Sarajewo – miasto na rozdrożu wielu kultur, religii oraz trudnej i krwawej historii
Sarajewo wciąż nosi blizny po najdłuższym oblężeniu w Europie po II wojnie światowej. Współczesna stolica Bośni i Hercegowiny to miejsce, gdzie historia i codzienność splatają się w niezwykły sposób. Spacerując ulicami miasta, można wciąż dostrzec ślady po kulach i pociskach.
W tym artykule: Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Róże Sarajewa Co zobaczyć w Sarajewie? Sarajewo widziane z góry Sarajewo – atrakcje Sarajewo przez prawie cztery lata było oblężone przez siły Republiki Serbskiej oraz Jugosłowiańską Armię Ludową. Stolica Bośni i Hercegowiny jest więc miastem z niezwykle bolesną historią. W latach 1992–1996 zginęło i zaginęło tam ponad 11 tysięcy osób. Było to najdłuższe i najbardziej krwawe oblężenie w Europie po II wojnie światowej. Sarajewo obecnie. Tak dziś wygląda miasto Również po zakończonej wojnie Bośniacy odczuwali jej skutki. Wiele lat po wojnie ludzie wciąż ginęli z powodu nierozbrojonych min, które znajdowały w całej Bośni i Hercegowinie. Ponadto oblężenie wywarło bardzo negatywny wpływ na psychikę mieszkańców miasta. Według oficjalnych raportów liczba samobójstw wśród mieszkańców stolicy znacząco wzrosła. Podwojeniu uległa liczba aborcji, doszło też do 50-procentowego spadku liczby urodzeń. Przyleciałem do Sarajewa 26 lat po zakończeniu wojny. Wysiadłem na głównym lotnisku, które mieści się ok. 12 kilometrów od centrum. Postanowiłem, że do miasta pojadę komunikacją masową. Na miejscu wiele razy przekonałem się, jak pomocni i życzliwi są Bośniacy. Wojna w Sarajewie zostawiła bolesne ślady Z lotniska idę do Dobrinji, skąd odjeżdżają trolejbusy. To ok. 1,5 kilometra główną drogą na piechotę. Zdecydowałem, że zrobię sobie spacer przez tamtejsze osiedle. Najbardziej uderzający był widok budynków, które wciąż nosiły ślady po kulach. Świadomość, że ponad 26 lat temu na tych ulicach ginęli i strzelali do siebie ludzie, była niezwykle poruszająca. Droga, która powinna zająć mi 15 minut, potrwała dużo dłużej. Co krok w zadumie przyglądałem się fasadom bloków i próbowałem wyobrazić sobie koszmar, który tutaj był rzeczywistością. Z zamyślenia wyrwał mnie mężczyzna. Rozpoznając we mnie turystę, od razu zaczął mówić po angielsku. – Przerażające, prawda? – powiedział i zaczął wraz ze mną patrzeć na dziury w ścianie. – Całkowicie niewyobrażalne, szczególnie że te rany są wciąż świeże – odparłem. – Tak, w Sarajewie jest jeszcze dużo świeżych i niezagojonych ran – odpowiedział w zamyśleniu i natychmiast zapytał z uśmiechem, czy potrzebuję pomocy. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że zwiedzając osiedle, zgubiłem się w jego zakamarkach. Powiedziałem mu o swojej sytuacji, a mężczyzna odparł, że wskaże mi drogę. 5 minut później byliśmy już w zajezdni. Pożegnał mnie i powiedział: – Witamy w Bośni, czuj się jak u siebie. Po czym odwrócił się i odszedł, a ja jechałem już w stronę centrum Sarajewa. Róże Sarajewa Róże Sarajewa to symboliczne ślady po wojnie w Bośni i Hercegowinie. Kiedy pocisk uderzał w asfalt, odłamki tworzyły nieregularny wzór przypominający rozprysk kwiatu. Po wojnie wiele z tych miejsc wypełniono mieszanką czerwonej żywicy i plastiku. Zachowane Róże Sarajewa do dziś są formą upamiętnienia ofiar, szczególnie cywilów, którzy zginęli podczas ostrzałów miasta. Można je znaleźć w różnych częściach miasta, zwłaszcza tam, gdzie walki były najintensywniejsze. Większość Róż Sarajewa znajdowała się w pobliżu centrum, przy budynkach publicznych i na większych placach. Z czasem wiele z nich zostało usuniętych lub zdegradowanych z powodu nietrwałości materiałów. Jednak te, które pozostały, wciąż są świadectwem tragicznej historii miasta. W minionych latach część Róż Sarajewa została zrekonstruowana. Spacerując po Sarajewie, warto zapytać miejscowych o ich dokładne lokalizacje. Często znają je lepiej niż mapy turystyczne. Co zobaczyć w Sarajewie? Stolica Bośni i Hercegowiny urzeka przede wszystkim swoją wielonarodowościową, zróżnicowaniem religijnym i eklektyzmem architektonicznym. Niemalże doszczętnie zniszczone w latach 90., miasto w niecałe 30 lat zostało odbudowane, jednak wciąż wiele jest do zrobienia. Widać tu wpływy austro-węgierskie, bałkańskie, socrealistyczne i arabskie. Mieszkają tutaj Żydzi, bośniaccy muzułmanie, katolicy oraz prawosławni. Wszyscy żyją w symbiozie. Mówiąc o trudnej historii Sarajewa, nie sposób nie wspomnieć o Moście Łacińskim na rzece Miljacka. To właśnie tutaj serbski nacjonalista Gavrilo Princip zamordował austriackiego następcę tronu, arcyksięcia Franciszka Ferdynanda Habsburga. Wydarzenie to jest uznawane za bezpośrednią przyczynę wybuchu I wojny światowej. Niezwykła jest historia meczetu Gazi Husrev-bega, który znajduje się w samym centrum Baščaršiji, głównego bazaru miejskiego na tamtejszej starówce. W trakcie wojny łącznie na budynek spadło ok. 1200 granatów, pocisków balistycznych i wszelkiego rodzaju bomb. Został odnowiony dzięki funduszom, które przekazała Arabia Saudyjska. Sarajewo widziane z góry Wieczorem postanawiam wspiąć się wzgórze w dzielnicy Alifakovac. Znajduje się tu spory muzułmański cmentarz z lasem białych steli. Wchodzę na samą górę i podziwiam przepiękną panoramę miasta o zachodzie słońca. Wtem z minaretów każdego meczetu w mieście dobywają się nawoływania muezzina. Nadchodzi maghrib, czwarta z pięciu modlitw każdego muzułmanina w ciągu dnia. Wierni wzywani są na modlitwę, a ja czuję, że zaczynam nadużywać cierpliwości zmarłych. Przypominam sobie słowa z książki „Sarajewskie Marlboro” Milijenko Jergovicia. „Wiesz, dlaczego ludzi nigdy nie chowa się w dolinach? Wyobraź sobie: wspiąłeś się na zbocze, brodzisz w wysokiej trawie od mezara (tur. grób) do mezara, cieszysz oko rozległym widokiem albo oglądasz album fotografii z zaświatów, gdy nagle podchodzi do ciebie nieznajomy i pyta o historię życia któregoś z nieboszczyków. Wtedy właśnie dzięki temu, że cmentarz rozciąga się nad miastem, możesz nie tylko opowiedzieć mu o tym człowieku, lecz także pokazać palcem ścieżki jego życia, od sklepu do knajpy, od początku do końca, aż po grób”. Jeszcze raz spoglądam na Sarajewo. Ofiaruję zmarłym swoją modlitwę. Jeśli Bóg istnieje, to mam nadzieję, że da im lepszy los, niż ten, który spotkał ich za życia. Sarajewo – atrakcje Poza najbardziej znanymi miejscami, jak Baščaršija czy Most Łaciński, w Sarajewie można odkryć wiele mniej oczywistych atrakcji. Odwiedzając stolicę Bośni i Hercegowiny, warto zajrzeć również w te miejsca: Tunel Spasa. To muzeum poświęcone tunelowi, który był tajnym przejściem pod lotniskiem podczas oblężenia Sarajewa w latach 1992-1995. Tunel służył do dostarczania żywności i zaopatrzenia mieszkańcom miasta. Można zobaczyć fragment oryginalnego tunelu oraz wystawę opowiadającą o życiu w oblężeniu. Kościół św. Antoniego i islamski meczet pod jednym dachem. Rzadkość w skali światowej: na terenie kościoła św. Antoniego znajduje się też meczet. To symbol współistnienia kultur w Sarajewie. Muzeum Zbrodni Przeciwko Ludzkości i Ludobójstwa 1992-1995. Przejmujące muzeum dokumentujące okrucieństwa wojny w Bośni. Eksponaty, zdjęcia i świadectwa oddają skalę tragedii, jaka dotknęła miasto i cały region. Avaz Twist Tower. Wysoki wieżowiec, z którego rozciąga się panoramiczny widok na Sarajewo. Na szczycie znajduje się taras widokowy, idealny na zachody słońca. Stadion Koševo. Choć stadion był miejscem ceremonii otwarcia Zimowych Igrzysk Olimpijskich w 1984 roku, dziś jest to miejsce o charakterze historycznym. Wokół stadionu znajdują się symboliczne przestrzenie, np. cmentarze z czasów oblężenia. Sarajevska Pivara. To nie tylko najstarszy browar w mieście (założony w 1864 roku), ale także bar i muzeum. Browar przetrwał oblężenie Sarajewa, a jego woda była często jedynym źródłem wody pitnej dla mieszkańców. Źródło: National Geographic Polska. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Islamski architekt Sinan przekształcał kościoły w meczety. Talentem dorównywał Michałowi Aniołowi
Dobudował minarety do chrześcijańskiej świątyni Hagia Sophia, by przypieczętować islamizację Konstantynopola. Ale obsesją Sinana było udowodnienie, że muzułmanie potrafią wznieść budowlę większą od dzieła architektów cesarza Justyniana. Chciał przyćmić chrześcijaństwo.
