Będziemy mieli kolejnego noblistę. Amerykański naukowiec dostanie polskie obywatelstwo
Profesor Victor Ambros, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny z 2024 roku, stara się o polskie obywatelstwo. Naukowiec mówi o hołdzie dla swoich przodków i chęci wzmocnienia pozycji Polski w świecie. W Warszawie wygłaszał wykład oraz spotkał się z młodzieżą oraz premierem Donaldem Tuskiem.
Prof. Victor Ambros jest wybitnym amerykańskim biologiem molekularnym, ma też polskie korzenie. Aby do nich wrócić, zdecydował się na formalne wytąpienie o polskie obywatelstwo. Poza tym chce też zaangażować się w działania wzmacniające polską naukę i pozycję Polski w świecie. Kim jest Victor Ambros? Urodził się 1 grudnia 1953 roku w Hanover, w stanie New Hampshire (USA). Jego ojciec, Longin Ambros, był Polakiem, urodzonym w Dorgiszkach, w dawnym województwie wileńskim. Dziś to terytorium Białorusi. W czasie drugiej wojny światowej został deportowany do III Rzeszy i pracował jako robotnik przymusowy. Ambros zaczynał karierę akademicką na Uniwersytecie Harvarda, by następnie przenieść się do Dartmouth College. Od 2008 roku związany jest z University of Massachusetts Medical School, gdzie zajmuje stanowisko Silverman Professor of Natural Sciences oraz współdyrektora RNA Therapeutic Institute. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Osobisty gest wobec rodziny Wątek przywrócenia obywatelstwa ma dla Ambrosa wymiar prywatny: podkreśla, że traktuje to jako sposób uhonorowania ojca, ciotki i całej rodziny. – Moim jedynym łącznikiem z Polską był ojciec: to on pochodził z Polski. Trzeba jednak pamiętać o realiach tamtych czasów: były to lata 50-te XX wieku i nie wszyscy dziś zdają sobie sprawę, że w Stanach Zjednoczonych wielu imigrantów nie przekazywało swojego języka dzieciom [...]. Ożenił się z Amerykanką i zamieszkał w Vermont, w miejscu, gdzie nie było żadnej polskiej społeczności. Z jakiegoś powodu doszedł do przekonania, że nie powinien mówić po polsku do swoich dzieci, a była to jedyna okazja, by ten język nam przekazać – powiedział naukowiec w wywiadzie dla PAP. Plan dla polskiej nauki Victor Ambros chce także współpracować z polskim środowiskiem naukowym i ściągać do Polski najzdolniejszych młodych naukowców. Po rozmowie z premierem podkreślano, że rząd wyraża gotowość do wsparcia tej inicjatywy. Ambros chce wykorzystać rozgłos po otrzymaniu Nagrody Nobla i wzmocnić atrakcyjność Polski jako miejsca do pracy badawczej. Nagroda Nobla dla Vitora Ambrosa Nagroda Nobla, którą prof. Victor Ambros otrzymał w 2024 roku wspólnie z Garym Ruvkunem, dotyczy odkryć związanych z mikroRNA i mechanizmami regulującymi aktywność genów. Ten kierunek badań jest opisywany jako przełomowy dla biologii molekularnej, a jego znaczenie łączone jest także z nowymi możliwościami w diagnostyce i leczeniu chorób rzadkich. Wizyta w Warszawie W czwartek 12 marca 2026 spotkał się w premierem Donaldem Tuskiem, który potwierdził, że Ambros spełnił już wszystkie formalne wymogi i wkrótce zostanie mu nadane polskie obywatelstwo. Spotyka się też z młodzieżą z XXVII Liceum Ogólnokształcącego im. T. Czackiego w Warszawie, by edukować o chorobach rzadkich; spotkanie organizuje Fundacja AGO Alliance Poland, współpracująca z nim przy poszukiwaniu terapii dla pacjentów z ultrarzadką chorobą, czyli syndromem AGO. Tego samego dnia ma w planie konferencję na Uczelni Łazarskiego w Warszawie W piątek 13 marca 2026 noblista będzie gościem całodniowej konferencji organizowanej w ramach obchodów w Polsce Dnia Chorób Rzadkich przez AGO Alliance Poland, Warszawski Uniwersytet Medyczny oraz IMOL (Międzynarodowy Instytut Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk). W wydarzeniu udział wezmą nie tylko naukowcy, ale też pacjenci z chorobami rzadkimi. Źródła: Nauka w Polsce, Interia, Dziennik
Nowa nagroda dla naukowców. „Polski Nobel” to aż 400 tys. zł
Polski Nobel to określenie odnoszące się do najbardziej prestiżowych nagród naukowych w Polsce, takich jak Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, Nagroda Polskiej Akademii Umiejętności czy Nagroda Polskiej Akademii Nauk. Ta ostatnia to aż 400 tys. zł. Jej pierwszych laureatów poznamy w przyszłym roku.
Polski Nobel jest pojęciem, które od lat elektryzuje środowisko naukowe oraz opinię publiczną w kraju. Od Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, przez Nagrodę im. Jerzmanowskich, aż po nowe wyróżnienie Polskiej Akademii Nauk – polskie nagrody dla naukowców mają długą tradycję i ogromne znaczenie. Czym jest Polski Nobel i jakie nagrody naukowe obejmuje? Fraza „Polski Nobel” nie jest oficjalną nazwą żadnej nagrody, ale w świadomości społecznej oraz wśród naukowców i dziennikarzy oznacza najbardziej prestiżowe wyróżnienia dla badaczy w Polsce. Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim: Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP), Nagrodę Polskiej Akademii Umiejętności im. Erazma i Anny Jerzmanowskich, Nagrodę Polskiej Akademii Nauk (PAN), ustanowioną w 2024 roku. Te trzy nagrody mają ogromne znaczenie zarówno dla naukowców, jak i rozwoju innowacji, technologii oraz myśli humanistycznej w Polsce. Nagroda Polskiej Akademii Nauk – nowe wyróżnienie dla wybitnych polskich badaczy W 2024 roku ogłoszono utworzenie Nagrody Polskiej Akademii Nauk. Jest to odpowiedź na wieloletnią dyskusję na temat potrzeby ustanowienia polskiego odpowiednika Nagrody Nobla. Nagroda ta będzie przyznawana od 2026 roku za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Laureaci otrzymają też statuetkę. Co roku może być przyznana jednej osobie lub maksymalnie trzem badaczom pracującym w zespole. Jury złożone z członków korporacji PAN wybierze laureatów na podstawie ich dorobku naukowego oraz wpływu prowadzonych badań na rozwój światowej nauki. To wyróżnienie ma podkreślać potencjał polskich naukowców do walki o najbardziej prestiżowe wyróżnienia na świecie i promować badania realizowane na terenie kraju. Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej – prestiż i kategorie Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, często określana w mediach jako Polski Nobel, jest przyznawana od 1992 roku. Jej celem jest docenienie odkryć oraz osiągnięć mających istotny wpływ na cywilizacyjny postęp oraz życie duchowe Polski. Laureaci są wybierani przez Radę Fundacji na podstawie nominacji środowiska naukowego, a sama nagroda jest uznawana za najważniejsze indywidualne wyróżnienie naukowe w kraju. Obecnie nagroda przyznawana jest w czterech kategoriach: nauki humanistyczne i społeczne, nauki matematyczno-fizyczne i inżynierskie, nauki chemiczne i o materiałach, nauki o życiu i o Ziemi. Wartość nagrody to obecnie 250 tys. zł oraz unikatowa statuetka. Nagroda FNP motywuje polskich badaczy do prowadzenia pionierskich prac oraz daje realne szanse na zaistnienie w międzynarodowej nauce. Nagroda im. Erazma i Anny Jerzmanowskich – tradycja i współczesność Nagroda im. Jerzmanowskich ma korzenie sięgające 1915 roku i była w okresie międzywojennym uważana za polski odpowiednik Nagrody Nobla. Fundacja, powstała dzięki testamentowi Erazma Jerzmanowskiego, miała nagradzać katolików narodowości polskiej, którzy przez działalność naukową, artystyczną lub społeczną przynoszą pożytek krajowi. Początkowo nagroda miała wartość 12 kg złota, obecnie – po wznowieniu przyznawania w 2009 roku – wynosi 100 tys. zł. Od 2022 roku partnerem nagrody jest Miasto Kraków. Nagroda ta docenia działalność naukową, artystyczną i społeczną i podkreśla wartość tradycji oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny. Zasady przyznawania polskich nagród naukowych i ich znaczenie dla nauki Prestiż polskich nagród naukowych nie wynika wyłącznie z wysokości gratyfikacji finansowej, ale również z transparentności procedur oraz z wymagań wobec kandydatów. Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój badań i prestiż nauki Prestiżowe polskie nagrody naukowe stanowią istotny czynnik motywacyjny dla badaczy oraz promocji rodzimej nauki na arenie międzynarodowej. Nagrody te: promują wysokie standardy badań, umożliwiają zdobycie środków na dalsze projekty naukowe, przyczyniają się do umiędzynarodowienia polskiej nauki, są przepustką do udziału w międzynarodowych konkursach i programach badawczych. Według badania „Wpływ polskich nagród naukowych na rozwój kariery akademickiej” (Uniwersytet Warszawski), laureaci polskich wyróżnień znacznie częściej zdobywają granty europejskie, awansują zawodowo i publikują w najlepszych światowych czasopismach. Polscy laureaci najważniejszych nagród naukowych – przykłady i osiągnięcia Wielu polskich naukowców otrzymało te wyróżnienia za odkrycia, które zmieniły obraz światowej nauki. Do najbardziej znanych należą: Najważniejsze dokonania nagrodzonych prof. Andrzej Dziembowski – laureat Nagrody FNP za odkrycia dotyczące mechanizmów degradacji mRNA, fundamentalnych dla zrozumienia procesów biologicznych. prof. Marcin Nowotny – Nagroda FNP za badania nad strukturą kompleksów białkowych, które mogą mieć znaczenie w leczeniu chorób nowotworowych. prof. Ewa Dąbrowska – laureatka Nagrody im. Jerzmanowskich za wybitne osiągnięcia w dziedzinie językoznawstwa oraz popularyzację nauki. Źródła: FNP, PAN, PAU
Nagroda Nobla 2025: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafiła Nagroda Nobla 2025? Tradycyjnie na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista zwycięzców.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2025: fizyka Nagroda Nobla 2025: chemia Literacka Nagroda Nobla 2025 Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Nagroda Nobla 2025: ekonomia Polacy z Nagrodą Nobla Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobnymi kategoriami są Nagroda Pokojowa i Nobel z ekonomii. W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2025? Poniżej prezentujemy przewidywania oraz pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2025 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate, bazujące na liczbie cytowań artykułów naukowych. Medycyna lub fizjologia Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Fizyka Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Chemia Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Ekonomia David Autor, Lawrence F. Katz – za analizy dotyczące nierówności i postępu technologicznego, Marianne Bertrand, Sendhil Mullainathan – za analizy dotyczące wpływu kultury i psychologii na ekonomię pracy, Nicholas Bloom – za analizy dotyczące wpływu niepewności na gospodarkę. Nagroda Nobla 2025: medycyna lub fizjologia Werdykt komitetu ze szwedzkiego Instytutu Karolinska poznaliśmy w poniedziałek, 6 października. Medycznego Nobla w tym roku dostali Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi. Dokonali oni przełomowych odkryć dotyczących obwodowej tolerancji immunologicznej, która zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Victorowi Ambrosowi i Gary’emu Ruvkunowi. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA. Nagroda Nobla 2025: fizyka Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy we wtorek, 7 października. Nobla z fizyki otrzymali w tym roku John Clarke, Michel H. Devoret i John M. Martinis. Nagrodzono ich za „za odkrycie makroskopowego tunelowania mechaniki kwantowej i kwantyzacji energii w obwodzie elektrycznym”. Laureaci wykorzystali serię eksperymentów, aby wykazać, że osobliwe właściwości świata kwantowego można urzeczywistnić w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Ich nadprzewodzący układ elektryczny mógł tunelować z jednego stanu do drugiego, tak jakby przechodził prosto przez ścianę. Wykazali również, że układ absorbował i emitował energię w dawkach o określonych rozmiarach, zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). Nagroda Nobla 2025: chemia Werdykt Szwedzkiej Królewskiej Akademii Nauk poznaliśmy w środę, 8 października. Chemicznego Nobla w tym roku dostali Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi. Doceniono ich za „za opracowanie struktur metaloorganicznych”. Laureaci opracowali nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali David Baker, Demis Hassabis i John M. Jumper. Zajmowali się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Literacka Nagroda Nobla 2025 Werdykt Akademii Szwedzkiej poznaliśmy w czwartek, 9 października. Nobla z literatury w tym roku otrzymał László Krasznahorkai. Węgierskiego pisarza i scenarzystę doceniono za „przekonujące i wizjonerskie dzieło, które w obliczu apokaliptycznego terroru potwierdza siłę sztuki”. Krasznahorkai znany jest z trudnych i wymagających powieści, często określanych mianem postmodernistycznych , które poruszają tematy dystopijne i melancholijne. Jego ważniejsze dzieła to „Szatańskie tango”, „Melancholia sprzeciwu” oraz „Wojna i wojna”. Rok temu Nobla dostała Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Pokojowa Nagroda Nobla 2025 Werdykt Norweskiego Komitetu Noblowskiego poznaliśmy w piątek, 10 października, najwcześniej o godz. 11. Pokojowa Nagroda Nobla w tym roku przypadła w udziale Maríi Corinie Machado. Doceniono ją za „jej niestrudzoną pracę na rzecz promowania praw demokratycznych dla narodu wenezuelskiego i za jej walkę o sprawiedliwe i pokojowe przejście od dyktatury do demokracji”. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej”. Nagroda Nobla 2025: ekonomia Werdykt Banku Szwedzkiego poznaliśmy w poniedziałek, 13 października. Ekonomicznego Nobla otrzymali Joel Mokyr oraz Philippe Aghion i Peter Howitt. Pierwszy z badaczy otrzymał 1/2 nagrody za „zidentyfikowanie warunków wstępnych dla zrównoważonego wzrostu poprzez postęp technologiczny”. Pozostali dwaj uczeni opracowali „teorię zrównoważonego wzrostu poprzez twórczą destrukcję”. W ubiegłym roku nagrodę otrzymali Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia, Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura, Władysław Reymont (1924) – literatura, Czesław Miłosz (1980) – literatura, Lech Wałęsa (1983) – nagroda pokojowa, Wisława Szymborska (1996) – literatura, Olga Tokarczuk (2018) – literatura. Źródła: Clarivate, Nobelprize.org
Stworzyli materiały, które mogą zmienić świat. Chemiczny Nobel za klatki na cząsteczki
Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar M. Yaghi zostali uhonorowani Nagrodą Nobla w dziedzinie chemii w 2025 roku. Dostali ją za opracowanie nowych struktur – tzw. szkieletów metalo-organicznych.
Laureaci tegorocznego Nobla w dziedzinie chemii to Susumu Kitagawa, Richard Robson i Omar Yaghi. Opracowali oni nowy typ architektury molekularnej. Stworzone przez nich konstrukcje – metaloorganiczne struktury szkieletowe – zawierają duże przestrzenie, w których cząsteczki mogą swobodnie przepływać. Naukowcy wykorzystali je m.in. do pozyskiwania wody z pustynnego powietrza, usuwania zanieczyszczeń z wody, wychwytywania dwutlenku węgla i magazynowania wodoru. Za co przyznano Nagrodę Nobla z chemii? Struktury metaloorganiczne, w skrócie zwane MOF, to złożone materiały chemiczne budową przypominające mikroskopijną gąbkę. Mogą one pochłaniać cząsteczki o ściśle określonych wymiarach. Materiały te łączą dwie pozornie przeciwstawne cechy – porowatość i krystaliczność. W MOF-ach jony metali pełnią funkcję kamieni węgielnych, połączonych długimi cząsteczkami organicznymi. Jony i cząsteczki metali organizują się, tworząc kryształy zawierające duże wnęki. Chemicy mogą je projektować w celu wychwytywania i magazynowania określonych substancji. MOF-y mogą również wywoływać reakcje chemiczne lub przewodzić prąd elektryczny. W 1989 roku Richard Robson stworzył struktury przypominające MOF-y – uporządkowane, przestronne kryształy. Były one jednak niestabilne. Z pomocą przyszli Susumu Kitagawa i Omar Yaghi. W latach 1992–2003 dokonali niezależnie szeregu odkryć, które pozwoliły chemikom projektować i wytwarzać stabilne MOF-y. Od tamtej pory opracowano dziesiątki tysięcy takich chemicznych „klatek”. Prof. Yaghi odkrył np., że można wyprodukować taki MOF, który skutecznie „wysysa” parę wodną z powietrza. Potem wystarczy całość podgrzać, by uzyskać skroploną wodę. Taka technologia zużywa znacznie mniej energii niż stosowane dotychczas systemy skraplania. Uczony założył firmę, by skomercjalizować technologię. – Wychowałem się w Palestynie, gdzie woda była na wagę złota. Moim celem jest powszechne udostępnienie technologii, dzięki której stanie się ona dostępna nawet na terenach od dawna bezwodnych – mówi prof. Yaghi. Co wiemy o laureatach chemicznego Nobla? Susumu Kitagawa Urodzony w 1951 roku Susumu Kitagawa jest chemikiem specjalizującym się w chemii związków hybrydowych organiczno-nieorganicznych. Jest absolwentem Uniwersytetu w Kioto, a od 2007 roku również pracownikiem tej uczelni. Kieruje własną jednostką – Instytutem Nauk o Zintegrowanych Materiałach Komórkowych. Wcześniej piastował stanowisko profesora chemii nieorganicznej na Uniwersytecie Metropolitalnym w Tokio. Noblista ma na swoim koncie ponad 600 artykułów naukowych w międzynarodowych czasopismach. Susumu Kitagawa jest drugim tegorocznym noblistą związanym z Uniwersytetem w Kioto. Absolwentem tej szanowanej uczelni jest również Shimon Sakaguchi, wyróżniony w poniedziałek Nagrodą Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii. Richard Robson Drugim z trzech wyróżnionych naukowców jest Richard Robson. Ten urodzony w 1937 roku w Wielkiej Brytanii profesor chemii Uniwersytetu w Melbourne nazywany jest pionierem inżynierii kryształów z udziałem metali przejściowych. Ma na swoim koncie ponad 200 artykułów naukowych. Robson jest absolwentem Uniwersytetu Oksfordzkiego, gdzie uzyskał tytuł doktorski. Następnie prowadził badania w California Institute of Technology (Caltech) oraz na Uniwersytecie Stanforda. Od 1966 roku do dziś związany jest jednak z Uniwersytetem w Melbourne. Odkrycia zapewniły mu m.in. prestiżową Nagrodę Burrowsa, przyznawaną przez Sekcję Chemii Nieorganicznej Królewskiego Australijskiego Instytutu Chemicznego, a także członkostwo w Australijskiej Akademii Nauk oraz Towarzystwie Królewskim w Londynie. Omar M. Yaghi Trzecim z wyróżnionych jest jordańsko-amerykański chemik, profesor Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, Omar M. Yaghi. Według analiz Thomson Reuters, w latach 2000–2010 był drugim najczęściej cytowanym chemikiem na świecie. Omar M. Yaghi jest naukowcem w Lawrence Berkeley National Laboratory, a także założycielem Berkeley Global Science Institute. Rok 2025 jest dla niego wyjątkowo pomyślny – najpierw został wybrany prezydentem Światowej Rady Kultury, a dzisiaj otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Materiały opracowane przez Yaghiego znajdują zastosowanie w technologiach czystej energii – m.in. w magazynowaniu wodoru i metanu, wychwytywaniu dwutlenku węgla oraz pozyskiwaniu wody z powietrza w warunkach pustynnych. W 2020 roku założył startup Atoco, zajmujący się komercjalizacją technologii MOF i COF w dziedzinie wychwytywania CO₂ i pozyskiwania wody z powietrza. W 2021 roku współzałożył firmę H2MOF, rozwijającą rozwiązania w zakresie magazynowania wodoru z wykorzystaniem chemii retikularnej. Dodajmy, że noblista urodził się w Jordanii w rodzinie palestyńskich uchodźców. W wieku 15 lat trafił do USA. W odróżnieniu od pozostałych dzisiejszych laureatów, nie jest absolwentem prestiżowej uczelni. Studiował w Hudson Valley Community College i na Uniwersytecie Stanowym Nowego Jorku w Albany. Dopiero po uzyskaniu doktoratu trafił na Uniwersytet Harvarda. Kto był typowany do Nagrody Nobla? Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate w dziedzinie chemii to: Clifford P. Brangwynne, Anthony A. Hyman, Michael K. Rosen – za prace nad działaniem komórek, Jean-Marie Tarascon – za prace dotyczące przechowywania energii, Tao Zhang – za prace dotyczące katalizy. Tegoroczny noblista Omar M. Yaghi był typowany do nagrody w 2021 r. przez serwis Chemistry Views. Źródło: Nobelprize.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kot Schrödingera i komputer kwantowy – tegoroczna Nagroda Nobla z fizyki jest podsumowaniem 100 lat badań
Mechanika kwantowa opisuje zjawiska zachodzące w mikroświecie atomów i cząstek elementarnych. Nie daje pewnych, deterministycznych wyników, za to rozszerza fizykę klasyczną o obszar, w którym prawa Newtona przestają działać. Jednym z kluczowych pytań mechaniki kwantowej jest to o wielkość układu, który wciąż wykazuje efekty mechaniki kwantowej. I właśnie tym tematem zajmowali się tegoroczni laureaci Nagrody Nobla z fizyki. Ich praca stała się podstawą tworzenia komputerów kwantowych.
