku 1831 czy w czasie wojny krymskiej. W 1868 r. Aleksander odszedł na emeryturę i osiadł w posiadłości Etiolles. Tam zmarł niebawem, rażony apopleksją. Pochowano go na Cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu – tym samym, na którym spoczął Chopin. Po śmierci hrabiego w „Journal de Paris” napisano: „W naszych czasach wystarczy pewna doza inteligencji, umiaru, systematyczności i serdeczności, by wybić się ponad przeciętność. To było właśnie udziałem hrabiego Walewskiego”. Choć uderzająco podobny do Napoleona, do końca życia obruszał się na uwagi, jakoby to nie Anastazy Walewski był jego rodzicem. Kiedy pewna dama zawołała na jego widok „Jakiż pan podobny do ojca!”, odparł: „Nie wiedziałem, że hrabia Walewski miał zaszczyt być pani znany”.
Polscy żołnierze Napoleona zmienili barwy. Walczyli nawet z polskimi patriotami
Po abdykacji Napoleona jego polscy żołnierze nie odeszli na emeryturę. Nadal się bili – pod różnymi sztandarami. Niektórzy walczyli nawet z polskimi patriotami.
Spis treści: Po upadku Napoleona Oficerowie Napoleona w służbie Rosji Napoleończycy zabici przez powstańców Chorzy bohaterowie z Somosierry Napoleońscy Polacy w Ameryce W Warszawie było niespokojnie, co jakiś czas rozlegały się strzały. Generał Maurycy Hauke zbliżał się na koniu do Pałacu Namiestnikowskiego, za nim jechała w powozie żona Zofia z małymi dziećmi. Od strony Nowego Światu nagle dało się słyszeć okrzyki. Hauke ujrzał zbliżającą się kilkudziesięcioosobową grupę młodych żołnierzy z karabinami. Prychnął z niechęcią. Wiedział już, że konspiratorzy ze szkoły podchorążych wywołali w nocy rebelię. On pomysł rozpoczęcia powstania przeciw Rosji uważał za czyste szaleństwo. „To Hauke” – powiedział ktoś z grupy zbrojnych. Pozostali z radością rozpoznali zasłużonego dowódcę z czasów napoleońskich, wsławionego bohaterską obroną Zamościa w 1813 r. Teraz, po siedemnastu latach, powinien stanąć na ich czele, ruszać znów na Moskala! „Generale, prowadź nas!” – zaczęli wołać, zagradzając drogę patrzącemu na nich ponuro jeźdźcowi. „Mowy nie ma” – odparł zimno Hauke. Zaczął tłumaczyć im, że robią wielki błąd i że nie mają żadnych szans. Ale zapaleńcy przerwali mu, powtarzając swoje. I on, i oni mówili coraz głośniej, wymiana zdań przerodziła się w pyskówkę. „Dość tej głupoty, wracać do koszar!” – grzmiał generał. Któryś z rozsierdzonych rebeliantów wycelował w niego nagle lufę karabinu. Gruchnął strzał, Hauke zachwiał się. Wśród huku kolejnych, padających jeden po drugim wystrzałów zwalił się na ulicę, obok kamiennej rzeźby lwa. Z powozu dobiegły krzyki pani Zofii i płacz dzieci. Trafiony 19 kulami, podziurawiony jak sito generał skonał. I nie był jedynym napoleońskim bohaterem zamordowanym w noc listopadową. Po upadku Napoleona „Nie chce mi się zmieścić we łbie, że nasz wódz skończył na Elbie” – pisał w 1814 r. zdruzgotany poeta Kazimierz Brodziński, oficer armii Księstwa Warszawskiego. Dla wielu Polaków, walczących pod komendą Bonapartego niemalże od 20 lat, jego koniec był prawdziwym szokiem. Lata poświęceń poszły na marne, rozwiewały się nadzieje na odbudowę Polski, jej namiastka w postaci Księstwa Warszawskiego kończyła swój krótki żywot. Tysiące ludzi stanęły w obliczu pytania: co dalej? Byli wśród nich tacy, którzy pragnęli trwać nadal przy swym idolu, bez względu na wszystko. O wysłanie na ponurą wyspę św. Heleny – kolejne po Elbie miejsce zesłania „boga wojny” – starali się: były oficer ułanów Jan Szulc i porucznik szwoleżerów Karol Piątkowski. Udało się tylko temu drugiemu. Piątkowski odgrywał w Londynie histeryczne sceny przed Anglikami, błagając o zezwolenie na wyjazd. Potraktowany jako niegroźny fascynat, otrzymał zgodę i 20 grudnia 1815 r. przybył do Longwood. Otoczenie Napoleona zorientowało się, że jest pomylony i traktowało go wyrozumiale. Ponieważ Piątkowski zachowywał się krnąbrnie wobec Anglików, dość szybko został usunięty z wyspy. Przebywał przez jakiś czas w Anglii, potem we Włoszech i Austrii; pod stałym nadzorem policji, gdyż podejrzewano go o udział w spiskach pronapoleońskich. Nie jest zresztą wykluczone, że kontaktował się z grupkami narwańców planujących uwolnienie Bonapartego z jego więzienia. Austriacy osadzili wreszcie Piątkowskiego w twierdzy Josefstadt, w dość luksusowych warunkach. Wyszedł z niej po niecałych dwóch latach, podpisawszy zobowiązanie, że nie będzie podejmował działalności politycznej. Po śmierci Napoleona w 1821 r. służby bezpieczeństwa przestały się Polakiem interesować. Piątkowski często się przeprowadzał, mieszkając w różnych miastach Europy. Był wspierany finansowo zarówno przez rodzinę Bonapartych, jak i cara Aleksandra I, lubiącego kurtuazyjne gesty wobec pokonanych wrogów. Także ci oficerowie napoleońscy, którzy pozostali w kraju, mogli liczyć na wspaniałomyślność Aleksandra, dyktowaną rzecz jasna w dużym stopniu interesem politycznym. Tworząc w miejsce Księstwa Warszawskiego wasalne wobec Rosji Królestwo Polskie, car zaoferował polskiej kadrze oficerskiej możliwość dalszej kariery. Napoleońscy weterani, otarłszy łzy po francuskim cesarzu, skwapliwie z tego skorzystali. Wszystkie stanowiska w 30-tysięcznym wojsku (z wyjątkiem głównodowodzącego, którym został wielki książę Konstanty) otrzymali byli oficerowie Napoleona. Oficerowie Napoleona w służbie Rosji Wielkim kadrowym armii Królestwa został generał Jan Henryk Dąbrowski, twórca Legionów Polskich walczących u boku Francuzów od 1797 r. Stojąc na czele Komitetu Organizacyjnego Wojskowego, miał kluczowy wpływ na obsadę stanowisk w jednostkach. Rosjanie proponowali mu potem namiestnictwo Królestwa Polskiego, ale zmęczony latami ciężkiej służby Dąbrowski odmówił i przeszedł w stan spoczynku. Zamieszkał w swych dobrach w zaborze pruskim, gdzie zmarł w 1818 r. Namiestnikiem został ostatecznie gen. Józef Zajączek, również wielce zasłużony w walkach o niepodległość Polski, uczestnik konfederacji barskiej, powstania kościuszkowskiego i wojen napoleońskich. Straciwszy prawą nogę w bitwie nad Berezyną w 1812 r. i dostawszy się do rosyjskiej niewoli, Zajączek zaczął dochodzić do wniosku, że Rosji nie da się pokonać. Przebieg zdarzeń potwierdził wkrótce tę refleksję. Na stanowisku namiestnika zachowywał się ulegle i pokornie wobec Moskwy, bez większych obiekcji uczestnicząc w przekształcaniu dość liberalnego początkowo Królestwa w państwo policyjne. W 1819 r. wprowadził cenzurę, 6 lat później utajnił obrady krytykującego carską politykę Sejmu. Wielki książę Konstanty, sprawujący faktyczną władzę w kraju, pogardzał służalstwem namiestnika, choć oczywiście je wykorzystywał. Gdy wytropiono patriotyczną siatkę spiskową Waleriana Łukasińskiego, Zajączek proponował obławę na wielką skalę. Konstanty zaoponował, zalecając umiar. „Jestem lepszym od pana Polakiem, choć cudzoziemcem” – szydził z namiestnika. Zasłużeni weterani uczestniczyli też bezpośrednio w zwalczaniu patriotycznej konspiracji. Rosjanie przejęli napoleońskie tajne służby, a ich najzdolniejsi agenci zaczęli gorliwie wspierać nowych panów. Ponurą sławą okrył się w szczególności gen. Aleksander Rożniecki, bohaterski legionista o kawaleryjskiej fantazji, a potem jeden z szefów wywiadu Księstwa Warszawskiego. Przeszedłszy na rosyjską służbę, zaczął organizować tajną policję Królestwa, wykazując się niezwykłą gorliwością. Likwidował nie tylko autentyczne grupy spiskowe, ale sam inspirował tworzenie nowych, by rozbijać je i zapisywać kolejne sukcesy na swoim koncie. Był prawdziwym mistrzem prowokacji budzącym postrach wśród konspiratorów. Pracował dla niego m.in. jeden z najzdolniejszych polskich szpiegów czasów napoleońskich – Jakub Jurgaszko. W czasach Księstwa agent ów dawał popisy brawury, wielokrotnie przekraczając wschodnią granicę w celu zbierania informacji wywiadowczych o armii rosyjskiej. Schwytany wreszcie przez Rosjan, zmienił front. W Królestwie Polskim zajął się śledzeniem i rozbijaniem niepodległościowych grup spiskowych. Służby Rożnieckiego tropiły m.in. Towarzystwo Patriotyczne Łukasińskiego. Major Łukasiński, walczący jeszcze niedawno ramię w ramię z Rożnieckim w kampaniach napoleońskich, został aresztowany w 1822 r. i przesiedział w carskich więzieniach 46 lat. Napoleończycy zabici przez powstańców W czasie wywołanego przez zbuntowanych podchorążych powstania listopadowego (1830–1831) ani Rożnieckiego, ani Jurgaszki nie dosięgła zemsta rodaków. Ten pierwszy zdążył uciec do Rosji, drugiego chciano zlinczować, ale uratował go jeden z generałów. Powstańcy dokonali jednakże linczu na kilku najwyższej rangi oficerach, bohaterach epoki napoleońskiej. Ich główną, a czasami jedyną przewiną była odmowa przyłączenia się do rebelii. Zdecydowana większość dowódców armii Królestwa Polskiego, nauczona doświadczeniami z lat 1797–1815, uznała, że powstanie pociągnie za sobą tylko niepotrzebny rozlew krwi. Maurycy Hauke, bohatersko walczący dla Napoleona przez 13 lat, zginął jako jeden z pierwszych. Dobrotliwy i powszechnie lubiany gen. Stanisław Potocki, były przyjaciel księcia Józefa Poniatowskiego, został postrzelony, gdy próbował powstrzymać powstańców przed rozdawaniem broni cywilom. Zmarł w mękach kilkanaście godzin później. Jeden z nielicznych ocalałych ze straszliwych walk na wyspie San Domingo gen. Ignacy Blumer padł w obronie Arsenału przed rebeliantami. Order Virtuti Militari i nadana przez Napoleona Legia Honorowa nie uchroniły 38-letniego gen. Stanisława Trębickiego, uważanego za wojskowego geniusza. Oddział zbuntowanych podchorążych chciał go zmusić, podobnie jak Haukego, by stanął na ich czele. Został zastrzelony, gdy stanowczo odmówił i wdał się w kłótnię z żołnierzami. Zabici zostali też inni zasłużeni napoleończycy: generałowie Tomasz Jan Siemiątkowski i Józef Nowicki oraz pułkownik Filip Nereusz Meciszewski. O włos uniknął natomiast śmierci gen. Józef Sowiński, później jeden z największych bohaterów powstania. Podczas nocy listopadowej chciano zakłuć starego dowódcę bagnetami, ale uratował go w ostatniej chwili jeden z buntowników, wołając, że nie godzi się zabijać kaleki. Sowiński miał tylko jedną nogę; drugą stracił podczas kampanii napoleońskiej w Rosji, za którą otrzymał Virtuti Militari i Legię Honorową. Chorzy bohaterowie z Somosierry Losu zabitych generałów uniknął Jan Leon Hipolit Kozietulski, dowódca słynnej szarży w wąwozie Somosierra. Jednak jego koniec był nie mniej dramatyczny. W Kongresówce został dowódcą jednego z pułków ułanów, ale nominacja zbiegła się z gwałtownym pogorszeniem stanu zdrowia Kozietulskiego. Wielokrotnie ranny podczas wcześniejszych kampanii, oficer coraz częściej chorował. Skarżył się na uderzenia krwi do głowy i bóle wątroby. Cierpiał poza tym z powodu zaburzeń psychicznych; nawroty depresji kompletnie go paraliżowały, uniemożliwiając jakąkolwiek aktywność przez wiele dni. Pech chciał, że wkrótce nałożyła się na to wszystko finansowa afera w pułku. Z kasy zniknęły pieniądze na konie i mundury, za co Kozietulski jako dowódca ponosił odpowiedzialność. Przełożony, wielki książę Konstanty, potraktował sprawę pobłażliwie, chcąc oszczędzić stresów schorowanemu oficerowi. Domyślano się, że jacyś nieuczciwi podwładni wykorzystali niedbalstwo i łatwowierność dowódcy. Kozietulski mocno przejął się jednak kradzieżą dokonaną pod jego nosem, coraz bardziej pogrążając się w – jak mówiono – „gorączce nerwowej”. Po otrzymaniu urlopu na przełomie 1818 i 1819 r. przebywał na zagranicznej kuracji, która jednak nie przyniosła nadzwyczajnych efektów. Siostra Kozietulskiego Klementyna Walicka nie ukrywała, że brat doznał „pomieszania zmysłów”, w