W tym artykule: Skąd pochodził Sinan? Przejście na islam i kariera wojskowa Nadworny architekt sułtana Sinan zdobywa wpływy w państwie Pierwsze dzieła Sinana Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Do wieczności i w kosmos Przeciętnemu Europejczykowi jego imię niewiele mówi. To zrozumiałe, bo nikt nie był zainteresowany popularyzowaniem człowieka, który w krajach podbitych przez Imperium Osmańskie przekształcał kościoły w meczety albo wznosił monumentalne budowle na chwałę islamu i sułtanów. Oficjalny katalog Tazkirat-al-Abniya wymienia 476 obiektów zaprojektowanych przez Sinana, z których do dziś przetrwało około dwustu. Na tej liście znalazło się: 146 meczetów, 56 pałaców, 55 medres (szkół koranicznych), 48 hammamów (wielkich łaźni publicznych), 22 mauzolea, 20 karawanserajów (zajazdów), 8 mostów, 6 akweduktów. Najsłynniejsze z nich – Meczet Selima w Edirne i most na Drinie w Višegradzie – to perły architektury wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... Działał w tym samym czasie, co Michał Anioł i chociaż nie dorównał mu sławą, nie ustępował talentem. Stał się dla kultury islamu tym, kim genialny Włoch dla sztuki europejskiej i chrześcijańskiej. Zrobił bajeczną karierę na dworach Sulejmana Wspaniałego i jego dwóch następców. Zaczął ją późno, mając już niemal 50 lat. Wcześniej był... chrześcijaninem i żołnierzem. Skąd pochodził Sinan? W nielicznych dokumentach dotyczących jego młodości znajduje się wzmianka, że był synem kamieniarza i cieśli Abdülmennana. Takim „imieniem” z reguły określano innowierców, których dzieci przeszły na islam. Wynika z tego, że Sinan pochodził z rodziny chrześcijańskiej. Potwierdza to jeszcze jeden zapis. W 1573 r. mieszkańcy jego rodzinnego miasteczka Ağirnas w środkowej Anatolii zwrócili się do bardzo już wówczas wpływowego ziomka o pomoc. Na mocy dekretu sułtana Selima II mieli bowiem zostać – jak inni chrześcijanie z tego regionu – przesiedleni na zdobyty dwa lata wcześniej przez Turków Cypr. Delegacji, która przybyła do Stambułu, przewodniczył brat Sinana. Misja zakończyła się sukcesem, krewnych architekta wyłączono spod dekretu. Gdyby nie byli chrześcijanami, nie musieliby o to zabiegać. Niewiadomą pozostaje natomiast jego narodowość. Selim II kazał deportować na Cypr przede wszystkim Ormian, co miało zmienić strukturę etniczną wyspy zamieszkanej przez Greków. Dlatego wielu historyków przyjmuje, że najwybitniejszy architekt Imperium Osmańskiego był z pochodzenia Ormianinem. W bibliotece pałacu Topkapi znaleziono jednak krótką notkę określającą jego ojca jako Christos. Oznaczało to nie tyle chrześcijanina, ile prawosławnego Greka. Na jeszcze inny trop wpadł Percy Brown, brytyjski badacz sztuki Indii. W dokumentach z czasów panowania Wielkich Mogołów odkrył relację o niezadowoleniu cesarza Babura z pracy swoich architektów. Zdegustowany władca postanowił zaprosić „ulubieńca sułtana, albańskiego geniusza Sinana”, by ich dokształcił. To prawdopodobnie pomyłka wynikająca z braku informacji, ale hipoteza, że Sinan był Albańczykiem, też ma swoich zwolenników. W 1935 r. zespół tureckich naukowców o radykalnie nacjonalistycznych poglądach dokonał ekshumacji jego szczątków i na podstawie badań czaszki orzekł, że był... Turkiem. Teoria mile łechcąca narodową dumę jest wciąż żywa, ale nie da się jej obronić. Gdyby była prawdziwa, Sinan nie zostałby w dramatycznych okolicznościach wyrwany z rodzinnego domu. Przejście na islam i kariera wojskowa Co 5–7 lat w Imperium Osmańskim przeprowadzano tzw. dewszirme, czyli przymusowy pobór do korpusu janczarów. Każda rodzina chrześcijańska musiała wówczas oddać jednego syna. Chłopców kierowano do koszar, gdzie w pełnej izolacji od świata poddawano ich musztrze i indoktrynacji. Najzdolniejszym zapewniano solidne wykształcenie, przygotowując do służby w gwardii przybocznej sułtana lub pracy urzędniczej. Sinana, który nosił jeszcze chrześcijańskie imię – prawdopodobnie Jusuf (Józef) – zabrano z rodzinnego domu w roku 1511. Miał już około 20 lat i był jednym z najstarszych rekrutów. Dlatego nie skierowano go do elitarnej szkoły janczarów przy sułtańskim pałacu Topkapi, lecz do pomocniczej placówki prowadzonej przez wielkiego wezyra. Tam przeszedł na islam i przybrał nowe, odpowiednie dla żołnierza imię: Sinan to grot włóczni. Dzięki umiejętnościom, jakie zdobył w warsztacie ojca, Sinan został przydzielony do oddziału inżynieryjnego. Prawdopodobnie brał udział w walkach z joannitami o Rodos (wyspę zajętą przez Turków w roku 1522). Na pewno uczestniczył w zdobyciu Belgradu (1521), katastrofalnej dla Węgrów bitwie pod Mohaczem (1526) i oblężeniu Wiednia (1529). Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Szybko stał się ekspertem od fortyfikacji, awansował w armii na architekta. Pogłębiał wiedzę, przeprowadzając oryginalne eksperymenty. Gdy otrzymał rozkaz wyburzenia obiektów niepasujących do planu nowej zabudowy Kairu, nie pozwolił na ich bezmyślne zniszczenie. Owszem, zrównał je z ziemią, ale wykorzystał tę okazję do badań nad nośnością budynków, poznając słabe i mocne strony rozmaitych konstrukcji. Nadworny architekt sułtana Po kampaniach w Europie w 1535 r. został przeniesiony na front wschodni, gdzie Sulejman Wspaniały wojował z Persją. Sinan zasłużył na uznanie sułtana, konstruując prowizoryczne łodzie, na których sprawnie przeprawiono artylerię przez rozległe jezioro Wan. Otrzymał za to awans na janczarski odpowiednik pułkownika. Trzy lata później znów był w Europie. W rekordowym czasie 13 dni (wg niektórych źródeł 30) zbudował most nad rzeką Prut w Mołdawii. Ponieważ osiągnął już wiek, w którym janczarzy przechodzili w stan spoczynku (45–50 lat), zachwycony dowódca ekspedycji mołdawskiej Çelebi Lütfi Pasza rekomendował go na stanowisko nadwornego architekta. Lepszego protektora nie mógł sobie wymarzyć. Çelebi prywatnie był szwagrem sułtana i właśnie awansował na urząd wielkiego wezyra. Sinan żołnierz mógł zacząć pracować na nowy przydomek: Mimar, czyli Budowniczy. Sinan zdobywa wpływy w państwie Chociaż uważano go za genialnego artystę, sam przedstawiał się skromnie jako rzemieślnik. Sporo w tym orientalnej kokieterii. W rzeczywistości Sinan bezwzględnie wykorzystywał swe wpływy na dworze, stając się jedną z najważniejszych osób w państwie. Urząd nadwornego architekta przekształcił w potężną instytucję, dla której pracowały tysiące inżynierów, robotników i niewolników. Ludowe powiedzenie głosiło, że „sułtan żyje tak długo, jak długo buduje”. Sulejman Wspaniały traktował je poważnie i zamienił Stambuł w wielki plac budowy. Z jego czasów przetrwało ponad 50 monumentalnych obiektów, ale boom inwestycyjny nie ograniczał się do stolicy. Dzieła Sinana powstawały w całym imperium, od Sofii (działający do dziś meczet Banya Bashi i przekształcony w cerkiew meczet Bosnali Mehmed Pasza), przez Damaszek (kompleks religijny Tekkiye), po Krym (meczet Juma-Jami w Eupatorii). Było fizyczną niemożliwością, by jeden człowiek wykonał ponad 400 wielkich projektów. Rola Sinana często sprowadzała się do naszkicowania ogólnego zarysu budowli i nadzorowania podwładnych, którzy sporządzali szczegółowe plany. Jednak najbardziej prestiżowe projekty prowadził sam. Zachowała się wypowiedź, w której podzielił swe długie, niemal stuletnie życie na trzy okresy: ucznia, czeladnika i mistrza. Każdy wieńczył coraz doskonalszą, bardziej okazałą budowlą. Pierwsze dzieła Sinana Za pracę uczniowską uznał meczet Şehzade w Stambule. Sulejman Wspaniały i jego słowiańska żona Roksolana chcieli tym monumentem upamiętnić swego pierwszego syna Mehmeda Şehzade, który w wieku 21 lat zmarł na ospę. W budowli widać już wyraźnie elementy charakterystyczne dla stylu Sinana. Przede wszystkim staranne zaplanowanie całego kompleksu obejmującego nie tylko meczet, lecz także mauzoleum zmarłego księcia, medresę, karawanseraj i jadłodajnię dla ubogich. Do tej pory poszczególne obiekty dobudowywano w sposób chaotyczny, nie przywiązując wagi do harmonijnego wyglądu całości. Sinan to zmienił. Turcja: 5 sekretów państwa na styku kultur Najbardziej europejskie z wszystkich bliskowschodnich państw kusi swoją bogatą historią i nieprzeniknioną kulturą. Nie sposób opisać wszystkiego, co dziś oferuje turystom Turcja. Warto jed... Jednocześnie rozpoczął eksperymenty z powiększaniem kopuły. Zadanie było trudne, gdyż wymagało perfekcyjnego dopasowania elementów nośnych (filary, kolumny, łuki, ściany) do olbrzymiego ciężaru sklepienia. Każdy błąd w obliczeniach groził zawaleniem budowli. Dodatkową trudność sprawiała konieczność dostosowania wnętrza do liturgicznych potrzeb islamu. W bazylikach chrześcijańskich świętość skupia się na ołtarzu zamykającym wydłużoną nawę. W meczecie jednakowo święte jest każde miejsce. By osiągnąć pożądany efekt, Sinan musiał więc przenieść akcenty z długości na szerokość. Nie mogąc budować na planie krzyża, eksperymentował z sześcio- i ośmiokątami. Do wsparcia sklepienia meczetu Şehzade wykorzystał osiem potężnych kolumn i – to już było nowatorskie rozwiązanie – cztery półkopuły. Jego zdaniem 19-metrowa średnica głównej kopuły wystarczała jedynie dla „pracy uczniowskiej”. Do rekordu Hagia Sophii brakowało jeszcze niemal połowy. Okazja do poprawienia wyniku pojawiła się w roku 1550. Będący wówczas u szczytu potęgi Sulejman Wspaniały postanowił wznieść w Stambule budowlę godną swego majestatu. Wykonanie zadania zlecił nadwornemu architektowi. Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Przez 7 lat na dominującym nad miastem wzgórzu budowano Süleymaniye (meczet Sulejmana). Pod względem rozmiarów dzieło Sinana wreszcie dorównało świątyniom chrześcijańskim. Meczet mógł pomieścić 5000 osób. A to nie wszystko. Wokół głównego gmachu powstały 4 medresy, szpital, łaźnia, jadłodajnia, karawanseraj, dziedziniec z fontanną dla rytualnych ablucji. Po śmierci Sulejmana i Roksolany Sinan zbudował na cmentarzu za meczetem ich mauzolea. Olbrzymi kompleks zdominowany przez wysoką na 50 m kopułę, cztery 72-metrowe minarety i około 400 mniejszych kopułek nie przytłacza, lecz tworzy harmonijny układ architektoniczny. Sinan po mistrzowsku panował nad proporcjami poszczególnych elementów, ale i to dzieło uznał jedynie za pracę czeladniczą. Wciąż czuł się niespełniony. „Chrześcijanie uważają, że pokonali muzułmanów, ponieważ w świecie islamu nie zbudowano kopuły, która mogłaby dorównać kopule katedry Hagia Sophia. Największym zadaniem, jakie postawiłem przed sobą, było zbudowanie takiej kopuły, co uspokoiłoby moje serce” – powiedział zaprzyjaźnionemu kronikarzowi Mustafie Sâi Çelebiemu. Miał 80 lat, gdy przystąpił do wykonania tego zadania. Umożliwił mu to następca Sulejmana sułtan Selim II. W 1569 r. postanowił zbudować własny imperialny meczet. Nie w zatłoczonym stołecznym Stambule, gdzie trudno już było o odpowiednio eksponowane miejsce, lecz w swoim ulubionym mieście Edirne (w pobliżu dzisiejszej granicy Turcji z Grecją i Bułgarią). „Z Bożą pomocą, za panowania Selima Chana zbudowałem meczet, którego kopuła była szersza o 6 łokci i o 4 łokcie wyższa niż kopuła nad Hagia Sophia – oznajmił po 5 latach od rozpoczęcia budowy uszczęśliwiony Sinan. – To było dzieło, które dało mi patent mistrza”. Do wieczności i w kosmos Kopuła pokrywająca salę modlitewną meczetu Selima ma 31,3 m średnicy. Podstawa czaszy nad Hagia Sophia nie jest doskonałym okręgiem, jej średnica w zależności od miejsca pomiaru wynosi od 32,7 do 33,5 m. Sinan pochwalił się więc nieco na wyrost! Nie pobił też rekordu wysokości. Odległość od posadzki do najwyższego punktu kopuły w Hagia Sophia wynosi 55,6 m, w meczecie Selima – 42,3 m. Ale pod względem wysokości samej kopuły, mierzonej od podstawy do szczytu, dzieło Sinana jest o ponad metr wyższe. Rywalizację z architektami bizantyjskimi jednocześnie więc przegrał i wygrał. Ważąca ponad 2 tysiące ton kopuła wspiera się na ośmiu potężnych kolumnach, nazywanych nogami słonia. Są tak wytrzymałe, że architekt mógł przesunąć głębiej ściany, dzięki czemu uzyskał niezwykłe efekty. Dolna część meczetu jest pogrążona w półmroku, wystarczy jednak unieść głowę, by zobaczyć morze światła wlewającego się przez okna w galeriach pod kopułą. Ten kontrast między ziemskim mrokiem i niebiańską jasnością dostarcza wiernym mistycznych przeżyć. Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Najpiękniejsze zabytki świata to mnóstwo różnych rankingów, z których każdy zawiera nieco inne obiekty. Świat jest pełen zabytków, które warto zwiedzić i którymi można się szczerze ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/a1ed8e72c360f09b11234ca4e03f12daf5edc25c-ada3ddd.jpg" width="938" height="633" alt="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Fundator inwestycji Selim II nie doczekał jej zakończenia, zmarł w 1574 r. Natomiast 85-letni Sinan nie zamierzał spocząć na laurach. Powędrował do Bośni, gdzie nadzorował budowę 180-metrowego mostu nad Driną w Višegradzie. To jego kolejne arcydzieło porównywane z dokonaniami największych mistrzów europejskiego renesansu. Pracował do późnej starości. Jeszcze jako 90-latek wybudował w Stambule okazały meczet Kiliç Ali Pasha i okalający go zespół gmachów. Zmarł w 1588 r. Dokładna data jego urodzin jest nieznana, dlatego nie wiadomo czy dożył 99 czy 98 lat. Pochowano go na cmentarzu przy meczecie Sulejmana; w grobowcu, który oczywiście sam zaprojektował. Po czterech wiekach jego sława sięgnęła kosmosu. W 1974 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna nadała jednemu z kraterów na Merkurym imię Sinana.
Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu?
W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji.