Spis treści: Eksperymenty na chipie Technologie kwantowe Komputery kwantowe Kto był typowany do Nagrody Nobla? Tegorocznymi laureatami najbardziej prestiżowego wyróżnienia świata, czyli Nagrody Nobla z fizyki, zostali amerykańscy badacze John Clarke, Michel H. Devoret oraz John M. Martinis. W latach 1984–1985 przeprowadzili serię eksperymentów z obwodem elektronicznym zbudowanym z nadprzewodników – elementów, które mogą przewodzić prąd bez oporu elektrycznego. W trakcie eksperymentów wykazali zarówno tzw. tunelowanie kwantowe, jak i kwantowanie poziomów energii – w układzie na tyle dużym, że można go trzymać w dłoni. Eksperymenty na chipie W opracowanym przez nowych noblistów obwodzie nadprzewodzące komponenty były oddzielone cienką warstwą materiału nieprzewodzącego, tworząc tzw. złącze Josephsona. Dzięki precyzyjnemu dostrojeniu i pomiarom różnych właściwości tego układu badacze byli w stanie kontrolować i badać zjawiska pojawiające się przy przepływie prądu. Poruszające się w nadprzewodniku cząstki naładowane tworzyły układ zachowujący się tak, jakby stanowiły jedną cząstkę wypełniającą cały obwód. Ten makroskopowy układ początkowo znajduje się w stanie, w którym prąd płynie bez występowania napięcia. Układ jest uwięziony w tym stanie, jakby za barierą, której nie może przekroczyć. W eksperymencie układ ujawnia swój kwantowy charakter, gdy udaje mu się „uciec” ze stanu zerowego napięcia dzięki tunelowaniu. Zmiana stanu układu jest wykrywana poprzez pojawienie się napięcia. Laureaci wykazali również, że układ zachowuje się zgodnie z przewidywaniami mechaniki kwantowej. Jest skwantowany, co oznacza, że może pochłaniać lub emitować tylko określone porcje energii. Technologie kwantowe Przewodniczący Komitetu Noblowskiego ds. fizyki Olle Eriksson w trakcie przemówienia podkreślił, że to wspaniałe, iż stuletnia mechanika kwantowa wciąż przynosi nowe niespodzianki. – Jest też niezwykle użyteczna, ponieważ stanowi fundament całej technologii – dodał ekspert. Do czego konkretnie nawiązywał? Przede wszystkim do rozwoju technologii kwantowych: komputerów kwantowych, kryptografii kwantowej i sensorów, które w przyszłości będę mogły zastąpić np. satelity nawigacyjne. Prace nad tymi technologiami prowadzone są również w Polsce, m.in. przez Poznańskie Centrum Superkomputerowo-Sieciowe (PCSS). – Tegoroczna Nagroda Nobla z fizyki dobitnie pokazuje, że technologie kwantowe rozwijają się bardzo dynamicznie – komentuje dr hab. inż. Krzysztof Kurowski, koordynator EuroQCS-Poland i komputera kwantowego PIAST-Q, kierownik Działu Technologii Kwantowych w PCSS. Jak podkreśla ekspert, nagrodzeni badacze to osoby związane nie tylko ze sferą naukową, ale również ze środowiskiem technologiczno-biznesowym, szczególnie z firmą Google. Ten technologiczny gigant mocno angażuje się w rozwój technologii kwantowych podobnie jak IBM, IQM oraz wiele innych firm z sektora IT. Komputery kwantowe – Od kilku lat Google demonstruje nowe rozwiązania oraz promuje swój procesor kwantowy i układ Sycamore. Proponowany przez nich komputer kwantowy działa w oparciu o tzw. nadprzewodzące kubity, a te nie zaistniałyby, gdyby nie prace naukowe oraz eksperymenty Johna Clarke’a, Michela H. Devoreta oraz Johna M. Martinisa. Trzeba z dużą mocą podkreślić, że ci trzej badacze dzięki serii zaawansowanych eksperymentów udowodnili, że zjawiska kwantowe zachodzą nie tylko w mikroświecie, ale również w układach makroskopowych. W tym konkretnym przypadku w układzie elektrycznym i nadprzewodników, który składa się z milionów tzw. sztucznych atomów utrzymywanych w bardzo niskiej temperaturze. Udało im się stworzyć solidne naukowe podwaliny pod konkretne rozwiązania procesora kwantowego. To wyróżnienie pokazuje również, jak szybko można przejść od pracy naukowej do fazy demonstracyjnej i wdrożeniowej – mówi dr Kurowski. Dodajmy, że komputerem kwantowym bazującym na technologii nadprzewodzących kubitów, a pośrednio na wynikach badań dzisiejszych noblistów jest superkomputer kwantowy Odra 5 uruchomiony na Politechnice Wrocławskiej. Pierwsze w Polsce komputery kwantowe należące do PCSS bazują na innych technologiach, w tym dwa na fotonicznych układach kwantowych oraz ostatnio zademonstrowany komputer kwantowy działający w europejskiej infrastrukturze EuroHPC na tzw. spułapkowanych jonach. – Technologie kwantowe znajdują już zastosowania w innych obszarach, takich jak komunikacja kwantowa, metrologia czy sensory kwantowe. Dla przykładu dysponujemy w Polsce aktualnie najdłuższą w Europie, bo liczącą ponad 1700 km infrastrukturą siecią do kwantowej dystrybucji klucza (QKD), wykorzystującej istniejące światłowody naukowej sieci PIONIER. Technologia ta zwiększa bezpieczeństwo łączy komunikacyjnych, umożliwiając wymianę kluczy szyfrujących w sposób gwarantujący wykrycie każdej próby podsłuchu właśnie dzięki wykorzystaniu elementarnych zasad mechaniki kwantowej. Możliwości generowanie klucza kwantowego są niezbędne w kryptografii, a co za tym idzie dla bezpieczeństwa państwa, naszych finansów i wielu innych zagadnień. A to wciąż dopiero początek praktycznych zastosowań – podsumowuje dr. Krzysztof Kurowski. Kto był typowany do Nagrody Nobla? Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate w dziedzinie fizyki to: Ingrid Daubechies, Stéphane Mallat, Yves Meyer – za prace nad transformacją falkową, David P. DiVincenzo, Daniel Loss – za prace w dziedzinie komputerów kwantowych, Ewine F. van Dishoeck – za prace w dziedzinie astrochemii. Źródło: Nobelprize.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie wiadomo, gdzie jest laureat Nagrody Nobla. Nie można się z nim skontaktować
W poniedziałek Komitet Noblowski ogłosił tegorocznych laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny. Co ciekawe, jeden z nich prawdopodobnie nadal nie wie, że został wyróżniony. Z amerykańskim naukowcem nie można się skontaktować, ponieważ przebywa na wyprawie w górach.
W poniedziałek, 6 października, Komitet Noblowski przy Instytucie Karolinska w Sztokholmie ogłosił laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 2025. Tegoroczne wyróżnienie otrzymali Mary E. Brunkow z Instytutu Biologii Systemów w Seattle, Fred Ramsdell z firmy Sonoma Biotherapeutics w San Francisco oraz Shimon Sakaguchi z Uniwersytetu w Osace. Jak poinformowali organizatorzy, jeden z laureatów wciąż nie wie o przyznaniu mu nagrody, ponieważ przebywa poza zasięgiem. Fred Ramsdell nie wie, że dostał Nobla Mary E. Brunkow, Shimon Sakaguchi i Fred Ramsdell zostali uhonorowani za przełomowe odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji odpornościowej – mechanizmu, który zapobiega niszczeniu przez układ odpornościowy własnych tkanek organizmu. Naukowcy zidentyfikowali tzw. regulacyjne komórki T, pełniące funkcję „strażników” odporności, odpowiedzialnych za utrzymanie równowagi i zapobieganie autoagresji organizmu. Nie wszyscy laureaci zdają sobie jednak jeszcze sprawę z przyznanego im wyróżnienia. Jak podaje „Guardian”, Fred Ramsdell prawdopodobnie nadal nie wie o nagrodzie, ponieważ przebywa na pieszej wyprawie „z dala od cywilizacji”, najprawdopodobniej w stanie Idaho. Przedstawiciele Komitetu Noblowskiego przyznali, że nie byli w stanie się z nim skontaktować, podobnie jak jego przyjaciel, Jeffrey Bluestone. – Sam próbowałem się z nim skontaktować. Myślę, że może być na odludziu w Idaho – powiedział Bluestone w rozmowie z agencją AFP. Trudności wystąpiły również w kontakcie z Mary Brunkow, mieszkającą – podobnie jak Ramsdell – na zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych. Z powodu różnicy czasu między Szwecją a USA Komitetowi trudno było przekazać jej informację o wyróżnieniu, jednak ostatecznie udało się to zrobić. – Poprosiłem, aby oddzwonili, jeśli tylko będą mieli okazję – relacjonował Thomas Perlmann, sekretarz generalny Komitetu Noblowskiego, podczas poniedziałkowej konferencji prasowej. Problem z powiadomieniem noblistów To nie pierwszy raz, gdy Komitet Noblowski miał trudności ze skontaktowaniem się z laureatami. W 2020 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii otrzymali Bob Wilson i Paul Milgrom. Kiedy telefon zadzwonił w środku nocy do Wilsona na Uniwersytecie Stanforda, uznał to za pomyłkę i wyłączył urządzenie. Członkowie Komitetu musieli zadzwonić do jego żony, by przekazać radosną wiadomość. Nie udało się również od razu skontaktować z Paulem Milgromem. Wilson, który był jego sąsiadem, poszedł więc osobiście do jego domu i poinformował go o wyróżnieniu przez domofon. Nagranie z kamery monitoringu uchwyciło ten moment – zdumiony Milgrom zapytał wówczas: „Tak, dostałem? Wow”. Podobne sytuacje zdarzały się także wcześniej. W 1989 roku doszło do zabawnej pomyłki – członkowie Komitetu próbowali powiadomić o nagrodzie fizyka Normana Ramseya, jednak przez nieuwagę skontaktowali się z innym naukowcem o tym samym imieniu i nazwisku z Harvardu. Z kolei w 1987 roku, gdy ogłoszono nazwisko Donalda J. Crama, jednego z laureatów w dziedzinie chemii, Komitet zadzwonił omyłkowo do innego Donalda Crama, który z Nagrodą Nobla nie miał nic wspólnego. Źródła: Guardian, agencja AFP Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Odkrycie obwodowej tolerancji immunologicznej uhonorowane Noblem. Wśród laureatów kobieta!
Mary E. Brunkow, Fred Ramsdell i Shimon Sakaguchi zostali uhonorowani Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny w 2025 roku. Dostali ją za przełomowe odkrycia dotyczące obwodowej tolerancji immunologicznej. To mechanizm, który zapobiega szkodliwemu wpływowi układu odpornościowego na organizm.
Laureaci medycznego Nobla zidentyfikowali tzw. limfocyty T regulatorowe (TREG). Jaką rolę pełnią w organizmie? Limfocyty TREG – Komórki te działają bardzo podobnie do sterydów: hamują nadmierną aktywność układu odpornościowego, ale robią to bardzo precyzyjnie. Włączają się dopiero w momencie zaistnienia reakcji zapalnej lub gdy układ odpornościowy zaczyna niszczyć własne tkanki. Hamują to działanie jedynie w miejscu rzeczywistego uszkodzenia, nie wpływając na inne tkanki organizmu, a tym samym nie doprowadzają do efektów ubocznych – wyjaśnia prof. dr hab. med. Piotr Trzonkowski z Zakładu Immunologii Klinicznej i Transplantologii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego. Limfocyty TREG stanowią mniej niż 1 proc. wszystkich białych ciałek krwi. – Głównie od komórek regulatorowych zależy tzw. tolerancja immunologiczna, czyli zdolność do rozróżniania własnych i obcych komórek. Gdy ten mechanizm zawodzi, nasze własne tkanki przestają być tolerowane, układ immunologiczny rozpoczyna na nie atak i zaczynają się choroby, takie jak cukrzyca typu I, stwardnienie rozsiane czy reumatoidalne zapalenie stawów – dodaje prof. Trzonkowski. Dokonania noblistów W tym roku Nagrodą Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny uhonorowano troje naukowców. Mary E. Brunkow Urodzona w 1961 roku amerykańska badaczka od 2009 roku pracuje jako Senior Program manager w Institute for Systems Biology w Seattle. Wspiera projekty naukowe dotyczące różnorodnych obszarów medycznych, w tym biologii systemowej boreliozy, biomarkerów sepsy i naukowego podejście do szeroko rozumianego dobrego samopoczucia. Badaczka obroniła doktorat na Uniwersytecie Princeton, następnie przez ponad dekadę pracowała w branży biotechnologicznej. W serwisie ResearchGate można znaleźć 84 artykułu naukowe jej autorstwa, cytowane w ponad 12 tysiącach innych publikacji naukowych. Zdaniem ekspertów Komitetu Noblowskiego, Mary Brunkow wraz z kolegami przyczyniła się do zrozumienia, w jaki sposób organizm utrzymuje tolerancję immunologiczną. Jednym z kluczowych wyników było powiązanie mutacji w genie FOXP3 z chorobą autoimmunologiczną IPEX. Jest 14 kobietą uhonorowaną Noblem w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Dzięki niej liczba noblistek ogółem sięgnęła 67. Frederick J. Ramsdell Kolejny z nagrodzonych, urodzony 4 grudnia 1969 roku w Elmhurst, Illinois Frederick J. Ramsdell, jest obecnie dyrektorem ds. badań (Research Director) w Parker Institute for Cancer Immunotherapy w San Francisco. Noblista ukończył biologię na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Diego oraz uzyskał doktorat z immunologii na UCLA w 1987. Pracował m.in. w National Institutes of Health, a następnie w firmach biotechnologicznych w okolicach Seattle. Ramsdell i jego zespół odkryli białko FOXP3 u myszy z mutacją scurfy oraz u dzieci z zespołem IPEX. Badacze wykazali, że FOXP3 odgrywa kluczową rolę w rozwoju regulatorowych limfocytów T. W 2017 r. wraz z Shimonem Sakaguchim i Alexandrem Rudenskym otrzymał Nagrodę Crafoorda za odkrycie komórek T regulatorowych. Shimon Sakaguchi Urodzony 19 stycznia 1951 roku w Japonii Shimon Sakaguchi jest immunologiem i profesorem Uniwersytetu w Osace. Największą rozpoznawalność przyniosło mu w 1995 r. odkrycie limfocytów T regulatorowych (TREG) i opisanie ich roli w układzie odpornościowym. Znalazło to zastosowanie w leczeniu nowotworów i chorób autoimmunologicznych. Sakaguchi jest absolwentem Uniwersytetu w Kioto. Jego odkrycia naukowca stanowią fundament nowej dziedziny badań nad regulacją układu odpornościowego, szczególnie w kontekście chorób autoimmunologicznych i nowotworów. Co ciekawe, już dekadę temu, w 2015 roku, był wymieniany przez Thomson Reuters jako potencjalny laureat Nagrody Nobla. Kto był typowany do Nagrody Nobla? Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Tegoroczne typy firmy analitycznej Clarivate w dziedzinie fizjologii lub medycyny to: Andrea Ablasser, Glen N. Barber, Zhijian ‘James’ Chen – za badania nad układem odpornościowym, John E. Dick – za badania nad białaczką, Kenji Kangawa, Masayasu Kojima – za odkrycie greliny. Źródło: Nobelprize.org Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ig Noble 2025 przyznane. Wśród laureatów Polak – prof. Marcin Zajenkowski
Ig Noble to lekko humorystyczne odpowiedniki prawdziwych Noblów, które przyznawane są za badania „najpierw wywołujące uśmiech, a potem zmuszające do myślenia”. Dzisiaj w nocy poznaliśmy tegorocznych laureatów i jest wśród nich Polak!