związku z czym urlop wciąż przedłużano. Wkrótce bohater z Somosierry całkowicie stracił kontakt z rzeczywistością, pozostając pod stałą opieką rodziny i lekarza. Zmarł 3 lutego 1821 r., przeżywszy zaledwie 43 lata. Kłopoty psychiczne dopadły też drugiego czołowego herosa Somosierry Andrzeja Niegolewskiego. Szwoleżer, który jako pierwszy wtargnął po szaleńczej szarży na ostatnią pozycję Hiszpanów, osiadł po upadku Napoleona w swych dobrach w zaborze pruskim. Ożenił się z rozsądku i zaczął wieść życie ziemianina, płodząc liczne dzieci i zajmując się majątkiem. Zasiadał przez kilka kadencji w lokalnym sejmie wielkopolskim, gdzie dał się poznać jako furiat i ekscentryk. Podobnie jak Kozietulski cierpiał na zaburzenia psychiczne, choć nie aż tak poważne. Przypisywano to ciężkiej ranie głowy, której doznał pod Somosierrą. „W jego okaleczonym mózgu nie ma żadnego uporządkowania – pisano o Niegolewskim w jednym z raportów pruskiej policji. – Ciągłe przeskoki myślowe i brak równowagi, powiązane z dziecięcym i niedorzecznym postępowaniem, przekonują, że Niegolewski może być niespełna rozumu. W rzeczywistości może być tak, że rana, którą zadano mu w wyprawie wojennej, nie zagoiła się i nieregularnie powoduje chorobę”. Wiedząc o zaburzeniach byłego szwoleżera, konspiratorzy nie chcieli wciągać go do działalności podziemnej. Bohater cieszył się jednak aż do śmierci ogromnym poważaniem Wielkopolan. Gdy zmarł w 1857 r., na pogrzeb ściągnęły tłumy. Napoleońscy Polacy w Ameryce Napoleońscy Polacy służyli po klęsce cesarza nie tylko Rosji, ale też innemu wielkiemu wrogowi Bonapartego: Anglii. Jeńców wziętych we Włoszech i Hiszpanii Anglicy przetrzymywali często w okropnych warunkach. Ale dawali im wybór – mogli zaciągnąć się do wojska Jego Królewskiej Mości. Część zdesperowanych polskich jeńców zdecydowała się na ten krok. Trafili m.in. do pułku De Watteville, przetransportowanego do kolonii w Kanadzie. Podczas wojny Anglii z USA formacja ta wzięła udział m.in. w oblężeniu Fortu Erie (1814). Polacy dobrze się spisywali, brytyjscy dowódcy ich chwalili. Zasłużonym żołnierzom nadawano potem spore działki ziemi w Kanadzie. Prawdopodobnie jednym z takich szczęśliwców był François Wischnofsky, urodzony zapewne jako Franciszek Wisznowski. Niektórych byłych żołnierzy napoleońskich los rzucił też do Ameryki Południowej. Przykładem Franciszek Dunin-Borkowski, który dostał się do niewoli Anglików podczas hiszpańskiej kampanii cesarza w 1808 r. Przewieziono go na Wyspy Brytyjskie i po pewnym czasie uwolniono. W Anglii poznał prawdopodobnie jakichś przybyszów z Ameryki Południowej i postanowił wyjechać na ten kontynent. Trafił w 1813 r. do Chile, ogarniętego konfliktem między zwolennikami niepodległości (zwanymi patriotami) i prohiszpańskimi lojalistami. Jako doświadczony wojskowy zaciągnął się do oddziałów tych pierwszych i wziął udział w wojnie w latach 1817–1818, decydującej o przyszłości kraju. 5 maja 1818 r. patrioci rozgromili ostatnią armię hiszpańską w krwawej bitwie pod Maipu, w której uczestniczył również Dunin-Borkowski. Polak zakończył wojnę w randze pułkownika, odznaczony medalami. Ożenił się, spłodził dwoje dzieci. Żył do 1826 r., dumny z udziału w zwycięskiej wojnie o niepodległość. Co prawda Chile, a nie Polski, ale zawsze lepszy rydz niż nic.
Zagadka z polskiego hymnu. Co kryje się między wierszami Mazurka Dąbrowskiego?
Czy Mazurek Dąbrowskiego kryje zapomniane już dziś treści? Na przykład trasę, jaką według polskich patriotów legioniści mieli dotrzeć do Polski?
Spis treści: Wątki historyczne w hymnie Polski Wielka miłość Dąbrowskiego Plany powrotu legionistów do Polski Czym były tarabany? Barbara jako symbol konfederacji Słowa polskiego hymnu – „Mazurka Dąbrowskiego” – napisał Józef Wybicki w roku 1797. Wtedy utwór ten funkcjonował jako „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”. Zwrotki i refren wypełniały odniesienia do realnych, aktualnych postaci i walk. Wątki historyczne w hymnie Polski Jest tam i gen. Jan Henryk Dąbrowski, i wódz Francuzów Napoleon Bonaparte. A więc osoby, z którymi legioniści wiązali największe nadzieje. Patrioci uważali przecież, że dzięki walce u boku francuskiej armii doprowadzą do wskrzeszenia Polski, upadłej po trzech rozbiorach. Są też w pieśni wątki historyczne, na przykład o Czarnieckim. „Wracał się przez morze” z wyprawy do Danii przeciw Szwedom, aby w ojczystej ziemi wziąć udział w kolejnej kampanii – przeciw Rosji. W dalszych, rzadko śpiewanych zwrotkach, mamy także u Wybickiego wezwanie do narodowego pojednania: „Niemiec, Moskal nie osiędzie, / gdy jąwszy pałasza, / hasłem wszystkich zgoda będzie / i ojczyzna nasza”. Autor poniekąd zakłada również społeczne przemiany, które poderwą do walki nie tylko szlachtę i mieszczan, lecz również chłopstwo: „Na to wszystkich jedne głosy: / »Dosyć tej niewoli / mamy Racławickie Kosy, / Kościuszkę, Bóg pozwoli«”. Pośród wszystkich tych konkretów, dość sentymentalnie i mało konkretnie brzmi czwarta (według obecnie stosowanej kolejności) zwrotka: „Już tam ojciec do swej Basi / Mówi zapłakany: / »Słuchaj jeno, pewno nasi / biją w tarabany«”. Co za nią się kryje? Wielka miłość Dąbrowskiego Szczególnie zagadkowa wydaje się tajemnicza Basia. Dlaczego zasłużyła sobie u Wybickiego na miejsce obok Dąbrowskiego, Napoleona, Kościuszki i Czarnieckiego? Zdaniem niektórych badaczy, wkrada się tu watek czysto romantyczny. Pierwowzorem Basi z pieśni miałaby być Barbara Chłapowska – żona generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Faktycznie, jej ojciec Ksawery miał w życiorysie piękne patriotyczne karty, m.in. prace podczas Sejmu Czteroletniego. Z pewnością zapłakałby ze wzruszenia, słysząc tarabany – czyli wojskowe bębny – polskich żołnierzy. Sęk w tym, że Basia miała w 1797 roku tylko 15 lat. Zaś z Janem Henrykiem Dąbrowskim poznała się dopiero w roku 1806. A więc 9 lat po napisaniu „Pieśni Legionów Polskich we Włoszech” przez Wybickiego! Autorowi musiało zatem chodzić o coś innego niż miłość dowódcy legionistów. Plany powrotu legionistów do Polski Do utworu Wybickiego można podejść nie tylko jako do zbioru pobożnych życzeń i odwołań do historycznych postaci. Zwrotka po zwrotce utwór jego można potraktować jako program konkretnych działań polskich patriotów i ruchów polskich legionistów w celu odbudowy niepodległej Rzeczypospolitej. Zaczynają we Włoszech, pod wodzą Dąbrowskiego, u boku wojsk napoleońskich, swoich bitnych sojuszników („Marsz, marsz, Dąbrowski / Do Polski z ziemi włoski (…) Dał nam przykład Bonaparte”). To mówią pierwsza zwrotka i refren. Potem sprawa się komplikuje. Jak polscy żołnierze mają dotrzeć do kraju? Zawrócą tam jak Czarniecki, przez morze. Tak mówi zwrotka, która w oryginale Wybickiego była druga w kolejności. Można uznać, że najważniejszy jest w niej powrót z obczyzny na ziemię ojczystą i podjęcie tam walki zbrojnej z zaborcami. Jest jednak także inna hipoteza – że najważniejszy jest ów powrót przez morze. Brzmi to dziwne, ponieważ droga lądowa wydaje się oczywistsza i krótsza. Problem w tym, że jesienią 1797 roku Francja podpisała w Campo Formio pokój z Austrią, kończąc wojnę z Habsburgami i ich sojusznikami. Trudno było mieć pewność, czy dojdzie do kolejnej. A jeśli tak, to tysiące polskich legionistów w Europie było już Napoleonowi niepotrzebnych! W tym czasie powstał jednak pomysł, by Polaków osadzić na Korfu na Wyspach Jońskich, na mocy pokoju w Campo Formio przekazanym Francji. Stamtąd mogliby dokonać desantu przez Adriatyk w Albanii, znajdującej się pod panowaniem tureckim i ruszyć dalej na południe, w stronę ojczyzny. Walcząc z Turkami czy licząc na ich pomoc? Nie jest to jasne, aczkolwiek w 1798 roku Napoleon wylądował w Egipcie, bijąc się tam z wojskami brytyjsko-tureckimi. Czym były tarabany? Polscy legioniści mogliby dotrzeć do kraju z Bałkanów, przez Turcję i mając po drodze wrogą Austrię? Brzmi to nieco fantastycznie. Jednak w dziejach wojen napoleońskich nie brakowało niesamowitych pomysłów i kampanii. Ta droga od południa tłumaczyłaby też, dlaczego w pieśni Wybickiego polscy żołnierze mają najpierw przejść Wisłę, a potem Wartę – co przy drodze z zachodu byłoby niezbyt logiczne. Lecz tu autorowi mogłoby chodzić po prostu o odpowiedni rym. Warto natomiast zwrócić uwagę, że drodze z południa dziwnie odpowiadałyby tarabany, wymienione w zwrotce o zapłakanej Basi. Tarabany to nie tylko wojskowe bębny. To także nazwa miejscowości pod Chocimiem, w pobliżu dawnej granicy turecko-polskiej. Dziś to miejscowość Darabani w mołdawskiej części Rumunii. W czasach konfederacji barskiej (1768–1772) mieścił się tam wielki obóz wojsk konfederackich. Konfederaci bili się na terenie Rzeczypospolitej z wojskami carskimi oraz królewskimi. Uważali bowiem Stanisława Augusta Poniatowskiego za rosyjską marionetkę, która doprowadzi kraj do zguby. Walczyli ze zmiennym szczęściem, głównie przegrywali. W pewnym momencie liderzy konfederacji i ich wojska zgromadzili się tuż za polską granicą, właśnie w Tarabanach, za zgodą tureckich władz. Rozmyślali, co dalej począć, jaką obrać taktykę? Nie do końca: obozowali w Tarabanach, czekali na pomoc sojuszników z zagranicy (w grę wchodziła wtedy Francja, Turcja i Saksonia). A przede wszystkim się kłócili. Zżerały ich ambicje i wzajemne uprzedzenia, czyniąc niezdolnymi do skoordynowanej akcji. Tarabany odwiedził również Józef Wybicki, patriota i sympatyk konfederacji barskiej. Najpierw w 1768 roku był w Barze, miejscu powołania konfederacji. Widział, jak go „kończono właśnie palisadować”. Potem pojechał do Tarabanów, gdzie zobaczył, jak marnuje się potencjał ludzi deklarujących, że chcą walczyć dla dobra ojczyzny. Może zatem do tych Tarabanów nawiązywał 29 lat później, gdy pisał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”? Wieszczył, że Polacy będą w końcu się bić, a nie marnować czas? Barbara jako symbol konfederacji Co jednak z Basią ze zwrotki o tarabanach/Tarabanach? Może to po prostu imię, które pasowało autorowi. A jednak jest pewna rzecz, która sprawia, że pasuje bardziej niż Krzysia czy Kasia. Brzmienie tego imienia. Basia to zdrobnienie od Barbara. Może więc mamy do czynienia z rebusem Wybickiego, nawiązującym do konfederacji – notabene – barskiej. Może zapłakany ojciec dziewczyny to dawny konfederat, świadomy dawnych klęsk i niewykorzystanych szans? Teraz, po latach, jego dziecko miałoby doczekać wolnego kraju. Niestety, to tylko przypuszczenie. Wybicki nie zostawił żadnych wyjaśnień. Może dla niego sprawa była oczywista? A może nie wyraził się bardziej wprost, ponieważ konfederacja barska – tak wtedy, jak i dzisiaj – miała wśród rodaków swoich zwolenników i przeciwników. On należał do sympatyków tego ruchu, jednak jako patriota nie chciał antagonizować Polaków. Źródła: Aleksander Kociszewski, „Pieśnią i szablą”, Iskry, Warszawa 1982, Michael Morys-Twarowski, „Z ziemi włoskiej do Grecji”, w: „Focus Historia” nr 5/2017 Jan Pachoński, „Generał Jan Henryk Dąbrowski 1755–1818”, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1987 Tadeusz Rojek, „Ostatni błędni rycerze”, Nasza Księgarnia, Warszawa 1985 Adam Węgłowski, „Pan Kazimierz, pani Pułaska”, Skarpa Warszawska, Warszawa 2024 Janusz Roszko, „Ostatni rycerz Europy”, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1983 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Japonia też miała swojego Napoleona. Dokonał niemożliwego
Toyotomi Hideyoshi, sprytny chłopski syn, zrobił w XVI-wiecznej Japonii zawrotną karierę. Zjednoczył podzielony kraj i poprowadził jego mieszkańców na podbój Korei i Chin.