W tym artykule: Kiedy wypada ramadan? Skąd pochodzi tradycja ramadanu? Jak obchodzony jest ramadan? Pięć filarów islamu Co roku muzułmanie z całego świata oczekują aż na niebie pojawi się półksiężyc w kształcie sierpa. Oznacza to, że oficjalnie rozpoczyna się pierwszy dzień ramadanu, dziewiątego miesiąca według kalendarza muzułmańskiego. To najważniejsze święto islamu. Kiedy wypada ramadan? Dzień, w którym rozpoczyna się ramadan zmienia się co roku. Wszystko dlatego, że kalendarz islamski oblicza się na podstawie faz Księżyca. Początek i koniec najważniejszego miesiąca muzułmanów określa specjalna komisja obserwacji Srebrnego Globu w Arabii Saudyjskiej. Niekiedy jest to bardzo trudne zadanie, ponieważ w tym okresie sierp Księżyca widać jedynie przez 20 minut. W przypadku, kiedy nie jest widoczny gołym okiem z powodu zachmurzenia, komisja dokonuje obliczeń, aby przewidzieć, czy może być już widzialny na niebie. W 2024 roku ramadan przypada od niedzieli 10 marca do poniedziałku 7 kwietnia. Skąd pochodzi tradycja ramadanu? Ramadan jest jednym z dwunastu miesięcy muzułmańskiego kalendarza, który był również częścią kalendarzy starożytnych Arabów. Nazwa pochodzi od arabskiego słowa „ar-ramad”, co oznacza upał. Muzułmanie wierzą, że w 610 roku anioł Gabriel ukazał się prorokowi Mahometowi i przekazał mu Koran, świętą księgę islamu. Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Wyznawcy wierzą, że to objawienie, czyli Lajlat al-Kadr (Noc Siły lub Noc Przeznaczenia) wydarzyło się właśnie w trakcie ramadanu. W tym miesiącu wierni poszczą, aby upamiętnić objawienie Koranu. Święta księga islamu składa się ze 114 rozdziałów i uważa się, że są to słowa, które bezpośrednio wypowiedział sam Allah. Hadisy, czyli zapisy tradycji dotyczącej czynów i wypowiedzi Mahometa, są swoistym uzupełnieniem Koranu. Jak obchodzony jest ramadan? Podczas ramadanu muzułmanie pragną osiągnąć duchowy rozwój i chcą umocnić swoją więź z Allahem. W tym celu modlą się, recytują Koran i w ciągu tego miesiąca starają się zmienić swoje zachowanie na lepsze i bardziej moralne. Próbują powstrzymać się od interesownych działań, plotek, kłamstw lub walki. Przez cały miesiąc od wschodu aż do zachodu słońca muzułmanie mają obowiązek przestrzegać ścisłego postu. W tym czasie nie można spożywać żadnych pokarmów, pić napojów i uprawiać seksu. Zwolnione z postu są osoby chore, kobiety w ciąży i w trakcie miesiączki, podróżujący i starsi. Jeżeli muzułmanin opuści jakiś dzień postu, musi go odrobić w inny dzień roku. W trakcie ramadanu posiłki są dla muzułmanów okazją do spotkania z innymi członkami rodziny lub znajomymi, którzy również na chwilę przerywają post. Śniadanie, czyli suhur odbywa się przed świtem, ok. czwartej rano, przed pierwszą modlitwą dnia, zwaną fadżr. Kolację, czyli iftar, można rozpocząć po zakończonej modlitwie maghrib, po zachodzie słońca. Zwykle po godz. 21:30. Według Koranu, Mahomet przerywał swój post, jedząc daktyle i pijąc wodę. Dlatego wierni, idąc za przykładem proroka, również spożywają te owoce i piją ten napój zarówno w suhur, jak i w iftar. Daktyle są bardzo popularne na Bliskim Wschodzie. Są bogate w składniki odżywcze, lekkostrawne i dostarczają organizmowi cukier, który jest bardzo potrzebny po długim dniu poszczenia. Po ostatnim dniu ramadanu muzułmanie świętują jego zakończenie. Nadchodzi Id al-Fitr, czyli Święto Przerwania Postu. Rozpoczyna go wspólna modlitwa o świcie. W trakcie uroczystości muzułmanie spotykają się, pozdrawiają słowami "id mubarak", składają sobie życzenia, jedzą, modlą się, obdarowują prezentami i wspominają zmarłych krewnych. W niektórych miastach odbywają się również karnawały i duże spotkania modlitewne. Bez względu na to, co wierni zaplanowali sobie na tegoroczny okres ramadanu, duch tej wielowiekowej tradycji pozostanie niezmienny, tak samo jak i czas refleksji i pobożności. Pięć filarów islamu Oto wytyczne, które mają fundamentalne znaczenie dla życia wyznawców islamu: Sekrety muzułmańskiej alkowy. Kiedyś islam był bardziej liberalny niż chrześcijaństwo Jeszcze w XIX w. Europejczycy widzieli islam jako rozwiązłą religię, która pozwala muzułmanom baraszkować w haremie z licznymi żonami i nałożnicami. Obecnie sytuacja jest dokładnie odwro... Saum: post od świtu do zmierzchu podczas ramadanu; Szahada: Wyznanie wiary „Nie ma boga prócz Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem”; Zakat: obowiązkowy podatek, jałmużna na cele charytatywne; Salah: modlitwa pięć razy dziennie; Hadżdż: pielgrzymka do świątyni Al-Kaba w Mekce przynajmniej raz w życiu (jeśli to możliwe). Opracowanie: Jakub Rybski
Zlokalizowano starożytne miasto Dżalaula. To tutaj odbyła się w VII wieku wielka bitwa potęg starożytności
Dżalaula wpadła w ręce muzułmańskich wojsk w 637 roku. Była to konsekwencja przegranej bitwy przez wojska perskie. Po wielu latach poszukiwań archeolodzy odkryli w Iraku ruiny tej warowni.
W tym artykule: Bitwa pod Dżalaulą Upadek Imperium Sasanidów Odkrycie ogłosiła Iracka Państwowej Rady ds. Starożytności i Dziedzictwa (SBAH). Na razie udało się odkryć jedynie fragmenty miasta. Na szersze wykopaliska należy jeszcze poczekać. Starożytnego miasta Dżalaula nie należy mylić ze współczesną Dżalaulą, założoną w 1958 roku. Miasto to znajduje się na przeciwległym brzegu w pobliżu wioski Bahiza. Starożytne miasto było ważnym ośrodkiem handlowym i miało duże znaczenie strategiczne. Na relikty zabudowy natknął się w czasie badań powierzchniowych iracki archeolog, Ahmed Abdul Jabbar Khamas. Bitwa pod Dżalaulą Historia usłyszała o tym mieście w VII wieku, kiedy starły się w tym miejscu dwie wielkie potęgi starożytności. Twierdzę Dżalaula obsadzały wojska perskie należące do dynastii sasanidzkiej. Atakowali muzułmanie. Były to wojska tzw. kalifów prawowiernych (632–661), którzy rozpoczęli podboje terytorialne. Rządzili tuż po śmierci proroka Muhammada, czyli po 632 roku. Kalifowie prawowierni były przywódcami religijnymi, politycznymi i militarnymi. Kalif (z arabskiego chalifa) to tytuł następców proroka. Z kolei kalifat był systemem teokracji muzułmańskiej. Upadek Imperium Sasanidów Kalif uznał Dżalaulę za przeszkodę w marszu na miasta Tikrit i Mosul. Dlatego polecił generałowi Hashimowi ibn Utbie, by na czele 12 000 żołnierzy zdobył miasto. Walki były bardzo krwawe. Ostatecznie miasto upadło po 7-miesięcznym oblężeniu. To był spory sukces, bo wojska sasanidzkie były liczniejsze o około 8 tysięcy żołnierzy. Była to jedna z serii porażek Sasanidów. W konsekwencji najazdów kalifów ich imperium po kilkuset latach istnienia upadło. Ostatni władca sasanidzki, Jezdegerd III (panował w latach 632–651) został zamordowany przez swojego poddanego. A syn bezskutecznie próbował bezskutecznie uzyskać wsparcie w dalekich Chinach. Źródła: Bielawski J. (red.), Mały słownik kulury świata arabskiego, Warszawa 1971 Magazine Cultural Independiente SBAH. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Te magiczne artefakty miały chronić przed „złym okiem”. Odkryto je na szlaku pielgrzymów
Archeolodzy przeanalizowali muzułmańskie artefakty sprzed 400 lat, które odnaleziono na dawnym szlaku pielgrzymów. Okazało się, że mogły być wykorzystywane w magicznych rytuałach i chronić przed „złym okiem”.
W tym artykule: Magiczne artefakty chroniące przed złem Przedmioty znaleziono na trasie pielgrzymki do Mekki Lepiej dmuchać na zimne W wielu kulturach m.in. żydowskiej i arabskiej wierzono, że spojrzenie pełne nienawiści lub zazdrości wywołuje negatywną energię. W dawnych czasach dominował pogląd, że oczy są zwierciadłem duszy, a „złe oko” może nie tylko sprowadzać cierpienie i nieszczęście na drugą osobę, ale także choroby i śmierć. Podejrzanymi o tego rodzaju praktyki najczęściej jednak byli ludzie z wadami wzroku, takimi jak zez czy zaćma. Magiczne artefakty chroniące przed złem Chcąc ochronić się przed złą magią, ludzie tworzyli najróżniejsze talizmany i amulety. Jednym z najpopularniejszych tego rodzaju artefaktów był nazar, zwany również okiem proroka lub Fatimy. Ten owalny przedmiot pochodzi z Turcji i wykonany jest najczęściej z niebieskiego szkła. W jego wnętrzu znajduje się okrąg z czarną kropką w środku, która przypomina ludzkie oko. Choć dziś ludzie nie wierzą już raczej w „złe oko”, nazar wciąż kupić można na większości arabskich targowisk. Najnowsze badania archeologów w Izraelu wykazały, że nazar mógł być tylko jednym z wielu „magicznych” amuletów w świecie muzułmańskim. Badacze dokonali analizy 400-letnich artefaktów, które przed laty odkryto na szlaku pielgrzymkowym prowadzącym z Egiptu w stronę Mekki. Dziś znajdują się one w kolekcji muzeum w Ejlacie. Wyniki badań opublikowano na łamach czasopisma „Journal of Material Cultures in the Muslim World”. Przedmioty znaleziono na trasie pielgrzymki do Mekki Badacze przekazali, że wśród analizowanych przedmiotów znajdowało się wiele artefaktów wykonanych z gliny. To m.in. figurka nagiej kobiety z podniesionymi rękami. Naukowcy wierzą, że rzeźba ta symbolizowała pewną boginię. Uczeni badali również niewielkie ołtarze-kadzidła, fragmenty grzechotek, figurki zwierząt oraz przeróżne kolorowe kamyki kwarcowe i muszle. Archeolodzy odkryli, że większość przedmiotów pochodziła z Egiptu. Ponadto artefakty były uszkodzone, a badacze uważają, że zostały celowo zniszczone podczas pewnych rytualnych ceremonii. Biorąc pod uwagę fakt, że zabytki te znajdowały się na trasie pielgrzymów, uczeni sądzą, że były one wykorzystywane w praktykach magicznych. – Źródła pisane wskazują, że istniało zapotrzebowanie na magiczne rytuały wśród ludzi z różnych warstw społecznych. Takie rytuały odbywały się codziennie obok formalnych rytuałów religijnych, także w świecie muzułmańskim. Bardzo prawdopodobne, że pielgrzymi udający się do Mekki i Medyny nie byli wyjątkowi i również mieli swoje obawy – twierdzą badacze. Lepiej dmuchać na zimne Naukowcy w artykule przyznali, że artefakty mogły być używane w rytuałach, które miały na celu uzyskanie boskiej ochrony m.in. przed złym okiem. Być może również czary te służyły do leczenia różnych chorób. – Odkrycie to pokazuje, że ludzie we wczesnym okresie osmańskim, oprócz tradycyjnej formy religijności, konsultowali się z czarownikami lub szamanami – twierdzą naukowcy. – Po raz pierwszy odkryto tak duży zbiór podobnych artefaktów rytualnych. Wyjątkowe jest również to, że odkryto je w miejscu tymczasowym lub biwakowym, a nie w osadzie lub wiosce. W Górach Ejlat odnaleziono kilka miejsc postojowych, a w nich obiekty, które służyły pielgrzymom. Wydaje się, że główny okres funkcjonowania tych obiektów przypadł na okres od XIII lub XIV do XVIII wieku n.e. – stwierdzili autorzy badania. Chociaż religie teoretycznie zakazują praktyk uważanych za bluźniercze lub innowiercze, w praktyce główne szlaki handlowe i trasy pielgrzymów nigdy nie były bezpieczne. W wielu miejscach na podróżnych czyhali bandyci lub złodzieje, mający nadzieję na na łatwy łup. Dlatego nie ma co się dziwić, że muzułmanie odbywający hadżdż, pielgrzymkę do świątyni Al-Kaba w Mekce, dmuchali na zimne. Źródło: Journal of Material Cultures in the Muslim World. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyjątkowe odkrycie u wybrzeży Izraela. Na dnie morza odnaleziono miecz z czasów krucjat
Archeolodzy twierdzą, że miecz prawdopodobnie zaginął podczas bitwy morskiej, która odbyła się ok. 800 lat temu. Krzyżowcy starli się wówczas z muzułmanami podczas jednej z krucjat.