Niektórzy traktują Ig Noble prześmiewczo – to wielki błąd, bo to nagroda przyznawana za wartościowe badania, które zmuszają do myślenia. To prawda, niektóre z nich są osobliwe, ale wszystkie mają na celu popularyzację nauki. Pomysłodawcą nagrody jest Marc Abrahams z Harvardu, redaktor naczelny pisma „Annals of Improbable Research”. Wielu „prawdziwych noblistów” było najpierw laureatami Ig Nobla właśnie, a jedną z 10 przyznawanych w tym roku prestiżowych w świecie nauki statuetek otrzymał Polak – prof. Marcin Zajenkowski. Jego badanie dotyczyło ludzkiej inteligencji. Polsko-australijskie badanie nad narcyzmem Laureatem Ig Nobla w dziedzinie psychologii w 2025 roku został prof. dr hab. Marcin Zajenkowski z Wydziału Psychologii UW. Dzieli go ze współpracownikiem, prof. Gillesem Gignakiem z Uniwersytetu Australii Zachodniej. Ich praca pozwala ono inaczej spojrzeć na ludzki narcyzm. – Badanie dotyczy tego, że jeśli się powie ludziom, że są inteligentni, to wzrasta ich chwilowe poczucie narcyzmu. Czują się wyjątkowo, wręcz wielkościowo. Mówienie o inteligencji czy o narcyzmie pojawia się w opinii publicznej, często przebija się do mediów. Przeprowadzając badanie myślałem o tym, że chciałbym, żeby ludzie o nim usłyszeli. Wydawało mi się ważne społecznie – mówi prof. Zajenkowski. Eksperyment przeprowadzono na grupie 361 osób, którym po wykonaniu testu IQ przekazywano kompletnie niezwiązaną z ich wynikiem informację o tym, czy ich wynik był powyżej czy poniżej średniej. Badanie zostało następnie opublikowane w czasopiśmie „Intelligence”. Czy wszyscy jesteśmy narcyzami? Badanie świetnie pokazuje to, co jest ważne dla ludzkiego samopoczucia. U osób, które otrzymywały informację zwrotną o swojej wysokiej inteligencji – niezależnie od wyniku testu – obserwowano intensywny wzrost poziomu narcyzmu. Ci, którym powiedziano, że wypadają słabiej, tracili pewność siebie. Nie czuli się tak inteligentni i wyjątkowi, nawet jeśli test poszedł im bardzo dobrze. – Ważne konsekwencje badania są takie, na przykład w edukacji, że jeżeli się komuś mówi: „jesteś inteligentny” albo „mało inteligentny”, to będzie kształtowało jego osobowość, wpływało na to, jak się czuje – tłumaczy prof. Zajenkowski. To, co myślimy o swojej inteligencji, bezpośrednio wpływa na naszą motywację i sposób działania. Co ciekawe, osłabienia poczucia własnej wyjątkowości nie zaobserwowano u wszystkich badanych. Osoby o wyraźnych cechach narcystycznych zdawały się być nad wyraz odporne na negatywną informację. Sugeruje to, że narcyzm jest swoistą barierą ochronną przed jakąkolwiek krytyką. Tegoroczni laureaci Ig Nobli zaskakują Nie tylko prof. Marcinowi Zajenkowskiemu należą się gratulacje. Pozostałe statuetki przyznano m. in. za badania nad wzrostem długości paznokci, wyczuwalność czosnku w mleku matki przez niemowlaki czy ulubioną pizzę jaszczurek. Specjalną, pokojową statuetkę otrzymali naukowcy z Holandii, którzy udowodnili, że spożywanie alkoholu może poprawiać zdolność posługiwania się językiem obcym. Nie będzie zaskoczeniem, że włoscy badacze zostali nagrodzeni za badania dotyczące zmiany stanu materii podczas… gotowania makaronu cacio e pepe. Nagrody wręczali laureaci nagród Nobla m. in. z ekonomii, medycyny, czy fizyki, a nagrodami – oprócz wiecznej chwały – były statuetka i kartka z napisem „wygrałeś”. To zmiana, bo jeszcze rok wcześniej badacze otrzymywali banknot 10 bln dolarów Zimbabwe. Źródła: Uniwersytet Warszawski, Improbable Research Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jeden z ojców bomby atomowej i laureat Pokojowej nagrody Nobla w jednej osobie – oto Józef Rotblat
Józef Rotblat był drugą osobą polskiego pochodzenia, która otrzymała Pokojową Nagrodą Nobla. Zanim utalentowanemu fizykowi przyznano to wyróżnienie, pracował nad bronią, która podczas II wojny światowej uśmierciła kilkadziesiąt tysięcy osób. Kim był fizyk, który wycofał się z prac nad najbardziej niszczycielską bombą? Za co Józef Rotblat dostał Nobla? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
Spis treści: Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Józef Rotblat w Projekcie Manhattan Działalność na rzecz pokoju na świecie Po udanym teście „Trinity”, Robert Oppenheimer sam siebie nazwał „niszczycielem światów”. Należy jednak pamiętać, że amerykański fizyk nie wynalazł bomby atomowej samodzielnie. Projekt Manhattan był przedsięwzięciem na ogromną skalę, przy którym pracowało wielu naukowców. W samym ośrodku Los Alamos badania prowadziło około 6 tys. ekspertów i inżynierów. Wśród nich znalazł się tylko jeden specjalista z Polski. Był nim Józef Rotblat. Wiedzą i talentem utorował sobie drogę do kariery Przyszły laureat Pokojowej Nagrody Nobla urodził się 4 listopada 1908 roku w Warszawie. Dorastał na Muranowie, w ubogiej rodzinie żydowskiej. Przyszły naukowiec nie miał łatwej drogi do wiedzy i wykształcenia. Rodziców nie było stać, by posłać go do gimnazjum, więc młody Józef uczył się w trzyletniej szkole rzemieślniczej. Po jej ukończeniu, zaczął pracować jako pomocnik elektryka, ale nie zamierzał rezygnować z dalszej edukacji. Wieczorami uczęszczał na wykłady prowadzone w Wolnej Wszechnicy Polskiej. W 1932 roku zdobył dyplom magistra fizyki. Jeszcze zanim ukończył szkołę, na jego talencie i intelekcie poznał się Ludwik Wertenstein, kierownik Katedry i Zakładu Fizyki Atomów Wolnej Wszechnicy Polskiej i Pracowni Radiologicznej im. Mirosława Kernbauma Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Rotblat został jego asystentem, a to otworzyło przed nim drzwi do dalszej kariery. W tym miejscu należy bowiem wspomnieć, że Wertenstein był studentem i asystentem Marii Skłodowskiej-Curie i znajomym Jamesa Chadwicka. Dysponował więc szerokimi kontaktami w środowisku naukowym, nie tylko w kraju, ale także za granicą. Sprytnym fortelem zapewnił sobie doktorat Wyniki doświadczeń przeprowadzanych prze Rotblata w Pracowni Radiologicznej z czasem stały się podstawą jego rozprawy naukowej. Problem polegał na tym, że Wolna Wszechnica Polska nie mogła przyznać stopnia doktora. Na szczęście nie był to żaden impas. Rotblat został przyjęty na Uniwersytet Warszawski. Jego promotorem został fizyk doświadczalny Stefan Pieńkowski. Józefem Rotblatem zainteresował się sam Chadwick W rzeczywistości był to jedynie sprytny wybieg – Józef Rotblat został przyjęty na UW tylko formalnie, a rozprawa doktorska faktycznie powstała w Wolnej Wszechnicy Polskiej, pod kierunkiem Wertensteina. Sama obrona musiała jednak odbyć się na Uniwersytecie Warszawskim. Niebawem na podstawie jego pracy doktorskiej powstała monografia „Badanie neutronów procesów dezintegracyjnych przy pomocy komory jonizacyjnej i elektrometru Hoffmana”, która zdobyła niemały rozgłos w środowisku naukowym. Szczególne wrażenie wywarła na Jamesie Chadwicku. Angielski fizyk mianował go wykładowcą na Uniwersytecie w Liverpoolu i uczynił swoim współpracownikiem w pracach na cyklotronem. Niebawem złożył mu kolejną propozycję, znacznie większego kalibru. Polski fizyk miał uczestniczyć w pracach nad nową bronią. Józef Rotblat w Projekcie Manhattan W 1939 roku Rotblat zajął się badaniem wykorzystania uranu w celach militarnych. Rządowi Stanów Zjednoczonych zależało na przyspieszeniu tempa prac. W tym celu stworzyli laboratorium w Los Alamos w stanie Nowy Meksyk, gdzie w ramach Projektu Manhattan miała powstać bomba atomowa. Do grupy naukowców niebawem dołączył zespół Chadwicka z Józefem Rotblatem, któremu powierzono badania nad rozpraszaniem neutronów. Polskiego naukowca zakwaterowano w tym samym domu, co Chadwicków, czyli obok domu samego Roberta Oppenheimera, który w ośrodku badawczym w Los Alamos kierował pracami najwybitniejszych umysłów. Rotblat wycofał się z prac Nie każdy spoglądał przychylnym okiem na naukowca z Polski. W Los Alamos pracowali przede wszystkim Uczeni z USA, Wielkiej Brytanii i Kanady. Józef Rotblat był jednym z niewielu uczestników badań, którzy nie mieli paszportu żadnego z tych krajów. Padły na niego podejrzenia o szpiegostwo. Żeby ukrócić spekulacje na ten temat, Brytyjczycy zaproponowali mu obywatelstwo. Ten jednak odmówił. Jak twierdził, po wojnie planował powrót do Polski. Nie to jednak sprawiło, że Rotblat postanowił porzucić swoją pracę. Szalę przeważyły rozterki natury moralnej. Przerażony skutkami nuklearnej pożogi, w grudniu 1944 roku wycofał się z projektu. Zdecydował się wrócić do Anglii Wrócił do Anglii i tam zaangażował się w prace nad brytyjską techniką jądrową. Początkowo pracował na Uniwersytecie w Liverpoolu. Po jakimś czasie wyjechał do Londynu i podjął pracę w Kolegium Medycznym Szpitala św. Bartłomieja. Skupił się przede wszystkim na badaniach nad wykorzystaniem promieniowania jądrowego w celach medycznych. Osiągał duże sukcesy w tej dziedzinie, za co w 1946 roku otrzymał brytyjskie obywatelstwo, a wiele lat później (w 1998 roku) – honorowy tytuł szlachecki. Zajmował się medycyną nuklearną, ale sprawa pokoju na świecie wciąż leżała mu na sercu. Działalność na rzecz pokoju na świecie Żeby móc publicznie mówić o skutkach bojowego użycia broni masowej zagłady, w 1946 roku założył Brytyjskie Stowarzyszenie Naukowców-Atomistów. Antywojenne nastawienie ugruntowała w nim wizyta w Hiroszimie, którą odbył 11 lat później. Stał się czołowym krytykiem niebezpiecznej koncepcji odstraszania militarnego. Przekonywał, że nowoczesna broń stanowi realne zagrożenie dla dalszego istnienia ludzkości. W 1955 roku, na łamach czasopisma „Bulletin of the Atomic Scientists”, opublikował artykuł, w którym przedstawił skutki eksplozji amerykańskiej bomby wodorowej nad atolem Bikini. Rotblat został jednym z liderów ruchu Pugwash (Konferencji Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych) – międzynarodowej organizacji, zrzeszającej naukowców i wybitne osobistości życia publicznego. Organizacja postawiła sobie za cel redukcję zagrożenia konfliktami zbrojnymi, zwłaszcza tymi, które stwarzają realne ryzyko użycia broni masowego rażenia. Pokojowa Nagroda Nobla powędrowała do Józefa Rotblata W 1955 roku, w 50. rocznicę nuklearnego uderzenia na Hiroszimę, za swoją działalność Józef Rotblat wraz z ruchem Pugwash został wyróżniony Pokojową Nagrodą Nobla. Norweski Komitet Noblowski uzasadnił swoją decyzję staraniami organizacji na rzecz atomowego rozbrojenia. W trakcie uroczystości Rotblat wypowiedział słowa, które do dziś rezonują w środowisku naukowym i nie tylko: „Przede wszystkim pamiętajcie o swoim człowieczeństwie”. Inne odznaczenia 32 lata później przyznano mu Krzyż Komandorski Orderu Zasługi PRL. 28 sierpnia 1998 roku, postanowieniem Prezydenta RP, za wybitne zasługi dla nauki polskiej Rotblat otrzymał Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Aż do śmierci działał na rzecz rozbrojenia atomowego Rotblat nigdy nie zrezygnował z pracy na rzecz pokoju. Do końca życia angażował się w działania na rzecz promowania odpowiedzialności naukowców. Wybitny fizyk zmarł w wieku 96 lat, 31 sierpnia 2005 roku w Londynie. Spoczął na cmentarzu Hampstead. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Noblista chciał zrobić karierę sceniczną. Zamiast aktorem został jednym z najwybitniejszych pisarzy
Władysław Reymont to jeden z tych autorów, którzy swoimi dziełami zapewnili sobie nieśmiertelność. Uniwersalna ponadczasowość treści jego utworów sprawiła, że te doczekały się tłumaczenia na dziesiątki języków i do dziś są szeroko dyskutowane i komentowane. Kim był autor „Chłopów” i „Ziemi obiecanej”? Poniżej przybliżamy życiorys polskiego noblisty.
Spis treści: Ze szkołą nie było mu po drodze W Warszawie zaczął żyć z pióra Nieoczywisty kandydat Stojąca u progu niepodległości Polska musiała mierzyć się z wieloma trudnościami. Do takich należało choćby postrzeganie naszego kraju na arenie międzynarodowej. Niemcy zadbali, by II Rzeczpospolita uchodziła za niedojrzałą i nierozwiniętą kulturalnie. W interesie władz leżało, by zmienić ten stan rzeczy. Już na początku lat 20. prowadzone były zabiegi, które zmierzały do przyznania Polakowi Nagrody Nobla. Władysław Reymont nie był najoczywistszym kandydatem, ale finalnie to właśnie on odebrał najwyższe wyróżnienie literackie. Jak do tego doszło? Zanim padnie odpowiedź na to pytanie, warto przyjrzeć się bliżej życiu autora „Chłopów”. Ze szkołą nie było mu po drodze Władysław Reymont, a właściwie Stanisław Władysław Rejment, urodził się 7 maja 1867 roku, w Kobielach Wielkich. Syn kościelnego organisty Józefa (który przy okazji prowadził kościelne księgi i pełnił rolę rozjemcy w różnych sprawach prawnych) i małopolskiej szlachcianki Antoniny z Kupczyńskich dzieciństwo spędził w Tuszynie. Miał pójść w ślady ojca, jednak młody Stanisław nie palił się do nauki. Jako dziewięciolatek, nie zdał egzaminów. Odmawiał też nauki gry na organach. Józef nie mógł pozwolić, by jego syn został bez fachu w ręku. Wysłał go do Warszawy, gdzie pobierał nauki w szkole rzemieślniczo-niedzielnej. Ostatecznie udało się mu uzyskać tytuł czeladnika krawieckiego. Aktorskie ambicje przyszłego noblisty Po zdobyciu zawodu postanowił nie wracać do domu. Próbował rozpocząć życie na własny rachunek, ale nie z zamiarem pracy igłą i nicią. Podczas pobytu w barwnej kulturowo Warszawie, zafascynował go teatr. W 1884 roku przystąpił do wędrownej grupy teatralnej. Nie został jednak pierwszoplanowym aktorem. Z różnym skutkiem grywał pomniejsze role, ale brak sukcesów na tym polu nie zabił w nim miłości do tej dziedziny sztuki. Nadal fascynował go teatr, czemu dał wyraz w przyszłości, na kartach powieści „Komediantka”. Nudziła go praca na kolei Skoro nie udało mu się zrobić kariery aktorskiej, nie miał innego wyjścia, jak wrócić w rodzinne strony. Dzięki wstawiennictwu ojca, dostał pracę niskiej rangi funkcjonariusza Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Pracował na stacjach w Rogowie, Krosnowej i Lipcach, ale to zajęcie było dla niego wybitnie nudne. Nic więc dziwnego, że nie popracował długo jako zawiadowca. Postanowił szerzyć spirytyzm Kolejna praca Rejmenta była już znacznie ciekawsza. W 1890 roku zbliżył się do niejakiego Puszowa, który miał być „adeptem wiedzy tajemnej”. W XIX-wiecznej Europie spirytyzm był popularnym zjawiskiem. Młody Stanisław Rejment postanowił to wykorzystać. Wraz ze swoim towarzyszem wyruszył w objazd po Starym Kontynencie, jako medium. Odbywał sesje, podczas których przepowiadał przyszłość, łącząc się z duchami przodków. W Warszawie zaczął żyć z pióra W końcu wrócił do Polski. W 1894 roku zamieszkał w Warszawie. Był to dla niego wyjątkowo trudny czas. Nierzadko przymierał głodem i z braku innego zajęcia, całymi dniami włóczył się ulicami miasta. Szansą na odmianę losu był dla niego debiut literacki. Wiersze pisał od 1882 roku, ale publikacji doczekało się dopiero napisane w Warszawie opowiadanie „Pracy!”. Właśnie wtedy Stanisław Władysław Rejment zmienił nazwisko na Władysław Stanisław Reymont. Czy przymusiła go do tego rodzina, czy raczej zrobił to z własnej woli, by nie przynieść bliskim wstydu? Nie wiadomo. Życiowe doświadczenie zaprocentowało Władysław Reymont nie lubił pracy zawiadowcy, ale czasu spędzonego na pracy w tym zawodzie z całą pewnością nie mógł nazwać straconym. Pracując w Lipcach, bacznie obserwował lokalną społeczność. Nie należał do rozmownych, ale nadstawiał ucha, słuchał i wyciągał wnioski. Czy już wtedy wiedział, że na tej kanwie powstanie wybitne dzieło? Trudno powiedzieć. Faktem jest natomiast, że w 1897 roku rozpoczął pracę nad powieścią, która w przyszłości zagwarantowała mu Nobla. Właśnie wtedy epopeja chłopska zaczęła zyskiwać realny kształt. Powstały pierwsze rozdziały, ale kolejne miały rodzić się w wielkich bólach, dosłownie i w przenośni. Fatalny wypadek Pracę nad powieścią przerwał wypadek kolejowy, któremu uległ autor. 13 lipca 1900 roku Władysław Reymont trafił do szpitala. Miał dwa złamane żebra (w raporcie lekarskim napisano o 12 złamanych żebrach) i inne urazy. Pisarz doznał nie tylko ran fizycznych. W wypadku zginęła siostra jego przyjaciela. To tragiczne wydarzenie wstrząsnęło nim tak mocno, że zapadł na niemoc twórczą. Złapał wiatr w skrzydła Reymont na kilkanaście miesięcy zarzucił pisanie. Zmieniło się to dopiero po ślubie z Aurelią Szabłowską. Był niezależny finansowo, bo w ramach rekompensaty za doznane obrażenia otrzymał odszkodowanie w wysokości 38 500 rubli. Gdy przestał martwić się o pieniądze, zaczął podróżować, a to uwolniło w nim kreatywność. Odwiedził wiele europejskich stolic, w tym Paryż, gdzie powstała większa część „Chłopów”. Opus magnum Reymonta trafiło do druku Czterotomowa powieść, gdzie każdy tom dotyczył innej pory roku, wyznaczającej rytm życia w Lipcach, tak jak wcześniejsze utwory pisarza publikowana była w odcinkach, w prasie. Pierwsze rozdziały ukazały się na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w 1902 roku. „Chłopi” byli drukowani do 1908 roku. Nieoczywisty kandydat „Chłopi” zyskali uznanie w kraju i zagranicą. Krytycy chwalili reportażową wnikliwość autora. Powieść doczekała się tłumaczenia na wiele języków. Nic dziwnego. Reymont z mistrzowskim kunsztem przelał na papier realia chłopskiego życia, łącząc realizm z naturalizmem. Stworzył przy tym postaci uniwersalne, reprezentujące różne typy ludzkie. Mimo dobrego przyjęcia powieści, przyszły noblista nie był najoczywistszym z polskich kandydatów do zaszczytnej nagrody. Miał silną konkurencję, choćby w osobie Maksyma Gorkiego czy Tomasza Manna, ale i tak najważniejszym kandydatem do Literackiej Nagrody Nobla był Stefan Żeromski. Co sprawiło, że przestał być brany pod uwagę? W 1922 roku Żeromski wydał powieść „Wiatr od morza”, która traktowała o losach polskiej ludności na Pomorzu. Niestety, ten tytuł nie spotkał się z ciepłym międzynarodowym przyjęciem, zwłaszcza w Niemczech. Żeromskiemu zarzucano antygermanizm. To właściwie przekreśliło jego szanse. Władysław Reymont otrzymał nagrodę za późno Wobec tego wielkie wyróżnienie przypadło w udziale autorowi „Chłopów”. 13 listopada 1924 roku Władysław Reymont został ogłoszony drugim po Henryku Sienkiewiczu polskim laureatem Literackiej Nagrody Nobla. Czy ucieszyła go ta wiadomość? Otóż nie. Pisarz zareagował na tę informację z rozgoryczeniem, mówiąc o „urągliwej i prawdziwie szatańskiej ironii życia”. Wybitny prozaik i nowelista nie cieszył się wówczas dobrym zdrowiem. Nie mógł nawet zjawić się na ceremonii w Sztokholmie. Zamiast niego, nagrodę odebrał Alfred Wysocki, polski przedstawiciel dyplomatyczny. Władysław Reymont zmarł rok później, 5 grudnia 1925 roku. Jego ciało spoczęło na Cmentarzu Powązkowskim, a serce zostało wmurowane w filar kościoła św. Krzyża. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Alfred Nobel to genialny wynalazca. Z narzędzi wojny uczynił symbol pokoju
Alfred Bernhard Nobel, urodzony 21 października 1833 roku w Sztokholmie, przeszedł do historii jako jeden z najważniejszych wynalazców XIX wieku oraz fundator prestiżowej Nagrody Nobla. Jego życie pełne było kontrastów. Z jednej strony stworzył dynamit, narzędzie o ogromnym potencjale destrukcyjnym. Z drugiej – całe swoje dziedzictwo przeznaczył na wyróżnianie tych, którzy działają na rzecz nauki, literatury i pokoju na świecie.
Spis treści: Alfred Nobel – edukacja Materiały wybuchowe Dynamis, czyli siła Zmagania moralne i testament Śmierć i dziedzictwo Alfreda Nobla Rodzina Noblów pochodziła od Olofa Rudbecka, XVII-wiecznego szwedzkiego anatoma, lekarza, przyrodnika i pisarza. Natomiast sam Alfred był synem Immanuela Nobla – inżyniera i wynalazcy – oraz Karoliny Ahlsell. Z ośmiorga dzieci, które przyszły na świat w tej rodzinie, dorosłości dożyło tylko czterech synów, w tym właśnie Alfred. Ojciec Alfreda, Immanuel Nobel, był zdolnym, lecz pechowym wynalazcą. Jego rozrastająca się rodzina żyła w biedzie. W 1837 roku, po serii niepowodzeń finansowych, Immanuel Nobel przeniósł się ze Sztokholmu do Sankt Petersburga, gdzie powodziło mu się znacznie lepiej. Odniósł sukces w przemyśle zbrojeniowym, dzięki czemu w 1842 roku sprowadził do Rosji także rodzinę. Alfred Nobel – edukacja Ze względu na poprawę sytuacji finansowej rodziny, Alfred Nobel i jego bracia mogli otrzymać wszechstronne domowe wykształcenie. Prywatni guwernerzy sprawili, że wrodzona ciekawość Alfreda miała ujście, a chłopiec mógł rozwijać szereg swoich pasji. Najwięcej czasu poświęcał chemii. Nie zaniedbywał też nauki języków obcych i w wieku zaledwie 16 lat biegle władał angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim. W 1850 roku wyjechał do Paryża na studia chemiczne, a następnie przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie pracował z wynalazcą Johnem Ericssonem. Po dwóch latach Alfred powrócił Sankt Petersburga i podjął pracę w fabryce ojca. W 1853 roku wybuchła wojna turecko-rosyjska o Krym, a fabryka Noblów została całkowicie przestawiona na produkcję zbrojeniową. Gdy wojna skończyła się w 1856 roku, fabryka Nobli miała problemy z przestawieniem się na produkcję cywilną i ostatecznie została zamknięta w 1859 roku. Materiały wybuchowe To doprowadziło do podziału w rodzinie Nobli. Rodzice Alfreda i on sam wrócili do Szwecji, natomiast dwaj bracia, Ludwig i Robert, pozostali w St. Petersburgu, aby ratować resztki upadłego przedsiębiorstwa. Pierwsze, niewielkie laboratorium, Alfred Nobel założył na terenie rodzinnej posiadłości w Sztokholmie. Zajmował się tam eksperymentowaniem nad materiałami wybuchowymi. W połowie XIX wieku w kopalniach i innych pracach inżynieryjnych powszechnie wykorzystywano czarny proch. Choć już wcześniej wynaleziono nitroglicerynę, znacznie silniejszą pod względem wybuchowym, jej niestabilność czyniła ją zbyt niebezpieczną do praktycznego zastosowania. Alfred Nobel postanowił więc opracować sposoby na zwiększenie bezpieczeństwa tej substancji. W 1863 roku skonstruował użyteczny detonator, który najpierw zapalał niewielką ilość czarnego prochu, a dopiero potem inicjował eksplozję większego ładunku nitrogliceryny. To właśnie to rozwiązanie, umożliwiające bezpieczne wywoływanie wybuchów, przyniosło mu pierwsze sukcesy i rozpoznawalność. Dynamis, czyli siła Jednak jego najważniejszy wynalazek pojawił się kilka lat później – w 1867 roku. Nobel odkrył, że po zmieszaniu nitrogliceryny z ziemią okrzemkową substancja ta traci swoją niestabilność, co pozwala na bezpieczniejsze jej wykorzystanie. Nową mieszankę nazwał „dynamitem” – od greckiego słowa dynamis, oznaczającego siłę – i zabezpieczył jej produkcję patentami: w 1867 roku w Wielkiej Brytanii, a rok później w USA. Wkrótce Nobel zyskał ogromną sławę i majątek. Dynamit stał się kluczowym narzędziem w realizacji wielkich projektów inżynieryjnych tamtych czasów – od budowy kolei, kanałów, metra po drogi na terenie Europy i Stanów Zjednoczonych. W 1864 roku doszło do tragedii. W eksplozji w jednej z należących do Alfreda fabryk zginął jego młodszy brat Emil. Mimo to Alfred kontynuował pracę. Jego przedsiębiorstwa rozwinęły się na skalę międzynarodową, tworząc rozległą sieć fabryk w całej Europie. W późniejszych latach wynalazł też m.in. żelatynę wybuchową (1875) i balistyt (1887). Zmagania moralne i testament Alfred Nobel był człowiekiem samotnym, skłonnym do melancholii i depresji. W młodości deklarował agnostycyzm, z czasem stając się ateistą. Nigdy się nie ożenił ani nie miał dzieci. Jego życie poświęcone było pracy, czego efektem – poza znacznym majątkiem – było 355 patentów. Pomimo ogromnego sukcesu finansowego, Nobel odczuwał moralny ciężar związany z wykorzystywaniem jego wynalazków do celów wojennych. Był zdecydowanym pacyfistą, przez wiele lat przyjaźnił się i korespondował z Berthą von Suttner – austriacką pisarką, dziennikarką oraz jedną z głównych postaci europejskiego ruchu pacyfistycznego drugiej połowy XIX wieku. W późniejszym czasie Bertha von Suttner została laureatką Pokojowej Nagrody Nobla. W 1895 roku, w Paryżu, Alfred Nobel spisał testament. Przekazał cały swój majątek – ponad 30 milionów koron szwedzkich – na utworzenie funduszu przyznającego nagrody za wybitne osiągnięcia w dziedzinie fizyki, chemii, medycyny, literatury oraz działań na rzecz pokoju. Śmierć i dziedzictwo Alfreda Nobla Alfred Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku w San Remo we Włoszech. Przyczyną śmierci był atak serca. Spoczął na cmentarzu Norra begravningsplatsen w Sztokholmie. Jego testament nie od razu został zrealizowany – wymagał uporządkowania formalności i pokonania oporu spadkobierców. Dzięki determinacji wykonawców testamentu, Ragnara Sohlmana i Rudolfa Liljeqvista, w 1900 roku powołano Fundację Nobla, a już rok później – 10 grudnia 1901 – po raz pierwszy przyznano Nagrody Nobla. Dzięki swojej ostatniej woli Alfred Nobel przekształcił obraz własnej spuścizny – z człowieka, który wzbogacił się na „narzędziach śmierci”, w filantropa, którego nazwisko do dziś kojarzy się z pokojem, nauką i literackim geniuszem. W latach 1901–2024 Nagrody Nobla i Nagroda Sveriges Riksbank w dziedzinie nauk ekonomicznych ku pamięci Alfreda Nobla zostały przyznane 627 razy 1012 osobom i organizacjom. Niektórzy otrzymali Nagrodę Nobla więcej niż raz, co daje łącznie 976 osób i 28 organizacji. Życie Alfreda Nobla pozostaje przykładem, jak jedno działanie może zmienić bieg historii i wpłynąć na przyszłe pokolenia. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Olga Tokarczuk ponownie doceniona. Historyczny sukces polskiej noblistki
Olga Tokarczuk z kolejnym prestiżowym wyróżnieniem. Laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. jako pierwsza polska pisarka została uhonorowana tytułem doktora honoris causa na paryskiej Sorbonie.