Pan Małpiszon Wyleniały szczur w służbie wielkiego głupca Wierność może okazać się opłacalna Regent z zapadłej wioski Atak na Koreę z nudów? W Japonii od czasów najdawniejszych pochodzenie określało miejsce człowieka w społeczeństwie. Arystokraci i samurajowie cieszyli się licznymi przywilejami, podczas gdy los przeciętnych zjadaczy ryżu nie był godny pozazdroszczenia. Kiedy jednak w XV wieku rozpoczęła się epoka wojen domowych, znana jako sengoku jidai, koło fortuny zaczęło obracać się w Kraju Kwitnącej Wiśni z niesamowitą prędkością. Szczęśliwców wynosiło na wyżyny, a pechowców spychało w otchłań... Pan Małpiszon I tak w połowie XVI wieku w położonej w prowincji Owari wiosce Nakamura mieszkał młodzieniec Tokichiro. Ten syn chłopa, gdy nie pracował na roli, chętnie słuchał opowieści wędrowców, których języki rozwiązywały miska ryżu i czarka sake. Szukający zatrudnienia ronini, wędrowni mnisi buddyjscy i wszelkiej innej maści wagabundy mieli o czym opowiadać. Świat rozciągający się za Owari od kilkudziesięciu lat był pogrążony w wojnie domowej. Wielcy i mniejsi dajmio (panowie ziemscy) rzucali się sobie do gardeł, cesarze w odległym Kioto przymierali głodem w zrujnowanych pałacach, a zza morza przybywali długonosi barbarzyńcy z Europy, przynoszący ze sobą wiarę w nowego Boga. Tokichiro słuchał tych wieści z wypiekami na twarzy. Nic nie trzymało go w Nakamurze. Ze swym ojczymem nie dogadywał się najlepiej, a życie rolnika było pełne znoju. W końcu chłopak spakował skromny dobytek i ruszył w drogę. W prowincji Totomi po raz pierwszy uśmiechnęło się do niego szczęście: napotkał możnego samuraja – Matsuhitę Yukitsune. Spotkanie obu mężczyzn miało komiczny przebieg. Młody wędrowiec, który urodą nie grzeszył (po prawdzie był potwornie brzydki), z daleka przyciągnął uwagę podróżującego ze swą świtą szlachcica. Matsuhita początkowo wziął Tokichiro za jakąś dziwną małpę i dopiero gdy się do siebie zbliżyli, odkrył, że ma do czynienia z człowiekiem. O tym, jak nietrudno było o pomyłkę, najlepiej świadczy fakt, że do wędrowca w następnych latach przylgnąć miał przydomek Saru-san, czyli Pan Małpiszon. Zafascynowany niesamowitą brzydotą chłopskiego syna samuraj wziął go na służbę. Młodzieniec spędził na dworze swego patrona 7 lat, po tym zaś czasie w niezbyt znanych okolicznościach zdecydował się powrócić do Owari. Nie zamierzał jednak zająć się uprawą roli. Wszystko wskazywało na to, że największą szansę na zaspokojenie głodu przygód da zaciągnięcie się pod sztandary władającego Owari ekscentrycznego młodego dajmio Ody Nobunagi. Wyleniały szczur w służbie wielkiego głupca Nowy patron Tokichiro zapisać się miał w historii Japonii jako bodajże najwybitniejszy japoński wódz wszech czasów. W nieodległej przyszłości podbije Kioto, zniszczy potęgę wielkich buddyjskich klasztorów i stanie się najpotężniejszym człowiekiem Kraju Kwitnącej Wiśni. Na razie jednak zajęty był prowadzeniem wojny domowej przeciwko krewnym, którzy uważając go za idiotę (Odę przezywano nawet Outsuke, co znaczy Wielki Głupiec), nie chcieli uznać jego supremacji w Owari. Na usprawiedliwienie krewniaków Nobunagi wypada wspomnieć, że korzystający z życia ile się dało i zachowujący się co najmniej dziwacznie (m.in. na pogrzeb ojca przyszedł ubrany byle jak i w trakcie uroczystości rzucił kadzidłem w posąg Buddy) Oda rzeczywiście sprawiał wrażenie człowieka nie do końca normalnego. Dość powiedzieć, że jeden z jego nauczycieli, widząc, co wyrosło z jego podopiecznego, popełnił seppuku. Samobójstwo wychowawcy miało zresztą wielki wpływ na Nobunagę, który po tym wydarzeniu jako tako się ogarnął i zaczął prowadzić się z większą godnością. Już wkrótce przyszły pierwsze sukcesy. W roku 1560 władca prowincji Totomi – potężny dajmio Imagawa Yoshimoto – zdecydował się wyruszyć w podróż do Kioto. Nie była to jednak zwykła wycieczka turystyczna, o czym świadczy fakt, że w drogę magnat zabrał ze sobą 25 000 żołnierzy. By dotrzeć do stolicy, Imagawa musiał przemaszerować przez Owari. Bezceremonialnie wkroczył więc na jej terytorium i rozpoczął podbój. Przeciwko jego straszliwej potędze młody Oda mógł wystawić zaledwie 3000 wojowników, w przeważającej mierze piechurów. I wtedy stał się cud. W czerwcu pod Okehazamą niewielka armia Nobunagi zmiotła z powierzchni ziemi siły najeźdźców, zaś sam Yoshimoto stracił życie zabity przez jednego z ochroniarzy młodego dajmio. Choć nie posiadamy żadnych informacji o udziale Tokichiro w tej kampanii, jest wielce prawdopodobne, że znajdował się wśród biorących udział w bitwie żołnierzy klanu Ody. Wkrótce po odparciu inwazji Nobunaga rozpoczął podbój prowincji Mino. W czasie długotrwałej wojny Tokichiro wyróżnił się wśród tłumu zwykłych wojowników i awansował. Udało mu się to dzięki przeprowadzeniu w roku 1567 śmiałego ataku na zamek Inabayama, główną siedzibę panującego nad Mino rodu Saitō. W zajętej twierdzy Nobunaga urządził swoją nową stolicę. Wydarzenie to miało stać się początkiem świetnej militarnej kariery chłopskiego syna, który zostawszy oficerem w armii swego patrona, szybko dał się poznać jako wybitny strateg i taktyk. Wyrazem pozycji Tokichiro było przyjęcie przez niego nowego nazwiska – od tej pory znany miał być jako Hashiba Hideyoshi. Pod tym mianem rychło stał się jednym z najbliższych współpracowników władcy Owari i wiernym szermierzem jego sprawy, choć Odzie nie przeszkadzało to bynajmniej nazywać go w chwilach irytacji wyleniałym szczurem. Wierność może okazać się opłacalna W roku 1568 Oda zajął Kioto i zainstalował na tronie szoguna Ashikaga Yoshiakiego. W planach dajmio nowy szogun miał pełnić rolę użytecznego figuranta, usprawiedliwiającego rozpoczęty przez niego podbój Japonii. Yoshiaki miał jednak inne plany i rychło zaczął spiskować z wrogami swego dobrodzieja. Zniecierpliwiony Nobunaga w końcu wycofał poparcie dla niego, złożył go z urzędu i wygnał ze stolicy, kładąc kres szogunatowi Ashikaga. Kolejnym wrogiem, z jakim przyszło się zmierzyć Odzie, były klany Asai i Asakura. W trakcie serii kampanii oba rody zostały zniszczone, co nie pozostało bez wpływu na los Hideyoshiego. Jego patron wynagrodził go bowiem w roku 1572 za wierną służbę, nadając mu warte 180 000 koku (miara ryżu potrzebna do wyżywienia jednego człowieka przez rok) dobra w odebranej pokonanym prowincji Omi. Tym samym Hideyoshi awansował i z wywodzącego się z nizin społecznych oficera stał się dajmio. W roku 1575 siły Ody, wśród których znajdował się również kontyngent dowodzony przez Hideyoshiego, ruszyły na rządzoną przez klan Takeda prowincję Kai. 28 czerwca doszło do bitwy pod Nagashino, gdzie piechota klanów Oda i Tokugawa zmiotła z powierzchni ziemi niezwyciężoną dotąd kawalerię rodu Takeda. Pokonany klan miał jeszcze wegetować przez kilka lat, po czym jego ziemie zostały zajęte przez Nobunagę, a członkowie – wybici. Regent z zapadłej wioski Siedem lat później Oda wysłał Hideyoshiego do zachodniej Japonii, by tam walczył z potężnym klanem Mōri. Gdy oblegał należący do tego rodu zamek Takamatsu, do jego obozu przybył posłaniec z wieścią, że Nobunaga został zdradzony przez jednego ze swych generałów – Akechiego Mitsuhide. Zdrajca zaatakował swego seniora, gdy ten 21 czerwca 1582 roku wraz z niewielką eskortą przebywał w świątyni Honnōji. Gdy przybytek zaczął płonąć, Oda, nie chcąc się poddać, popełnił seppuku. Wściekły Hideyoshi czym prędzej zwinął oblężenie i popędził, by pomścić swego patrona. Po drodze połączył siły z lojalistami z klanu Oda i 30 czerwca pokonał w bitwie pod Yamazaki zdrajcę. Akechi próbował uciec, ale dopadli go i zakłuli bambusowymi włóczniami chłopi z pobliskiej wioski. Głowę zdrajcy wieśniacy podarowali Hideyoshiemu, który wystawił ją na widok publiczny. Zemsta została dokonana. Pytanie brzmiało jednak, co dalej? W lipcu 1582 roku w zamku Kiyosu zebrali się wasale klanu Oda, by wybrać następcę swego suwerena. Początkowo zgromadzeni rozważali kandydaturę jednego z synów poległego dajmio. Ostatecznie jednak zwycięzcą plebiscytu został dwuletni wnuk Nobunagi. Prawdziwą wiktorię odniósł jednak Hideyoshi, który korzystając z niepełnoletności dziedzica, szybko wzmocnił swoją pozycję i sam zajął miejsce swego patrona. Tym samym chłopski syn stał się najpotężniejszym człowiekiem w całej Japonii. Potwierdzeniem jego pozycji było nadanie mu w roku 1584 przez cesarza tytułu kampaku, czyli regenta. Następne lata Hideyoshi, który tym razem zmienił nazwisko na arystokratycznie brzmiące Toyotomi, spędził na podboju kolejnych prowincji. Udało mu się pokonać lub zmusić do uległości wszelką opozycję, co ostatecznie doprowadziło do zjednoczenia rozbitego na dzielnice kraju. Po raz pierwszy od dziesięcioleci na archipelagu japońskim zapanował pokój. Aby tak pozostało, regent zainicjował tzw. polowanie na miecze. W całym kraju ludziom niebędącym samurajami konfiskowano broń, którą następnie przetapiano, a uzyskany w ten sposób surowiec wykorzystano do odlewania posągów Buddy. Odcinając się od swego chłopskiego pochodzenia, Hideyoshi wprowadził też surowe prawo oddzielające wieśniaków od stanu samurajskiego. Od tej pory kariera podobna do tej, jaką zrobił regent, była niemożliwa. Zostawszy jedynowładcą (szoguna nie było, a cesarz był tylko bezwolnym figurantem), Hideyoshi zabrał się też za uporządkowanie relacji z Europejczykami. Początkowo był nimi zafascynowany i zgromadził nawet dużą kolekcję europejskich ubrań, w których chętnie się pokazywał. Rozważał nawet przyjęcie chrztu, ale z zamiaru tego zrezygnował, gdy dowiedział się od jezuitów, że jako chrześcijanin będzie mógł mieć tylko jedną żonę. Z czasem jednak jego polityka stała się niechętna chrześcijaństwu, czego najdobitniejszym wyrazem było skazanie w roku 1597 na śmierć sześciu hiszpańskich franciszkanów i dwudziestu ochrzczonych Japończyków. Atak na Koreę z nudów? Zjednoczenie Japonii generowało jeden poważny problem. Czym bowiem mieli teraz zajmować się samurajowie, których głównym zawodem była wojaczka? Toyotomi wolał nie czekać na to, aż znudzeni wojownicy zaczną przeciwko niemu spiskować. Postanowił skierować energię rozsadzającą jego poddanych na zewnątrz. Zresztą on sam także nie był w stanie usiedzieć na miejscu. Dlatego też zdecydował się dokonać inwazji na pobliską Koreę. Atak na Kraj Spokojnego Poranka miał być zresztą dopiero przygrywką do poważniejszej operacji – Hideyoshi zdecydował się bowiem wypowiedzieć wojnę Chinom, obalić rządzącą nimi dynastię Ming i osobiście zasiąść na tronie smoka. Złośliwcy twierdzili później, że owe wielkie ambicje brały się z... niedouczenia. Niezbyt zorientowany w tym, jak wygląda świat poza Japonią, chłopski syn miał po prostu nie zdawać sobie sprawy z tego, jak potężne są Chiny... Na rozkaz regenta zgromadzono liczącą ponad 150 000 ludzi armię, która w roku 1592 pożeglowała ku Korei. Rozpoczęła się długa i okrutna wojna. Jakkolwiek najeźdźcom początkowo sprzyjało szczęście i parli przed siebie, szybko zajmując kolejne ziemie, to rychło okazało się, że opanowanie Półwyspu Koreańskiego jest właściwie niemożliwe, gdyż jego mieszkańcy nie zamierzają się poddać. Przeciwko okupantom wybuchło powstanie. Jakby tego było mało, koreańska flota odcięła Japończykom komunikację z ojczyzną, a na pomoc Korei przybyła chińska armia. W tej sytuacji Hideyoshiemu nie pozostało nic innego jak spróbować negocjacji. Te ostatecznie zakończyły się niczym. Z punktu widzenia Pekinu Toyotomi był nikim innym jak tylko prowincjonalnym watażką rozrabiającym na granicach imperium. A jego żądanie, by oddać mu za żonę córkę chińskiego cesarza, było tak bezczelne, że nie było o czym dyskutować. W roku 1597 wojna w Korei rozpoczęła się na nowo. Chińczycy i Koreańczycy znów stawili czoło samurajom, Japończyków na powrót szarpali partyzanci, a półwysep stanął w płomieniach. I wtedy właśnie, w sierpniu 1598 roku z Japonii nadeszła wieść, że niemłody już regent skonał, pozostawiając władzę nad krajem w rękach pięcioosobowej rady, która miała zaopiekować się jego małoletnim synem Hideyorim. Operujący w Korei dajmio w tej sytuacji szybko spakowali manatki i wrócili do domu. Ustanowiony przez zmarłego Hideyoshiego system regencji przetrwał tylko dwa lata. Po tym czasie członkowie rady rzucili się sobie do gardeł, co ostatecznie zaowocowało triumfem Tokugawy Ieyasu, który pokonawszy konkurentów, objął pełnię władzy nad Japonią i został szogunem. Kilkanaście lat później, w roku 1615, Tokugawa ostatecznie zdradził pamięć Toyotomiego, doprowadzając do śmierci jego syna. Przez następne dwa i pół wieku kontrola nad Wyspami Japońskimi miała znajdować się w ręku klanu Tokugawa. O Hideyoshim jednak nie zapomniano, dla prostego ludu pozostał bohaterem, swojskim chłopem, który dzięki szczęściu i sprytowi zdobył najwyższe stanowisko w państwie. Kiedy zaś w XIX wieku do Japonii dotarły wieści o Napoleonie, utarło się przekonanie, że Toyotomi Hideyoshi był jego japońskim odpowiednikiem. I tak też bywa często po dziś dzień nazywany.