W tym artykule: Miecz z czasów krucjat Broń należała do krzyżowca, który zginął w bitwie morskiej W obronie Królestwa Jerozolimskiego Krucjaty, czyli wyprawy krzyżowe były organizowane od końca XI wieku. Chrześcijańskie rycerstwo na wezwanie papieża wyruszało w różne regiony świata, aby walczyć nie tylko z muzułmanami na Bliskim Wschodzie, ale także z poganami na wschodzie Europy. Jednak to właśnie wyprawy zbrojne przeciwko wyznawcom islamu przeszły do historii. Głównym celem pierwszych kampanii było bowiem odzyskanie Ziemi Świętej, a zwłaszcza Jerozolimy, miejsca kaźni Jezusa Chrystusa. Miecz z czasów krucjat Właśnie dlatego wiele miejsc dawnych bitew przez dziesiątki lat stanowiły miejsca wykopalisk archeologicznych. Badacze próbowali dowiedzieć się więcej o przebiegu walk, a odkrycia odzyskane ze stanowisk rzucały nowe światło na historię krucjat. Jednak potyczki nie odbywały się wyłącznie na lądzie. W XII i XIII wieku dochodziło również do bitew morskich pomiędzy krzyżowcami a muzułmanami. W 2021 roku u wybrzeży północnego Izraela podwodny archeolog odnalazł miecz wykonany z żelaza. Pokryły go muszle, piasek, mikroorganizmy, które sprawiły, że broń nie uległa degradacji. Jednak warstwa skorupy, choć uchroniła żelazne ostrze przed rozpadem, uniemożliwiała dokładniejsze badania. Po dwóch latach prac z wykorzystaniem między innymi promieniowania rentgenowskiego naukowcy ustalili, że broń pochodziła sprzed ok. 800 lat i została lekko wygięta, prawdopodobnie podczas zaciekłej walki. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Atiqot”. Broń należała do krzyżowca, który zginął w bitwie morskiej Archeolodzy stwierdzili, że miecz prawdopodobnie wpadł do wody podczas walki na statku. Świadczą o tym ślady na rękojeści, a także klindze. Uczeni uważają, że przeciwnik mógł wybić broń z ręki nieprzyjaciela. – Były to niezwykle kosztowne przedmioty, dlatego zazwyczaj znajdowały się w pochwie. W tym przypadku odnaleziono samą broń. Z tego możemy wywnioskować, że wpadł do morza podczas bitwy, prawdopodobnie z jego właścicielem, który obezwładniony mógł zostać wyrzucony przez burtę – mówi dr Joppe Gosker z Israel Antiquities Authority. Badacze w artykule przyznali, że podczas skanowania dna morskiego, nie odnaleźli żadnych dodatkowych pozostałości. Autorzy podejrzewają jednak, że szczątki pokonanego wojownika wciąż mogą leżeć w głębinach. – Być może kiedyś uda się go znaleźć – przyznają archeolodzy. W artykule czytamy, że odkryty artefakt był klasycznym przykładem XII i XIII-wiecznego europejskiego miecza. – Był długi i prosty i używano go zarówno do kłucia, jak i do cięcia – twierdzą naukowcy. Właśnie dlatego autorzy twierdzą, że broń należała najprawdopodobniej do krzyżowca i to właśnie rycerz z Europy został w tej potyczce pokonany. – Miecze w świecie islamskim w tym okresie miały najczęściej zakrzywione ostrza – podkreślają izraelscy uczeni. – Miecz najprawdopodobniej był używany przez wojownika krzyżowców, który osiedlił się w kraju po pierwszej krucjacie i założył Królestwo Jerozolimskie w 1099 roku – powiedział cytowany przez The Times of Israel Jacob Sharvit, dyrektor jednostki archeologii morskiej IAA. W obronie Królestwa Jerozolimskiego – Biorąc pod uwagę krwawe bitwy, jakie toczyły się w kraju między krzyżowcami a muzułmanami, możemy spodziewać się, że odnajdziemy więcej takich mieczy. W praktyce najczęściej znajdujemy fragmenty, bardzo rzadko udaje się odkryć dobrze zachowany miecz. Do tej pory w Izraelu znaleziono siedem mieczy z tego okresu, a większość z nich znajdowała się w morzu – dodaje Sharvit. Królestwo Jerozolimskie zostało utworzone przez krzyżowców podczas I krucjaty, gdy Europejczycy zdobyli Jerozolimę. Znajdowało się na terenie Syrii i Palestyny. Stanowiło lenno Stolicy Apostolskiej. Państwo istniało w latach 1099–1291. Autorzy najnowszego odkrycia zwracają uwagę, że dla nowego królestwa niezwykle ważne było utrzymanie kontroli nad portami. Był to kluczowy element przetrwania, ponieważ krzyżowcy byli uzależnieni od dostaw drogą morską z Europy. Miecz prawdopodobnie pochodził z jednej z bitew, gdy muzułmanie zaatakowali jeden z portów. Źródło: Atiqot, The Times of Israel Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Trzech Sudańczyków za kradzież straci ręce. W tych krajach wciąż stosuje się niehumanitarne kary
Ukamienowanie, amputacje rąk, a nawet kara śmierci. Na świecie wciąż są kraje, które stosują publiczne egzekucje oraz niehumanitarne, okrutne i poniżające wyroki. W Sudanie właśnie skazano trzech młodych mężczyzn za kradzież. Zostaną pozbawieni rąk.
W tym artykule: Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Czym jest prawo szariatu? W których krajach obowiązuje kara śmierci? Trzech młodych mężczyzn w Sudanie usłyszało ostatnio szokujący wyrok sądu. Oprócz kary więzienia i grzywny mają stracić ręce. Wszystko dlatego, że ukradli butlę z gazem w Omdurmanie. To pierwszy taki wyrok od prawie dziesięciu lat. Organizacje broniące praw człowieka biją na alarm i ostrzegają, że kraj znowu wraca na drogę reżimu i ekstremizmu politycznego. Sytuacja polityczna w Sudanie jest coraz bardziej napięta W 2019 roku w Sudanie doszło do masowych protestów, które ostatecznie doprowadziły do upadku sudańskiego prezydenta Omara al-Baszira. Opozycja zapowiadała wówczas głębokie zmiany wewnętrzne, a eksperci mieli nadzieję, że to krok ku demokratyzacji kraju. Dyktator utrzymywał władze przez 30 lat, a system autorytarny utrzymywał się głównie dzięki rozwinięciu aparatu bezpieczeństwa. Nowe władze zapowiadały liberalizację prawa, zmniejszenie m.in. kontroli sfery obyczajowej i reformę polityki szariatu. Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce, by go torturowano? Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie. Jednak wszystko wskazuje na to, że Sudan wciąż narusza prawa międzynarodowe i nie zapewnia oskarżonym sprawiedliwych procesów. W ubiegłym roku 20-letnia Sudanka została skazana na karę śmierci przez ukamienowanie za cudzołóstwo. Media informowały wówczas, że kobiecie odmówiono nawet konsultacji z prawnikiem. Mężczyźni otrzymali karę amputacji ręki Tym razem skazani zostali trzej mężczyźni. Żaden z nich nie miał nawet skończonych 30 lat. Władze Sudanu przekazały, że zostali już przetransportowani do więzienia w północnym Chartumie, tym samym, w którym przebywa Umar al-Baszir. Młodzi Sudańczycy będą tam, aż wyrok zostanie wykonany. Na razie jednak nie wiadomo, kiedy to się stanie. Afrykańskie Centrum Studiów nad Sprawiedliwością oskarżyło kraj o to, że mężczyźni nie doczekali się sprawiedliwego procesu. Oprócz odcięcia ręki, Sudańczyków skazano na trzy lata więzienia i grzywnę w wysokości 2 000 000 funtów sudańskich odszkodowania. To równowartość ponad 15 tysięcy złotych. W 2021 roku Sudan podpisał konwencję ONZ w sprawie zakazu tortur i nieludzkiego traktowania. Władze zobowiązały się wówczas do zmiany przepisów. W 2019 roku wprowadzono kilka ustaw, które zakazały m.in. chłosty i okaleczania narządów płciowych kobiet. Jednak przewrót wojskowy sprzed dwóch lat doprowadził do tego, że wiele dawnych praw powróciło do wymiaru sprawiedliwości. Czym jest prawo szariatu? Prawo szariatu opiera się na założeniu, że prawo musi dostarczać wszystkiego, co potrzebne dla duchowego i fizycznego rozwoju jednostki. Najważniejszym źródłem prawa w krajach muzułmańskich jest Koran, czyli święta księga islamu. Oprócz tego normy prawne oparte są na Sunnie (opowieści o Mahomecie), kijasie (rozumowaniu przez analogię) i idżmie (zgodzie). „Kobiety Bangladeszu mają dość”. Rząd wprowadza karę śmierci dla gwałcicieli Od wielu dni na ulicach stolicy Bangladeszu trwają protesty przeciwko przemocy seksualnej. Protestujący domagają się większej ochrony ofiar napaści na tle seksualnym, ale też poprawy w ścig... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/demonstranci-gomagaja-sie-sprawiedliwosci-dla-ofiar-i-zmian-w-prawie-oraz-ostrzejszego-scigania-sprawcow-photo-by-k-m-asad-lightrocket-via-getty-images-5949d07.jpeg" width="938" height="528" alt="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" title="Demonstranci gomagają się sprawiedliwości dla ofiar i zmian w prawie oraz ostrzejszego ścigania sprawców (Photo by K M Asad/LightRocket via Getty Images)" /> W islamie nie istnieje rozdział życia świeckiego od religijnego. Właśnie dlatego prawo, które zapisano w świętych księgach (spisanych kilkaset lat temu), dotyczy zwyczajów religijnych i życia codziennego wszystkich ludzi. Tak samo w przypadku stosowania kar. W których krajach obowiązuje kara śmierci? Właśnie dlatego na świecie wciąż są kraje, które stosują niehumanitarne wyroki sądu, takie jak: kamienowanie, chłosta lub amputacje. To między innymi: Iran, Sudan, Somalia, Indonezja, Nigeria, Arabia Saudyjska, Zjednoczone Emiraty Arabskie. Kilka miesięcy temu Indonezja ogłosiła zmiany w kodeksie karnym. Od tego roku można trafić do więzienia m.in. za konkubinat, seks pozamałżeński i obrazę głowy państwa. Nowe prawo dotyczyć ma zarówno Indonezyjczyków, jak i cudzoziemców. Za te wykroczenia w niektórych prowincjach kraju można zostać skazanym na publiczną chłostę. Jednak sama kara śmierci nie dotyczy tylko krajów muzułmańskich. Co więcej, wyroki, które pozbawiają życia oskarżonych, wydawane są również w krajach, które nie są autorytarnymi reżimami. Chodzi m.in. o Stany Zjednoczone, Japonię i Tajlandię. Z kolei jedynym europejskich krajem, w którym wciąż wykonuje się wyroki śmierci, jest Białoruś. Kara śmierci jest legalna również w: Botswanie, Egipcie, Chinach, Wietnamie, Pakistanie, Singapurze, Jemenie. Źródło: The Guardian Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Droga przez Mekkę. Jak wygląda pielgrzymka do Mekki?
Pielgrzymka do Mekki jest uznawana za obowiązek. Każdy z wyznawców islamu powinien ją odbyć przynajmniej raz w życiu. Najświętsze miasto muzułmanów jest dostępne wyłącznie dla mahometan.
W tym artykule: Gdzie jest Mekka? Gdzie znajduje się czarny kamień? Kim był Mahomet? Pielgrzymka do Mekki – Co warto wiedzieć Pielgrzymka do Mekki, czyli hadżdż, jest jednym z filarów Islamu. Każdy mężczyzna musi ją odbyć przynajmniej raz w życiu. Nic dziwnego, że w czasie tzw. miesiąca pielgrzymki władze Arabii Saudyjskiej od lat zmagają się z olbrzymim napływem ludzi. Każdego roku w uroczystościach bierze udział około 2,5 miliona muzułmanów. Gdzie jest Mekka? Mekka to miasto na zachodzie Arabii Saudyjskiej. Do wybrzeża Morza Czerwonego jest stąd zaledwie 180 km. Mekka jest stosunkowo dużym miastem. Na stałe mieszka tu ponad 1,5 miliona ludzi. Muzułmanie wierzą, że to w tym mieście właśnie w 571 roku przyszedł na świat prorok Mahomet, założyciel pierwszej wspólnoty islamu. Dlaczego ramadan to najważniejszy miesiąc dla wyznawców islamu? W trakcie ramadanu muzułmanie umacniają swoją wiarę w Allaha poprzez post, bezinteresowną postawę oraz modlitwę. To czas pobożności i autorefleksji. W arabskim manuskrypcie sprzed tysiąca lat słynne sanktuarium z Czarnym Kamieniem w Mekce pokazywano jako centrum świata. Dziś Mekka wygląda znacznie inaczej niż na starych zdjęciach. Meczet z sanktuarium wielokrotnie przebudowywano, aby pomieścić więcej pielgrzymów i zapewnić im bezpieczeństwo. Pomimo tych działań i tak dochodzi do tragedii. W 2006 roku stratowanych na śmierć zostało prawie 400 pielgrzymów, w 2015 roku – około tysiąca. Podczas pandemii koronawirusa świat zachwyciły jednak zdjęcia, na których widać było zachowywanie dystansu społecznego w najświętszym miejscu islamu. Współcześnie miasto Mekka nie ogranicza się tylko do sanktuarium. Dziś to wielkie, nieustannie rozbudowujące się miasto. Gdzie znajduje się czarny kamień? Sanktuarium nazywa się Al-Kaba, czyli sześcian. Ważnym jego elementem jest znajdujący się w narożniku Czarny Kamień. Wedle tradycji archanioł Gabriel przekazał go Abrahamowi. Pierwotnie nie był czarny, lecz stał się taki z powodu wchłaniania grzechów pielgrzymów. Badacze sądzą, że relikwia składa się z kawałków meteorytu lub lawy. Czarny Kamień jest umieszczony we wschodniej części Al-Kaby. Dla wyznawców to dar z nieba, który miał wskazać ludziom, gdzie składać ofiarę Bogu. Al-Kaba to zbudowany z granitu i drewna wielki relikwiarz, sanktuarium, dom Boga. Wokół wzniesiono największy meczet świata: Al-Masdżid al-Haram Zdaniem badaczy Czarny Kamień był przedmiotem kultu już w czasach przedislamskich, a w miejscu Al-Kaby pierwotnie znajdowała się świątynia dawnych arabskich bóstw plemiennych. Wojna i pokój. Islam: religia o wielu twarzach Irańczycy protestujący przeciwko wszechwładzy mułłów krzyczeli Allahu akbar – Bóg jest wielki. Z tym samym hasłem na ustach terroryści mordowali w Paryżu przechodniów. Islam to jedna ... Kim był Mahomet? Muhammad ibn Abd Allah ibn Abd al-Muttalib jest uznawany za założyciela islamu i głosiciela księgi „Koran". Tradycyjnie przyjmuje się, że prorok przyszedł na świat w 570 roku w Mekce, a zmarł w 632 roku w Medynie, dokąd musiał uciekać wraz ze swoimi pierwszymi zwolennikami w 632 roku. Stworzona i rozpowszechniona przez Mahometa religia nawiązywała do tradycji judaizmu i chrześcijaństwa. Sama nazwa „islam" oznacza „podporządkowanie się" człowieka Bogu. Najważniejszym pismem wyznawców islamu jest Koran. Zgodnie z tradycją święta księga została objawiona Mahometowi przez Boga. Więcej o tym, jak narodził się kult Allaha, przeczytasz tutaj. W 2022 roku na niecałe 2 miliardy ludzi uznaje się za wyznawców islamu. Pielgrzymka do Mekki – Co warto wiedzieć Każdy muzułmanin powinien odbyć pielgrzymkę do Mekki przynajmniej raz w życiu. Jeśli wyznawcy islamu zdrowie lub majątek nie pozwalają na odbycie pielgrzymki, ma prawo wyznaczyć swojego zastępcę. Pielgrzymki odbywają się w 12. miesiącu kalendarza muzułmańskiego (Zu al-hidżdża). Przed wejście do sanktuarium należy się obmyć, przybrać proste białe szaty i sandały. Pielgrzymi okrążają Al-Kabę 7 razy. Dostojni goście z gubernatorem Mekki na czele machają miotłami i czyszczą pomieszczenie wodą ze studni Zamzam z dodatkiem destylatu z płatków różanych. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Niezwykłe odkrycie w Galilei. Pod arabskim pałacem z okresu Umajjadów odnaleziono mozaikę i ślady dawnej osady
Archeolodzy twierdzą, że osada w Galilei w przeszłości była prawdopodobnie zamieszkiwana przez chrześcijan lub Żydów. Dlaczego nikt wcześniej o tym nie wiedział?