W tym artykule: Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Tytuły honoris causa przyznane Olga Tokarczuk ponownie została uhonorowana przez środowisko akademickie. Tym razem prestiżowy tytuł doktora honoris causa przyznała jej paryska Sorbona. To jedna z najbardziej cenionych uczelni w Europie, na której – jako pierwsza kobieta w historii – wykładała Maria Skłodowska-Curie. Olga Tokarczuk z doktoratem honorowym Sorbony Po raz pierwszy w dziejach Sorbony tytuł doktora honoris causa trafił do polskiej pisarki. Wyróżnienie to podkreśla nie tylko rangę twórczości Olgi Tokarczuk, ale także jej ogromny wpływ na rozwój światowej kultury. W swoim przemówieniu autorka „Ksiąg Jakubowych” nie kryła wzruszenia. Podkreśliła, że wyróżnienie to jest dla niej nie tylko zaszczytem, ale także zobowiązaniem. – Z ogromną radością odbieram ten zaszczytny tytuł (...). Jestem jednak świadoma tego, że staję przed Akademią jako przybyszka z innego świata, z nieznanego miejsca i nieokreślonego czasu, gdzie ani instrumenty naukowe (...), ani indeksy i recenzje nie grają istotnej roli – zaznaczyła. W kolejnych słowach Tokarczuk poruszyła temat wyzwań, przed którymi stoi ludzkość. Od narastającego poczucia niepewności po globalne zagrożenia, w tym falę dezinformacji. Pisarka zwróciła uwagę, że dziś każde słowo niesie ze sobą odpowiedzialność większą niż kiedykolwiek. – Informacja wykorzystywana jest jako broń, za pomocą której można wprowadzić w błąd, manipulować, oszukać, zwieść, w końcu zabić – przyznała. I dodała: – Uhonorowanie mnie zaszczytnym tytułem doktory honoris causa uważam za symboliczne i polityczne uznanie przez Akademię naszej „Krainy Metaksy”, z której wszyscy przecież się wzięliśmy i w której spotykamy się, wciąż jak najbardziej realnie, choć bez granic, paszportów i języków. Laudację wygłosiła prof. Małgorzata Smorąg-Goldberg, literaturoznawczyni z Sorbony, która od lat aktywnie zabiegała o przyznanie Oldze Tokarczuk tego wyróżnienia. W swoim przemówieniu podkreśliła, że pisarka porusza kwestie kluczowe dla współczesnej debaty społecznej:– Tematy, które porusza – feminizm, ekologia, walka o demokrację, zaangażowanie przeciwko partiom populistycznym we Francji i w Europie Środkowej – bardzo przemawiają do młodych ludzi. Olga Tokarczuk z kolejnym tytułem Dla Olgi Tokarczuk to już czwarty tytuł doktora honoris causa przyznany przez zagraniczną uczelnię. Wcześniej uhonorowały ją: Uniwersytet Sofijski (2022), Hong Kong Baptist University (2022) oraz Uniwersytet w Tel Awiwie (2023). Ponadto laureatka literackiej Nagrody Nobla z 2018 r. ma w swoim dorobku tytuły doktora honoris causa także od czołowych polskich uczelni – Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Wrocławskiego, Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie oraz Uniwersytetu w Gdańsku. Tytuły honoris causa przyznane Oprócz Olgi Tokarczuk tytułem doktora honoris causa na Sorbonie wyróżniono również siedmiu innych wybitnych przedstawicieli nauki, literatury i kultury z całego świata. W gronie uhonorowanych znaleźli się: Giovanna Mallucci – brytyjska neurolog i neurobiolog, Jean-Jacques Muyembe – kongijski mikrobiolog i współodkrywca wirusa Ebola, Chimamanda Ngozi Adichie – nigeryjska pisarka, Oliver Primavesi – laureat Nagrody Leibniza, specjalizujący się w starożytnej filozofii greckiej, Rémi Quirion – ekspert w dziedzinie badań neurologicznych, James Ferguson Skea – szef Międzynarodowego Zespołu ds. Zmian Klimatu, oraz Maryna Viazovska – ukraińska matematyczka. Przypomnijmy, że najnowsza powieść Olgi Tokarczuk, zatytułowana „Empuzjon”, trafiła na listę 100 najważniejszych książek 2024 roku według „The New York Times”. Twórczość polskiej noblistki doceniła m.in. brytyjska gwiazda pop – Dua Lipa. Źródła: facebook.com/FundacjaOlgiTokarczuk; sorbonne-universite.fr Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie to emocjonująca podróż po historii ludzkich odkryć i przełomowych idei
Najbardziej prestiżowa nagroda świata, ustanowiona testamentem Alfreda Nobla w 1895 roku, pokazuje, że idee mogą zmieniać świat. A niewielkie Muzeum Nagrody Nobla, znajdujące na sztokholmskim starym mieście pozwala zbliżyć się do ludzi, którzy stali za tymi ideami. Podczas Tygodnia Noblowskiego jest to jedno z głównych miejsc tego międzynarodowego wydarzenia.
Spis treści: Historia Nagrody Nobla Muzeum Nagrody Nobla Nieduży, wydawałoby się, że wręcz niepozorny budynek, w którym mieści się Muzeum Nagrody Nobla w Sztokholmie, znany jako Stora Börshuset, pierwotnie był siedzibą Sztokholmskiej Giełdy Papierów Wartościowych (Stockholms Börs). Jego historia sięga XVI wieku. Został zaprojektowany przez architekta Hedviga Elgotta i otwarty w 1773 roku. W latach 1999–2001, po kompleksowej renowacji, budynek został przekształcony w muzeum. Obecnie pełni funkcję edukacyjną i wystawienniczą, celebrując historię Nagrody Nobla i jej laureatów. Historia Nagrody Nobla Przed budynkiem znajduje się niewielki placyk, który w grudniu zajmują kramiki jarmarku świątecznego. Charakterystyczny zapach ciepłego glöggu (od słowa glöd, czyli żar) rozchodzi się po okolicy, rozgrzewając czekających na wejście do Muzeum Nagrody Nobla. Nagrodę ustanowił w 1895 roku Alfred Nobel – szwedzki chemik, inżynier i wynalazca, znany m.in. z wynalezienia dynamitu. Zapisał w swoim testamencie fundusze na nagrody dla osób, które wniosą największy wkład w rozwój fizyki, chemii, medycyny (lub fizjologii), literatury oraz działań na rzecz pokoju. W 1968 roku dodano szóstą kategorię – Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii, choć nie jest ona finansowana z pierwotnego funduszu Alfreda Nobla. Nagrody przyznawane są od 1901 roku. A pierwszymi laureatami byli m.in. Wilhelm Conrad Roentgen – za odkrycie promieni X (rentgenowskich). Emil von Behring – za opracowanie metody leczenia błonicy, znanej jako surowica Behringa. Henry Dunant (Szwajcaria) – za inicjatywę stworzenia Czerwonego Krzyża i jego działalność humanitarną, a także Frédéric Passy (Francja) – za jego działania na rzecz pokoju, w tym za pracę w Międzynarodowym Stowarzyszeniu Pokoju. Szwedzki wynalazca i przemysłowiec Alfred Nobel (1833–1896) miał jasną wizję nagrody, którą stworzył. W swoim testamencie napisał, że chce nagradzać tych, którzy „przynieśli ludzkości największe korzyści”. Nagroda Nobla i historie jej laureatów są podstawą szerokiego zakresu działań publicznych, które pokazują, w jaki sposób możemy uczyć się z historii, aby zrozumieć nasz obecny świat i wpływać na naszą przyszłość. Tworzą również zręby Muzeum Nagrody Nobla. Muzeum Nagrody Nobla Samo muzeum jest niewielkie. Zaraz przy wejściu, po lewej stronie, znajduje się kawiarnia. Po prawej można obejrzeć stroje zaprojektowane przez młodych artystów, nawiązujące do tegorocznych, przyznanych w październiku nagród. Dalej znajduje się nieduża, lecz bardzo przemyślana wystawa opowiadająca o samym Alfredzie Noblu, jego życiu i wynalazkach. Jest też kącik dla najmłodszych, gdzie mogą poznać historię nauki i nagród. Główna część wystawy ma powierzchnię około 200 metrów kwadratowych. Niedużo, lecz wystarczająco wiele, by zagłębić się w historię odkryć i wielkich idei. Zagłębić się w sposób prywatny, banalnie zwyczajny, lecz przenikliwy. Ponad tysiąc laureatów nagrody Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów wystroju jest unikatowa konstrukcja sufitowa, pod którą przesuwają się zdjęcia wszystkich laureatów Nagrody Nobla. System ten przypomina delikatną sieć lub tor, po którym poruszają się portrety, tworząc dynamiczną ekspozycję. Dzięki temu laureaci są prezentowani w sposób ciągły, a zwiedzający mogą symbolicznie „podążać” ich ścieżką osiągnięć. Konstrukcja ta pełni funkcję edukacyjną i estetyczną, a jej celem jest ukazanie skali wkładu tych osób w różne dziedziny wiedzy i działalności społecznej. Technologia i projekt systemu podkreślają nowoczesne podejście muzeum do prezentacji treści naukowych i historycznych, łącząc tradycję z interaktywnością i nowoczesnym designem.​ W chwili obecnej na podwieszanej konstrukcji w Muzeum Nagrody Nobla znajduje się około 1000 kart z portretami laureatów Nagrody Nobla, która obejmuje ponad 120 lat historii tej nagrody. Konstrukcja ta jest symboliczną reprezentacją wkładu laureatów w rozwój nauki, literatury i działań na rzecz pokoju na świecie​. Szal, fajka i długopis W gablotach pokazane są prywatne przedmioty należące do laureatów Nagrody Nobla. Czasami są to przedmioty niepozorne. Okulary, długopis, fajka, notatnik. Znajduje się tam m.in. różowy szal, w którym Malala Yousafzai wygłosiła przemówienie w siedzibie ONZ w Nowym Jorku w dniu swoich szesnastych urodzin. Na mównicy jej przesłanie było takie samo, jak przed próbą jej zabicia za walkę o prawo dziewcząt do uczęszczania do szkoły i na uniwersytet: „Jedno dziecko, jeden nauczyciel, jedno pióro i jedna książka mogą zmienić świat”. Szal jest częścią wystawy Muzeum Nagrody Nobla „Te rzeczy zmieniły świat”. Aktualnie muzeum prezentuje duży wybór przedmiotów ze swojej kolekcji artefaktów laureatów Nagrody Nobla. Przedmioty te opowiadają historie niezwykłych odkryć i osiągnięć życiowych. Ponad 250 artefaktów jest świadectwem rewolucyjnych wynalazków, odważnych wysiłków na rzecz pokoju, przełomowych pomysłów i innowacyjnej literatury. Większość artefaktów jest oryginalna. Można znaleźć wśród nich m.in.: filiżanki używane przez laureatów podczas wizyt w muzeum. Filiżanki te są podpisane przez każdego laureata; pióro i notatki Alberta Einsteina; notatki Ernesta Hemingwaya – fragmenty rękopisów jego dzieł literackich; rękopis przemówienia Marii Skłodowskiej-Curie, wygłoszonego podczas ceremonii wręczenia Nagrody Nobla; strój Roberta Edwardsa – jego kitel laboratoryjny używany podczas badań nad in vitro; mikroskop Christiana de Duve – używany w jego badaniach nad strukturami komórkowymi; pióro i okulary Gabriela Garcíi Márqueza – osobiste przedmioty związane z jego twórczością; piórnik Tagaorego – używany przez laureata w trakcie jego pracy twórczej. Skłodowska, Reymont, Sienkiewicz, Wałęsa Można też znaleźć pamiątki po Polakach – laureatach Nagrody Nobla. Poza przemówieniem Marii Skłodowskiej-Curie, muzeum przechowuje jej instrumenty laboratoryjne używane badaniach nad promieniotwórczością i książki z odręcznymi notatkami. W muzeum znajdują się również: pierwsze wydania książek Henryka Sienkiewicza w różnych językach, w tym „Quo Vadis”; pióro, którym pisał powieści i listy; maszynopis fragmentów „Chłopów” z poprawkami Władysława Reymonta; jego zegarek kieszonkowy, który nosił podczas podróży; maszynopis „Zniewolonego umysłu” z odręcznymi uwagami Czesława Miłosza; okulary oraz notes poety; karty z kolażami i listami Wisławy Szymborskiej; maszynopis z jej wierszami opatrzony datami i notatkami autorki; zwykły, żółty długopis naszej poetki. Duże emocje budzi warsztatowy stół Lecha Wałęsy, który symbolizuje jego pracę w Stoczni Gdańskiej i rolę w ruchu „Solidarności”. Został on przekazany Muzeum Nagrody Nobla w 2005 roku. Jest to oryginalny przedmiot, który był używany przez Wałęsę podczas jego pracy jako elektryka w stoczni. Niewielkie Muzeum Nagrody Nobla jest duchowym gigantem. Miejscem, które należy odwiedzić, by zrozumieć, że czasami jedna decyzja może zmienić cały wielki świat. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nagroda Nobla 2024: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
Nagroda Nobla jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Kto dostał Nagrodę Nobla w 2024 r.?
W tym artykule: Nagroda Nobla 2024 – przewidywania Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2024: fizyka Nagroda Nobla 2024: chemia Literacka Nagroda Nobla 2024 Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Nagroda Nobla 2024: ekonomia Nagroda Nobla dla Polaków Nagroda Nobla w poprzednich latach W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2024? Jak co roku na początku października poznajemy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Poniżej prezentujemy przewidywania związane z Nagrodą Nobla 2024. A także pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2024 – prognozy Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy Clarivate: medycyna lub fizjologia: Jonathan C. Cohen i Helen H. Hobbs za badania nad genetyką metabolizmu lipidów; Ann M. Graybiel, Okihide Hikosaka i Wolfram Schultz za badania nad jądrami podstawnymi mózgu; Davor Solter i Azim Surani za badania w dziedzinie epigenetyki; fizyka: Rafi Bistritzer, Pablo Jarillo-Herrero i Allan H. MacDonald za badania nad grafenem; David Deutsch i Peter W. Shor, twórcy pionierskich algorytmów kwantowych; Christoph Gerber za wynalezienie mikroskopu sił atomowych; chemia: David Baker, John M. Jumper i Demis Hassabis za modelowanie trójwymiarowej struktury białek; Kazunari Domen za badania nad fotokatalitycznym rozkładem wody; Roberto Car i Michele Parrinello za badania w dziedzinie chemii obliczeniowej; ekonomia: Janet Currie za analizę ekonomiczną rozwoju dzieci; Partha Dasgupta za uwzględnienie środowiska naturalnego w ekonomii; Paolo Mauro za badanie wpływu korupcji na gospodarkę. Naukowcy czekają na Nobla coraz dłużej. Obecnie czas od odkrycia do nagrody to średnio 29 lat. Z analiz wynika, że największe szanse na nagrodę mają naukowcy w wieku ok. 54 lat. Najmłodszy do tej pory noblista, Lawrence Bragg, miał 25 lat, gdy został uhonorowany. Najstarszy, John B. Goodenough – 97 lat. Kobiety stanowią mniejszość wśród laureatów. W całym XX wieku naukowego Nobla dostało tylko 11 badaczek. W XXI wieku – już 15. Coraz rzadziej trafiają się nagrody dla tylko jednej osoby. 54% noblistów to uczeni z Ameryki Północnej. Najczęściej nagradzane są badania w dziedzinie: fizyki cząstek elementarnych, biologii komórki, fizyki atomowej, neuronauki, chemii molekularnej. Nagroda Nobla 2024: medycyna lub fizjologia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w poniedziałek, 7 października. Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny otrzymali Victor Ambros i Gary Ruvkun. Uczonych nagrodzono za odkrycie tzw. mikroRNA i jego roli w regulacji działania genów w komórce. Cząsteczki zwane dziś miRNA były przez dłuższy czas ignorowane. Naukowcy traktowali je jak fragmenty kwasów nukleinowych pochodzące z procesów degradacji. A potem nagle się okazało, że otwierają drzwi do nowej działki medycyny. Gdy w roku 1993 zespół prof. Victora Ambrosa – wówczas pracującego na Uniwersytecie Harvarda – dostrzegł je jako pierwszy, nikt poza odkrywcami nie wróżył im wielkiej kariery. Wydawało się wtedy, że zasadniczy schemat działania komórek został już dobrze zrozumiany. Cała informacja o budowie i funkcjach organizmów miała być zapisana w DNA, czyli długich cząsteczkach kwasu deoksyrybonukleinowego, znajdujących się głównie w jądrze komórkowym. Dzieliła się ona na odcinki zwane genami. Gdy zapisana w nich informacja była potrzebna, na zapis konkretnego genu był kopiowany na łańcuch RNA, czyli kwasu rybonukleinowego, który wkrótce potem opuszczał jądro komórkowe. Genetycy nazwali go matrycowym RNA, czyli mRNA. Po opuszczeniu jądra stawał się on wzorcem do budowy konkretnej cząsteczki białka i to ono było finalnym produktem odczytu genu. Dalej, zależnie od swej budowy i funkcji, białko uczestniczyło w rozmaitych reakcjach lub stanowiło budulec komórek. Większość ludzkiego DNA nie koduje białek. Tkwią w niej „przepisy” na rozmaite cząsteczki RNA o nieznanej funkcji. Dużą ich część stanowią te najkrótsze, zwane mikroRNA albo miRNA. Złożone są średnio z ledwie 22 cegiełek. Dla porównania najmniejsze ludzkie geny mają wielkość kilkuset cegiełek, a największe – ponad dwa miliony. Nagrodzeni Noblem naukowcy odkryli, że miRNA są aktywną grupą cząsteczek. Podstawową ich funkcją jest wiązanie się ze specyficznymi dla danych cząsteczek miRNA fragmentami mRNA kodującym białka. W ten sposób te małe cząsteczki blokują syntezę białek. Gdy więc jest dużo mikroRNA, to powstaje mniej białek. miRNA może doprowadzić do przełomu w terapiach onkologicznych. Komórki raka rozsyłają po ciele niewielkie pęcherzyki zwane eksosomami, stanowiące formę komunikacji międzykomórkowej. Jeśli te struktury wymiesza się ze zdrowymi komórkami, mogą z nich powstawać guzy nowotworowe. Dokładniejsza analiza wykazała, że odpowiedzialne są za to właśnie cząsteczki miRNA ukryte w owych pęcherzykach. A jeśli je się zablokuje, zahamowuje się wzrost guza. Środki blokujące takie miRNA mogą więc stać się podstawą nowoczesnych terapii przeciwnowotworowych. Naukowcy porównują mikroRNA do „bezpiecznika”, który może wyłączyć raka. Cząsteczki mikroRNA mogą też pomóc w diagnozowaniu nowotworów, leczeniu choroby popromiennej, stwardnienia rozsianego i wirusowego zapalenia wątroby. W ubiegłym roku medyczny Nobel przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Nagrodzono ich za opracowanie technologii wykorzystanych do stworzenia szczepionek mRNA. Te szczepionki pomogły w walce z pandemią COVID-19. Nagroda Nobla 2024: fizyka Werdykt Komitetu Noblowskiego poznaliśmy we wtorek, 8 października. Tegoroczną nagrodę otrzymali John J. Hopfield i Geoffrey E. Hinton. Nagrodzono ich za odkrycia, będące podstawą sztucznej inteligencji (SI). A konkretnie za uczenie maszynowe z wykorzystaniem sztucznych sieci neuronowych. Wykorzystali oni narzędzia z fizyki do skonstruowania metod, które pomogły położyć podwaliny pod algorytmy SI. Hopfield stworzył strukturę, która może przechowywać i rekonstruować informacje. Hinton wynalazł metodę, która może niezależnie odkrywać właściwości w danych i która stała się ważna dla dużych sieci neuronowych, które są obecnie w użyciu. Algorytmy sieci neuronowych i uczenie maszynowe to technologie, które pozwoliły komputerom opanować gry takie jak szachy czy go, w których prosta metoda analityczna po prostu się nie sprawdzała. Teoretycznie maszyna mogłaby obliczyć wszystkie możliwe położenia pionków na planszy, ale w praktyce przewyższa to możliwości obliczeniowe jakiegokolwiek komputera. Trzeba więc wymyślić sposób, jak wybierać najlepsze strategie. Okazuje się, że sieci neuronowe świetnie się do tego nadają, bowiem komputer sam znajduje najlepsze rozwiązania. Po zaprogramowaniu reguł gry rozgrywa sam z sobą tyle partii, by w końcu wypracować strategię. Zawodowi gracze są często pod wrażeniem tego, co „wymyślił” komputer, bo styl jego gry nie przypomina niczego znanego z ludzkich podręczników. Ta metoda programowania komputerów sprawdza się doskonale w innych dziedzinach. Dzięki niej działają m.in. wyszukiwarki takie jak Google, komputerowe rozpoznawanie mowy, obrazów i pisma, automatyczne tłumaczenia, roboty, nawigacja samochodowa czy programy takie jak Chat GPT. Uczenie maszynowe coraz częściej pomaga też w badaniach naukowych. W 2016 r. amerykańskie Stowarzyszenie na rzecz Rozwoju Sztucznej Inteligencji (AAAI) rzuciło inżynierom wyzwanie – niech do 2050 r. zbudują robota naukowego, który zdobędzie nagrodę Nobla. Albo przynajmniej można będzie uznać, że jego wkład w światową naukę jest na tyle znaczący, że na tę nagrodę zasługuje. Tegoroczna nagroda przypadła w udziale ludziom, ale można powiedzieć, że roboty miały z tym sporo wspólnego. Rok temu Nobla w dziedzinie fizyki otrzymali Pierre Agostini, Ferenc Krausz i Anne L’Huillier. Nagrodzono ich za badania dotyczące wytwarzania bardzo krótkich, attosekundowych impulsów świetlnych. Badania te umożliwiły m.in. dokładniejsze zrozumienie zachowania elektronów. Nagroda Nobla 2024: chemia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w środę, 9 października. Chemicznego Nobla 2024 otrzymali trzej uczeni zajmujący się analizą i projektowaniem trójwymiarowej struktury białek. Połowę nagrody dostał David Baker z University of Washington. Drugą połową podzielą się Demis Hassabis i John M. Jumper z Google DeepMind. Wszyscy byli typowani do Nobla przez firmę Clarivate w tym roku. Jednym pomocnych narzędzi używanych dziś w chemii jest uczenie maszynowe (patrz – Nobel z fizyki). Polega ono na programowaniu komputerów tak, aby samodzielnie rozpoznawały skomplikowane wzorce zależności i doskonaliły swoje działania opierając się na pozyskanych w trakcie pracy danych. To właśnie dzięki wykorzystaniu algorytmów uczenia maszynowego wyszukiwarka Google staje się z biegiem czasu coraz skuteczniejsza w znajdowaniu treści wyszukiwanych przez użytkowników. Tę samą technologię, zwaną modelowaniem molekularnym, można wykorzystać w badaniach nad lekami. Modelowanie molekularne jest technologią ułatwiającą naukowcom zrozumienie chemicznych i biologicznych mechanizmów działania zarówno już znanych, jak i nowo zaprojektowanych leków. Dzięki wprowadzeniu komputerów do nauk przyrodniczych i medycznych otworzył się nowy rozdział w poznawaniu procesów decydujących o zdrowiu i chorobie całego organizmu. Program komputerowy pomaga ocenić, czy zaprojektowane przez naukowca leki mogą zadziałać na wybrany cel molekularny. Projektując nowe leki uczeni rozrysowują ich wzory chemiczne, na których podstawie komputer tworzy trójwymiarowy model. Może on być wykorzystany do testów. Jednak cele molekularne są z reguły znacznie bardziej złożone. Większość z nich to białka, których modelowanie jest wielkim wyzwaniem dla komputerów. O tym, jak zachowuje się konkretne białko, decyduje nie tylko jego skład chemiczny, ale i kształt cząsteczki. Jest ona zbudowana z długiego łańcucha aminokwasów, pofałdowanego i „posklejanego” tak, że powstaje niezwykle skomplikowana struktura przestrzenna. Specjaliści z należącej do Google firmy DeepMind stworzyli w 2019 r. algorytm AlphaFold, który zdołał stworzyć trójwymiarowy model białka na podstawie jego sekwencji aminokwasowej. Przyspieszyło to prace nad zrozumieniem molekularnych podstaw komórki oraz poszukiwania nowatorskich metod terapeutycznych. W minionym roku nagrodę Nobla w dziedzinie chemii otrzymali Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus i Alexei I. Ekimov. Ich badania dotyczyły nanotechnologii, a konkretnie tzw. kropek kwantowych. Literacka Nagroda Nobla 2024 Laureatkę tej nagrody poznaliśmy w czwartek, 10 października. To Han Kang, pisarka i poetka z Korei Południowej. Nagrodzono ją za „jej intensywną prozę poetycką, która mierzy się z historycznymi traumami i obnaża kruchość ludzkiego życia”. Han Kang ma wyjątkową świadomość związków między ciałem i duszą, żywymi i umarłymi. W swoim poetyckim i eksperymentalnym stylu stała się innowatorką we współczesnej prozie. Za powieść „Wegetarianka” (2007) dostała nagrodę International Booker Prize for Fiction. Jej twórczość obejmuje zbiory opowiadań: „Fruits of My Woman” (2000), „Ognista salamandra” (Fire Salamander, 2012); Powieści: „Czarny jeleń” (Black Deer, 1998), „Twa zimna dłoń” (Your Cold Hands, 2002), „Wegetarianka” (The Vegetarian) (2007), „Breath Fighting” (2010), „Lekcja greki” (Greek Lessons, 2011), „Nadchodzi chłopiec” (Human Acts) (2014), „Biała elegia” (The White Book) (2016), „Europa” (2019). Opublikowała także zbiór wierszy „Schowałam w szufladzie o zmierzchu” (2013). Rok temu Nobla otrzymał norweski pisarz Jon Fosse. Nagrodzono go za innowacyjną prozę i sztuki, które „dają głos niewypowiedzianemu”. Pokojowa Nagroda Nobla 2024 Werdykt został podany do wiadomości w piątek, 11 października. Pokojową Nagrodę Nobla 2024 otrzymała japońska organizacja Nihon Hidankyō. Nagrodzono ją „za wysiłki na rzecz stworzenia świata wolnego od broni jądrowej i za pokazanie poprzez zeznania świadków, że broń jądrowa nigdy nie może zostać ponownie użyta”. Nihon Hidankyō to oddolny ruch ocalałych z Hiroszimy i Nagasaki, znanych również jako hibakusha. Ich całkowitą liczbę szacuje się na 650 tys. osób, z czego ponad 100 tys. wciąż żyje. Organizacja została założona w 1956 roku. Jej cele to zabieganie w japońskim rządzie o większe wsparcie dla ofiar oraz wywieranie nacisku na światowe rządy, by te zlikwidowały arsenał atomowy. „Hibakusha pomagają nam opisać to, co nieopisywalne, pomyśleć to, co nie do pomyślenia i jakoś pojąć niezrozumiały ból i cierpienie spowodowane bronią jądrową” – czytamy w uzasadnieniu werdyktu. Norweski Komitet Noblowski podkreśla, że od prawie 80 lat nie użyto broni jądrowej w czasie wojny. Nadzwyczajne wysiłki Nihon Hidankyō i innych przedstawicieli hibakusha w znacznym stopniu przyczyniły się do ustanowienia tabu nuklearnego. Dlatego niepokojące jest to, że mocarstwa atomowe modernizują i ulepszają swoje arsenały. Pojawiają się nawet groźby użycia broni jądrowej w trwających obecnie wojnach. W samej Hiroszimie jest ponad 40 tys. hibakusha, ze średnią wieku 86 lat. Miasto rozesłało ich po całym świecie, aby opowiedzieli swoje historie. Muzeum Pokoju w Hiroszimie ma bibliotekę wideo z ponad 1500 opowieściami ocalałych, z czego ok. 400 można oglądać online. Niektórzy biorą udział w wideokonferencjach. Wielu twierdzi, że dzielenie się swoimi historiami nadaje głębsze znaczenie temu, co przeżyli. Jednak dla wielu osób, które przetrwały, uprzedzenia rodaków wobec nich stały się większym ciężarem niż same skutki promieniowania. U wielu wystąpiła trauma i syndrom ocaleńca. Pokojową Nagrodę Nobla rok temu otrzymała Narges Mohammadi z Iranu. Wyróżniono ją za walkę o prawa irańskich kobiet. Nagroda Nobla 2024: ekonomia Laureatów poznaliśmy w poniedziałek, 14 października. Ekonomiczny Nobel 2024 przypadł w udziale trzem naukowcom. Są nimi Daron Acemoglu, Simon Johnson i James A. Robinson z USA. Nagrodzono ich za badania „nad tym, jak powstają instytucje i jak wpływają na dobrobyt”. Tegoroczni laureaci dostarczyli nowych spostrzeżeń na temat tego, dlaczego istnieją tak ogromne różnice w dobrobycie między narodami. Jednym z ważnych wyjaśnień są trwałe różnice w instytucjach społecznych. Badając różne systemy polityczne i ekonomiczne wprowadzone przez europejskich kolonizatorów, Daron Acemoglu , Simon Johnson i James A. Robinson byli w stanie wykazać związek między instytucjami a dobrobytem. Opracowali również narzędzia teoretyczne, które mogą wyjaśnić, dlaczego różnice w instytucjach utrzymują się i jak instytucje mogą się zmieniać. W ubiegłym roku nagrodę otrzymała Claudia Goldin z Harvardu. Nagrodzono ją za analizę pracy i wynagrodzeń kobiet. Nagroda Nobla – Polacy W 1903 r. nagrodę Nobla otrzymała Maria Skłodowska-Curie. Jest ona jedną z niewielu kobiet z Noblem z fizyki. Maria Skłodowska-Curie to także jedna z dwóch osób, które zostały nagrodzone przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk w dwóch różnych dziedzinach. W 1911 r. polska uczona dostała Nobla z chemii za odkrycie polonu i radu. Polaków nie brakuje wśród laureatów Nagrody Nobla w dziedzinie literatury: W 1905 r. nagrodę za całokształt twórczości otrzymał Henryk Sienkiewicz. W roku 1924 za „Chłopów” nagrodzony został Władysław Reymont. W 1980 r. nagroda trafiła do Czesława Miłosza. W 1996 roku Nobla dostała Wisława Szymborska. W 2018 r. noblistką została Olga Tokarczuk. Polak został też nagrodzony Pokojową Nagrodą Nobla. W 1983 r. wyróżnienie otrzymał ówczesny lider „Solidarności” i przyszły prezydent RP, Lech Wałęsa. Źródła: Nobelprize.org, Clarivate, Nature, archiwum NG.
Co dalej z laboratorium Marii Skłodowskiej-Curie? Francuzi podjęli decyzję w sprawie zburzenia budynku
Francuzi oburzyli się na wieść, że laboratorium Marii Skłodowskiej-Curie ma zostać rozebrane. W sprawie doszło do przełomu i kompromisu. Na miejscu powstanie centrum onkologiczne.
W tym artykule: Instytut Radowy kiedyś i dziś Laboratorium Marii Skłodowskiej-Curie czy magazyn próbek? Dziedzictwo Marii Skłodowskiej-Curie Pavillon des Sources to jedno z najciekawszych, a przy tym niesłusznie zapomnianych, miejsc na mapie Paryża. Mowa o dawnym laboratorium Marii Skłodowskiej-Curie w eleganckiej 5. dzielnicy miasta. W ostatnich miesiącach losy budynku wzbudzały sporo kontrowersji. Jeszcze niedawno głośno mówiło się jego o zburzeniu. Dziś już wiadomo, że obiekt zostanie odbudowany. To owoc porozumienia między naukowcami a francuskim ministerstwem kultury. Instytut Radowy kiedyś i dziś Co dokładnie stanie się z byłą pracownią polskiej chemiczki? I czy rzeczywiście takie było pierwotne zastosowanie budynku? Kompromis wypracowany pod koniec stycznia satysfakcjonuje obie strony niegdysiejszego sporu. Ustalono bowiem, że jeden z trzech budynków (właśnie Pavillon des Sources) historycznego Instytutu Radowego zostanie rozebrany, odkażony i zrekonstruowany. Co ważne, pozostałe dwa budynki instytutu, w tym dawne laboratorium chemiczne, Pavillon Curie (obecnie muzeum) i Pavillon Pasteur, pozostaną nienaruszone. W miejscu rozebranego budynku powstanie centrum onkologiczne o wartości 13 milionów euro. Naukowcy z planowanego instytutu wykorzystają biologię chemiczną do leczenia raka. Największe polskie wynalazki. Te innowacje zmieniły nasz świat W polskiej historii znajdziemy wielu naukowców, którym do dziś zawdzięczamy niesamowite wynalazki. Jednak często zapominamy, że to właśnie Polacy stali za innowacjami, które na stałe zmie... – To wspaniała wiadomość. Będziemy mogli poczynić postępy w rozwoju biologii chemicznej w Instytucie Curie, zachowując jednocześnie bogate dziedzictwo Marii Curie – mówi Raphaël Rodriguez, biolog chemiczny w Instytucie Curie, cytowany przez Nature. Naukowiec na być jednym z kierowników nowego ośrodka badawczego. Laboratorium Marii Skłodowskiej-Curie czy magazyn próbek? Planowana rozbiórka „laboratorium Marii Curie” odbiła się głośnym echem nie tylko we Francji, ale i na całym świecie. Tu po raz kolejny z pomocą przyszły media społecznościowe. Internetowa interwencja przykuła uwagę francuskiego ministerstwa kultury. W efekcie 5 stycznia rozbiórka została wstrzymana. Warto jednak pochylić się nad historią Pavillon des Sources. Tak naprawdę Maria Skłodowskie-Curie nie dokonała tam przełomowych odkryć, które zagwarantowały jej nagrody Nobla. Zacznijmy od tego, że pawilon powstał w latach 1911–1914, a więc już po nagrodzeniu polskiej chemiczki. Skoro budynek nie był laboratorium eksperymentalnym, to na czym polega jego historyczna wartość? Skłodowska-Curie przechowywała w nim promieniotwórcze próbki. I choć to mało prawdopodobne, aby wnętrza Pavillon des Sources nadal były radioaktywne, francuski organ ds. bezpieczeństwa atomowego lata temu nałożył zakaz wstępu, który obowiązuje do dziś. Dlatego też uznano, że najlepszym rozwiązaniem będzie podstawienie pawilonu od nowa. Dziedzictwo Marii Skłodowskiej-Curie Nobliska założyła Instytut Radowy, który później przekształcił się w Instytut Curie, aby wykorzystywać chemię i wiedzę o radioaktywności w leczeniu pacjentów. Jej dziedzictwo jest żywe do dziś. Będzie wykorzystywane w nauce i medycynie. – Pavillon des Sources zostanie zachowany. Zostanie rozebrany i zmontowany, kamień po kamieniu, kilkadziesiąt metrów dalej. W sąsiedztwie muzeum, które następnie zostanie powiększone – podkreśliła francuska minister kultury Rachida Dati w komunikacie prasowym. – Jej laboratorium nadal tam jest, jest utrzymywane w dobrym stanie i nie będziemy go dotykać [...] Twierdzenie zatem, że laboratorium Marii Curie zostanie zniszczone, jest po prostu fałszywą informacją – dodał Raphaël Rodriguez. Jego zdaniem to, że centrum leczenia chorób onkologicznych powstaje w sąsiedztwie laboratoriów chemicznych, może mieć kluczowe znaczenie dla jego powodzenia. To też „sposób na wypełnienie luki między dyscyplinami”. Onkolodzy będą mogli na bieżąco konsultować się z chemikami. Ma to być pierwsze takie miejsce w Europie. – Prowadząc najnowocześniejsze badania, podtrzymujemy bogate dziedzictwo doskonałości Marii Curie w badaniach i medycynie – podsumował Rodriguez. Źródło: Nature. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Wieś z powieści „Chłopi” istnieje naprawdę. Lipce Reymontowskie zachwycają na każdym kroku
Lipce Reymontowskie naprawdę istnieją. Wieś, w której toczy się akcja nagrodzonej Nagrodą Nobla powieści „Chłopi”, zamieszkiwał sam autor, Władysław Reymont.