Odkryto stos amputowanych kończyn. Nieopodal rozegrała się jedna z najsłynniejszych bitew świata
W ostatniej bitwie Napoleona Bonapartego, pod Waterloo w dzisiejszej Belgii, zginęły tysięcy ludzi. Teraz naukowcy w towarzystwie weteranów odkrywają dramaty, które rozgrywały się w polowym szpitalu.
Spis treści: Weterani na polu bitwy pod Waterloo Amputowane kończyny i truchła koni Najważniejsze znaleziska na polu bitwy pod Waterloo To była bardzo krwawa bitwa. Rannych lub zabitych zostało ponad 40 tys. żołnierzy. W bitwie pod Waterloo, która rozegrała się 18 czerwca 1815 roku na terenie Królestwa Niderlandów (obecna Belgia), starło się około 190 tys. wojaków. Naprzeciwko siebie stanęły armie Napoleona Bonapartego i angielsko-pruska – dowodzona przez Arthura Wellingtona i Gebharda Blüchera. „Mały kapral” poniósł klęskę i został zesłany na Wyspę św. Heleny, gdzie zmarł po sześciu latach. Weterani na polu bitwy pod Waterloo Na terenie, gdzie 200 lat temu rozegrała się ostatnia bitwa Napoleona od lat prowadzone są szeroko zakrojone badania archeologiczne. Jest to współczesna farma Mont-Saint-Jean. Prowadzi je organizacja charytatywna z Wielkiej Brytanii, Waterloo Uncovered. W badaniach terenowych biorą udział weterani, którzy uczestniczyli w misjach na Bliskim Wschodzie. – Może się to wydawać sprzeczne z intuicją, aby ranni weterani wracali na pole bitwy, ale w rzeczywistości jest to niezwykle korzystne – mówi dyrektorka Waterloo Uncovered, Abigail Boyle. Wskazuje na szereg pozytywnych elementów: nawiązywanie relacji z innymi ludźmi, w tym także weteranami, praca fizyczna na świeżym powietrzu i nauka nowych umiejętności po przejściu w stan spoczynku. Wśród beneficjentów jest na przykład John Dawson, który został postrzelony w głowę podczas służby w Grenadier Guards w prowincji Helmand w Afganistanie. Stracił prawe oko, jego lewa ręka jest unieruchomiona. – To pierwsza podróż, którą odbyłem bez opiekuna. Normalnie odmówiłbym robienia takich rzeczy, ale kiedy mój pułk skontaktował się ze mną w tej sprawie, postanowiłem spróbować. Przerosło to wszystkie moje oczekiwania – opowiada Dawson. Amputowane kończyny i truchła koni W tym roku zespół badaczy wraz z weteranami skupił swoje wysiłki na eksploracji dołów znajdujących się nieopodal szpitala polowego na terenie współczesnego sadu. Ich wypełnisko nie było przyjemnym widokiem. W jednej części w 2022 roku znaleziono kompletny szkielet ludzki, a w tym sezonie – stos amputowanych ludzkich kończyn. Z kolei w drugiej – szczątki co najmniej siedmiu koni i wołu. Dół odgraniczały od siebie skrzynki na amunicję. – Widok amputowanych kończyn, które znajdujemy, nie przeszkadza mi. Widziałem znacznie gorsze podczas mojej służby – zapewnia weteran John Dawson. Z oględzin wynika, że konie były dobijane. W głowach trzech z nich znajdowały się kule wystrzelone z muszkietów. Jeśli chodzi o amputowane ludzkie kończyny, to widać na części z nich ślady cięcia piłą chirurgiczną. Z relacji pisanych wiadomo, że jednego dnia w szpitalu polowym amputowano ponad 500 kończyn. Ich stosy piętrzyły się „we wszystkich czterech rogach [szpitalnego – przyp. red.] dziedzińca”. – Nie przychodzi mi do głowy żadne inne stanowisko [archeologiczne – przyp. red.], które ma taką kombinację elementów. Jest naprawdę wyjątkowe, zarówno w archeologii napoleońskiej, jak i poza nią – mówi szef badań, profesor Tony Pollard z Uniwersytetu w Glasgow w Szkocji. – Układ wykopu, w którym wszystkie szczątki zwierzęce znajdują się po jednej stronie bariery ze skrzynek amunicyjnych, a wszystkie szczątki ludzkie po drugiej, zdecydowanie sugeruje, że mężczyźni, którzy pochowali tę osobę, próbowali zaoferować jej poziom godności i szacunku pomimo przerażających okoliczności, z jakimi musieli się mierzyć podczas oczyszczania szpitala polowego ze zmarłych – dodał prof. Pollard. Najważniejsze znaleziska na polu bitwy pod Waterloo Trwający od 2015 roku projekt badań wielkiego pola bitwy ma swoim koncie liczne znaleziska. Do najważniejszych należą: ogromna liczba kul muszkietowych i pocisków artyleryjskich, w tym niewybuch; pozostałości budynków zniszczonych podczas bitwy, pozwalające archeologom i historykom zrewidować ustalenia na temat lokalizacji wojsk; przedmioty osobiste, w tym guziki mundurów; dowody na walki prowadzone przy szpitalu polowym Wellingtona. Źródło: Waterloo Uncovered.
Zagadka Kaspara Hausera rozwiązana? Nowe badania DNA pomogły obalić 200-letnią teorię spiskową
Badania genetyczne wyjaśniły jedną z zagadek dotyczących Kaspara Hausera. Ten tajemniczy mężczyzna nie był, jak przypuszczano w XIX wieku, spokrewniony z wielkimi książętami Badenii. Pokrewieństwo jednoznacznie wykluczyła analiza mitochondrialnego DNA.
W tym artykule: Tajemnica Kaspara Hausera Morderstwo w ogrodach dworskich Nieznany członek dynastii badeńskiej Badania DNA wyjaśniają zagadkę Kim był Kaspar Hauser? Kaspar Hauser to jedna z najbardziej tajemniczych postaci w historii Europy. Pojawił się na ulicy Norymbergi 26 maja 1828 roku. Miał około 16 lat, wydawał się ociężały i niezdarny. Chodził z trudem, jakby nie do końca umiał się poruszać. Wypowiadał tylko kilka słów. Miał przy sobie anonimowy list. Jego autor wyjaśniał, że chłopiec został oddany pod jego opiekę w 1812 r. Przyznawał, że od tej pory trzymał dziecko w całkowitym odosobnieniu. Dziwny nastolatek został zaprowadzony na policję, która próbowała wywiedzieć się, kim jest. Bez powodzenia. Niespodziewanie okazało się jednak, że chłopiec potrafi wykaligrafować dwa słowa. Brzmiały „Kaspar Hauser”. Tajemniczy znajda zaczął ich wkrótce używać jako imienia i nazwiska, choć były wątpliwości, czy faktycznie tak się nazywał. Tajemnica Kaspara Hausera Kim był zagadkowy nastolatek? Jego historia rozpaliła wyobraźnię ówczesnych. Tym bardziej że z czasem Hauser nauczył się mówić i zaczął opowiadać o swoim dzieciństwie. Od kiedy pamiętał, znajdował się w małej ciemnej piwnicy. Nigdy nikt go nie odwiedzał. Miał tylko drewniane zabawki: dwa koniki i psa. Karmiono go chlebem i wodą, jednak nigdy nie widział osoby, która je przynosiła. Prawdopodobnie w wodzie, którą go pojono, dostawał usypiające opium. Dopiero kilka dni przed końcem uwięzienia przyszedł do niego nieznany mężczyzna. Nauczył go wypowiadać kilka zdań i napisać dwa słowa. Potem zabrał Kaspara na spacer i pozostawił na ulicy w Norymberdze. Morderstwo w ogrodach dworskich Niezwykła historia, opisana w prasie, sprawiła, że z czasem Hauser stał się lokalną gwiazdą. Jedni zarzucali mu oszustwo, inni przypisywali szlachetne urodzenie. Wyobraźnię tych drugich rozpaliło zdarzenie z listopada 1829 r. Hauser został wówczas znaleziony z dużą raną w czole. Twierdził, że jakiś człowiek uderzył go siekierą. Po tym zdarzeniu opiekunowie przenieśli Hausera do Ansbachu. Jednak los dogonił go również tam. 14 grudnia 1833 roku został zwabiony do ogrodów dworskich i zaatakowany nożem. Zdołał wrócić do domu z raną w klatce piersiowej. Zmarł trzy dni później. Nigdy nie ustalono, kto i dlaczego go zabił. Nieznany członek dynastii badeńskiej Oszust czy urodzony wysoko członek którejś z królewskich rodzin usunięty przez zawistnych krewnych? Najpopularniejsza w XIX w. teoria pochodzenia Hausera wiązała go z dynastią badeńską. Miał być synem Karola Ludwika Badeńskiego i jego żony Stefanii de Beauharnais. Małżeństwo to nie doczekało się męskiego potomka, który dożyłby dorosłości. Po śmierci Karola Ludwika rządy objął jego stryj Ludwik I. Jednak w 1812 r. Karolowi i Stefanii urodził się syn. Zmarł zaledwie po 18 dniach, nie otrzymując imienia. Według zwolenników teorii spiskowej zdrowe dziecko zostało podmienione na chorego noworodka. Następnie książęcego syna ukryto w piwnicy, gdzie wyrósł na Kaspara Hausera. Karol i Stefania mieli już tylko córki, a na stryju Karola, Ludwiku I, zakończyła się linia rodu Zähringen. Po niej w Badenii zaczął panować syn hrabiny Luizy Karoliny von Hochberg. To właśnie ją podejrzewano o spisek. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... Badania DNA wyjaśniają zagadkę Tajemnicza śmierć Hausera tylko powiększyła jego sławę. Został okrzyknięty „sierotą Europy”. Pochodził z dynastii badeńskiej czy też nie? Aż do końca XX w. nie sposób było odpowiedzieć na to pytanie. Jednak wraz z rozwojem badań genetycznych sytuacja się zmieniła. Dzisiaj możliwe jest już potwierdzanie tożsamości osób zmarłych nawet setki lat wcześniej – jeśli tylko mają żyjących krewnych. W 2012 r., po długiej i żmudnej kwerendzie, pod parkingiem w Leicester znaleziono szkielet z XV w. Dzięki badaniom DNA ustalono, że to szczątki króla Ryszarda III, który zginął w bitwie z wojskami Henryka Tudora w 1485 r. Identyfikacja była możliwa, ponieważ znano żyjącą krewną króla Ryszarda, od którego dzieliło ją 17 pokoleń. Badania DNA prowadziła wówczas prof. Turi King z Uniwersytetu Bath. Teraz badaczka zajęła się zagadką Kaspara Hausera. Materiał genetyczny znajdy analizowano już w latach 2000., jednak wówczas wyniki okazały się nierozstrzygające. Teraz zespół King wykorzystał nowocześniejsze techniki badawcze. Próbki DNA pochodziły m.in. z zachowanych ubrań Hausera. Analiza została opisana w artykule opublikowanym w „iScience”. Kim był Kaspar Hauser? Tym razem uzyskano jednoznaczny wynik. Badania mDNA – mitochondrialnego DNA dziedziczonego po linii żeńskiej – wykluczyły, że Hauser był spokrewniony z przedstawicielami dynastii badeńskiej. Jego materiał genetyczny porównano z DNA dwóch żyjących potomków Stefanii de Beauharnais (nawiasem mówiąc, kuzynki Józefiny Bonaparte, i adoptowanej córki Napoleona). – Pracowałam nad dwiema sprawami dotyczącymi potencjalnej identyfikacji członków rodziny królewskiej: Ryszarda III i Kaspara Hausera. Za pierwszym razem potwierdziliśmy tożsamość króla, za drugim udowodniliśmy, że ktoś nie jest księciem – mówi prof. King. – W obu przypadkach były to tajemnice, które ciągnęły się przez wieki, i się cieszę, że nauka mogła pomóc je rozwikłać – dodaje. Niestety nadal nie wiemy, kim był Kaspar Hauser. Naukowcy ustalili tylko, że pochodził z zachodniej Eurazji. Nie umieli jednak powiedzieć niczego choćby o regionie, w którym się urodził. Źródła: Phys.org, iScience Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Napoleon Bonaparte miał na sobie ten kapelusz w szczególnym okresie życia. Pamiątkę sprzedano za fortunę
Napoleon Bonaparte nosił swoje kapelusze w charakterystyczny sposób. Miał ku temu pewne powody. Do dziś zachowało się 20 jego nakryć głowy. Ile są warte? Lepiej usiąść...