W tym artykule: Jaką tajemnicę skrywał pradawny arabski pałac? Przed budową kompleksu, istniała tam wczesnochrześcijańska lub żydowska osada Region bogacił się głównie dzięki trzcinie cukrowej Kim byli Umajjadzi? Na początku VIII wieku n.e. we wschodniej Galilei, niespełna 200 metrów na zachód od północnej części Jeziora Tyberiadzkiego, podczas panowania kalifa Al-Walida I z rodu Umajjadów, wzniesiono pałac zwany Khirbat al-Minya. W tamtych czasach był to jeden z najbardziej majestatycznych arabskich ksarów w regionie. Niektórzy historycy uważają, że meczet, który tam zbudowano, był jednym z najwcześniejszych w Palestynie. Jaką tajemnicę skrywał pradawny arabski pałac? Pałacowy kompleks jest pełen tajemnic i niejasności. Zagadką jest chociażby to, czy kiedykolwiek jego budowa została ukończona. Badania archeologiczne wykazały, że mógł być użytkowany do końca okresu Umajjadów, czyli do 750 roku n.e. Jednak rok wcześniej na skutek potężnego trzęsienia ziemi, wiele budynków zostało uszkodzonych, a szkód nigdy nie naprawiono. Wkrótce ksar miał zostać opuszczony przez domowników, a ruiny zostały zapomniane na lata. Dotychczas historycy i archeolodzy uważali, że Khirbat al-Minya, którego budowę miał zlecić sam kalif, powstał na dziewiczej, niezamieszkałej ziemi, tuż nad brzegiem jeziora. Jednak najnowsze odkrycie badaczy z Uniwersytetu Johana Gutenberga w Moguncji wykazały coś zupełnie innego. Przed budową kompleksu, istniała tam wczesnochrześcijańska lub żydowska osada Archeolodzy najpierw przebadali teren kompleksu pałacowego za pomocą pomiarów pola magnetycznego. W kilku miejscach wykryli anomalie, a następnie rozpoczęli wykopaliska. Badacze odnaleźli m.in. bazaltowe konstrukcje z różnych okresów, zbiornik na wodę, ceramiczne przedmioty oraz mozaikowe posadzki, które pochodziły z V–VI wieku n.e. Ozdobne fragmenty podłogi przedstawiały charakterystyczne rośliny, które można znaleźć również w pobliskich kościołach. Odnaleziono najstarsze budynki na Półwyspie Arabskim. Pochodzą sprzed ponad 8500 lat Archeolodzy znaleźli najstarsze budynki w historii Półwyspu Arabskiego. Nowe odkrycie ujawnia osadniczy tryb życia ludzi, którzy zamieszkiwali te ziemie 8500 lat temu. Badacze twierdzą, że wszystkie te przedmioty pochodziły z okresu poprzedzającego wybudowanie Khirbat al-Minya. Oznacza to, że w miejscu, gdzie potem powstał pałac, w starożytności istniała jakaś osada. Naukowcy uważają, że jej pierwotnymi mieszkańcami byli wcześni chrześcijanie lub Żydzi z małą islamską społecznością. Kilkaset lat później ziemie znalazły się pod kontrolą kalifów z rodu Umajjadów, a wkrótce po nich – Abbasydów. Uczeni sugerują, że to prawdopodobnie w tym czasie wszelkie ślady po dawnych mieszkańcach zostały zniszczone. Region bogacił się głównie dzięki trzcinie cukrowej W okolicy ksaru zespół badaczy odnalazł również starożytny kamienny piec, w którym podgrzewana była trzcina cukrowa. – Nasze odkrycie pokazuje, że kalif Al-Walid zbudował swój pałac na brzegu jeziora, w miejscu, które było już zorganizowaną i dobrze funkcjonującą osadą. To właśnie tutaj uprawiano trzcinę cukrową, a trwałe szkody w ekosystemie widoczne były nawet do XX wieku – twierdzi prof. Hans-Peter Kuhnen z Uniwersytetu Johana Gutenberga. Uczeni twierdzą, że dzięki trzcinie cukrowej region ten bardzo dobrze prosperował przez wiele lat. Uprawa tej rośliny odbywała się tam przez kilka stuleci, a w tym czasie lokalna ludność znacznie się bogaciła. Niestety, kosztem ziemi, która po latach eksploatacji stała się prawie całkowicie zerodowana. Kim byli Umajjadzi? Umajjadzi byli arabskim rodem i dynastią kalifów, która rządziła światem islamskim w latach 661–750 n.e. Z kolei w latach 756–1031 ich władza ograniczała się już jedynie do Al-Andalus, jak Arabowie nazywali Półwysep Iberyjski. To właśnie za kalifa Al-Walida kalifat Umajjadów osiągnął szczyt swojej potęgi. W tym czasie państwo arabskie osiągnęło swój maksymalny zasięg terytorialny. Upadkiem rodu były lata walki o sukcesję. Skłóceni krewni nie mogli dojść do porozumienia, kto obejmie rządy po śmierci ostatniego syna Abd a-Malika, Hiszama. Ujawniły się opcje opozycyjne wobec Umajjadów, które również umocniły swoją pozycję. Marwan II był ostatnim kalifem dynastii. Po jego śmierci w 750 roku, władze w imperium muzułmańskim przejęli Abbasydzi. Źródło: Uniwersytet Johana Gutenberga Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Bośnia i Hercegowina. Kraj z niesamowitą historią
Bośnia i Hercegowina, czyli kraina skąpana w tajemnicach, unurzana w krwi mieszanka religii i opowieści z europejskiego świata równoległego. Czy zdążysz ją odwiedzić zanim żywe wspomnienia staną się historią?
Bośnia i Hercegowina to więcej niż państwo, to żywy witraż historii złożony z opowieści ludzi których możesz tu spotkać. Ludzi doświadczonych czymś co za paręnaście lat może być już dostępne tylko na kartach książek. O tym co można tam przeżyć i zobaczyć najlepiej pytać tych, którzy ją odwiedzili dlatego usiądź i przeczytaj historie snute przez Grzegorza Kaplę. Może kiedyś dane ci będzie tam pojechać i je USŁYSZEĆ. W Bośni wszystko jest bardziej: góry i ludzie, i Bóg, i wojna – powiedział Nenad Vojnovski, Serb z Belgradu, którego spotkałem w Patagonii. – Nie zrozumiesz świata, jeśli nie zobaczysz Bośni. Dlatego przyjechałem poznać ten kraj, który niegdyś zasiedlili Ilirowie, potem Rzymianie, wreszcie Słowianie. O ich krnąbrne dusze walczyli z jednej strony św. Cyryl i Metody, a z drugiej – franciszkańscy zakonnicy. I pewnie wschodnia część byłaby dziś serbska i prawosławna, a zachodnia – chorwacka i katolicka, gdyby nie Turcy. Osmanie rozgościli się w Górach Dynarskich na cztery stulecia. Od upadku Konstantynopola aż po czasy Franciszka Józefa słowiańscy chłopcy siłą wcielani do janczarskich oddziałów, a także ich rodziny, przyjmowali islam. Początkowo pod przymusem, ale kiedy Turcy wprowadzili zwolnienia podatkowe dla nawróconych – szli do meczetów już z własnej woli. Od tej pory w Górach Dynarskich zamieszkał trzeci naród: Bośniacy, czyli muzułmanie. Stolica Bośni i Hercegowiny Miasto Róż, tak nazwano SARAJEWO. Podczas transmisji z zimowej olimpiady cały świat zachwycał się jego rasową starówką, kolorowymi tramwajami, żółtymi trolejbusami, knajpami i górami. Dziesięć lat później zobaczył je po raz kolejny, kiedy CNN relacjonowało początek oblężenia. – Od moździerzy tyle było dymu, jakby góry stanęły we mgle – mówi Verdan, którego spotkałem, spacerując wzdłuż rzeki w kierunku starego miasta. – Nie działały wodociągi, po wodę trzeba było biec przez tory tramwajowe i dopaść brzegu – pokazuje ręką przed siebie – a wtedy z drugiej strony rozlegało się: pac, pac. I po wszystkim... Jesteśmy na Obala Kulina Bana, wtedy mówiło się o niej „aleja snajperów”. Na drugim brzegu Miljacki, rzeki przepływającej przez stolicę Bośni stoi „nowa synagoga”. Żydzi byli tu od zawsze. Kiedy wybuchały wojny, uciekali z miasta, ale wracali. Tym razem przemalowali bożnicę na różowo i każdego szabasu modlą się, żeby świat wrócił na swoje miejsce. Zatrzymujemy się obok mostu, który łączy stare miasto z placem Austriackim. – Samochód zwolnił i wtedy Gavrilo Princip wystrzelił do arcyksięcia Ferdynanda – opowiada Verdan. Wybuchła I wojna światowa. Kilkanaście lat wcześniej Serbia i Czarnogóra wywalczyły niepodległość, tymczasem Bośnię światowe mocarstwa wolały przyznać cesarzowi Austrii. Bośniaccy Serbowie nie umieli się z tym pogodzić. – Chyba wtedy zaczęło się źle dziać między Serbami, Chorwatami i Bośniakami. – Verdan wzrusza ramionami. – Chcieliśmy być wolni niezależnie od tego, ile mogło to nas kosztować. W kolejnej wojnie Chorwaci trzymali z Hitlerem, Serbowie z Titą, a Bośniacy zawsze mieli pod górę. W Jugosławii w dowodach wpisywano im „muzułmanin”. Kiedy wchodzimy bocznym wejściem do meczetu Gazi Husreva, Verdan ściąga buty. Robią tak również: Emir Kusturica, Goran Bregović i piłkarz „Lecha” Semir Stilić. Wszyscy są Serbami z Sarajewa. Jaka jest stolica Bośni i Hercegowiny? Mieszkańcy Sarajewa mówią o swoim mieście „Małe Jeruzalem”. Żydzi, muzułmanie, katolicy i „prawosławcy” od stuleci żyją wokół fontanny Sebilj stojącej w samym środku Baščaršiji – staromiejskiego targowiska, które w 1462 r. wytyczył Isa Bej Isakovič. Wybudował również łaźnie, meczet i pałac, czyli saraj, od którego miasto wzięło swoją nazwę. W 1754 r. wezyr Mehmed Pasza Kukavica kazał zaprojektować fontannę, żeby mieszkańcy nie musieli dłużej biegać z wiadrami do rzeki. Jej drewniane zadaszenie na sto lat wyznaczyło kanon bośniackiego rękodzieła. Niestety, spłonęło w 1852 r. Odbudowano je 40 lat później wedle projektu Czecha, Aleksandra Vitka. Choć dziś zdobią je nowoczesne elementy, wciąż pozostaje symbolem miasta. Ulica Sarači prowadzi nas do katedry Serca Jezusowego. Na prawo, 100 m dalej, jest stara synagoga (dziś muzeum judaizmu), a po lewej – cerkiew ortodoksów. Od wojny minęło już kilkanaście lat, jednak blizny, jeśli dobrze się przyjrzeć, wciąż są widoczne. Pod katedrą, w której odprawiał mszę Jan Paweł II, staję nad jedną z Róż Sarajewa. Po spadających pociskach z moździerzy zostawały wyrwy w bruku albo betonie. Jeśli pocisk trafiał człowieka, dziury wypełniała krew. Dziś wylane są czerwonym plastikiem, żeby zawsze pamiętać. Wzgórza wokół miasta nawet teraz, latem, są białe. Nie od śniegu, lecz od nagrobków. Białych, prostych, muzułmańskich, które patrzą w stronę Mekki. Wodospad w Bośni Święty spokój nareszcie zapanował w górach wokół Sarajewa. Uwolnione od min, świetnie nadają się na piesze wędrówki. Za stadionem olimpijskim można złapać okazję do NAHOREVA albo i do samego Skakavaca, sławnego wodospadu spadającego stumetrową wstęgą wody. Po deszczach podobno imponującą, ale latem, no cóż... Nie można mieć wszystkiego. Na południe od Sarajewa droga ciągnie się aż do hotelu Maršal, który wybudowano z okazji igrzysk olimpijskich. Zimą