W tym artykule: Gdzie leżą Lipce z powieści „Chłopi”? Z czego słyną Lipce Reymontowskie? „Chłopi” to najbardziej znane dzieło Władysława Reymonta. W 1924 r. Szwedzka Akademia Nauk przyznała mu za nie Literacką Nagrodę Nobla. Mimo że od wydania powieści minęło już ponad 120 lat, tytuł znów jest na ustach wielu osób na świecie. To zasługa najnowszej adaptacji filmowej. Wyjątkowa animacja malarska w reżyserii DK i Hugh Welchmanów podbiła serca widzów. Świadczy o tym, chociażby fakt, że jest to najbardziej kasowy film roku 2023 w naszym kraju i polski kandydat do Oscara. View oEmbed on the source website Gdzie leżą Lipce z powieści „Chłopi”? Powieść „Chłopi” i jej filmowe adaptacje przedstawiają losy rodziny Borynów i pięknej Jagny na tle zmieniających się pór roku. Cała akcja toczy się w niewielkiej wsi Lipce. Dla wielu może być zaskoczeniem, że malownicza wioska istnieje naprawdę i jest chętnie odwiedzana nie tylko przez miłośników twórczości Reymonta. Lipce Reymontowskie są położone w województwie łódzkim, między Skierniewicami a Łodzią. Wieś została założona w XIV wieku, a konkretnie w 1338 roku przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Janisława. W czasie zaborów okolice wioski znalazły się pod panowaniem Prus, z kolei w 1807 r. weszły w skład utworzonego w wyniku wojen napoleońskich Księstwa Warszawskiego. Akcja „Chłopów” umieszczona jest w Lipcach nieprzypadkowo. To tutaj Władysław Reymont pracował jako niskiej rangi funkcjonariusz Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Łączyła ona Warszawę z granicą zaboru austriackiego. Wybitny polski pisarz żył tam w latach 1888-1893. Zwiedzający wciąż mogą podziwiać XIX-wieczny dom dróżnika, w którym pomieszkiwał noblista. Przypomina o tym pamiątkowa tablica w pobliżu stacji kolejowej. Obecna nazwa wsi (z członem Reymontowskie) obowiązuje od 1984 r. Wcześniej odnosiła się jedynie do przystanku kolejowego wybudowanego po II wojnie światowej w czynie społecznym. Z czego słyną Lipce Reymontowskie? Nie jest tajemnicą, że Lipce Reymontowskie największą popularność zawdzięczają autorowi powieści „Chłopi”. Widać to tu na każdym kroku. Wybitnemu pisarzowi poświęcono główną ulicę, a na terenie wsi znajdują się aż cztery pomniki upamiętniające laureata Nagrody Nobla. Podziwiać je można w Szkole Podstawowej im. Wł. St. Reymonta (1967 r.), w Zagrodzie Ludowej (2001 r.), w lipieckim mini parku (2006 r.) oraz przy Muzeum Regionalnym im. Wł. St. Reymonta (2016 r.). Ostatni z wymienionych obiektów szczególnie zainteresuje miłośników twórczości Władysława Reymonta. Muzeum otwarte jest przez cały rok, z wyjątkiem poniedziałków. Na odwiedzających czekają zarówno stałe i czasowe wystawy oraz wiele drogocennych zbiorów. Wśród nich m.in. eksponaty związane bezpośrednio z autorem „Chłopów” czy pamiątki po dawnych mieszkańcach Lipiec. Nieopodal Muzeum Regionalnego znajduje się również „Centrum Reymontowskie – Zagroda Ludowa”. Pomysł na utworzenie skansenu z chałupami, oborą, stodołą i spichlerzem narodził się w czasie trwania Roku Reymontowskiego (2000 r). Historyczne budynki przeniesiono z Woli Drzewieckiej i terenu gminy Godzianów. Krzywa Wieża w Polsce, o której mogliście nie słyszeć. „Śląska Piza” zachwyca wszystkich Największa Krzywa Wieża w Polsce zlokalizowana jest na południu kraju. Choć pod względem rozmiarów ustępuje słynnej konstrukcji z Pizy, cieszy się dużą popularnością wśród turystów. Będąc w Lipcach Reymontowskich, warto odwiedzić także: Muzeum Czynu Zbrojnego, symboliczny grób Macieja Boryny, głównego bohatera „Chłopów”; Galerię Staroci i Pamiątek Regionalnych; zabytkową XIX-wieczną kaplicę cmentarną; oraz Rezerwat Bukowiec. Dodajmy, że co roku w Lipcach Reymontowskich, Łodzi oraz miejscowościach na trasie przejazdu specjalnego pociągu odbywa się cykliczna impreza pod nazwą „Dzień Reymonta”. Wydarzenie promuje twórczość polskiego pisarza. Źródło: lipcereymontowskie.pl Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Nagroda Nobla 2023: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2023? Już tradycyjnie na początku października poznaliśmy nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Oto lista laureatów.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2023 – przewidywania Nagroda Nobla 2023: medycyna lub fizjologia Nagroda Nobla 2023: fizyka Nagroda Nobla 2023: chemia Literacka Nagroda Nobla 2023 Pokojowa Nagroda Nobla 2023 Nagroda Nobla 2023: ekonomia Nagroda Nobla dla Polaków Nagroda Nobla w poprzednich latach Nagroda Nobla jest powszechnie uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki i nie tylko. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii i literatury. Osobną kategorią jest też Nagroda Pokojowa. Nobel z ekonomii po raz pierwszy został wręczony w 1969 roku. Poniżej prezentujemy przewidywania związane z Nagrodą Nobla 2023. A także pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2023 – przewidywania Co roku specjaliści próbują przewidzieć, kto dostanie Nobla. Oto tegoroczne typy firmy Clarivate: Ig Noble 2023 przyznane. Wśród nagrodzonych anty-Noblem jest Polak! Ig Noble to najbardziej szalone nagrody naukowe (i nie tylko) w dziejach współczesnej cywilizacji. W tym roku w gronie laureatów jest Polak! medycyna lub fizjologia: Carl H. June, Steven A. Rosenberg I Michel Sadelain za badania nad leczeniem raka za pomocą limfocytów T; Rob Knight za badania nad ludzkim mikrobiomem; Emmanuel Mignot, Clifford B. Saper i Masashi Yanagisawa za badania nad cyklem dobowym i narkolepsją; fizyka: Sharon C. Glotzer za badania nad nowymi materiałami; Federico Capasso za badania nad fotoniką, plazmoniką i laserami; Stuart S. P. Parkin za badania nad spinotroniką i przechowywaniem danych. chemia: James J. Collins, Michael Elowitz i Stanislas Leibler za badania w dziedzinie biologii syntetycznej; Shankar Balasubramanian i David Klenerman za opracowanie nowej metody sekwencjonowania genomu; Kazunori Kataoka, Vladimir P. Torchilin i Karen L. Wooley za badania nad nowymi sposobami dostarczania leków; ekonomia: Edward L. Glaeser za badania nad ekonomią miejską; Thomas Piketty, Emmanuel Saez i Gabriel Zucman za badania nad nierównością ekonomiczną; Raj Chetty za badania nad mobilnością społeczną. W głosowaniu przeprowadzonym przez American Chemical Society 44% chemików uznało, że Nobla w tym roku powinni dostać twórcy szczepionek mRNA. Jednak z analiz wynika, że naukowcy czekają na Nobla coraz dłużej. Obecnie czas od odkrycia do nagrody to średnio co najmniej 20 lat. W przypadku chemii – nawet 30 lat. Nagroda Nobla 2023: medycyna lub fizjologia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w poniedziałek, 2 października. Medyczny Nobel 2023 przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Zgodnie z przewidywaniami, nagrodzono ich za opracowanie technologii wykorzystanych do stworzenia szczepionek mRNA. Te szczepionki pomogły w walce z pandemią COVID-19. Węgierska biochemiczka Katalin Karikó była od lat typowana do tej nagrody. Dokonała ona przełomu w dziedzinie badań nad RNA. W 2005 r. opublikowała – wraz z amerykańskim immunologiem Drew Weissmanem – pracę pokazującą, jak można bezpiecznie dostarczyć tę cząsteczkę do komórek. To dzięki tym badaniom prace nad szczepionkami RNA ruszyły z miejsca. I zaowocowały bezpiecznymi, skutecznymi preparatami przeciw COVID-19 W ubiegłym roku laureatem został prof. Svante Pääbo, szwedzki biolog, założyciel i kierownik Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maksa Plancka w Lipsku. Nagroda Nobla 2023: fizyka Werdykt Komitetu Noblowskiego został ogłoszony we wtorek, 3 października. Nobla 2023 w dziedzinie fizyki otrzymali Pierre Agostini, Ferenc Krausz i Anne L’Huillier. Nagrodzono ich za badania dotyczące wytwarzania bardzo krótkich, attosekundowych impulsów świetlnych. Badania te umożliwiły m.in. dokładniejsze zrozumienie zachowania elektronów. Attosekunda to jedna miliardowa jednej miliardowej sekundy. Czyli 10-18 sekundy. Czas trwania najkrótszych wydarzeń, które naukowcy potrafią nie tylko przewidzieć w obliczeniach, ale i dostrzec, mierzony jest właśnie w attoskeundach. Elektron potrzebuje dwudziestu czterech attosekund, by wykonać jedno okrążenie wokół jądra atomu wodoru. Wykonuje tę podróż około 40000 bilionów razy na sekundę. W jednej minucie mieści się więcej attosekund, niż od początku istnienia Wszechświata upłynęło minut. Anne L’Huillier to zaledwie piąta kobieta uhonorowana Noblem w dziedzinie fizyki. W 2020 r. nagrodę tę otrzymała Andrea Ghez, natomiast w 2018 r. Donna Strickland. Rok temu nagrodzono uczonych zajmujących się fizyką kwantową. Byli to Alain Aspect, John F. Clauser i Anton Zeilinger. Nagroda Nobla 2023: chemia Laureatów tej nagrody poznaliśmy w środę, 4 października. Rano 4 października pojawiły się informacje o przedwczesnym ogłoszeniu werdyktu. Zgodnie z nim nagrodę Nobla w dziedzinie chemii mają otrzymać Moungi G. Bawendi, Louis E. Brus i Alexei I. Ekimov. Ich badania dotyczyły nanotechnologii, a konkretnie tzw. kropek kwantowych. Komitet noblowski oficjalnie zaprzeczył, jakoby był to finalny werdykt. Jednak potem informacja ta potwierdziła się. Kropka kwantowa to niewielki obszar przestrzeni ograniczony w trzech wymiarach barierami potencjału. Wewnątrz niego uwięziona jest cząstka o długości fali porównywalnej z rozmiarami kropki. Takie struktury są wykorzystywane m.in. w diagnostyce medycznej. Wchodzą też w skład wyświetlaczy QD-LED, wykorzystywanych w telewizorach. W zeszłym roku wyróżnienie otrzymali Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal i K. Barry Sharpless. Zajmowali się „chemią kliknięć” i chemią bioortogonalną. Literacka Nagroda Nobla 2023 Laureata lub laureatkę tej nagrody poznaliśmy w czwartek, 5 października. Literackiego Nobla 2023 otrzymał norweski pisarz Jon Fosse. Nagrodzono go za innowacyjną prozę i sztuki, które „dają głos niewypowiedzianemu”. Jon Fosse to jeden z najwybitniejszych współczesnych dramatopisarzy norweskich. Pisze w języku nynorsk. Książki Fossego przetłumaczono na ponad 40 języków, w tym polski. Jego dramaty wystawiono na ponad 120 scenach świata. Jego największe dzieło to siedmioczęściowa „Septologia”. Polskie wydanie „Drugie imię. Septologia I–II” trafiło do czytelników w tym roku. W 2022 roku nagrodę otrzymała francuska pisarka Annie Ernaux. Pokojowa Nagroda Nobla 2023 Werdykt został podany do wiadomości w piątek, 6 października. Pokojową Nagrodę Nobla 2023 otrzymała Narges Mohammadi z Iranu. Wyróżniono ją za walkę o prawa irańskich kobiet. Była aresztowana 13 razy, 5 razy skazana na łącznie 31 lat więzienia i 154 baty. Wciąż jest w irańskim więzieniu. Przed rokiem wyróżniono białoruskiego opozycjonistę Alesia Bialackigo, rosyjską organizację Memoriał i ukraińskie Centrum Wolności Obywatelskich. Nagroda Nobla 2023: ekonomia Laureatkę poznaliśmy w poniedziałek, 9 października. Nagrodę otrzymała Claudia Goldin z Harvardu. Nagrodzono ją za analizę pracy i wynagrodzeń kobiet. W ubiegłym roku wyróżnienie otrzymali Ben S. Bernanke, Douglas W. Diamond i Philip H. Dybvig. Nagrodzono ich za badania nad bankami i kryzysami finansowymi. Nagroda Nobla dla Polaków W 1903 r. złoty medal z podobizną Alfreda Nobla otrzymała Maria Skłodowska-Curie. Jest ona jedną z niewielu kobiet nagrodzonych Noblem z fizyki. Maria Skłodowska-Curie to także jedna z dwóch osób, które zostały nagrodzone przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk Nagrodą Nobla w dwóch różnych dziedzinach. Polska uczona na swoim koncie ma również wyróżnienie z chemii (1911 r.) za odkrycie polonu i radu. Polaków nie brakuje wśród noblistów literackich. W 1905 r. nagrodę za całokształt twórczości otrzymał Henryk Sienkiewicz. Niespełna dwie dekady później za „Chłopów” nagrodzony został Władysław Reymont. Odpowiednio w 1980 i 1996 roku nagroda trafiła do Czesława Miłosza oraz Wisławy Szymborskiej. Ostatnią polską laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie literatury była Olga Tokarczuk w 2018 r. Polak został też nagrodzony Pokojową Nagrodą Nobla. W 1983 r. wyróżnienie otrzymał ówczesny lider „Solidarności” i przyszły prezydent RP, Lech Wałęsa. Nagroda Nobla w poprzednich latach Oto przykłady laureatów nagrody Nobla z ubiegłych lat: 2020 r.: Nobel z medycyny za wykrycie wirusa HCV; Nobel z fizyki za badania nad czarnymi dziurami; Nobel z chemii za opracowanie metody edycji genomu; Pokojowy Nobel dla World Food Programme; Literacki Nobel dla Louise Glück; Nobel z ekonomii za badania nad teorią aukcji; 2019 r.: Nobel z medycyny za nową metodę leczenia anemii i nowotworów; Nobel z fizyki za wkład w zrozumienie ewolucji Wszechświata; Nobel z chemii za baterie litowo-jonowe; Pokojowy Nobel dla premiera Etiopii; 2018 r.: Nobel z medycyny za nową metodę walki z rakiem; Nobel z fizyki za narzędzia ze światła; Nobel z chemii za ewolucję kontrolowaną; Pokojowy Nobel za walkę z przemocą na tle seksualnym; 2016 r.: Nobel z medycyny za autofagię; Nobel z chemii dla twórców najmniejszych maszyn świata; Pokojowy Nobel dla prezydenta Kolumbii; Nobel z fizyki za odkrycia dotyczące topologicznych przejść fazowych oraz topologicznych faz materii; 2015 r.: Nobel z medycyny za nicienie i malarię; Nobel z chemii za badania nad DNA; 2014 r.: Nobel z chemii za rozwój mikroskopii; 2013 r.: Nobel z medycyny za transport wewnątrzkomórkowy; Nobel z fizyki za bozon Higgsa; 2012 r.: Nobel z medycyny za prace nad komórkami macierzystymi; Nobel z fizyki za badania nad cząstkami elementarnymi; Nobel z chemii za badania nad receptorami sprzężonymi z białkami G. Źródła: Nobelprize.org, Clarivate, C&En.
Nagroda Nobla 2023 w dziedzinie medycyny za szczepionki mRNA przeciw COVID-19. Dlaczego tak późno?
Szczepionki mRNA uratowały miliony ludzi i mogą to zrobić także w przyszłości. Dlatego Nagroda Nobla 2023 w dziedzinie medycyny dla ich twórców jest jak najbardziej zasłużona.
W tym artykule: Katalin Karikó i Drew Weissman opracowali technologię mRNA Komentarze ekspertów Dlaczego nagrody nie przyznano wcześniej? Jak działa szczepionka RNA? 27 grudnia 2020 r. w Polsce ruszyła akcja szczepień przeciw koronawirusowi. Preparaty bazujące na mRNA okazały się bezpieczne i skuteczne. To dzięki nim udało się ochronić wiele osób przed zachorowaniem na COVID-19, powikłaniami i śmiercią. Teraz twórców tej technologii w końcu uhonorowano. Medyczny Nobel 2023 przypadł w udziale Katalin Karikó i Drew Weissmanowi. Katalin Karikó i Drew Weissman opracowali technologię mRNA Węgierska biochemiczka Katalin Karikó była od lat typowana do tej nagrody. Dokonała ona przełomu w dziedzinie badań nad RNA. Badania zaczęła w latach 90. W 2005 r. opublikowała – wraz z amerykańskim immunologiem Drew Weissmanem – pracę pokazującą, jak można bezpiecznie dostarczyć tę cząsteczkę do komórek. Kluczowa była chemiczna modyfikacja jednego z elementów cząsteczki. Odnaleziono „bezpiecznik”, który może wyłączyć raka. Ma go każdy z nas Kluczem do walki z nowotworem ma być manipulacja cząsteczek RNA. Naukowcy odkryli jak uruchomić „czerwony guzik” niszczący nowotwór. To dzięki tym badaniom prace nad szczepionkami RNA ruszyły z miejsca. Prace nad szczepionką przeciw COVID-19 rozpoczęły się w lutym 2020 r. Mimo ekspresowego tempa uczeni przeprowadzili rygorystyczne badania kliniczne, dowodzące skuteczności i bezpieczeństwa podawania preparatu. Objawy niepożądane po jego podaniu są w przeważającej większości niegroźne – najczęściej spotykany jest ból w miejscu wstrzyknięcia. Najpoważniejsze skutki uboczne – silne reakcje alergiczne – pojawiły się u zaledwie kilku na kilka milionów zaszczepionych. Komentarze ekspertów Tegoroczny Nobel z medycyny był szeroko komentowany. – Normalnie cząsteczki mRNA należą do cząsteczek dość niestabilnych i trudno byłoby wyprodukować na ich podstawie taką ilość białka, która zdążyłaby wywołać reakcję immunologiczną w organizmie. Ta Nagroda Nobla jest między innymi właśnie za to, że udało się ustabilizować cząsteczki mRNA, podać je do organizmu i wywołać odpowiedź immunologiczną. Uodporniają one nas na wirusy, a w przyszłości być może na bakterie, mogą mieć zastosowanie w leczeniu nowotworów – wyjaśnia prof. dr hab. Katarzyna Tońska z Instytutu Genetyki i Biotechnologii Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. – Tak szybkiego nagrodzenia technologii przez Komitet Noblowski jeszcze nie było. To wyjątkowa sytuacja pandemii spowodowała działanie naukowców, czyli opracowanie szczepionki mRNA. Było to rzeczywiście niekonwencjonalne i wszyscy podkreślali, że jest to de facto w pewnym stopniu eksperyment. Ale konieczny do przeprowadzenia i niezwykle skuteczny – podkreśla prof. dr hab. n. med. Paweł Włodarski z Zakładu Metodologii Badań Naukowych, prorektor ds. umiędzynarodowienia, promocji i rozwoju Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Dlaczego nagrody nie przyznano wcześniej? Czemu węgierska naukowczyni nie dostała Nobla wcześniej? Możliwe, że komitet noblowski obawiał się kontrowersji. Katalin Karikó urodziła się i pracowała na Węgrzech za czasów komunizmu. Wyemigrowała do USA w 1985 r. Jej reputacji zaszkodził fakt, że kilka lat wcześniej podpisała zgodę na współpracę ze służbą bezpieczeństwa. Co prawda, jak sama twierdzi – i co zdaje się mieć potwierdzenie w dokumentach – nigdy tej współpracy nie podjęła. Jednak dla węgierskich prawicowych mediów lojalka była wystarczającym powodem do oskarżeń o zdradę. Warto pamiętać, że w 2019 r. werdykt noblowski dotyczący odkrycia planet pozaziemskich pominął Aleksandra Wolszczana. Ten polski astronom również był powszechnie krytykowany za to, że współpracował z kontrwywiadem PRL. Brak Nobla dla niego zranił głównie naszą narodową dumę. Natomiast pomijanie Katalin Karikó przez lata było zmarnowaniem doskonałej okazji na dodatkową promocję szczepień przeciw COVID-19. Jak działa szczepionka RNA? W klasycznych preparatach pacjentowi podaje się całego, nieaktywnego wirusa albo jego fragment. Nowa generacja szczepionek, której przykładami są produkty Pfizera i Moderny, stosuje inne podejście. Zamiast podawać pacjentowi gotowe wirusowe białko, uczeni zmuszają jego komórki do produkcji tej substancji. W tym celu stosują cząsteczkę RNA. Gdy w komórce ma powstać białko, „przepis” na nie jest kopiowany z zawartej w jądrze komórkowym nici DNA na krótką, jednoniciową cząsteczce kwasu rybonukleinowego, czyli RNA. Ta jego odmiana zwana jest RNA informacyjnym, czyli mRNA. Można to porównać do kserowania jednej kartki z książki. mRNA wydostaje się z jądra i trafia do rybosomu, gdzie informacja jest odczytywana przez enzymy. Na jej podstawie rybosom syntetyzuje z aminokwasów cząsteczkę białka. Szczepionka RNA dostarcza do komórki krótki odcinek tego kwasu, który „udaje” mRNA. Na tej podstawie rybosom produkuje jedno z białek wirusa. Jego obecność w organizmie to sygnał dla układu odpornościowego, który rozpoczyna produkcję przeciwciał zwalczających wirusa. Po przejściu przez rybosom nić mRNA jest – podobnie jak niepotrzebna już nam kartka ze skserowanymi informacjami – poddawana recyklingowi, czyli rozkładana na elementy składowe. mRNA nie może więc wrócić do jądra i zmienić zapisu DNA w nim. Źródła: Nobelprize.org, archiwum NG, CWiD UW. Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie.
Maria Skłodowska-Curie – ciekawostki o najwybitniejszej polskiej naukowczyni. Zawsze była pierwsza
Maria Skłodowska-Curie była odważna, uparta i często wywoływała skandale. Była pierwszą kobietą, która dostała się na wydział fizyki Sorbony i pierwszą wykładowczynią tej uczelni. Została pierwszą laureatką Nagrody Nobla, w dodatku otrzymała to wyróżnienie dwukrotnie. Nawet prawo jazdy zrobiła jako jedna z pierwszych kobiet i to mając wówczas 49 lat. Zrobiła to, by zorganizować pierwsze mobilne pracownie RTG. I wiele wskazuje na to, że właśnie praca na froncie sprawiła, że zapadła na białaczkę, która zakończyła jej życie.