W tym artykule: Ile miał wzrostu Napoleon Bonaparte? Kapelusz Napoleona sprzedany za fortunę Jakie pamiątki zostawił po sobie Napoleon Bonaparte? Napoleon Bonaparte zapisał się na kartach historii jako jeden z najwybitniejszych dowódców wojskowych w Europie. Jego wojny i podboje na przełomie XVIII i XIX w. miały wpływ na politykę niemal całego Starego Kontynentu. Działania Napoleona wykraczały jednak jeszcze dalej. W końcu dotarł też do Egiptu. Zwycięstwo pod piramidami miało otworzyć mu drogę do podboju Indii, ale ten cel nigdy nie został zrealizowany. Mimo to 200 lat później mało kto śmie podważać znaczącą rolę Napoleona w historii Francji i Europy. Ile miał wzrostu Napoleon Bonaparte? Wokół słynnego dowódcy namnożyło się sporo niedopowiedzeń i legend. Wiele ciekawostek o Napoleonie Bonaparte jest jednak prawdziwych. Na przykład ta o jego kompleksie wzrostu. I cóż, trzeba przyznać, że cesarz rzeczywiście nie był za wysoki. Mierzył ok. 168 cm. Centymetrów dodawały mu charakterystyczne czarne kapelusze. Do dziś zachowało się 20 nakryć głowy z kolekcji Bonaparte. Łącznie miało być ich grubo ponad 100. Jeden z kapeluszy trafił niedawno aukcję i został sprzedany za niebotyczną, rekordową wręcz kwotę. Mowa o dwurożnym kapeluszu z czarnego filcu, który to Napoleon nosił podczas panowania jako cesarz Francji. Historia zatoczyła koło. Pamiątka po dowódcy została sprzedana za 1,932 mln euro na licytacji właśnie w Paryżu. Co ciekawe, pierwotna cena oscylowała w granicach 600–800 tys. euro. Kapelusz Napoleona sprzedany za fortunę To nowy rekord. W 2014 r. inny kapelusz Napoleona został sprzedany za„ jedyne” 1,884 mln euro. Skąd takie podbicie ceny? Według ekspertów może to być związane z premierą głośno zapowiadanego filmu biograficznego o Napoleonie z Joaquinem Phoenixem w roli głównej. Produkcję wyreżyserował Ridley Scott. Aby na polu bitwy nie pomylono go z nikim innym, Napoleon Bonaparte nosił kapelusze po swojemu. W przeciwieństwie do oficerów, którzy zakładali je pod kątem prostym do ramion, ona przekrzywiał boki równolegle do reszty ciała. Styl ten określano jako „en bataille”. Skąd wiadomo, że akurat ten kapelusz miał na sobie Napoleon i to właśnie za czasów panowania we Francji? Cytowany przez „Guardiana” Pierre Osenat z domu aukcyjnego Drouot tłumaczy, że charakterystyczne nakrycie głowy można rozpoznać po „kokardzie”. Napoleon podobno sam dodał do kapelusza kolorową wstążkę w 1815 r., kiedy podróżował przez Morze Śródziemne do Antibes ze swojego wygnania na Elbie. Czy Napoleon spędził noc w piramidzie Cheopsa? O tym doświadczeniu nie chciał ponoć rozmawiać Po spędzeniu nocy w komorach piramidy Cheopsa w Egipcie Napoleon był blady i roztrzęsiony. O swoim doświadczeniu nie chciał z nikim nigdy rozmawiać. Tajemnicę miał zdradzić na łożu śmie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/czy-napoleon-spedzil-noc-w-piramidzie-cheopsa-o-tym-doswiadczeniu-nie-chcial-ponoc-rozmawiac-5a7a85f.png" width="938" height="492" alt="Czy Napoleon spędził noc w piramidzie Cheopsa? O tym doświadczeniu nie chciał ponoć rozmawiać" title="Czy Napoleon spędził noc w piramidzie Cheopsa? O tym doświadczeniu nie chciał ponoć rozmawiać" /> Jakie pamiątki zostawił po sobie Napoleon Bonaparte? Większość zachowanych napoleońskich kapeluszy znajduje się w muzeach. Tylko kilka z nich trafiło do prywatnych do kolekcji. Kapelusz wylicytowany za rekordową kwotę zachwyca świetnym stanem właśnie dlatego, że przez cały XIX wiek pozostawał w posiadaniu tej samej rodziny – potomków kwatermistrza Jeana-Louisa Noisieza. Był on pracownikiem w pałacu Napoleona. Na tej samej aukcji wystawiono też koszulę nocną, w której Napoleon spał na wyspie Św. Heleny, gdzie zmarł w 1821 r.; srebrny talerz obiadowy skradziony z jego powozu po klęsce pod Waterloo w 1815 r.; oraz mahoniową kosmetyczkę zawierającą dobrze zachowaną srebrną szczoteczkę do zębów, sprzęt do golenia, nożyczki i inne przedmioty codziennego użytku. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Czy Napoleon spędził noc w piramidzie Cheopsa? O tym doświadczeniu nie chciał ponoć rozmawiać
Po spędzeniu nocy w komorach piramidy Cheopsa w Egipcie Napoleon był blady i roztrzęsiony. O swoim doświadczeniu nie chciał z nikim nigdy rozmawiać. Tajemnicę miał zdradzić na łożu śmierci. Taka krąży legenda. A jaka jest prawda?
W tym artykule: Napoleon w Wielkiej Piramidzie Fakty o pobycie Bonapartego w Gizie Zasługi Napoleona dla egiptologii Cesarz Francuzów, Napoleon Bonaparte (1769–1821) uznawany jest za jednego z najwybitniejszych dowódców wojskowych w dziejach. A także za jedną z najważniejszych postaci w historii świata. Do kin trafia właśnie nowa amerykańska superprodukcja w reżyserii Ridleya Scotta, która opowiada historię Napoleona. W jednym z trailerów uwagę zwracają kadry z Płaskowyżu Giza, gdzie znajdują się egipskie piramidy. View oEmbed on the source website Napoleon w Wielkiej Piramidzie Nie jest jeszcze jasne, czy w najnowszym filmie Napoleon wchodzi do piramidy, bo pokazano tylko kilka kadrów. Jednak krąży legenda, że „mały kapral” miał w piramidzie Cheopsa spędzić noc. To doświadczenie miało odmienić jego życie. Pytany o to, co się stało, nie chciał nic powiedzieć. Na łożu śmierci, zapytany o to, co tam zaszło, rzekł: „Nie ma sensu. I tak mi nikt nie uwierzy”. Legenda o pobycie Bonapartego w grobowcu Cheopsa jest żywa do dziś. Motyw ten wykorzystano w powieściach, na przykład w „Nieśmiertelnej piramidzie”. Jej autor, Javier Sierra w epilogu i we wstępie sugeruje, że chociaż powieść jest wytworem wyobraźni, to jednak Napoleon faktycznie spędził noc w piramidzie. A co wiemy tak naprawdę o Napoleonie i jego wizycie wśród piramid? Fakty o pobycie Bonapartego w Gizie Nie mamy żadnych wiarygodnych źródeł potwierdzających nocleg Napoleona w Wielkiej Piramidzie. W biografii Bonapartego jego osobisty sekretarz, Louis Antoine Fauvelet de Bourrienne napisał, że cesarz nigdy nawet nie wszedł do niej, nie mówiąc o noclegu w komorach. Napoleon był jednak bardzo zainteresowany dziedzictwem archeologicznym Egiptu. Piramida Cheopsa go intrygowała. Dlatego wysłał kilka osób do piramidy Cheopsa. Następnie opisały one cesarzowi swoje wrażenia. Bonaparte nie wspomniał ani słowem na łożu śmierci o wizycie w piramidzie. Co prawda w zależności źródła zachowało się kilka wersji ostatnich słów Bonapartego. Jednak żadna nie dotyczyła piramid ani nawet Egiptu. W internecie krąży opowieść o paranormalnych przeżyciach Napoleona w grobowcu faraona, ale trudno jest wskazać, kiedy po raz pierwszy się ona pojawiła. Być może już w XIX wieku, kiedy nastąpiło zjawisko egiptomanii. Było ono podsycane niestworzonymi historiami, generującymi jeszcze większe zainteresowanie wszechpotężnymi faraonami i przerażającymi mumiami. Zasługi Napoleona dla egiptologii Napoleon wkroczył do Egiptu w 1798 roku. Rozgromił Mameluków w czasie Bitwy pod Piramidami. Nigdy jednak nie udało się Francuzom przejąć władzy nad całym Egiptem. Wyprawa była militarnym niepowodzeniem, mimo początkowych zwycięstw. Bonaparte pozostawił swoich żołnierzy na pastwę losu w 1799 roku. Wrócił do Europy i zajął się jej podbojem. Francuzi wycofali się z Egiptu ostatecznie w 1801 roku. Uważa się, że wyprawa Napoleona do Egiptu przyczyniła się do powstania nowej nauki: egiptologii. Wraz z kilkudziesięciotysięczną armią cesarz zabrał na pokład statków również 167 naukowców: astronomów, matematyków, inżynierów, rysowników czy biologów. W czasie tej wyprawy odkryto na przykład Kamień z Rosetty, który posłużył do odszyfrowania hieroglifów. Trafił jednak w ręce Brytyjczyków i obecnie znajduje się w Muzeum Brytyjskim w Londynie. Naukowcy towarzyszący Napoleonowi zjechali Egipt wzdłuż i wszerz. Opisali kraj w „Description de l'Égypte”. Dzieło składające się z 12 tomów wydano w 1809–1822. Mimo że fragmenty dotyczące archeologii nie są zbyt obszerne, to wzbudziły wielkie zainteresowanie. W XIX wieku do Egiptu przyjechało mnóstwo turystów, chcących zobaczyć cuda świata starożytnego. Źródła: Bret P., Egipt w czasach Napoleona, Poznań 2002 Zdziebłowski S., Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności, Poznań 2023. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mały wielki przywódca, który panicznie bał się kotów. Oto zaskakujące ciekawostki o Napoleonie Bonaparte
Cesarz, mąż stanu i wielki strateg. Mimo że po dziś dzień wzbudza mieszane uczucia wśród historyków, Napoleon Bonaparte odegrał kluczową rolę w budowaniu francuskiej potęgi na arenie międzynarodowej. Sprawdź, co warto wiedzieć o tym wybitnym przywódcy.