bywa tłoczno, latem to świetny punkt wypadowy do UMOLJANI pod Obalijem. Nazwa tej miejscowości oznacza „wymodlona”. – To na pamiątkę hodży z naszego meczetu – opowiadają miejscowi – który wyruszył w góry i pokonał smoka pożerającego owce. Pozostały po nim legenda i kilkusetletni meczet. Jedyny, jaki ocalał w okolicach Sarajewa. Inne poszły z dymem, kiedy przetaczały się tędy serbskie ofensywy. Podobno dowódca nie pozwolił go spalić, bo przed laty ów hodża uzdrowił jego syna. Okazje dla turystów w stolicy Bośni Sarajewscy touroperatorzy codziennie zabierają chętnych na rafting, na wycieczki rowerami górskimi albo na wyprawy, które łączą jedno i drugie. Podobno spływ tratwą po Tarze należy do najbardziej wymagających w Europie. Wierzę na słowo i ruszam dalej autostopem do TRAVNIKA. Bośnia i Hercegowina to dobry kraj do podróżowania, jedyny kłopot sprawia wydostanie się z miasta. Bośniacy jeżdżą szybko, niechlujnie i pewnie. – Chcę zobaczyć meczet w Travniku – tłumaczę kierowcy, który się zatrzymał. – Ale niewierni nie mają tam wstępu – ostrzega mnie. Miał rację. Do środka wchodzą tylko muzułmanie. Obchodzę budynek kilka razy – mury pokryte są polichromią imitującą winorośl i cyprysy. Pozostało mi tylko odetchnąć w mrocznych podcieniach i powędrować w gorę, w stronę twierdzy, żeby spojrzeć na stare miasto. Oto 10 miejsc, w których (praktycznie) nie spotkasz Polaków - National Geographic Gdzie jechać na urlop, by uniknąć towarzystwa rodaków? Do tych miejsc Polacy podróżują najrzadziej. Most który runął, czyli Bośniacki wehikuł czasu Wojenne rany nigdy się nie zabliźnią – ostrzegają mnie znajomi przed wyjazdem do MOSTARU, stolicy Hercegowiny. – Nie chodź nocą na drugą stronę mostu, do muzułmanów. W 1990 r. w Chorwatach i Serbach odżyły namiętności, które tylko Tito potrafił utrzymać na wodzy. Kiedy wybuchła między nimi wojna, Bośniacy znaleźli się w potrzasku. Bali się serbskiej Wielkiej Jugosławii, więc sprzyjali katolikom. Ale 9 maja 1993 r. chorwackie pociski spadły na ich brzeg. Front stał tu 11 miesięcy. Odbudowa miasta trwała ponad dziesięć lat. Wieczorem idę przez Stari Most wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zbudowano go z 456 kamiennych bloków pracowicie ociosanych poł tysiąca lat temu. Był symbolem jedności między Bośniakami wyznającymi Allaha a bośniackimi Chorwatami wierzącymi w Chrystusa. Wcześniej znajdowała się tu drewniana kładka, po której mógł przejść juczny koń. Na brzegu stało 19 domków wzniesionych z ruin romańskiej twierdzy. W 1482 r. Turcja zajęła Hercegowinę, a Mostar położony na granicy światów awansował do roli metropolii. Mała cerkiewka zniknęła w cieniu meczetów, a kładka przestała wystarczać. Mimar Hajrudin zaprojektował zatem most, który nad przepaścią zawiesili słowiańscy niewolnicy. Karawany z wełną, suszonym mięsem i miodem mogły wędrować do Dubrownika w Chorwacji. Mostar się bogacił. Rosły meczety, łaźnie, domy bogatych patrycjuszy o bielonych ścianach i rzeźbionych sufitach. Prowadziły do nich ulice brukowane marmurową kostką. Most uderzony chorwackimi pociskami runął prosto do Neretvy. Odbudowano go, wyciągając kamienie z dna rzeki. Pod ścianą sterczą kawałek moździerzowego pocisku i napis: „Nie zapomnijmy. 1993”. Dziś stare miasto znowu wygląda, jakby czas zatrzymał się tu przed 400 laty. Folklor religijny Bośni i Hercegowiny Na dziedzińcu meczetu Mahmeda Paszy z fontanny płynie chłodna, kryształowa woda. W cieniu bramy Khalil czyści stare miedziane lampy. Kiedy słońce jest w zenicie, temperatura znacznie przekracza 30°C, ale w domu modlitwy panuje chłód. Dywany wyściełają podłogę od wejścia po mihrab pomalowany w wesołe kolory. Giaur nie powinien po nich stąpać, więc schylam głowę i przechodzę przez malutki portal, po czym schodkami wspinam się na szczyt minaretu. Pode mną dachy kryte kamiennym łupkiem i dachówką. Nawoływania muezinów mieszają się z zapachem baraniny i wschodnich przypraw. Jest tu leniwie, na poły orientalnie, na poły europejsko. Stąd najpiękniej widać most na Neretvie, tłum i półnagiego chłopca stojącego na balustradzie, który skacze do wody. Zielone fale rzeki 30 m niżej zatrzaskują się za nim, a kiedy po długiej chwili rozgarnia je nad głową, wybuchają oklaski i pisk dziewcząt. Wszyscy patrzą na niego, a nie na czarne korpusy pocisków moździerzy ustawione pod ścianą. Pierwszą ranę Mostaru udało się zabliźnić. Kieruję się w stronę ruin cerkwi Świętej Trójcy. W historii Bośni i Hercegowiny przed wojną była dumą miasta. Turecki basza zgodził się ofiarować popu tyle gruntu pod jej budowę, ile zdoła nakryć swym płaszczem. Pop spruł płaszcz i otoczył nicią tyle ziemi, ile zdołał. Baszy koncept się spodobał, więc nie cofnął danego słowa. Po wojnie z kościoła pozostały brama i największa sterta gruzów na wschodnim brzegu. Odbudowę finansuje Bank Światowy. Tętniące źródło i Derwisze w Bośni Spieniona rzeka Buny wyrywa się ze środka 200-metrowej skalnej ściany potężną, szeroką na 10 m, zieloną falą. Warto było iść 5 km z BALAGAJ, żeby zobaczyć, jak granitowa gardziel wyrzuca 43 tys. litrów wody w każdej sekundzie. Na całym świecie tylko kilka źródeł ma podobną siłę. Tuż obok, na skalnej półce, u źródła stoi dom derwiszy – tekija. O derwiszach krążą legendy. Że swoim tańcem potrafią obudzić anioły i demony, że uprawiają czarną magię, że mogą przestrzelić sobie pierś i nawet nie krwawić. Według sufickich mnichów tylko głęboka wiara pozwala nie odczuwać ani strachu, ani bólu. Dziś w Balagaj nie ma już derwiszy, ale cuda wciąż zdarzają się na tej ziemi – do MEDJUGORIE tylko 50 km. Chociaż Kościół oficjalnie nie odniósł się do objawień, Medjugorie wyrosło na centrum pielgrzymkowe. Miasto ocalało od zniszczenia. Ponoć cudem. – Serbski lotnik, który otrzymał rozkaz zbombardowania, nawrócił się po tym, jak w trakcie lotu powariowały przyrządy w kokpicie i okazało się, że zamiast nad Medjugorie jest w zupełnie innej części kraju – opowiada mi Wiesiek, Polak, który opiekuje się zwierzętami w Ogrodzie Świętego Franciszka. Wiesiek, były narkoman, tu się nawrócił. Rano pakuje mnie do busa i jedziemy zwiedzać katolicką Hercegowinę i jej zabytki: ŠIROKI BRJEG z jednym z najstarszych katolickich klasztorów w tym regionie, Kočerin z franciszkańską bazyliką i ze średniowiecznymi grobowcami, HUMAC z kolejnym klasztorem, ktory przetrwał cudem, oraz LJUBUŠKI ze starym, średniowiecznym fortem. Miejsca, które warto zobaczyć: 25 destynacji, które trzeba umieścić na podróżniczej liście Szukasz inspiracji na zagraniczny wyjazd? Jeśli tak, to świetnie trafiłeś. Poniżej przedstawiamy niemal 30 pomysłów zarówno dla ciepłolubnych, jak i zimnolubnych podróżników. To miejsca... Napotkana przyjaźń i dźwięki Bośniackiego rocka Zachodzi słońce. Na noc wracam do Mostaru. Na chorwackim brzegu przestają jeździć samochody. Z kafejek i tawern stoliki wyjeżdżają na ulice. Kogo stać, kupi wino od szynkarza. Kogo nie stać – przynosi swoje. Kiedy ich spotkałem, było już przed północą. – E! – krzyknął do mnie ten z bródką – chodź no tu, siadaj! – Rozejrzałem się. Do miejsc odwiedzanych przez turystów kawał drogi... Usiadłem. – Mamy ryby i wino – powiedział ten z bródką. Tylko on mówił po angielsku. – Jestem Tarik Čechić, muzyk i menedżer rockowych zespołów. – Wsadził mi w rękę wizytówkę. – To ja sprowadziłem do Jugosławii Deep Purple. Potem przedstawił mi resztę: Mehmed Žuković, muzułmanin. Stojan Kozul, jego szwagier, Serb i muskularny kapitan Zdanko Grdi – chrześcijanin. W czasie wojny ostrzeliwał bośniacką stronę, ale teraz piją razem. Przyjaźnili się przed wojną, przyjaźnią i po wojnie. Do rana pijemy prošek – ni to wino, ni wódka z winogron. Potem kapitan Zdanko podrzuca mnie do RADIMLJA swoją niemłodą już ładą koloru kości słoniowej. Wysiadam w szczerym zielonym polu pod bezkresnym niebem, żeby zobaczyć najbardziej niezwykły ze starosłowiańskich cmentarzy. Nie ma takiego drugiego na świecie. 122 olbrzymie kamienie grobowe – stelle – ustawiono pomiędzy XI a XIV w. Niektóre z nich zdobią delikatne reliefy. A może to wiatr, deszcz i 800 lat próbują je wygładzić jak lustro? Bośnia i Hercegowina - podróż przez szczyty Z Radimlja do STOLACA jadę z brodatym imamem i trojką jego dzieci. Wysiadam koło meczetu przy drodze na POPOVO POLJE. Przed wojną na tamtejszych pastwiskach pasterze za dnia doili owce, wieczorami robili sery, a nocami pilnowali, żeby wilki nie trzebiły stad. – A kiedy wszystko już spało i ogień przygasał, słyszeli Adriatyk. Jest kilka kilometrów stąd, za ścianą gór. – Gdyby nie Bragomir i jego citroen C6, pewnie musiałbym iść pieszo do samego Trebinja zakurzoną drogą po górach suchych jak Himalaje po stronie Tybetu. Gadamy o Sarajewie. O wioskach żyjących ze zbierania miodu i o Wielkiej Serbii. Nagle przez szosę przebiega tabun dzikich koni. – Kiedyś były czyjeś, teraz są swoje własne – Bragomir kiwa w ich stronę głową i wsuwa do magnetofonu kasetę. Czerwone słońce zachodzi nam za plecami, a my na całe gardło śpiewamy Shine on You Crazy Diamond. Floydsi. Muzyka sprzed wojny… Słońce jeszcze nie zaszło, dalej świeci czerwienią. Możesz dopowiedzieć sobie to gdzie skończy za paręnaście minut, tak jak możesz wymyśleć również i koniec tej historii, ale nie musisz. Nie musisz dać umrzeć temu opowiadaniu i pozwolić by rozpłynęło się w nicość pośród odmętów twoich wspomnień. Zamiast tego możesz podtrzymać ją przy życiu, lub nadać jej życie nowe, użyczyć swojego. Jest tylko jeden warunek. Musisz odwiedzić Bośnię i Hercegowinę.
Sri Lanka zakazuje noszenia burek i zamyka islamskie szkoły. W trosce o „bezpieczeństwo narodowe”
Sri Lanka zapowiedziała wprowadzenie zakazu noszenia burek i innych nakryć głowy przesłaniających twarz. Zamkniętych ma też zostać ponad 1000 islamskich szkół. Minister bezpieczeństwa publicznego kraju Sarath Weerasekara powiedział, że podpisał rozporządzenie ze względu na bezpieczeństwo narodowe.