W tym artykule: Maria Skłodowska-Curie – ciekawostki Nieszczęśliwa miłość Marii Maria Skłodowska w Paryżu Małżeństwo Marii i Pierre’a Odkrycie pierwiastków promieniotwórczych Dzieci Marii i Pierre’a Śmierć Pierre’a Curie Romans i nagonka medialna Dziedzictwo Marii Skłodowskiej-Curie Śmierć Marii Skłodowskiej-Curie Kto wie, jak wyglądałaby nasza współczesność, gdyby niejacy państwo Żorawscy spojrzeli na Marię Skłodowską bardziej przychylnym wzrokiem. Oni byli zamożnymi dzierżawcami pokaźnego majątku w Szczukach, nieopodal Ciechanowa. Ona – zwykłą guwernantką, córką nauczyciela. Osobą – zdaniem Żorawskich – bez koligacji i przyszłości. Jej ślub z Kazimierzem – elokwentnym i znakomicie wykształconym absolwentem Uniwersytetu Warszawskiego – byłby mezaliansem, na który nie mogli sobie pozwolić. Maria Skłodowska-Curie – ciekawostki Mania Skłodowska trafiła do majątku Żorawskich, mając zaledwie 18 lat. Była już wówczas doświadczoną guwernantką. Od lat udzielała korepetycji z matematyki, fizyki oraz z języków obcych. Poza polskim, posługiwała się biegle czterema językami: rosyjskim, niemieckim, angielskim i francuskim. Ukończyła gimnazjum, a następnie kształciła się w tzw. Uniwersytecie Latającym. Były lata 80. XIX wieku. Polska znajdowała się pod zaborami. Urodzona w Warszawie Maria wychowała się w zaborze rosyjskim. I to w czasach po upadku powstania styczniowego, gdy represje rządowe rugowały z życia publicznego polską kulturę, sztukę i historię. Wedle władz carskich dziewczęta nie mogły się też kształcić w szkołach wyższych. Dlatego robiły to potajemnie. Narodziny geniuszu. Geny czy nauka - co sprawia, że nieliczni są tak inteligentni Co oznacza bycie geniuszem? W świecie pojawiają się jednostki ponadprzeciętne, które są w stanie zmienić jego losy, a filozofowie od dawna zastanawiali się co sprawia, że niektórzy ludzie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/geniusz-kim-jest-jak-nim-zostac-czy-bycie-geniuszem-jest-zapisane-w-dna-fot-getty-images-c791590.jpeg" width="938" height="527" alt="Geniusz: kim jest? Jak nim zostać? Czy bycie geniuszem jest zapisane w DNA? (fot. Getty Images)" title="Geniusz: kim jest? Jak nim zostać? Czy bycie geniuszem jest zapisane w DNA? (fot. Getty Images)" /> Warszawski Uniwersytet Latający założyła Jadwiga Szczawińska-Dawidowa, emancypantka i działaczka społeczna. To właśnie ona sprawiła, że uczelnia miała mocno postępowe idee i stawiała na rozwój kobiet. Wykładowcami tej nieformalnej szkoły byli najlepsi warszawscy profesorowie. Mania, jak nazywano Marię w domu, bardzo wcześnie zetknęła się z wybitnymi umysłami epoki. Kłopot w tym, że ze swoją wiedzą nie mogła nic zrobić. Nieszczęśliwa miłość Marii Do majątku Żorawskich trafiła, aby wesprzeć studiującą w Paryżu starszą siostrę Bronisławę. Rozkochane w nauce dziewczęta zawarły ze sobą pakt. Najpierw Mania miała pracować, by wspomóc Bronię, później ta miała utrzymywać młodszą siostrę w trakcie studiów w Paryżu. I wszystko byłby dobrze, gdyby młody Kazimierz Żorawski nie był taki uroczy i elokwentny. Młodzi szybko zakochali się w sobie, a nawet zaręczyli. Jednak rodzice Kazimierza postawili veto. Odrzucona Maria jeszcze przez 15 kolejnych miesięcy pracowała dla ludzi, którzy nie uznawali jej za wystarczająco godną, by zostać ich synową. Maria Skłodowska w Paryżu Po powrocie do Warszawy w 1889 roku napisała do siostry Bronisławy: „nigdy nie dać się pokonać ani przez ludzi, ani przez wydarzenia”. Rok później wyjechała do Paryża. A Kazimierz? Został rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego i współtwórcą słynnej Polskiej Szkoły Matematycznej. Z Marią spotkał się jeszcze tylko raz, w 1932 roku. Była ukochana była wówczas podwójną laureatką Nagrody Nobla i jedną z najważniejszych postaci XX wieku. Studia na paryskiej Sorbonie rozpoczęła w 1891 r. Od razu na dwóch kierunkach: fizyce i matematyce. Żyła naprawdę skromnie, często niedojadając i marznąc na niedogrzanej stancji. Uczyła się świetnie, ale jej życie, wbrew obiegowej opinii, nie kończyło się na nauce. Maria kochała teatr i sama występowała w amatorskich przedstawieniach. Po jednym z występów poznała pewnego pianistę – Ignacego Paderewskiego. Oboje zapałali do siebie sympatią, a ich przyjaźń trwała przez wiele kolejnych lat. Również wtedy, gdy Skłodowska została już uznaną badaczką, a Paderewski mężem stanu, o którym rozpisywała się międzynarodowa prasa. Małżeństwo Marii i Pierre’a Jednak to spotkanie z osiem lat starszym, uznanym już naukowcem Pierre’em Curie, zmieniło jej życie na zawsze. Wydawali się dla siebie stworzeni pod każdym względem. Szybko, bo już w 1895 roku, wzięli skromny ślub i rozpoczęli wspólne życie i pracę. Byli odważni, zachowywali się wręcz skandalicznie, jak na parę przełomu XIX i XX wieku. Z pieniędzy otrzymanych na ślubie kupili rowery, na których wybrali się w podróż poślubną. Aby móc wygodniej podróżować, Maria skróciła suknie i odłożyła kapelusz. Choć teraz wydaje się to czymś absolutnie nieistotnym, wówczas narażało przyszłą noblistkę na pogardę i posądzenie o brak skromności. Ale Maria była nieustraszona. Tak bardzo, że zabrała męża w Tatry i wspólnie weszli na Rysy. To, rzecz jasna, również wzbudziło kontrowersje. Odkrycie pierwiastków promieniotwórczych Dziś nazwisko Curie jednoznacznie kojarzy się z badaniami nad promieniotwórczością. Ale małżeństwo nie zainicjowało tych badań. Dokonał tego Henri Becquerel, francuski fizyk, który badał sole uranu. Został on promotorem doktoratu Skłodowskiej, a później, w 1903 roku, współlaureatem Nagrody Nobla. Maria wykorzystała do badań elektrometr, urządzenie skonstruowane przez męża. Państwo Curie wspólnie opracowali metodę wskaźników promieniotwórczych, dzięki czemu określili zdolność promieniowania nowego pierwiastka. Odkrycie zostało ogłoszone 18 lipca 1898. Nowy pierwiastek otrzymał nazwę polon (symbol Po, liczba atomowa 84), nawiązującą do kraju pochodzenia Marii. Jeszcze w tym samym roku, wraz z Gustavem Bémontem donieśli o odkryciu kolejnego pierwiastka chemicznego – radu (symbol Ra, liczba atomowa 88). Ich sława w świecie naukowym rosła. Dzieci Marii i Pierre’a W tym samym roku, w którym Maria rozpoczęła prace nad promieniotwórczością, na świat przyszła pierwsza córka pary, przyszła noblistka Irene. W roku, w którym małżeństwo zostało wyróżnione Nagrodą Nobla, Maria urodziła kolejną córkę. Dziewczynka zmarła niedługo po narodzinach. Rok później przyszła na świat Eve. Mówiła o sobie, że jest jedyną osobą w rodzinie, która nie otrzymała Nobla, choć nie była to do końca prawda. Eve została dziennikarką i pisarką, osobą bardzo zaangażowaną w działania UNICEF-u. Tą instytucją od 1965 roku zarządzał Henry Richardson Labouisse, ceniony dyplomata i działacz międzynarodowy, prywatnie mąż Eve. Eve i Henry wspólnie odebrali pokojową Nagrodę Nobla przyznaną przez komitet właśnie UNICEF-owi. Śmierć Pierre’a Curie Maria owdowiała w wieku 38 lat. Pierre zginął pod kołami ciężkiego wozu konnego. Osamotniona i zrozpaczona kobieta postanowiła oddać się jedynej rzeczy, jaka przynosiła jej ulgę – nauce. Jej mąż wykładał na wydziale fizyki Sorbony. I owdowiała Maria postanowiła zawalczyć o jego posadę. To nie było takie proste. Chociaż kobiety miały coraz szerszy dostęp do uniwersytetów, to na nich nie wykładały. Kandydaturze Skłodowskiej sprzeciwiła się znaczna część ówczesnych francuskich naukowców. Żartom na temat kobiety na stanowisku profesorskim nie było końca. Ale Maria dopięła swego i 5 listopada 1906 roku, na dwa dni przed 39. urodzinami, poprowadziła swój pierwszy wykład na Sorbonie. Stała się tym samym pierwszą wykładowczynią tej statecznej uczelni. Romans i nagonka medialna Na wykładzie pojawiły się tłumy. Wśród studentów znalazł się m.in. Paul Langevin, późniejszy współpracownik Marii i człowiek, z którym nawiązała gorący romans. To uczucie, podobnie jak związki z Kazimierzem i z Pierre’em, narodziło się ze wspólnej fascynacji nauką. Kłopot w tym, że Paul Langevin był mężczyzną żonatym i ojcem. Dla związku z Marią porzucił rodzinę. Jednak jego żona nie zamierzała siedzieć cicho. Groziła Marii śmiercią. Buntowała przeciwko niej paryżan, co skrzętnie wykorzystała prasa, okrzykując noblistkę cudzołożnicą i niszczycielką małżeństw. Przed domem Marii regularnie pojawiał się tłum ludzi, skandujących m.in. „precz z cudzoziemką”. Langevin wrócił na łono rodziny, ale Maria zapłaciła wysoką cenę za miłość. Odrzucono jej podanie o przyjęcie do Francuskiej Akademii Nauk. I to mimo tego, że: Maria była wówczas laureatką Nagrody Nobla, trzykrotną laureatką Akademii Nauk w Paryżu, miała doktoraty honorowe uniwersytetów m.in. w Edynburgu, Genewie, Manchesterze, była członkiem Akademii Nauk w Petersburgu, Bolonii, Pradze oraz Akademii Umiejętności w Krakowie. Skandal był tak wielki, że obawiał się go nawet Komitet Noblowski. Co prawda przyznał Marii drugą nagrodę, ale próbował zniechęcić ją do przyjazdu na oficjalne wręczenie wyróżnienia. Jedną z niewielu osób, które wówczas wstawiły się za Marią był Albert Einstein. Ten wielki naukowiec, a także przyjaciel Marii, sam miał na koncie kilka skandali obyczajowych. Wiedział, czym jest medialna nagonka. Dziedzictwo Marii Skłodowskiej-Curie Tym, co pozostawiła po sobie Maria, był Instytut Radowy, który stał się jednym z najważniejszych ośrodków naukowych świata i kuźnią noblistów. Jej dziełem było też rozwinięcie szpitali polowych. W 1916 roku, w trakcie pierwszej wojny światowej, Maria ogołociła z urządzeń do RTG wiele francuskich instytucji. Zainstalowała maszyny w niedużych samochodach ciężarowych, które wysłała na front. Sama też zrobiła prawo jazdy. Jeździła takim wozem wszędzie tam, gdzie żołnierze mogli potrzebować pomocy. Możliwość wykonania prześwietlenia na miejscu uratowała życie tysięcy. Niestety, zakończyła też życie Marii. Śmierć Marii Skłodowskiej-Curie Podwójna noblistka zmarła na białaczkę. Przez wiele lat sądzono, że została ona wywołana pracami nad promieniotwórczością. Jednak współczesne badania sugerują, że powodem rozwoju choroby była właśnie praca na froncie. Maria, codziennie wykonując prześwietlenia, otrzymywała ogromną dawkę promieniowania, które uszkodziło jej tkanki. Noblistka zmarła w 4 lipca 1934 roku w Passy. Jej szczątki spoczęły na cmentarzu w Scaux, w tym samym grobie, w którym pochowano jej męża. W 1965 szczątki Marii Skłodowskiej-Curie i Pierre’a Curie przeniesiono do Panteonu w Paryżu. Co ciekawe, spoczęły tam obok szczątków Paula Langevina. Od wczesnej młodości do końca życia była ateistką, która powtarzała: „niczego w życiu nie należy się bać, trzeba to tylko zrozumieć”. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nagroda Nobla 2022: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach?
Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzinie fizjologii lub medycyny, fizyki, chemii, literatury oraz Nagrodę Pokojową. Wyjątek stanowi Nobel z ekonomii. Po raz pierwszy wręczono go w 1969 roku.
W tym artykule: Nagroda Nobla 2022: medycyna Nagroda Nobla 2022: fizyka Nagroda Nobla 2022: chemia Literacka Nagroda Nobla 2022 Pokojowa Nagroda Nobla 2022 Nagroda Nobla 2022 z ekonomii Nagroda Nobla 2022: ceremonia wręczenia, transmisja Polacy z Nagrodą Nobla W czyje ręce trafi Nagroda Nobla 2022? Już tradycyjnie na początku października Komitet Noblowski ogłosi nazwiska laureatów w poszczególnych kategoriach. Poniżej prezentujemy pełną listę tegorocznych zwycięzców. Nagroda Nobla 2022: medycyna Nazwisko zdobywcy Nagrody Nobla 2022 w dziedzinie medycyny lub fizjologii poznaliśmy w poniedziałek, 3 października. Tegorocznym laureatem został prof. Svante Pääbo, szwedzki biolog, założyciel i kierownik Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maksa Plancka w Lipsku. „Dzięki swoim pionierskim badaniom Svante Pääbo dokonał czegoś pozornie niemożliwego: zsekwencjonowania genomu neandertalczyka, wymarłego krewnego współczesnych ludzi. Dokonał także sensacyjnego odkrycia nieznanego wcześniej hominida – denisowianina” – czytamy w werdykcie komitetu noblowskiego. Dodajmy, że ojcem pochodzącego ze Sztokholmu badacza był biochemik Sune Bergström, także laureat Nagrody Nobla z dziedziny fizjologii i medycyny z 1982 roku. Nagroda Nobla 2022: fizyka We wtorek, 4 października Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła, że laureatami Nagrody Nobla 2022 w dziedzinie fizyki zostali Alain Aspect, John F. Clauser i Anton Zeilinger. Francuza, Amerykanina i Austriaka uhonorowano za „eksperymenty z kwantowym splątaniem fotonów, ustalenie naruszenia nierówności Bella i pionierskie dokonania w dziedzinie informatyki kwantowej”. Pierwszą Nagrodę Nobla z fizyki przyznano w 1901 roku. W 1903 r. złoty medal z podobizną Alfreda Nobla otrzymała Maria Słodowska-Curie, która jest jedną z zaledwie czterech kobiet nagrodzonych Noblem z fizyki. Nagroda Nobla 2022: chemia Maria Słodowska-Curie to także jedna z dwóch osób, które zostały nagrodzone przez Królewską Szwedzką Akademię Nauk Nagrodą Nobla w dwóch różnych dziedzinach. Polska uczona oprócz Nobla z fizyki (1903 r.) na swoim koncie ma również wyróżnienie z chemii (1911 r.) za odkrycie polonu i radu. Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2022 roku – za rozwój „chemii kliknięć” i chemii bioortogonalnej – otrzymało troje naukowców: Carolyn R. Bertozzi, Morten Meldal i K. Barry Sharpless. Nazwiska laureatów poznaliśmy w środę, 5 października. Literacka Nagroda Nobla 2022 Literacka Nagroda Nobla jest wręczana przez Akademię Szwedzką od 1901 roku za „wybitną pracę na rzecz idealistycznych tendencji”. Na długiej liście laureatów znajdziemy pięć polskich nazwisk. Jednym z pierwszych wyróżnionych, w 1905 r., był Henryk Sienkiewicz, który otrzymał Nobla za całokształt twórczości. Niespełna dwie dekady później nagrodzony za „wybitny epos narodowy, powieść Chłopi” został Władysław Reymont. Odpowiednio w 1980 i 1996 roku nagroda trafiła do Czesława Miłosza oraz Wisławy Szymborskiej. Ostatnią polską laureatką Nagrody Nobla w dziedzinie literatury była Olga Tokarczuk, która odebrała wyróżnienie z rąk króla Szwecji Gustawa XVI w 2019 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury w 2022 roku – „za odwagę i kliniczną przenikliwość, z jaką odkrywa korzenie, alienacje i zbiorowe ograniczenia osobistej pamięci” – otrzymała francuska pisarka Annie Ernaux. Nazwisko laureatki poznaliśmy w czwartek, 6 października. Pokojowa Nagroda Nobla 2022 Pokojowa Nagroda Nobla jest jedyną, która nie jest przyznawana przez Szwedów, a przez Norwegów. Do tej pory nie jest jasne, dlaczego fundator nagrody, Alfred Nobel powierzył ją właśnie sąsiadom zza zachodniej granicy. Nagroda Pokojowa wręczana jest przez Norweski Komitet Noblowski osobom lub organizacjom za „najlepszą pracę na rzecz braterstwa między narodami, likwidacji lub redukcji stałych armii oraz za udział i promocję stowarzyszeń pokojowych”. W 1983 r. wyróżnienie otrzymał ówczesny lider „Solidarności” i przyszły prezydent RP, Lech Wałęsa. Wśród laureatów są także m.in. prezydent USA Barack Obama, prezydenta RPA Nelson Mandela oraz przywódca Tybetu Tenzin Gjaco, XIV Dalajlama. 7 października 2022 Komitet w Oslo ogłosił, że Pokojową Nagrodę Nobla otrzymują: białoruski opozycjonista Aleś Bialacki, rosyjska organizacja Memoriał i ukraińskie Centrum Wolności Obywatelskich. – Podjęli niezwykły wysiłek, aby udokumentować zbrodnie wojenne, przypadki łamania praw człowieka i nadużyć władzy. Wspólnie ukazują znaczenie społeczeństwa obywatelskiego dla pokoju i demokracji – czytamy w uzasadnieniu Norweskiego Komitetu Noblowskiego. Nagroda Nobla 2022 z ekonomii Od 1969 roku wręczana jest także Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych. Pierwszymi zdobywcami nagrody byli Norweg Ragnar Anton Kittil Frisch i Holender Jan Tinbergen za „rozwój i zastosowanie modeli dynamicznych do analizy procesów ekonomicznych”. Nagrodę Nobla 2022 w dziedzinie ekonomii za badania nad bankami i kryzysami finansowymi otrzymali Ben S. Bernanke, Douglas W. Diamond i Philip H. Dybvig. Nazwiska laureatów poznaliśmy w poniedziałek, 10 października. Nagroda Nobla 2022: ceremonia wręczenia, transmisja Uroczysta gala wręczenia nagród noblowskich odbywa się zawsze 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla. Co roku ceremonię pokazują media na całym świecie, a także oficjalne kanały Nagrody Nobla, m.in. na YouTube. Maria Konopnicka: życie i twórczość Maria Konopnicka to polska pisarka, uznawana za jedną z najwybitniejszych poetek okresu realizmu. Publicystka, tłumaczka, nowelistka, krytyczka literatury, aktywistka społeczna oraz autorka utwo... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/maria-konopnicka-zycie-i-tworczosc-biografia-wiersze-utwory-fot-zaklad-reprografii-i-digitalizacji-biblioteki-narodowej-wikimedia-commons-public-domain-551d94c.jpeg" width="938" height="578" alt="Maria Konopnicka - Życie i twórczość (biografia, wiersze, utwory) (fot. Zakład Reprografii i Digitalizacji Biblioteki Narodowej, Wikimedia Commons, public domain)" title="Maria Konopnicka - Życie i twórczość (biografia, wiersze, utwory) (fot. Zakład Reprografii i Digitalizacji Biblioteki Narodowej, Wikimedia Commons, public domain)" /> Polacy z Nagrodą Nobla Kto w Polsce otrzymał Nagrodę Nobla? Oto pełna lista polskich noblistów: Maria Skłodowska-Curie (1903, 1911) – fizyka i chemia; Henryk Sienkiewicz (1905) – literatura; Władysław Reymont (1924) – literatura; Czesław Miłosz (1980) – literatura; Lech Wałęsa (1983) – pokojowa; Wisława Szymborska (1996) – literatura; Olga Tokarczuk (2018) – literatura.
Nobel 2022 z chemii za „chemię kliknięć” i reakcje bioortogonalne. Wśród laureatów naukowczyni – Carolyn Bertozzi
Troje uczonych otrzymało Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii. Nobel przypadł im w udziale za opracowanie przełomowych, genialnych reakcji chemicznych.
W tym artykule: Nagroda Nobla z chemii za genialne reakcje chemiczne Jeden z tegorocznych noblistów otrzymał nagrodę po raz drugi Carolyn Bertozzi laureatką Nagrody Nobla Nobel 2022 z chemii – komentarze ekspertów Nagrodę Nobla w dziedzinie chemii w 2022 r. otrzymało troje badaczy. Komitet noblowski uhonorował następujące osoby: Carolyn R. Bertozzi ze Stanford University (USA), Morten Meldal z Uniwersytetu w Kopenhadze (Dania), Karl Barry Sharpless ze Scripps Research Institute w La Jolla (USA). „Barry Sharpless i Morten Meldal położyli podwaliny pod funkcjonalną formę chemii – chemię kliknięć – w której molekularne bloki budulcowe łączą się ze sobą szybko i wydajnie. Carolyn Bertozzi przeniosła chemię kliknięć w nowy wymiar i zaczęła wykorzystywać ją w żywych organizmach” – czytamy w werdykcie komitetu. Nagroda Nobla z chemii za genialne reakcje chemiczne Chemia to nauka o atomach, związkach chemicznych i interakcjach między nimi. W wymiarze praktycznym chodzi np. o produkowanie cząsteczek ważnych dla człowieka, np. wchodzących w skład leków. Uczeni nagrodzeni Noblem w tym roku pokazali, jak można to osiągnąć w nowatorski sposób. „Tegoroczna nagroda podkreśla, że można nie komplikować zbytnio spraw, lecz pracować z tym, co łatwe i proste. Cząsteczki funkcjonalne można zbudować w nieskomplikowany sposób” – mówi Johan Åqvist, przewodniczący komitetu noblowskiego ds. chemii. Nagroda Nobla 2022: pełna lista laureatów. Kto zwyciężył w poszczególnych kategoriach? Nagroda Nobla jest uznawana za najbardziej prestiżowe wyróżnienie w świecie nauki. Zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, fundatora nagrody, od 1901 roku wyróżnienie przyznaje się w dziedzini... Tzw. chemia kliknięć to proste reakcje, które zachodzą szybko i są pozbawione niepożądanych produktów ubocznych. Podwaliny pod rozwój tej dziedziny położył prof. Sharpless. On i prof. Meldal opracowali – niezależnie od siebie – tzw. reakcję CuAAC. Natomiast prof. Bertozzi przeniosła chemię kliknięć na nowy poziom – do wnętrza żywych komórek. Jak podkreślał komitet noblowski, nobliści opracowali genialne reakcje chemiczne. Jeden z tegorocznych noblistów otrzymał nagrodę po raz drugi Tegorocznym noblistą został m.in. amerykański chemik prof. Karl Barry Sharpless. Pracował na Uniwersytecie Stanforda, Harvardzie, a jako profesor w Massachusetts Institute of Technology i w Scripps Research Institute w La Jolla. Co ciekawe, to jego drugi Nobel! Jego badania wykorzystano do syntezy leków nasercowych, tzw. beta-blokerów. Za prace te został uhonorowany Nagrodą Nobla w 2001. Otrzymał wówczas połowę nagrody. W tym roku przypadła mu w udziale 1/3. Drugi nagrodzony naukowiec to prof. Morten P. Meldal z Danii. Pracuje na Uniwersytecie w Kopenhadze. Wraz z prof. Sharplessem opracował reakcję znaną jako „copper-catalyzed alkyne-azide cycloaddition”, czyli katalizowaną jonami miedzi cykloaddycję azydkowo-alkinową (CuAAC). Reakcja należy do wspomnianej wcześniej chemii kliknięć. Jednak reakcji CuAAC nie można stosować w przypadku organizmów żywych. Wykorzystywane w niej jony miedzi są bowiem toksyczne. Carolyn Bertozzi laureatką Nagrody Nobla Trzecią osobą nagrodzoną Noblem z chemii jest prof. Carolyn Ruth Bertozzi ze Stanfordu. To tej amerykańskiej uczonej zawdzięczamy termin „chemia bioortogonalna”, którego użyła po raz pierwszy w 2003 r. Prof. Bertozzi ostatnio zajmuje się tzw. glikobiologią, czyli nauką o biologicznym znaczeniu związków cukrowych. Nobel 2022 z medycyny: Svante Pääbo, badacz DNA przodków człowieka. Dzięki niemu lepiej rozumiemy własną ewolucję Svante Pääbo otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii. Nobel przypadł mu w udziale za przełomowe badania DNA, dzięki którym powstała nowa dziedzina – paleogenomika. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nobel-2022-z-medycyny-svante-paeaebo-badacz-dna-przodkow-czlowieka-dzieki-niemu-lepiej-rozumiemy-wlasna-ewolucje-fot-plos-cc-by-sa-3-0-3b6e9a6.jpg" width="804" height="700" alt="Nobel 2022 z medycyny: Svante Pääbo, badacz DNA przodków człowieka. Dzięki niemu lepiej rozumiemy własną ewolucję (fot. PLoS, CC-BY-SA-3.0)" title="Nobel 2022 z medycyny: Svante Pääbo, badacz DNA przodków człowieka. Dzięki niemu lepiej rozumiemy własną ewolucję (fot. PLoS, CC-BY-SA-3.0)" /> Reakcje opracowane przez prof. Bertozzi, w odróżnieniu od reakcji CuAAC, działają wewnątrz żywych organizmów, nie zakłócając normalnej pracy komórek. Chemia bioortogonalna jest dziś wykorzystywana na całym świecie do badania komórek i śledzenia procesów biologicznych. Carolyn Bertozzi ma solidne rodzinne zaplecze naukowe. Jej ojciec był fizykiem jądrowym w Massachusetts Institute of Technology (MIT), a matka pracowała na wydziale fizyki tej zacnej uczelni. Czworo rodzeństwa ojca Carolyn, wszyscy urodzeni we Włoszech, również zajęło się nauką. Starsza siostra Carolyn jest cenioną, uznawaną wręcz za genialną matematyczką i wykładowczynią na Duke University. Natomiast jej młodsza siostra została psychologiem. W szkole średniej Carolyn grała w piłkę nożną i została zwerbowana na Harvard dzięki stypendium sportowemu. Uznała jednak, że piłka nożna jest zbyt czasochłonna i rzuciła sport, aby poświęcić się nauce. Rozpoczęła naukę na wydziale biologii, ale na drugim roku dołączyła do tego zajęcia z chemii organicznej. Chociaż nadal uczęszczała na lekcje biologii, zmieniła kierunek na chemię. Była pierwsza w swojej grupie i ostatecznie ukończyła studia z wyróżnieniem. Jednak wydział chemii Harvardu był w tym czasie wyłącznie męski, co pokrzyżowało jej plany. W rezultacie trafiła do laboratorium na wydziale biochemii. Tam Józef Grabowski, jej nauczyciel na zajęciach chemii organicznej, zaproponował jej wakacyjną pracę. Był jednak pod takim wrażeniem jej dokonań, że nakłonił ją do napisania pracy dyplomowej, którą następnie przedłożył do nagrody pieniężnej. Grabowski przekonał ją również do zrobienia studiów podyplomowych na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Tam Carolyn Bertozzi dołączyła do laboratorium chemii bioorganicznej Marka Bednarskiego, aby badać węglowodany. Carolyn bardzo ceniła pracę z Bednarskim. Napisała pracę doktorską na temat syntezy analogów węglowodanów do zastosowań biologicznych. Kontynuując swoje zainteresowanie węglowodanami i wbrew radom innych chemików, Carolyn zaczęła pracować w laboratorium biologii komórkowej Stevena Rosena na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco. Tam badała rolę węglowodanów w stanach zapalnych i adhezji leukocytów. Po habilitacji przyjęła stanowisko adiunkta na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley i założyła własne laboratorium. Wspólnie z Rosenem założyła również prywatną firmę Thios Pharmaceuticals. Carolyn Bertozzi jest 59. kobietą w historii, która otrzymała Nagrodę Nobla. Przed nią zaledwie siedem naukowczyń dostało Nobla w dziedzinie chemii. Wśród nich oczywiście Maria Skłodowska-Curie, podwójna noblistka. W 2020 r. Nobla z chemii dostały dwie badaczki, które opracowały tzw. metodę CRISPR, służącą do edycji genomu. Nobel 2022 z chemii – komentarze ekspertów – Morten Meldal i K. Barry Sharpless niezależnie pokazali, że reakcję znaną od lat 50. XX wieku – 1,3-dipolarną cykloaddycję Huisgena – która przebiegała w bardzo agresywnych warunkach w wysokiej temperaturze, można zrealizować w roztworach wodnych w niskiej temperaturze. Kluczem było zastosowanie katalizatora pozwalającego na łączenie stosunkowo rzadko występujących grup, szczególnie w układach biologicznych, w bardzo łagodnych warunkach. Carolyn R. Bertozzi, uznawana za jedną z matek chemii bioortogonalnej, pokazała natomiast, że tego rodzaju chemię można zastosować w żywych komórkach, żeby śledzić w nich określone procesy – komentuje prof. dr hab. Jacek Jemielity z Centrum Nowych Technologii UW CeNT. – W tej chwili „chemia klik” jest bardzo rozpowszechniona w laboratoriach na całym świecie. Z katalogu firm chemicznych możemy zamówić związki modyfikowane w ten sposób, co niesamowicie ułatwia pracę biologom i biochemikom zajmującym się żywymi organizmami i komórkami. Dzięki temu nawet niewtajemniczony w chemię biolog może sięgnąć po tak modyfikowane związki, co znacznie ułatwia pracę nad wieloma procesami. W szczególności jest to ważne w obszarze rozwoju nowych leków – dodaje dr Maria Górna z Zakładu Chemii Teoretycznej i Strukturalnej Wydziału Chemii UW. Nasz ekspert Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadzi audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nobel 2022 z medycyny: Svante Pääbo, badacz DNA przodków człowieka. Dzięki niemu lepiej rozumiemy własną ewolucję
Svante Pääbo otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii. Nobel przypadł mu w udziale za przełomowe badania DNA, dzięki którym powstała nowa dziedzina – paleogenomika.