W tym artykule: Ciekawostki z życia Napoleona Bonaparte Czego bał się Napoleon Bonaparte? Ciekawostki o Napoleonie Bonaparte Choć dla jednych był prawdziwym geniuszem, a dla innych symbolem tyranii, na zawsze zapisał się na kartach historii. Napoleon Bonaparte, bo o nim mowa, zasłynął jako jeden z najwybitniejszych europejskich dowódców wojskowych. Jego strategia zatrzymała wojska austriackie i rosyjskie w słynnej bitwie pod Austerlitz – i to mimo mniej liczebnej armii. Nie dali mu rady także Prusowie. Bonaparte odegrał szczególną rolę również w historii Polski. To w nim nasi rodacy pokładali największe nadzieje na odzyskanie niepodległości na początku XIX wieku. Światełkiem w tunelu było utworzenie Legionów Polskich we Włoszech oraz Księstwa Warszawskiego w 1807 roku. O tym, jak ważną był postacią dla Polaków w tamtym okresie, niech świadczy druga zwrotka „Mazurka Dąbrowskiego”, która po dziś dzień brzmi: „Dał nam przykład Bonaparte jak zwyciężać mamy”. W ramach ciekawostki dodajmy, że kilka lat temu zrodził się pomysł, by cesarza Francuzów w polskim hymnie zastąpi Jan III Sobieski, który zatrzymał Turków pod Wiedniem w 1683 r. Życiorys najsłynniejszego francuskiego przywódcy po dziś dzień skrywa wiele tajemnic. Jak rodziła się jego legenda? Poznaj ciekawostki o Napoleonie Bonaparte już teraz. Ciekawostki z życia Napoleona Bonaparte Napoleon Bonaparte przyszedł na świat 15 sierpnia 1769 roku w Ajaccio na Korsyce. Pochodził ze szlacheckiej rodziny o włoskich korzeniach. Urodził się jako syn Carla Marii Buonapartego, włoskiego prawnika oraz Letycji Buonaparte, z domu Ramolino. Miał aż siedmioro rodzeństwa – trzy siostry i czterech braci. Starszy Józef i młodszy Ludwik, podobnie jak Napoleon, zasiadali na tronie – odpowiednio w Hiszpanii i Holandii. Bonaparte uczęszczał do szkoły wojskowej i jednym z pięćdziesięciu królewskich stypendystów. Uchodził za osobę spokojną i introwertyczną – zamiast spędzania czasu w towarzystwie kolegów, wybierał książki. Pierwszą żoną cesarza była Józefina de Beauharnais, z którą rozwiódł się w 1809 roku z powodu braku potomstwa. Później Bonaparte związał się z Marią Ludwiką, córką Franciszka II Habsburga. Owocem tego związku był syn Napoleon II Bonaparte. Francuski cesarz miał także dzieci z nieprawego łoża – jednym z nich był Aleksander Florian Józef, syn polskiej szlachcianki Marii Walewskiej. Napoleon pierwotnie nosił nazwisko Buonaparte – jednak tuż po ślubie z cesarzową Józefiną zmienił na bardziej francuskobrzmiące Bonaparte. „Sto dni Napoleona” to okres od 1 marca do 22 czerwca 1815 roku, gdy Bonaparte uciekł z Elby i ponownie przejął władzę nad Sekwaną. Schyłkiem jego rządów była porażka w bitwie pod Waterloo. Bonaparte zmarł 5 maja 1821 roku na Wyspie Świętej Heleny, gdzie został zesłany sześć lat wcześniej. W 2007 r. ustalono, że przyczyną śmierci Napoleona był rak żołądka, a nie jak wcześniej sądzono otrucie arszenikiem. Jak wyborcy zaskakiwali polityków? Oto najsłynniejsi politycy, którzy stali się ofiarą nietrafionych sondażów i prognoz Sondaże okazują się mylące? Wyniki się nie sprawdzają? To nic nowego. Wyborcy nie raz zaskoczyli kandydatów głosując zupełnie odwrotnie niż przewidywano. Czego bał się Napoleon Bonaparte? Napoleon Bonaparte uchodził za odważnego, wzbudzającego strach i respekt przywódcę. Niewiele osób jednak wie, że francuski mąż stanu panicznie bał się kotów. Do jednej z mało przyjemnych dla wodza sytuacji doszło podczas bitwy pod Wagram (1809 r.), gdy do jego namiotu wkradł się bezpański futrzak. Przerażony wówczas Bonaparte miał krzyczeć i wołać swoich żołnierzy o pomoc w schwytaniu nieproszonego gościa. Fobia była na tyle duża, że wystarczyło jedynie wspomnieć o kotach w towarzystwie cesarza, by ten zaczął panikować. Co ciekawe, z ailurofobią, czyli lękiem przed kotami, zmagało się też wielu innych przywódców i dyktatorów. Cierpieli na nią m.in. Aleksander Wielki, Juliusz Cezar, Czyngis-chan, Benito Mussolini, a nawet Adolf Hitler. Więcej o kotach i innych pupilach przeczytasz w najnowszym wydaniu „National Geographic Polska” poświęconemu inteligencji zwierząt. Grudniowy numer magazynu możesz nabyć bez wychodzenia z domu za pośrednictwem strony kultowy.pl: Oto najstarsza kotka na świecie. Kocia rekordzistka swoim wiekiem przebiła najstarszą żyjącą osobę, która ma 118 lat Ile lat ma najstarsza kotka na świecie? Jeśli pod uwagę weźmiemy „ludzki” wiek, to kocia seniorka już dawno zostawiła w tyle 118-letnią Francuzkę Lucile Randon, czyli najstarszą aktual... Ciekawostki o Napoleonie Bonaparte Jaki był znak rozpoznawczy Napoleona Bonaparte? Ile miał wzrostu? O której obiekcie marzył, by go zobaczyć? Odpowiedzi na te i wiele więcej pytań poniżej. Jednym z największych kompleksów Napoleona Bonaparte był jego wzrost – przywódca mierzył ok. 168 cm. Przez wielu nazywany był Małym Kapralem (fr. Le Petit Caporal). Na podstawie przeanalizowanych przez naukowców notatek i listów Napoleona stwierdzono, że jego IQ wynosiło najprawdopodobniej 150. Tyle samo, co iloraz inteligencji Mozarta. Wielkim marzeniem Napoleona było odwiedzenie Piramidy Cheopsa. Udało się to podczas wyprawy do Egiptu w sierpniu 1799 roku. We wnętrzu Wielkiej Piramidy władca spędził ponad siedem godzin. Wybiegł z niej kompletnie przerażony, na pytanie bliskich współpracowników, co się stało, odparł jedynie: – Nawet gdybym wam powiedział, i tak byście mi nie uwierzyli. Znakiem rozpoznawczym Napoleona Bonaparte był bikorn, czyli dwurogi kapelusz. Cesarz Francuzów nosił go już od 10. roku życia. Bonaparte mało sypiał – dzień rozpoczynał przeważnie o godz. 5:00, a kończył koło północy. W czasie bitew potrafił odbywać krótkie, 15-minutowe drzemki. Napoleon nie zawsze poruszał się w towarzystwie swoich żołnierzy. Gdy chciał pobyć sam, zakładał cylinder na głowę, aby nie zostać rozpoznanym, i spacerował ulicami Paryża. Na zlecenie Napoleona Bonaparte w Paryżu wzniesiono Łuk Triumfalny, symbolizujący wygraną pod Austerlitz. Do dziś Arc du Carrousel jest jednym z najważniejszych symboli francuskiej stolicy. Bonaparte była autorem miłosnej noweli „Clisson i Eugenia”, opowiadającej historię młodego francuskiego oficera, który z miłości do ukochanej porzuca mundur. Napoleon nawiązał w ten sposób do swoich doświadczeń, a konkretnie romansu z późniejszą żoną króla Szwecji Karola XIV Jana – Eugénie Bernardine Clary. 5 maja 2011 roku – w 190. rocznicę śmierci cesarza Francuzów – na placu Powstańców Warszawy odsłonięto 4,5-metrowy pomnik Napoleona Bonaparte. Fascynujesz się francuską kulturą i historią? Jeśli tak, to z pewnością zainteresują cię także mało znane ciekawostki o Francji. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Niemożliwe? Sprawdzimy Wydawało się to niemożliwe. A jednak pewnego dnia grupa śmiałków postanowiła związać się liną konopną i zdobyć szczyt Mont Blanc. Tak powstała nowa dziedzina sportu, czyli wspinaczka, dzięki której dowiedzieliśmy się więcej o świecie i o człowieku. Alpy, Andy, Himalaje. Zdobycie pierwszego ośmiotysięcznika w 1954 r. było uważane za granicę ludzkich możliwości. Ale przecież w naturze człowieka jest przesuwać granice – pierwsza wspinaczka solo, nową drogą, pierwsze zdobycie wierzchołka zimą. Dziś wydaje się, że wyzwań eksploracyjnych zostało niewiele. A jednak pojawił się ktoś taki jak Jędrek Bargiel. Ma 28 lat, jest skialpinistą, wspina się samotnie. Szczyt Broad Peak (8051 m) osiągnął w rekordowym czasie 11 godzin i jako pierwszy człowiek na świecie zjechał z jego wierzchołka na nartach. W sumie ma na koncie trzy ośmiotysięczniki, każdy zdobyty w świetnym stylu, oraz rekord w biegu na Elbrus. Zadziwia ponadprzeciętną szybkością i wytrzymałością. I wychodzi poza schematy. Za tę inność w podejściu do himalaizmu kapituła Travelerów, najbardziej prestiżowych nagród podróżniczych w Polsce, postanowiła uhonorować go tytułem Człowieka Roku 2015. Przez ostatnie 10 lat wyróżniliśmy w tym konkursie takie osobistości jak: Elżbieta Dzikowska, Marek Kamiński, Krzysztof Wielicki, prof. Aleksander Wolszczan czy Janina Ochojska. Doceniamy tych, którzy się wspinają, żeglują, tworzą inicjatywy społeczne, ale też w zaciszu laboratoriów pracują nad nowymi projektami naukowymi. Tych, których napędza myśl, jak sięgnąć dalej, głębiej, zrobić coś lepiej. Choć kiedyś wydawało się to niemożliwe.
28 - Jędrek Bargiel: Człowiek Roku NG Jeśli zjeżdżanie na deskach ze szczytów ośmiotysięczników nie jest szaleństwem, to co nim jest? Tekst: Julia Lachowicz Zdjęcia: Marcin Kin 42 - Indianie Amazonii Choć może trudno w to uwierzyć, w deszczowym lesie żyją jeszcze tzw. plemiona bez kontaktu. Tekst: Emma Marris Zdjęcia: Charlie Hamilton James 66 - Haiti od katastrofy do katastrofy Kraj uchodzi za skazany na łaskę możnych. Ale młodzi mieszkańcy chcą widzieć go inaczej. Tekst: Alexandra Fuller Zdjęcia: uczniowie FotoKonbitu 86 - Oko natury Mimo że ewolucja jest ślepa, swoje dzieła potrafiła wyposażyć w doskonały wzrok. Tekst: Ed Yong Zdjęcia: David Liittschwager 122 - Filipiny okiem fotografa Próba pokazania życia społecznego przez pryzmat obrazków klatki schodowej to dobry koncept? Zobaczcie sami. Tekst i zdjęcia: Mariusz Janiszewski
Śmierdzące z natury. Przewodnik po serach świata
Śmierdzący biskup, epoisses, którego nie można przewozić w autobusie, czy normandzki camembert pachnący jak skarpety po tygodniowym trekkingu. Przygotowaliśmy przewodnik po najbardziej cuchnących serach świata.
Oczywiście prym wśród nich wiodą sery francuskie, potem są brytyjskie i potem długo, długo nic. O ich aromacie decydują bakterie, pleśń, składniki kąpieli wodnej, w której są zanurzane. Naturalnie zapach to, jak wiemy, kwestia gustu - coś co dla jednych jest odrażające innych przyciąga niczym najmocniejszy afrodyzjak. Fot. Shutterstock Roquefort - jeden z najbardziej rozchwytywanych i najstarszych serów świata. Narodził się w małej wiosce Roquefort w południowej Francji. Produkowany z mleka owczego dojrzewał w tamtejszych grotach. Zwany jest serem królów i papieży, bo objadali się nim bez umiaru. Pełnię smaku osiąga po 5 miesiącach, jednak obecnie wielu odstrasza nie tyle jego zapach co charakterystyczny niebieskawy nalot - szlachetna pleśń, która decyduje o niepowtarzalnym smaku roqueforta. Fot. Shutterstock Normandzki Camembert - francuski numer jeden, pachnie jak skarpety po tygodniowym trekkingu. Ale jego fanów to bynajmniej nie zniechęca. Zachwyca ich bowiem aksamitna tekstura tego sera robionego z niepasteryzowanego krowiego mleka. Dojrzewa trzy tygodnie i je się go łyżką. Fot. Shutterstock Munster - kolejny francuski specjał rodem z Alzacji, produkowany już w średniowieczu z krowiego mleka w opactwach w Wogezach. Z powodu nieznośnego zapachu zwany też Potworem. Dojrzewa w wilgotnych piwnicach przez około 3 miesiące. Idealny dodatek do piwa. Fot. Shutterstock Epoisses - delektował się nim sam Napoleon Bonaparte. Podobno nie ma na świecie nic bardziej śmierdzącego, dlatego nie można go przewozić w publicznych środkach transportu we Francji. Ten krowi ser ma kremową, ciągliwą konsystencję, której nabiera po 6 tygodniach. fot. materiały prasowe Brie de Meaux, nazwany na cześć miasta, gdzie się narodził. Podobno ostatnim życzeniem umierającego Ludwik XIV było zjedzenie właśnie kawałka tego sera. Wytwarzany z krowiego mleka został przez ministra Talleyranda nazwany królem serów. Ma swoich wiernych fanów zachwycających się jego słodkawym, kremowym smakiem, który idealnie współgra z szampanem. fot. materiały prasowe Limburger, ser limburski, narodził się gdzieś na granicy Niemiec, Belgii i Holandii, prawdopodobnie obok miasta Liege. Produkuje się go z pasteryzowanego krowiego mleka. Ma kolor od białego do brązowego, mazistą konsystencję i jest pikantny w smaku. Gdy dojrzeje podobno pachnie, jak obora. To jeden z tych serów, które kochamy nienawidzić. Fot. materiały prasowe Śmierdzący biskup, czyli ser z wysp brytyjskich. Wymyślili go Cystersi, którzy wyrabiali go z pasteryzowanego mleka krów z Gloucestershire. W trakcie dojrzewania, co cztery tygodnie ser jest płukany w soku z gruszek, który ma taką samą nazwę, jej prawdopodobnie zawdzięcza ów niepowtarzalny aromat. fot. Shutterstock Blue Stilton - król brytyjskich serów, ma różną konsystencję w zależności od stopnia dojrzałości, tak samo rozwija się też jego zapach. Jednak zasada przy wyborze ser jest prosta im bardziej cuchnie tym jest lepszy. A dojrzewa nawet 12 miesięcy. Fot. Shutterstock Taleggio, pierwszy włoski ser na liście, narodził się w X wieku i jest produkowany późną jesienią i zimą z pasteryzowanego mleka krowiego. Idealnie pasuje do salaty np. rukoli i orzechów. Dojrzewa na drewnianych deskach.