W tym artykule: 1000 szkół do likwidacji „Bezpieczeństwo narodowe i zdrowotne” Nowe przepisy muszą jeszcze zostać przegłosowane przez parlament Sri Lanki. Tamtejsi deputowani spodziewają się, że zakaz zasłaniania twarzy wejdzie w życie już wkrótce. Po podpisaniu rozporządzenia Sarath Weerasekara powiedział dziennikarzom, że burki są „oznaką ekstremizmu religijnego, który pojawił się niedawno” i dodał, że „odbija się to na bezpieczeństwie narodowym”, a stały zakaz jest spóźniony – przywołuje słowa ministra BBC. Tym samym Weerasekara odniósł się do serii samobójczych zamachów, które miały miejsce w kwietniu 2019 roku, kiedy to w Niedzielę Wielkanocną doszło do kilku skoordynowanych ataków na hotele i katolickie kościoły. W zamachach zginęło ponad 250 osób, a około 500 zostało rannych. Do przeprowadzenia ataków przyznała się grupa bojowników Państwa Islamskiego (ISIS). Władze Sri Lanki ostatecznie wytropiły bojowników zamieszanych w planowanie zamachów. Domniemanym mentorem i przywódcą zamachowców okazał się Zahran Hashim - radykalny islamistyczny kapłan, znany władzom i lokalnej społeczności muzułmańskiej. Później tego samego roku na prezydenta kraju wybrany został Gotabaya Rajapaksa, znany ze stłumienia trwającego od dziesięcioleci powstania na północy kraju. Jedną z jego najważniejszych wyborczych obietnic było rozprawienie się z muzułmańskim ekstremizmem. Rajapaksa jest oskarżony o powszechne łamanie praw człowieka podczas wojny, czemu zaprzecza. Po zamachach w kwietniu 2019 w kraju wprowadzono czasowy zakaz zakrywania twarzy. Teraz rząd zdecydował o ponownym wprowadzeniu zakazu – tym razem na stałe. Odkrywanie zasłony. Nakrycia głowy kobiet w krajach islamu Religijny wymóg, ochrona przed męskim spojrzeniem, a może po prostu tradycja. 1000 szkół do likwidacji Weerasekara w rozmowie z mediami przyznał również, że rząd planuje zamknąć ponad 1000 muzułmańskich szkół – tzw. medres, które „naruszają krajową politykę edukacyjną” – stwierdził. – Nikt nie może otworzyć szkoły i uczyć dzieci tego, czego chce. To musi być zgodne z polityką edukacyjną ustaloną przez rząd. Większość niezarejestrowanych szkół uczy tylko języka arabskiego i Koranu – wyjaśnia minister. Przeciwko planowanemu zakazowi opowiada się m.in. Rada Muzułmańska Sri Lanki. Jej wiceprzewodniczący Hilmi Ahmed powiedział, że każdy ma prawo do zakrywania twarzy, bez względu na wyznanie. – Należy to postrzegać z punktu widzenia prawa, a nie tylko religii. Jeśli urzędnicy będą mieli problemy z identyfikacją osób w burkach, nikt nie będzie sprzeciwiał się zdjęciu osłony twarzy w celach identyfikacji – zapewnił Ahmed w rozmowie z BBC. Odniósł się także do kwestii zamykania medres podkreślając, że zdecydowana większość szkół muzułmańskich jest oficjalnie zarejestrowana. – Może być około 5% takich, które nie przestrzegają przepisów i oczywiście można podjąć działania przeciwko nim – dodał. ONZ broni muzyka skazanego na śmierć. Jego notatka głosowa na WhatsApp miała obrażać Mahometa Eksperci od ochrony praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych domagają się cofnięcia wyroku śmierci na który sąd religijny w Nigerii skazał 22-letniego mężczyznę za upublicznieni... „Bezpieczeństwo narodowe i zdrowotne” Już wcześniej społeczność muzułmańska na Sri Lance zgłaszała, że krajowe prawo ogranicza ich prawo do wolności wyznania. Było to związane z nakazem kremowania ciał zmarłych na COVID-19. Kremacja jest zgodna z praktyką buddyjską (stanowiącą większość w kraju), jednak przeciwna tradycjom muzułmańskim. Nakaz kremacji wydany w ubiegłym roku w obawie o rozprzestrzenianie się epidemii koronawirusa, musiał zostać zniesiony na początku 2021 roku. Rząd Sri Lanki wycofał to rozporządzenie po krytyce ze strony Stanów Zjednoczonych i międzynarodowych organizacji zajmujących się prawami człowieka. W zeszłym miesiącu na posiedzeniu Narodowej Rady Praw Człowieka ONZ rozważano nową rezolucję w sprawie narastających obaw o respektowanie praw na Sri Lance, w tym tych dotyczących wolności wyznania dla muzułmanów. Sri Lanka została wezwana do pociągnięcia do odpowiedzialności osoby łamiące prawa człowieka i do zadośćuczynienia ofiarom 26-letniej wojny domowej, trwającej w latach 1983-2009. Sri Lanka zaprzeczyła zarzutom i zwróciła się do krajów członkowskich, aby nie popierały rezolucji. Burka to strój noszony przez niektóre muzułmańskie kobiety, który zakrywa całe ciało, w tym twarz i oczy (mogą być przesłonięte siatką lub koronką). Zakaz, który ma zostać wprowadzony na Sri Lance, ma obejmować wszystkie zasłony twarzy, czyli także nikaby i czadory. W ubiegłym tygodniu wprowadzenie podobnego zakazu przegłosowała Szwajcaria, co wywołało falę protestów.
Szwajcarzy chcą zakazu noszenia burek. Społeczność muzułmańska krytykuje pomysł
„Ta symboliczna polityka jest skierowana przeciwko muzułmanom i muzułmankom” - tak wyniki referendum w Szwajcarii komentują przedstawiciele tamtejszej mniejszości muzułmańskiej. W weekendowym głosowaniu 51 proc. osób opowiedziało się za wprowadzeniem zakazu noszenia burek i nikabów w miejscach publicznych
W tym artykule: „To atak na społeczność muzułmańską” 5 lat kampanii Szwajcaria jak Francja Nieco ponad połowa szwajcarskich wyborców zagłosowała za inicjatywą zakazu całkowitego zakrywania twarzy na ulicach, w sklepach i restauracjach. Tym samym Szwajcaria podąży za Francją, Belgią i Austrią, gdzie noszenie burki lub nikabu przez kobiety w miejscach publicznych jest niedozwolone. Zgodnie z projektem nowego szwajcarskiego prawa, całkowite zasłanianie twarzy nadal będzie dozwolone w miejscach modlitwy oraz w ramach „rodzimych zwyczajów”, takich jak karnawał. Także nakrycia twarzy noszone ze względów zdrowotnych i bezpieczeństwa są wyłączone z zakazu, co oznacza, że nowe prawo nie będzie miało wpływu na maski ochronne noszone z powodu pandemii Covid-19. Szwajcarski parlament i siedmioosobowa rada wykonawcza, która tworzy rząd federalny, sprzeciwiały się propozycji referendum. Stwierdziły, że całkowite zasłanianie twarzy reprezentują „zjawisko skrajne”. Zamiast głosowanego zakazu zaproponowano inną inicjatywę, która miałaby nakazywać zdejmowanie zasłon i odsłanianie twarzy w każdej sytuacji, gdy dana osoba zostałaby poproszona o potwierdzenie swojej tożsamości przed urzędnikiem lub funkcjonariuszem. Niestety większość wyborców zagłosowała wbrew rządowym zaleceniom. „To atak na społeczność muzułmańską” – To ewidentny atak na społeczność muzułmańską w Szwajcarii. Celem jest jeszcze większa stygmatyzacja i marginalizacja muzułmanów – tak wyniki referendum skomentowała Ines Al Shikh, członkini Les Foulards Violets, muzułmańskiego kolektywu feministycznego. – Ta symboliczna polityka jest skierowana przeciwko muzułmanom i muzułmankom, ale szkodzi też całej Szwajcarii, która podważyła własne wartości, akceptując tę inicjatywę – stwierdzono z kolei w oświadczeniu wydanym przez Szwajcarską Federację Organizacji Islamskich. Co ciekawe przeciwko zakazowi opowiada się także stowarzyszenie hotelarzy i przedsiębiorców z branży turystycznej z regionów Berna i Genewy. Jego przedstawiciele twierdzą, że nowe prawo ograniczy liczbę odwiedzających Szwajcarię turystów z krajów arabskich. – Zakaz noszenia burek zaszkodziłby naszej reputacji jako otwartego i tolerancyjnego miejsca turystycznego – mówi Nicole Brändle Schlegel z organizacji HotellerieSuisse. 5 lat kampanii Z kolei zwolennicy zakazu twierdzą, że dotyczy wszystkich przypadków całkowitego zasłaniania twarzy i nie jest wymierzony przeciwko mniejszości muzułmańskiej. Tekst referendum nie wspomina wprost o islamie, nie zawiera też słów „nikab” czy „burka” - podaje „The Guardian”. Ci, którzy lobbowali za wprowadzeniem zakazu, podkreślają, że ma on na celu powstrzymanie protestujących na ulicach i chuliganów piłkarskich, którzy zasłaniają twarze, co uniemożliwia ich późniejszą identyfikację i pociągnięcie do odpowiedzialności. Jednak inicjatywa, która zakończyła się referendum, została zapoczątkowana w 2016 roku przez Komitet Egerkingen - stowarzyszenie, które w 2009 roku domagało się głosowania za zakazem budowy nowych minaretów (również zakończone pomyślnie dla komitetu) i które ma powiązania z populistyczną prawicową Partią Ludową Szwajcarii. Ponadto reklamy zachęcające do głosowania w referendum, opłacone przez Komitet Egerkingen, pokazywały kobietę w nikabie i okularach przeciwsłonecznych obok hasła „Stop ekstremizmowi! Tak, dla zakazu zasłon”. W przekazie kampanii podawano także, że muzułmanki są zmuszane do noszenia burek i nikabów. Jednak niedawne badanie Uniwersytetu w Lucernie, przeprowadzone wśród kobiet w wieku od 21 do 37 lat, mieszkających w Szwajcarii i noszących nikab, ujawniło, że nie ma żadnych dowodów na to, że kobiety są zmuszane do zasłaniania twarzy. Szwajcaria jak Francja Referendum dotyczyło wprowadzenia zakazu na poziomie federalnym. Własne prawo w tej sprawie mają już kantony Ticino i St Gallen, gdzie zakazy zakrywania twarzy już obowiązują. Trzy inne kantony odrzuciły projekty podobnych zakazów. Natomiast zakrywanie twarzy podczas protestów i imprez sportowych jest zakazane w 15 z 26 kantonów w całej Szwajcarii. W Ticino, gdzie zakaz zasłaniania twarzy w miejscu publicznym wprowadzono w 2016 r., odnotowano około 30 interwencji policji. Muzułmanie stanowią około 5 proc. populacji Szwajcarii, liczącej 8,6 miliona. Większość z nich ma korzenie w Turcji, Bośni i Kosowie. Wynik referendum oznacza, że Szwajcaria pójdzie w ślady Francji, która w 2011 r. zakazała publicznego noszenia zasłon zakrywających twarz. Całkowite lub częściowe zakazy zakrywania twarzy w miejscach publicznych obowiązują również w Austrii, Belgii, Bułgarii, Danii i Holandii.
To zdjęcie zachwyciło świat. Dystans społeczny w najświętszym miejscu Islamu
Muzułmańscy pielgrzymi, którzy przybyli do Mekki, nie zapominają o przestrzeganiu zasad dystansu społecznego. Fotografia, na której muzułmańscy pielgrzymi w równych odstępach i bez zwykłego przepychania się krążą wokół Al-Kaba, obiegła cały świat.
Sanktuarium Al-Kaba to serce Świętego Meczetu w Mekce i najświętsze miejsce Islamu. Każdy muzułmanin powinien odwiedzić je choć raz w życiu w czasie rytualnej pielgrzymki zwanej hadż. Panująca na całym świecie epidemia koronawirusa pokrzyżowała plany wielu pielgrzymom, jednak hadż musiał się odbyć. Wzięło w nim udział zaledwie 10 000 pielgrzymów. Dla porównania w 2019 roku było to 2,5 mln osób. Niemal co roku media donoszą o odwiedzających Mekkę tłumach. Niejednokrotnie dochodzi do tragedii, gdy pielgrzymi w tłoku i ścisku słabną, mdleją, a nawet są tratowani przez innych. Tym razem ten scenariusz się nie powtórzył. Muzułmańscy pielgrzymi przestrzegają surowych zasad dystansu społecznego. Mają zakryte twarze i zachowują właściwą od siebie odległość. Niezwykły widok udało się uchwycić na fotografiach, jakie w sierpniu powstały w Świętym Meczecie – pielgrzymi okrążali Al-Kabę wzdłuż specjalnie wyznaczonych ścieżek. Siedmiokrotne okrążenie Al-Kaby w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara oraz dotknięcie lub pozdrowienie kamienia w celu uzyskania boskiego błogosławieństwa to elementy tradycyjnego rytuału zwanego tawaf. W czasie hadży wierni symbolicznie kamienują też szatana. Ten rytuał odbywa się w dolinie Mina. I tym razem wyglądał nieco inaczej niż zazwyczaj, bo pielgrzymi nie mogli jak wcześniej przynieść samodzielnie zebranych kamyków. Zamiast tego każdy otrzymał specjalnie zapakowane i wysterylizowane kamyki. Pielgrzymi w cieniu epidemii Odprawienie rytuału w cieniu pandemii wymagało „podwójnych wysiłków” władz saudyjskich – powiedział król Salman, który niedawno opuścił szpital po operacji usunięcia pęcherzyka żółciowego. – Tegoroczna pielgrzymka była ograniczona do bardzo niewielkiej liczby osób różnych narodowości, co zapewniało zakończenie rytuału pomimo trudnych okoliczności – powiedział 84-letni władca. Służba zdrowia podała, że podczas pielgrzymki nie zgłoszono żadnych przypadków koronawirusa. Według władz, pielgrzymi, którzy byli zobowiązani do zachowania dystansu społecznego i poddawani regularnym kontrolom temperatury, po pielgrzymce zostaną poddani obowiązkowej kwarantannie. Uczestnictwo w świętej pielgrzymce to zazwyczaj koszt około tysiąca dolarów. Wierni często muszą oszczędzać przez wiele lat, aby móc udać się w święte miejsce, a także czekają na swoją kolej na liście oczekujących. Jednak w zeszłym roku – w związku ze specjalnymi wymaganiami – saudyjski rząd pokrył wydatki wszystkich pielgrzymów, zapewniając im wyżywienie, zakwaterowanie i opiekę zdrowotną. Wszystkie środki ostrożności miały na celu zapobiec powstaniu nowego ogniska epidemii. Do tej pory w Arabii Saudyjskiej odnotowano blisko 280 tys. potwierdzonych przypadków oraz prawie 3 tys. zgonów.