W tym artykule: Svante Pääbo dostał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii Nobel 2022: przedmiot badań Svante Pääbo to DNA i ewolucja Dzięki Svante Pääbo wiemy, jak ewoluował Homo sapiens Badania Svante Pääbo pokazały też, jak przebiegało udomowienie zwierząt Nobel 2022 – komentarz eksperta Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii w 2022 r. otrzymał prof. Svante Pääbo, szwedzki biolog z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maksa Plancka w Lipsku. Nic dziwnego – to jeden z największych światowych specjalistów od DNA przodków Homo sapiens, w tym neandertalczyków. Komitet noblowski ze szwedzkiego Instytutu Karolinska docenił wieloletnie i przełomowe prace badawcze prof. Pääbo dotyczące ewolucji człowieka. Svante Pääbo dostał Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny lub fizjologii „Dzięki swoim pionierskim badaniom Svante Pääbo dokonał czegoś pozornie niemożliwego: zsekwencjonowania genomu neandertalczyka, wymarłego krewnego współczesnych ludzi. Dokonał także sensacyjnego odkrycia nieznanego wcześniej hominida – denisowianina” – czytamy w werdykcie komitetu. Nagroda dla prof. Pääbo podkreśla znaczenie badań genetycznych we współczesnej biologii, antropologii i archeologii. Przełomowe badania uczonego dały początek zupełnie nowej dyscyplinie naukowej, jaką jest paleogenomika. Nobel 2022: przedmiot badań Svante Pääbo to DNA i ewolucja Nie są to jednak badania oderwane od naszych codziennych problemów. W 2020 r. zespół prof. Pääbo wykazał, że geny pogarszające przebieg COVID-19 pochodzą od neandertalczyków. To dziedzictwo – sprzed ponad 50 000 lat – nosi dziś w sobie około 16 proc. Europejczyków i połowa mieszkańców Azji Południowej. Archeologowie odnaleźli najstarsze szczątki tajemniczych praludzi - denisowian Skamieniałości odnaleziono w syberyjskiej jaskini. Według naukowców kości naszego tajemniczego przodka mają ok. 200 000 lat. Wraz ze szczątkami denisowianina, naukowcy odnaleźli kamienne pr... Z kolei wcześniejsze badania wykazały, że z podobnego powodu część ludzi czuje ból silniej. To również wina genów neandertalczyka. Zjawisko to dotyczy ok. 0,4 proc. Europejczyków. Dzięki Svante Pääbo wiemy, jak ewoluował Homo sapiens Jego ojcem był laureat Nagrody Nobla Sune Bergström, a matką estońska chemiczka Karin Pääbo. Już jako doktorant Svante Pääbo zaczął opracowywać metody badania DNA neandertalczyków. Zajęło mu to w sumie kilkadziesiąt lat. Efekty okazały się przełomowe. Dowiedzieliśmy się, jak wiele w naszym DNA jest genów neandertalczyka. A także innego hominida – denisowianina. Jego szczątki odkryto w Jaskini Denisowej (Syberia) w 2008 roku. Dziś wiemy, że ok. 100 tysięcy lat temu Ziemię zamieszkiwało kilka gatunków człowieka, między innymi Homo sapiens, neandertalczycy i właśnie denisowianie. Z badań prof. Svante Pääbo wynika też m.in., że to dzięki genom odziedziczonym po neandertalczykach my, Europejczycy, lepiej wykorzystujemy związki lipidowe: tłuszcze, witaminy A, D, E i K oraz cholesterol. Mogliśmy więc uzyskać więcej energii z pożywienia takiego jak mięso upolowanych zwierząt. Współcześni Europejczycy mają aż trzy razy więcej neandertalskiego DNA związanego z metabolizmem lipidów niż inni mieszkańcy Ziemi. Być może tylko dlatego udało im się przeżyć epokę lodowcową, która na Starym Kontynencie zakończyła się dopiero niecałe 12 tys. lat temu. W innych rejonach świata, np. w Azji, miała ona o wiele łagodniejszy przebieg. Badania Svante Pääbo pokazały też, jak przebiegało udomowienie zwierząt W jaki sposób oswoić cały gatunek, a nie pojedyncze zwierzę? Takie zjawisko nosi nazwę udomowienia i dotyczy zwierząt gospodarskich, a także psów i kotów. Nie każdy gatunek poddaje się udomowieniu. Przykładem mogą być bawoły, których agresywne usposobienie zniechęciło wielu hodowców. A także zebry, rzucające się z byle powodu do panicznej ucieczki. Odkryto nowego przodka Homo sapiens! Nieznane wcześniej ogniwo w ewolucji współczesnego człowieka – Homo naledi – rzuca nowe światło na pochodzenie naszego gatunku. Naukowcom pod kierunkiem prof. Svante Pääbo udało się zidentyfikować obszar w obrębie DNA, który odpowiada za te cechy u specjalnie selekcjonowanych szczurów hodowlanych. Okazało się, że zawiera on geny hamujące rozwój nadnerczy, gruczołów wydzielających tzw. hormony stresu, w tym kortyzol. Im więc mniej zwierzę się denerwuje, tym jest bardziej łagodne – nie stresuje go w związku z tym obecność człowieka czy innych zwierząt. Nobel 2022 – komentarz eksperta – Dzisiejszy laureat wydobywał mitochondrialne DNA ze szczątków kości znajdujących się w jaskiniach sprzed tysięcy lat. Na podstawie tego stworzył ścieżkę genealogiczną rozwoju człowieka. Odkrycie polegało na tym, że pokazał, iż różnorodne mitochondrialne DNA stanowiło początek postępu intelektualnego Homo sapiens w stosunku do neandertalczyka czy innych naszych pokrewieńców, którzy wygaśli wcześniej – wyjaśnia dr hab. n. med. Wojciech Feleszko z Kliniki Pneumonologii, Alergologii Wieku Dziecięcego i Pediatrii, DSK UCK WUM. – Mitochondrialne DNA jest niekiedy pomijane. Jednak widzimy chorych, u których rozwijają się choroby wynikające z uszkodzenia mitochondrialnego DNA – choroby neurorozwojowe, niektóre rodzaje padaczek. Być może to odkrycie nakieruje medycynę na spojrzenie ku tym rzadkim przypadkom chorób, które tam właśnie biorą swój początek – dodaje ekspert. Źródło: Nobelprize.org.
Nagrodzona Noblem metoda pomaga w ratowaniu raf koralowych
Koralowce są domem dla setek tysięcy organizmów podwodnych. Pełnią również funkcję naturalnych falochronów i oczywiście regulują klimat. Ich brak odczuje cała Ziemia.
W tym artykule: Nadzieja dla raf koralowych Koralowce umierają na całym świecie Jak ratować rafy koralowe? Naukowcy z australijskiego University of Queensland wykorzystali nowoczesną teorię portfela (MPT) do ratowania koralowców. Wybrali 50 raf i rezerwatów koralowych z całego świata, które mają największe szanse na przetrwanie kryzysu klimatycznego. Jak ekonomia ma pomóc naturze? Zgodnie z teorią opracowaną kilkadziesiąt lat temu przez Harry'ego Markowitza, badacze zalecili inwestorom skupienie się na projektach ochronnych, które mają „największy potencjał powodzenia”. Korzyści wykraczają poza ekologię i obejmują też pozytywne skutki dla gospodarki i społeczeństwa, w tym zdrowotne. – Ta strategia pomaga nam podejmować decyzje, które obszary chronić, jeśli pod koniec tego stulecia nadal mamy mieć koralowce – wyjaśnia profesor Ove Hoegh-Guldberg, klimatolog z University of Queensland. Naukowcy odkryli największy koral Wielkiej Rafy. Ma ponad 400 lat i mierzy 10 metrów średnicy Gigantyczna kolonia koralowca, dominująca pod błyszczącymi wodami u wybrzeży australijskich Wysp Palmowych (nie mylić z tymi w Dubaju), właśnie została okrzyknięta największym koralem Wie... Nadzieja dla raf koralowych Prognozy dla koralowców nie są optymistyczne. Z przeprowadzonych w tym roku badań wynika, że 14 proc. światowych raf obumarło tylko w ciągu ostatniej dekady. Największym zagrożeniem jest dla nich cykliczne zjawisko bielenia wywoływane coraz wyższymi temperaturami powietrza i wody. Ochrona koralowców nie jest łatwa, zwłaszcza że część decydentów nie zdaje sobie sprawy ze skali zagrożenia. Według raportu Australijskiej Akademii Nauk nawet 99 proc. australijskiej rafy może zniknąć do 2025 r. z powodu postępujących zmian klimatycznych. Mimo to Wielka Rafa Koralowa nie trafi na listę zagrożonego dziedzictwa. Australijczycy obawiali się, że taki ruch może zaszkodzić turystyce. Pomysł zastosowania nowoczesnej teorii portfela w ratowaniu raf koralowych po raz pierwszy pojawił się w 2017 r. podczas spotkania naukowców w Hawaiʻi Institute of Marine Biology. – To bardzo logiczna teoria. My jako pierwsi zastosowaliśmy ją w taki sposób na skalę światową – tłumaczy dr Hawthorne Beyer, stypendysta University of Queensland badający zastosowanie modelowania ilościowego w zarządzaniu systemami środowiskowymi. Badacze podzielili światowe rafy koralowe na „jednostki bioklimatyczne” (BCU) o powierzchni 500 km2 każda oraz wykorzystali 174 wskaźniki w pięciu kategoriach, w tym historię i prognozy temperatury, zakwaszenie oceanów czy obecność gatunków inwazyjnych. W ten sposób oszacowali dane dla każdego BCU. Następnie zespół wykorzystał MPT do ilościowego określenia zagrożeń i zidentyfikowania raf z największym potencjałem na przeżycie. Nurkowie wybrali najpiękniejsze rafy koralowe na świecie. Jak możemy je uratować? Rafy koralowe cieszą oko, ale odgrywają też ważną rolę w regulowaniu wodnego ekosystemu oraz zmian klimatycznych. Część koralowców na całym świecie zdążyła już bezpowrotnie wyblakn.. Koralowce umierają na całym świecie W ramach projektu ochroną zostały objęte rafy na Bliskim Wschodzie, w Afryce Północnej i Wschodniej, Australii, na Karaibach, wyspach Pacyfiku, Ameryce Południowej oraz Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Z raportu wynika, że utworzenie listy pomogło sprecyzować działania co najmniej 26 organizacjom. Zmiany klimatyczne to nie jedyne zagrożenie dla koralowców. Naukowcy wskazują również na eksploatację, destrukcyjne połowy, niezrównoważoną turystykę, rozwój wybrzeża czy zanieczyszczenie wód. Przypomnijmy, że rafy koralowe pokrywają zaledwie 0,2% dna oceanu, ale są domem dla co najmniej jednej czwartej wszystkich gatunków morskich. Projekt ochrony 50 wybranych kolonii to tylko część działań naukowych na rzecz wodnych ekosystemów. W tym roku japońscy badacze po raz pierwszy w historii zaobserwowali symbiozę koralowców i glonów, co również daje nadzieję na przyszłość. Jak ratować rafy koralowe? Wszyscy możemy zaangażować się w ratowanie rafy koralowej. Wiele zagrożeń dla koralowców występuje bezpośrednio w wodzie, jednak część z nich wynika z działalności człowieka. Warto zacząć od zmiany codziennych przyzwyczajeń: Korzystaj z przyjaznych dla środowiska środków transportu. Segreguj śmieci. Kupując rybę akwariową, upewnij się, że została złowiona w zrównoważony dla środowiska sposób. Źródło: Guardian
Zaproszenie do wodnego świata WCIĄŻ TYLE DO ODKRYCIA. To hasło wydaje się szczególnie aktualne w przypadku oceanów – najbardziej tajemniczych i najmniej zbadanych przestrzeni na naszej planecie. Choć pokrywają 70 proc. jej powierzchni, znamy zaledwie 5 proc. tego, co w sobie kryją. Do tej pory mniej ludzi dotarło na najgłębsze dno oceanu niż na Księżyc. To może wydawać się zaskakujące, zważywszy że oceany są siedliskiem bioróżnorodności, domem dla mnóstwa gatunków żywych stworzeń – od mikroskopijnych po największe na Ziemi – w tym tysięcy wciąż jeszcze nieopisanych. Oceany wytwarzają również ok. 50 proc. tlenu, którym oddychamy, regulują klimat, a jednocześnie stanowią wczesny detektor globalnych zmian, których często doświadczają jako pierwsze. Dlatego właśnie niniejsze wydanie National Geographic w całości poświęcamy oceanom, ich tajemniczej głębi i znaczeniu, jakie mają dla nas. Opowiemy o historii ich eksploracji, najnowszych odkryciach, nękających je problemach. O ich przyszłości, z którą związany jest również dobrostan naszego gatunku. Wszyscy bowiem jesteśmy od nich – w większym lub mniejszym stopniu – zależni. A chroniąc je i dbając o nie, chronimy naszą przyszłość. Bo czyż jest ona możliwa bez wody? Dbałość o naturę i zdrowie planety skłoniła nas również do kolejnych proekologicznych działań. Miło nam Państwa poinformować, że od tego wydania magazyn National Geographic będzie drukowany na papierze w 100 proc. pochodzącym z recyklingu! Do jego produkcji nie zostało ścięte żadne drzewo. Ten papier jest przyjazny dla środowiska i mamy nadzieję, że Państwo również go polubicie. Dziękuję, że jesteście z nami i czytacie National Geographic.
"Czeka nas biblijna klęska głodu". Agencja nagrodzona Pokojowym Noblem ostrzega przed nową pandemią
Jeśli nie podejmiemy natychmiastowych działań, w najbliższych miesiącach może nas czekać klęska głodu o biblijnych rozmiarach – ostrzega David Beasley, szef Światowego Programu Żywnościowego. Agencja ONZ, która została w tym roku uhonorowana Pokojową Nagrodą Nobla, przestrzega, że 2021 rok może okazać się bardziej tragiczny niż rok 2020.
W tym artykule: Nobel argumentem w negocjacjach 270 mln ludzi dotkniętych głodem David Beasley w wywiadzie dla The Associated Press powiedział, że nagroda przyznana WFP (World Food Programme) przez Norweski Komitet Noblowski dała agencji wyjątkową możliwość skupienia na sobie uwagi mediów i polityków z całego świata. Korzystając z medialnego zainteresowania Beasley postanowił przypomnieć ostrzeżenie, jakie już w kwietniu podnosił na spotkaniu Rady Bezpieczeństwa ONZ. Mówił wówczas, że problem głodu w regionach dotkniętych katastrofami czy konfliktami stale się pogłębia, a „najcięższa praca jest jeszcze przed nami”. Beasley stwierdził, że w 2020 roku świat zmagał się z pandemią koronawirusa, a równocześnie był „na krawędzi pandemii głodu”. – Udało nam się temu zapobiec w 2020 roku, ponieważ światowi przywódcy odpowiedzieli pieniędzmi, pakietami stymulacyjnymi, odroczeniem zadłużenia – mówił szef WFP. Bez podobnego wsparcia i natychmiastowych działań w ciągu kilku miesięcy możemy mieć do czynienia z „klęską głodu o biblijnych rozmiarach” – ostrzegł Beasley. WFP obawia się, że dotknięte przez pandemię COVID-19 państwa nie będą mogły wesprzeć funduszu na równi z pomocą z 2020 roku. Beasley porównał nadchodzący kryzys do katastrofy Titanica. – W tej chwili naprawdę musimy skupić się na górach lodowych, a góry lodowe to głód. Głód, destabilizacja i migracja – powiedział. Na realizację swoich celów programowych WFP potrzebuje w 2021 roku 15 miliardów dolarów. 5 miliardów dolarów ma zostać przeznaczonych na uniknięcie głodu. 10 miliardów dolarów na realizację globalnych programów agencji: w tym wsparcia dla niedożywionych dzieci czy ufundowanie obiadów szkolnych, które są często jedynym posiłkiem, jaki w ciągu dnia otrzymują młodzi ludzie. Nobel argumentem w negocjacjach David Beasley przyznał, że Nagroda Nobla była dla niego niespodziewanym wsparciem, bowiem mógł się na nią powoływać w wirtualnych i osobistych spotkaniach z liderami, rozmowach z parlamentami i przemówieniach, aby uwrażliwić tych, którzy mają władzę na „tragedię, przed którą stoimy”. – Każdy chce spotkać się z laureatem Pokojowej Nagrody Nobla – powiedział Beasley, wyjaśniając, że ma teraz 45 minut zamiast zwyczajowego kwadransa na rozmowy z najważniejszymi osobami ze świata polityki i biznesu. Beasley powiedział, że poza gromadzeniem dodatkowych funduszy od rządów, jego drugą „wielką nadzieją” jest to, że miliarderzy, którzy wzbogacili się podczas pandemii COVID-19, także zwiększą swoje jednorazowe wsparcie dla WFP. 270 mln ludzi dotkniętych głodem Z danych WFP z kwietnia wynika, że „z kryzysowym poziomem głodu” zmaga się 135 milionów ludzi na świecie. Nowa analiza funduszu pokazuje jednak, że pandemia COVId-19 może sprawić, że głód dotknie kolejnych 130 milionów ludzi do końca 2020 roku. – Istnieje około trzech tuzinów krajów, które prawdopodobnie mogłyby znaleźć się w warunkach głodu, gdybyśmy nie mieli potrzebnych pieniędzy – powiedział Beasley. Według wspólnej analizy przeprowadzonej przez WFP i Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa w październiku, 20 krajów „może stanąć w obliczu potencjalnych nagłych skoków wysokiego i ostrego braku bezpieczeństwa żywnościowego” w ciągu najbliższych trzech do sześciu miesięcy, które wymagają pilnej uwagi. Spośród nich Jemen, Sudan Południowy, północno-wschodnia Nigeria i Burkina Faso mają pewne obszary, które „osiągnęły krytyczny poziom głodu po latach konfliktu lub innych wstrząsów”, stwierdziły agencje ONZ, a jakiekolwiek dalsze pogorszenie sytuacji w nadchodzących miesiącach może zaostrzyć ryzyko głodu. Inne kraje wymagające „pilnej uwagi” to Afganistan, Kamerun, Republika Środkowoafrykańska, Kongo, Etiopia, Haiti, Liban, Mali, Mozambik, Niger, Sierra Leone, Somali, Sudan, Syria, Wenezuela, Zimbabwe.