Po trzęsieniu ziemi, jakie nawiedziło na początku roku Haiti, prasa zachodnia codziennie poświęca jeden lub dwa teksty bieżącej sytuacji, jaka panuje na wyspie. Horror, tragedia, nieszczęście to były słowa, pojawiające się najczęściej w tytułach artykułów. Ocaleni, tysiące ofiar, kolejne trzęsienia – to wiadomości z późniejszych dni. Obecnie najczęściej wytłuszczane słowa to przemyt dzieci, szabrownicy, bezprawie i zarzut, że Zachód ponosi historyczną odpowiedzialność za nędzę tego kraju.
Co tak naprawdę wiemy o Haiti? Wstyd się przyznać, ale niewiele. Większość ludzi uważa, że to słoneczna, zielona wyspa położona gdzieś w okolicach Kuby i Dominikany. Biedna, ale jakże piękna. A jaka jest jej historia? Czarna. W kilka lat po tym, jak Krzysztof Kolumb postawił swoja stopę na wyspie, większość pierwotnych mieszkańców Haiti była martwa lub znajdowała się w niewoli. Podczas francuskiej dominacji, doszło tu do pierwszych wojen kolonialnych, w których udział brali niestety również Polacy. Za czasów Napoleona na Haiti wysłana została ekspedycja z udziałem Legionów Polskich. Na początku XVIII w. Haiti było francuską kolonią, ostro konkurującą z koloniami amerykańskimi o tytuł najcenniejszej europejskiej posiadłości na półkuli zachodniej. Na czym Francuzi opierali swój sukces? Na bezdusznym wykorzystywaniu afrykańskich niewolników, którzy dla arystokratycznych plantatorów produkowali na wyspie prawie połowę światowej ilości kawy i cukru. Niewolnicy traktowani byli jak tania siła robocza, którą bez zbędnych ceregieli można było zapracowywać na śmierć. Francuskie metody zmuszania czarnej ludności Haiti do posłuszeństwa były bezduszne, okrutne i krwawe, a władza oparta na wszechobecnym strachu i tyranii. W latach 80. XVIII w. doszło jednak na Haiti do powstania, w wyniku którego zabito wielu białych plantatorów. Władzę nad wyspą przejęli rebelianci, na czele których stał niewolnik – samouk, Toussaint L’Ouverture. Mimo, że bestialstwo, jakiego dopuściły się podczas konfliktu obie strony było ogromne, to czarnym niewolnikom udało się uzyskać poparcie amerykańskiej Partii Federalistycznej, a przede wszystkim, urodzonego na Karaibach, Alexandra Hamiltona – pierwszego sekretarza skarbu USA. Zdecydowanym przeciwnikiem utworzenia republiki złożonej z wyzwolonych afrykańskich niewolników był natomiast Thomas Jefferson, który po dojściu do władzy, pozwolił Napoleonowi na podbój Haiti. Bonaparte chciał nie tylko odzyskać wyspę, ale również poszerzyć strefę francuskich wpływów o Nowy Orlean i tereny leżące na zachód od Missisipi. Walki były krwawe. W 1802 r. L’Ouverture, zepchnięty w góry bez możliwości manewru, zgodził się na podpisanie rozejmu, połączonego z obietnicą zakazu niewolnictwa. Napoleon złamał jednak umowę, a przywódcę rebelii odesłał w łańcuchach do Europy. Śmierć Toussainta rozwścieczyła jego generałów, którzy mimo znacznej przewagi wojsk francuskich przeszli do ponownego ataku. W obliczu chorób tropikalnych i zaciekłości wroga Napoleon musiał podjąć decyzję o odwrocie, a także sprzedaży Nowego Orleanu i Luizjany Jeffersonowi. W 1804 r. do władzy na Haiti doszedł Jean-Jacques Dessalines, który wydał rozkaz zabicia pozostałych na wyspie białych Francuzów. Decyzja ta zdecydowanie nie podobała się Jeffersonowi, który nałożył surowe embarga na wyspę. W 1806 roku Dessaliner został zamordowany, a spirala przemocy politycznej, która do dnia dzisiejszego prześladuje Haiti, nabrała rozpędu. Czy wiesz, że: • w 2008 roku Haiti nawiedziły cztery tropikalne burze i huragany, w wyniku których zginęło 800 osób; • w 2002, 2003, 2006 i 2007 roku wyspę spustoszyły powodzie; • od 2001 roku Haiti nawiedziło 15 katastrof; • rządzący Haiti klan Duvalierów zniszczył społeczeństwo obywatelskie; • rozwijający się na wyspie kult wudu ukształtował uległy stosunek mieszkańców do władzy; • na Haiti trafiali niewolnicy z różnych regionów Afryki i dlatego ich obecna kultura jest niespójna, a poszczególne grupy etniczne nie potrafią ze sobą współpracować; • w latach 20. XIX w. Thomas Jefferson przedstawił plan, polegający na odbieraniu dzieci czarnym niewolnikom i wysyłaniu ich na Haiti. W ten sposób wyspa miała się stać miejscem zamieszkania czarnych a USA białych ludzi. Tekst: Agnieszka Budo
Czekając kiedyś na spóźniający się autobus, zobaczyłam przez szybę agencji turystycznej plakat-reklamę korsykańskiej kolejki, będącej rzekomo najbardziej malowniczą w Europie. Postanowiłam sprawdzić to osobiście. Zrozumieją mnie miłośnicy żelaznych dróg, dla których Orient Express czy Blue Train to magiczne wezwanie.
Podróż statkiem z włoskiego Livorno do Bastii na Korsyce zajmuje sześć godzin. Stałam na pokładzie i patrząc na wodę, zastanawiałam się, co wiem o tej wyspie. Urodził się tam Napoleon (któż tego nie pamięta ze szkoły?). Wielokrotnie słyszałam, że Korsyka – aczkolwiek francuska – jest bardziej włoska niż włoska Sardynia. Zachwyty nad jej urodą nie zrobiły jednak na mnie większego wrażenia – bo któraż z wysp na Morzu Śródziemnym nie jest piękna? Z rozmyślań wyrwał mnie niezwykły widok – w dali rysował się zielony kontur wyspy zanurzony w morskim błękicie. Korsyka to góry na morzu, najwyższy szczyt Monte Cinto (2 706 m), nierzadko nawet latem ubielony śniegiem, dzieli od lazurowej toni tylko 28 km. Pasmo górskie przecina ten skrawek lądu na dwie części. Na północy najważniejsza jest Bastia. Niegdyś była stolicą, ale począwszy od 1796 r., kiedy Korsyka weszła w skład Francji, zaczęła tracić swoją uprzywilejowaną pozycję. Piętnaście lat później Napoleon przeniósł stolicę do Ajaccio, miejsca swego urodzenia. Była to kara za tendencje niepodległościowe, które, nawiasem mówiąc, są żywe do dzisiaj. Każdy, kto wysiada w starym porcie w Bastii, już na pierwszy rzut oka zauważy wpływy włoskiej architektury. Nawet kolory budynków są te same: różne odcienie ochry. Nic dziwnego, dominacja Genui trwała tu ponad pięć wieków. Wędrując po malowniczych uliczkach, wyczuwa się też klimaty neapolitańskie. Najładniejszy jest plac Saint-Nicolas. Co ciekawe – to jeden z największych placów we Francji, prawdziwy salon z widokiem na morze, pełen palm i platanów, z mnóstwem uroczych kafejek, restauracji, barów. Niedaleko, przy ulicy Cesar Campinchi, mieszczą się butiki i sklepiki z pamiątkami. Najstarszą i najbardziej korsykańską jest dzielnica Terra Vecchia. Wiedzie do niej uliczka Napoleona. Zagląda tu mniej turystów, a życie toczy się normalnie. W wąskim zaułku dzieci o wysmaganych wiatrem buziach grają w piłkę, na placyku du Marche okoliczni wieśniacy sprzedają warzywa i owoce. W Bastii nie ma wielu hoteli, jednak bez problemu znajduję nocleg (jest dopiero koniec czerwca), ale latem lepiej zarezerwować miejsce dużo wcześniej. Wybieram hotel Bonaparte, bo leży niedaleko centralnego placu, gdzie można siedzieć do późna w jednej z licznych kawiarenek i zapatrzywszy się w morze, popijać lokalne wino Sciacarellu, pogryzając stellu, czyli kanapkę z kiełbasą z dzika i pikantnym serem. Menu mało romantyczne? Być może. Ale za to bardzo korsykańskie! I co najważniejsze – smaczne. Rankiem dziarsko pomaszerowałam na dworzec kolejowy znajdujący się przy placu Marechal Leclerc. Niewiele osób jechało do Ajaccio – część turystów wybiera kursujący na tej trasie autobus, ponieważ jest on o wiele szybszy. W moim przypadku przejażdżka pociągiem była głównym celem korsykańskiej wycieczki. Kupiłam tygodniowy karnet. Korsykanie są dumni ze swojej kolejki. W 1983 r., kiedy władze francuskie zdecydowały się zlikwidować całą sieć liczących obecnie 232 km żelaznych dróg (spory odcinek został zniszczony podczas II wojny światowej), odbyły się tu masowe protesty. Z broszury informacyjnej dostępnej na dworcu dowiedziałam się, że linia powstała pomiędzy 1880 i 1890 r. Jej budowa była w XIX w. prawdziwym wyzwaniem dla inżynierów – wykuto w skale 38 tuneli (najdłuższy ma 4 kilometry), 34 wiadukty i 12 mostów. Wsiadłam do wagonu. Czekała mnie czterogodzinna podróż – tyle czasu potrzebuje korsykańska wąskotorówka (rozstaw szyn wynosi tysiąc mm) na pokonanie 152 km. Ku mojej radości, mogłam otworzyć okno. W dali widziałam zatokę Biguglia – to tam poderwał się do ostatniego lotu Antoine de Saint-Exupéry, legendarny autor Małego księcia. Pociąg jechał wolno, zatrzymując się na wielu małych, malowniczych stacyjkach, jakby wyjętych z XIX-wiecznych powieści. Pierwszy większy dworzec to Ponte Leccia – tu krzyżują się linie kolejki, głównej do Ajaccio i bocznej do Calvi. W Corte poczułam, że wagoniki wspinają się pod górę. Odcinek drogi między Corte i Boccognano okazał się niezwykły. W pewnym momencie wydawało mi się, że pociąg zawisł w powietrzu – jakieś sto metrów pod nami wił się niczym wstążka na wietrze lśniący w słońcu potok. Pomiędzy Venaco i Vivario znajduje się żelazny most zaprojektowany przez Gustave’a Eiffela; rozpostarty nad przepaścią zrobił na mnie większe wrażenie niż nosząca jego imię paryska wieża. W Vizzavona czekała następna niespodzianka – niekończący się, czterokilometrowy tunel. Kolejka spadała w głęboką czeluść, na której końcu jaśniał niewielki punkt. Powiększał się z każdą minutą, aż wreszcie wyjechaliśmy na zewnątrz. Nic dziwnego, że pasażerowie czują się podczas tej podróży trochę jak na diabelskim kole – wąskie wagoniki na odcinku zaledwie 17 km, który dzieli Ponte Vecchio od Vizzavona, pokonują ok. 450 m różnicy wysokości. Do wielu miejscowości, przez które przejeżdżaliśmy, można dotrzeć tylko trinighellu – tak miejscowi nazywają kolejkę (pochodzi od słowa „trząść” i trzeba przyznać, że jest jak najbardziej zasłużona). Co ciekawe, szyny biegną tuż obok antycznych ścieżek, które przemierzano niegdyś pieszo lub na grzbiecie osiołka albo muła. W Vizzavona wsiadło kilka osób, m.in. rozmowna para z Mediolanu. Już na pierwszy rzut oka rozpoznałam w nich miłośników trekkingu. Wracali do domu po dziewięciu dniach wędrówki szlakiem GR 20, czyli słynnym Grande Randonnée 20. Liczy on 168 km, jest piękny, ale trudny, na jego pokonanie potrzeba 15 dni. Wyspa jest znana także z innych tras trekkingowych. Za najładniejszy spośród trzech szlaków biegnących równoleżnikowo od morza do morza uchodzi ten na północy. Wiedzie on z Moriani-Plage na wschodnim wybrzeżu do Cargese na zachodnim. Kolejka w nieco ponad dwie godziny pokonała niewielką odległość z Vizzavona do Ajaccio, ale za to ogromną różnicę wysokości – ponad tysiąc metrów! Jechaliśmy przez park narodowy (obszary chronione obejmują trzecią część wyspy), mijaliśmy szare i żółte wzgórza, widniejący w dali szczyt Monte d’Oro. Lasy iglaste powoli ustępowały miejsca liściastym. Po kilku minutach niezwykle emocjonująca i obfitująca w niezapomniane pejzaże podróż dobiegła końca. Wysiadłam w Ajaccio – grodzie Napoleona. To nie tylko stolica wyspy, ale i jej największe miasto. Główna ulica nosi nazwę – jakżeby inaczej – Cours Napoleon i wiedzie z dworca kolejowego na plac de Gaulle’a. Trochę krążyłam, żeby znaleźć niewielki i jak się miało okazać, nieco ekscentryczny hotel Marengo, przy ulicy o tej samej nazwie. Błądząc, dotarłam na plac Foch, gdzie odkryłam Le Petit Train – turystyczną kolejkę. Nie oparłam się, oczywiście, pokusie, żeby z jej okien obejrzeć miasto. Odwiedziłam też dom, w którym urodził się Napoleon (mieszkał tu do dziewiątego roku życia) stojący przy ulicy Saint-Charles. Ze zgromadzonych tam portretów patrzyli na mnie członkowie rodu Bonaparte, którymi najbardziej znany na świecie Korsykanin obsadził europejskie trony. Zaciekawiło mnie drzewo genealogiczne – do tablicy zostały przymocowane pukle pierwszych obciętych włosów Napoleona. Później pomaszerowałam do katedry Sainte-Marie, gdzie w 1771 r. przyszły cesarz został ochrzczony. Ku memu wielkiemu zdumieniu w bocznej nawie odkryłam piękny obraz Vierge au Sacré Cour pędzla Delacroix. Ajaccio słynie z dobrej kuchni oraz dużego wyboru restauracji i barów na każdą kieszeń i podniebienie. Kuchnia korsykańska, obok dań śródziemnomorskich, w których królują ryby i owoce morza, ma swoje specjały. Delektowałam się pstrągiem faszerowanym migdałami, mięsem kozim z rusztu i pierogami z nadzieniem z owczo-koziego sera brocciu (służy on także do przygotowywania doskonałego cytrynowego sernika fiadone oraz innych smacznych deserów). Polecam także tort kasztanowy. W niektórych austeriach na koniec obiadu goście dostają kostki cukru oraz butelkę mocnego likieru. Nasączony alkoholem cukier ssie się po obfitym posiłku, co zapewne poprawia trawienie. Na mojej mapce podróży Ajaccio było najbardziej na południe wysuniętym punktem. Stamtąd wyruszyłam na północ, do Porto. Dwugodzinna malownicza trasa może stać się prawdziwą udręką dla kogoś, kto cierpi na chorobę lokomocyjną – autobus na przemian zjeżdża i wspina się pod górę po nierównej drodze pełnej zakrętów. Za każdym z nich wyłaniają się kolejna skalista plaża, piaszczysta zatoka albo urocza osada. Porto widać z daleka – średniowieczna wieża na skalistym przyczółku z zatkniętą na szczycie flagą broni dostępu do miasta. Zimą ponoć nie ma tu żywej duszy, za to w środku lata panuje tłok nie do opisania. W Porto chciałam zobaczyć słynne Les Calanche – wyrastające z morza czterystumetrowe, czerwono-rdzawe skały. Niektóre mają fantastyczne kształty i właśnie od nich wzięły się nazwy, takie jak np. la testa del cane, czyli głowa psa. Powstałe w wyniku erozji Les Calanche najbardziej majestatycznie wyglądają wieczorem. Obejrzałam je z pokładu niewielkiego stateczku wypływającego z miejscowego portu.Następnego dnia czekała mnie kolejna morska eskapada – rankiem popłynęłam łódką do Reserve Naturelle de Scandola. Zajmuje on ponad 900 hektarów lądu i 10 km2 morza. Kiedyś żyły tu foki mniszki, ale wyginęły zanim obszar ten objęto ochroną. W programie czterogodzinnej wycieczki znalazła się wizyta w maleńkiej osadzie Girolata, najbardziej dostępnej od strony morza. Latem zawijają do niej luksusowe jachty. To prawdziwa perełka – zatoka z piaszczystą plażą, w tle granitowe skały i otoczona lazurem morza średniowieczna wieża na niewielkim wzniesieniu. Tego samego dnia opuściłam Porto i autobusem dojechałam do stolicy regionu Balagne – Calvi. Cieszy się ona sławą jednego z najładniejszych miast Korsyki. Jej mieszkańcy wierzą, że tu się urodził Krzysztof Kolumb. Można nawet obejrzeć ruiny jego rzekomego domu, ale niewielu historyków podziela ich zdanie. Tak czy inaczej, najbardziej reprezentacyjny plac nosi imię tego słynnego podróżnika i odkrywcy. Podczas wędrówek wąskimi uliczkami spotkałam kilku żołnierzy w białych kepi. Okazało się, że to członkowie legendarnej Legii Cudzoziemskiej mającej bazę obok lotniska. Skoro już jesteśmy przy temacie militarnym – gwardia papieska nie zawsze była szwajcarska, wcześniej tworzyli ją Korsykanie. Calvi zasługuje na dłuższy, kilkudniowy pobyt, tym bardziej że ma ono ładną plażę, do której można dotrzeć w kilka minut z położonego w centrum portu. Niestety, ja miałam do dyspozycji tylko dzień. Z miasteczka wyjechałam na pokładzie dwuwagonikowej kolejki Tramways de Balagne, która łączy Calvi z Île Rousse, czyli z „czerwoną wyspą”. (Wagoniki wyglądały na lata 50., bilet można było kupić u konduktora). W ciągu niecałej godziny kolejka zatrzymała się 12 razy. Aż dwanaście?! Ależ skąd – tylko dwanaście, ponieważ na pozostałych siedmiu stacjach nikt nie wsiadał ani nie wysiadał (ciuchcia staje na żądanie). Trasa biegnie wybrzeżem, szyny leżą wprost na piasku, dlatego kolejka służy głównie wakacjuszom. L’Île Rousse to typowa wioska turystyczna, która ponoć staje się coraz modniejsza. Nie ma co się dziwić – plaża z czerwonymi granitowymi skałami w tle jest naprawdę urocza. Z Île Rousse dojechałam pociągiem do Ponte Leccia i dalej do Bastii. Trasa kolejowa biegnąca równoleżnikowo, mimo że mniej urozmaicona niż ta wiodąca z północy na południe, była równie malownicza. Trinighellu sunął wolno i spóźnił się jakieś 20 minut, bo na torach pasły się krowy. Latem, kiedy słońce daje się mocno we znaki, w licznych tunelach często szukają schronienia dzikie kozy. Czekając na prom z Bastii do Livorno, żałowałam, że nie mogę zostać na Korsyce jeszcze kilku dni. Wybrałabym się na wycieczkę wokół Capo Corso, tzw. palca Korsyki (wyspa ma kształt zaciśniętej pięści z wyciągniętym palcem wskazującym). Leżąca tam maleńka wioska rybacka Barcaggio ma podobno najpiękniejszą plażę na wyspie. Niedawno dowiedziałam się, że na pokonanych przeze mnie trasach jeżdżą już nowoczesne wagoniki, z klimatyzacją. Jedynie Tramways de Balagne pozostał niezmieniony. Dobrze że udało mi się zdążyć przed zmianą korsykańskiego taboru – miałam okazję poczuć dawnej kolei czar. No to w drogę Powierzchnia: 8 680 km2; wyspa jest jednym z regionów administracyjnych Francji. Najlepszy czas to kwiecień, maj i czerwiec – kwitną dzikie kwiaty, słońce jest przyjazne i nie ma jeszcze tłumu turystów. Nie ma bezpośrednich lotów z Polski na Korsykę. LOT oferuje połączenia z przesiadką w Paryżu (lotnisko Orly) albo Nicei. Bilet z Warszawy do Bastii z przesiadką w Nicei kosztuje od 700 zł w styczniu do 2 000 zł w sezonie letnim (ceny w dwie strony). Najwięcej połączeń promowych z wyspą ma Nicea (Francja) oraz Savona i Livorno (Włochy). Stamtąd można dopłynąć do stolicy Korsyki – Ajaccio oraz do Bastii i Calvi. Cena biletu wraz z opłatami portowymi dla osoby dorosłej z Nicei do każdego z korsykańskich portów wynosi latem ok. 60 euro (ok. 40 euro poza sezonem). Przewóz auta w zależności od rozmiaru kosztuje od 40 do 100 euro. Rozkład rejsów najlepiej sprawdzić na stronie www.corsicaferries.com (tam można również kupić bilety on line). W wyjazdach tzw. pobytowych na Korsykę specjalizuje się biuro Interkors. W zależności od sezonu 4-os. domek w wiosce turystycznej kosztuje od 450 euro/tydzień w czerwcu do 910 euro/tydzień w okresie 2–23 sierpnia (www.interkors.com.pl). Kolej jest wygodnym środkiem lokomocji. Z północy na południe biegnie linia, która łączy Bastię z Ajaccio, podróż trwa 4 godz., w ciągu dnia są cztery kursy. Abonament tygodniowy uprawniający do nielimitowanego korzystania z żelaznych dróg kosztuje 48 euro. Dzieci do 4 lat podróżują gratis, do 12 roku płacą 50 proc. Są też zniżki dla studentów (do 27 lat), trzeba mieć ważną legitymację. Przewóz roweru kosztuje 12 euro. Rozkład na stronie www.ter-sncf.com/corse. Od lipca do połowy września kursuje więcej autobusów niż poza sezonem. Dworce autobusowe istnieją tylko w Bastii i Ajaccio, w pozostałych miastach są jedynie przystanki, które czasem dość trudno znaleźć. Bilety można kupić u kierowcy, cena ok. 13 euro za 100 km. Korsyka ma jedne z najładniejszych tras samochodowych w Europie, np. D81 z Calvi do Porto, D84 z Porto do Francardo. Drogi są jednak wąskie, kręte i strome, bardzo trudno, zwłaszcza latem, znaleźć miejsce parkingowe. Przy wynajęciu samochodu płaci się wysoką kaucję (kilkaset euro). Najtańsza agencja wynajmująca pojazdy: www.ada-en-corse.com. Hotel Bonaparte – w Bastii, dwójki 70 do 90 euro (www.hotel-bonaparte-bastia.com) Hotel Belvédere – w Calvi, we wrześniu dwójka 70 euro, w październiku 56 euro (www.calvi-location.fr/hotel-belvedere-calvi.htm). Hotel Marengo – w Ajaccio, otwarty od kwietnia do połowy lis-topada, dwójki z prysznicem kosztują od 55 do 59 euro Dwudaniowy obiad z deserem i winem w lokalu średniej kategorii trzeba zapłacić od 25 do 35 euro. Piwo kosztuje 2–4 euro, kawa 0,80–1,5 euro. Wyspa od 1768 r. należy do Francji – Republika Genui oddała ją za umorzenie długów. 15 sierpnia – w Ajaccio uroczyście świętuje się urodziny Napoleona (szczególnie malowniczy jest pokaz sztucznych ogni). 29 października – 2 listopada – Le Festiwal du Vent, czyli Festiwal Wiatru w Calvi: muzyka, teatr, wystawy, żeglarstwo (www.lefestivalduvent.com). www.corsicatravelguide.com
W XIX w. egipska wyprawa Napoleona przeciw Mamelukom fascynowała wyższe sfery. Każdy chciał mieć u siebie choć skrawek starożytności.
Tak zaczęły się piąć ku niebu współczesne piramidy. Nie wiadomo, ile ich powstało na terenie obecnej Polski. Do dziś otacza je aura mistycyzmu i tajemniczości. Wszak wszystkie, tak jak pierwowzory, są grobowcami. Prawdopodobnie jako pierwsi wystawili sobie piramidę w Rożnowie (ok. 10 km na północ od Kluczborka) von Ebenowie. Projektantem grobowca miał być sam Carl Gothard Langhans, twórca berlińskiej Bramy Brandenburskiej. Do 1932 r. w piramidzie pochowano 27 członków rodu, a jedno z dzieci leżało w tym niezwykłym mauzoleum we własnym białym wózeczku. W Rapie położonej w samym sercu Mazur 16-metrowa piramida wyrosła nieoczekiwanie na końcu leśnej ścieżki. Wygląda dość niesamowicie, trudno się zresztą dziwić, bo na wieczny spoczynek złożono w niej kilkanaście osób. Mazurska piramida powstała przed 1811 r. na planie kwadratu o 10-metrowych bokach. Zaprojektował ją najprawdopodobniej duński rzeźbiarz Barthel Thorvaldsen, twórca warszawskich pomników Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego. Zleceniodawcą był Fritz Wilhelm von Farenheid, właściciel okolicznych dóbr i miłośnik podróży, w tym kultury starożytnego Egiptu. Podobno fundator wybrał miejsce na budowę grobowca nieprzypadkowo. Tutaj mają się przecinać trzy silne linie promieniowania geomantycznego łączące pobliskie miejsca mocy – na jednym z nich powstał Wilczy Szaniec, tajna kwatera Adolfa Hitlera. Niemal ćwierć wieku po grobowcu Fahrenheidów wzniesiono kolejną piramidę, tym razem pod Wągrowcem (40 km na pn.-zach. od Gniezna). Zaprojektował ją rotmistrz Franciszek Łakiński – podobnie jak Fahrenheid urzeczony Egiptem. Wkrótce nieco mniejsza piramida stanęła w pobliżu Wrocławia. W latach 1865-87 zbudowała ją rodzina zu Limburg-Stirum, właściciele ogromnego majątku w Piotrowicach. Padł on łupem wandali oraz poszukiwaczy skarbów, których kusiły krążące w okolicy legendy o templariuszach. W 2004 r. zdewastowaną mogiłę uporządkowali w czynie społecznym mieszkańcy Piotrowic, przy okazji zakładając kraty i obsadzając ją bluszczem. Najmłodszy z grobowców-piramid w Polsce wznosi się w Międzybrodziu (około 5 km na północ od Sanoka). W 1936 r. pochowano w nim profesora Włodzimierza Kulczyckiego, sławnego kolekcjonera wschodnich kobierców, a kilkadziesiąt lat później (w 1974 r.) jego syna, etnografa Jerzego Kulczyckiego. Proporcje tej budowli są bardzo podobne do tych w słynnej Piramidzie Cheopsa w Gizie. No to w drogę – Rapa Wszystkie grobowce-piramidy można oglądać bezpłatnie. Na dłużej warto zatrzymać się koło Rapy (ok. 20 km na zachód od Gołdapi). Ośrodek Wypoczynkowy Leśny Zakątek w Gołdapi, ul. Wczasowa 9. Cena 110 zł za dwójkę. Więcej noclegów do wyboru: www.goldap.pl