Świat bez śmieci -jak pozbyć się góry odpadów?
Świat bez odpadów wydaje się czymś niemożliwym. Ale wizja gospodarki o obiegu zamkniętym – takiej, w której oszczędnie wykorzystujemy zasoby, a materiały przetwarzamy w nieskończoność – jest inspirująca zarówno dla firm, jak i ekologów. Czy możemy ja zrealizować? Czy stać nas na to, żeby tego nie robić? Czujemy się źle, gdy wyrzucamy rzeczy, które nie powinny trafić do śmieci (np. przeterminowane jedzenie), lub gdy niepotrzebnie marnujemy energie (np. zostawiając włączone światło). To poczucie winy jest w nas głęboko zakorzenione; przysłowie „nie marnuj, a nie będziesz w potrzebie” sięga początków XVI w. Niestety marnujemy, i to zarówno na duża, jak i mała skale. Rezultatem jest szokujący fakt: dwie trzecie minerałów, paliw kopalnych i innych surowców, które wydobywamy z ziemi, a następnie przekształcamy w produkty, staje się odpadem. Plastikowe śmieci spłynęły do rzek i oceanów, podobnie jak azotany i fosforany wypłukiwane z nawożonych pól. Jedna trzecia żywności zgniła, choć Amazonia była wylesiana, by wyprodukować jeszcze więcej żywności – pisze w artykule Świat bez śmieci Robert Kuźni. A największy problem będący efektem marnotrawstwa? Klimat zmieniający się na skutek spalania paliw kopalnych i rozpraszania odpadów – dwutlenku węgla – do atmosfery. A gdybyśmy mogli odzyskać te odpady i zamienić je w coś innego? Ta koncepcja, zwana gospodarka cyrkulacyjna, nie jest nowa. Ekolodzy postulują postawę ograniczania, ponownego wykorzystania i recyklingu już od lat 70 XX w. W Prato we Włoszech stare wełniane swetry od pokoleń są zamieniane we włókna, z których tka się nowe ubrania. Przez dziesięciolecia miedz była odzyskiwana z przetapianych dzwonów i posagów; dziś bardziej prawdopodobne jest, że będzie pochodzić z komórek. Wysłaliśmy naszego autora Roberta Kunziga i fotografa Luce Locatellego, aby sprawdzili, gdzie rozwija się nowa gospodarka cyrkulacyjna. Znaleźli wiele miejsc. W Nowym Jorku grzyby są podstawa produkcji biodegradowalnych opakowań. W Londynie naukowcy na odpadach z browaru hodują owady, które staja się pasza dla zwierząt. W kuchniach hotelowych na świecie szefowie redukują odpady za pomocą inteligentnych pojemników na śmieci. Może się wydawać, że idea świata bez śmieci jest zbyt śmiała. Tak, ale w dobrym tego słowa znaczeniu, powiedział mi Kunzig.. – Przypomina zdanie z filmu Diner, który uwielbiam: Jeśli nie masz dobrych snów, masz koszmary. Gospodarka cyrkulacyjna to sen, który musimy spróbować urzeczywistnić. Redaktor Naczelna Agnieszka Franus
Indie wprowadzają prawo dyskryminujące muzułmanów
Parlament Indii, kraju ze świecką konstytucją, po raz pierwszy zatwierdził prawo bazujące na przesłankach religijnych. Dopuszcza ono przyśpieszony tryb przyznawania obywatelstwa emigrantom z sąsiednich krajów, ale wyłącza z tej listy muzułmanów, czyli np. mordowaną w Birmie mniejszość Rohingya czy Tamilów ze Sri Lanki.
Opozycja oskarża nacjonalistyczny rząd premiera Narendra Modi i partię BJP o ściąganie z Afganistanu, Bangladeszu i Pakistanu ”dodatkowych wyborców”. Prowadzące do niepokojów społecznych przepisy mają, twierdzą przeciwnicy nowego prawa, odwrócić uwagę od coraz gorszej kondycji gospodarczej kraju. Po przegłosowaniu ustawy w obu izbach parlamentu w północno-wschodnim stanie Asam wybuchły zamieszki. Po dwóch dniach blokowania ulic płonącymi barykadami, w stolicy stanu, Guwahati, wprowadzono godzinę policyjną i rozmieszczono 5 tys. żołnierzy. Protestują mieszkający w stanie muzułmanie, czując się dyskryminowani przez władze. Buntują się także wyznawcy innych religii obawiając się zachwiania delikatnej struktury etnicznej w stanie graniczącym z Bhutanem, Birmą, Bangladeszem, Chinami i Nepalem. Citizenship Amendment Bill (CAB) to ustawa upraszczająca przybyszom z sąsiednich wobec Indii krajów procedurę uzyskiwania tamtejszego obywatelstwa. Wymienia ona jako objętych programem wyznawców hinduizmu, dżinizmu, chrześcijaństwa oraz sikhów, buddystów i parsów. Muzułmanów, których w Indiach mieszka 200 mln, na liście nie ma. - Można bez przesady uznać, że jest to obecnie najbardziej niebezpieczny fragment legislacji jaki stworzyliśmy w Indiach. Wszystko, na czym ona się opiera stoi w sprzeczności do świeckiego charakteru Indii i naszej konstytucji – powiedział CNN Harsh Mander, induski aktywista na rzecz praw człowieka. Premier Modi na Twitterze określił przyjęcie prawa przez parlament (czeka ono jeszcze na podpis prezydenta) jako ”przełomowy dzień dla Indii i naszego narodowego etosu współczucia i braterstwa”. Odniósł się też to protestów w stanie Asam. – Chcę zapewnić moich braci i siostry z Asamu, że przyjęcie CAB-u nie powinno być dla nich powodem do niepokoju. Zapewniam, nikt nie zabierze wam żadnych praw, nikt nie odbierze unikalnej tożsamości czy pięknej kultury – napisał w sieci. View oEmbed on the source website W sierpniu tego roku rząd Indii pozbawił autonomii północny stan Dżammu i Kaszmir. Zdominowany przez wyznawców islamu obszar jest obecnie pod bezpośrednią kontrolą władz centralnych z New Delhi. W tym samym miesiącu w stanie Asam przyjęto Narodowy Rejestr Obywateli pomijając w nim jednak ok. 2 mln muzułmanów. Z kolei w listopadzie sąd najwyższy wydał zgodę wyznawcom hinduizmu (religii partii rządzącej) na budowę świątyni na ziemi o niezwykle dużym znaczeniu religijnym dla wyznawców islamu. Jeszcze w 2018 roku Amit Shah, szef MSW Indii i prezes rządzącej partii BJP, imigrantów-muzułmanów nazwał ”termitami” i obiecał pozbyć się ich z kraju. Jan Sochaczewski
Podzielone dziedzictwo Mahometa. Islam jest pełen nurtów i dyskusji
Przyglądając się światu islamu, z pozoru wszędzie widzi się ten sam obraz: meczety, głos muezina, modlący się tłumnie ludzie, zakutane w chusty kobiety. W Europie, w Azji, Afryce i Ameryce. Zdawać by się mogło, że islam wszędzie jest jednakowy, od Atlantyku po Zatokę – jak mówią muzułmanie, określając cały swój świat. To złudzenie.
Islam jest religią monoteistyczną powstałą w początkach VII w. jako logiczne rozwinięcie dwóch poprzednich monoteizmów. Chrześcijaństwo wyrasta z judaizmu, islam zaś – i z judaizmu, i z chrześcijaństwa. Przedmiotem jego czci jest ten sam Bóg. Podstawowe dogmaty islamu są takie same jak w dwóch poprzedzających go religiach. Podobne są rytuały, choć sposób ich odprawiania – odmienny. Inne jest też rozumienie Boga. Podkreśla się jego jedyność i odrzuca elementy, które mogłyby to jedynobóstwo zaciemniać, jak np. tajemnicę Trójcy Świętej, uznawaną za przejaw politeizmu. Bóg w islamie jest abstrakcyjny, niepoznawalny, z nikim i niczym nieporównywalny. Dla muzułmanów herezją jest twierdzenie, że jesteśmy podobni do Boga, że Bóg nas stworzył na swoje podobieństwo. Dlatego też islam jest przeciwny obrazom. Nie uznaje się obrazów przedstawiających Boga, ale też innych ludzi. Malując osobę, człowiek wbija się w pychę: chciałby naśladować Boga w dziele stworzenia, a jest to niemożliwe. W Koranie Bóg objawił prorokowi Mahometowi podstawowe dogmaty i zasady wiary muzułmańskiej. Uczeni zaś stworzyli system prawa (zwanego szari’at, czyli ścieżką do wodopoju), w którym ustalono pięć dogmatów i pięć rytuałów islamu. Koran ustanawia też rytualne zakazy, które z jednej strony pokazują człowiekowi jego podporządkowane Bogu miejsce na ziemi, a z drugiej temperują prawa plemienne. Prawnicy zajęli się koranicznym rozumieniem przestępstwa oraz zakazami o charakterze społecznym. Nie ingerowali w prawo plemienne, a więc kwestie np. morderstwa nie wchodziły w zakres jurysdykcji islamu, bowiem ta kwestia od dawna była regulowana. Prawo muzułmańskie zajmowało się sprawami pomijanymi przez obyczaj plemienny albo takimi, które wymagały modyfikacji w kontekście nowej religii i kultury. Stąd szczególnie surowe jest podejście islamu do kradzieży i rozboju, które w prawie plemiennym były akceptowane jako sposób działania. za przestępstwo uznano cudzołóstwo (ale i kłamliwe oskarżenie o cudzołóstwo). Zakazana została lichwa, picie alkoholu, hazard, odtwarzanie postaci ludzkich i zwierzęcych w sztuce. Są to przepisy wspólne dla wszystkich wyznawców Allaha, ale już szczegółowa ich interpretacja i stosowanie w życiu są różne. Polityczne podziały doprowadziły bowiem do powstania w islamie dwóch wielkich ugrupowań: sunnizmu i szyizmu. z kolei różne wizje teologiczne dzielą muzułmanów na ortodoksów i na sufich. Sunnici stanowią 90 proc. muzułmanów. Reprezentują tych, którzy pogodzili się z rozwojem historycznym islamu. Uznali oni, że dziedzictwo po proroku Mahomecie (570–632) przejęli kalifowie, którzy panowali do 1258 r., i że potem władza znalazła się w rękach wielu różnych dynastii, a ostatecznie państw. z powodu konformizmu nazywano ich „ludźmi tradycji i większości” (ahl as-sunna wa-al-dżama’a), w skrócie sunnitami. Cechą islamu sunnickiego był jego ścisły związek z państwem. Struktury państwowe wynikały logicznie z zasad islamu. Islam tworzył administrację, system prawa, określał rozwój nauki i sztuki. Nic w życiu społecznym nie pozostawało poza jego obrębem. w rezultacie islam nie potrzebował instytucji kościelnych, ponieważ to państwo zajmowało się zarówno sprawami, które można rozumieć jako świeckie, jak i tymi związanymi z wiarą. Prawo – szariat – obejmuje wszystkie dziedziny życia: reguluje obowiązki religijne, życie rodzinne i społeczne, etykę i handel. Do dziś w większości krajów sunnickich tak szeroko rozumiane prawo jest administrowane przez państwo: nie ma bowiem kościoła, nie ma kleru. owszem, istnieją uczeni zajmujący się prawem, teologią, ale są oni takimi samymi specjalistami jak biolodzy czy fizycy. Świat Szyitów rządzi się innymi regułami. Szyici odrzucają władzę, jaka się ukształtowała w islamie, uznając ją za uzurpowaną. Kalifowie przejęli ją niezgodnie z życzeniem Boga i proroka. Bóg bowiem na zwierzchnika islamu wyznaczył proroka Mahometa i jego następców – imamów. Imamami są potomkowie proroka pochodzący od jego córki Fatimy i brata stryjecznego alego. Szyici uznają imamów za prawowitych władców, mimo że w rzeczywistości nie mieli oni żadnej realnej władzy nad szyitami prócz duchowej. Zresztą, owych imamów szyickich było tylko 12. Ostatni zniknął w 873 r. i ma wrócić w nieokreślonej przyszłości. Odtąd szyici pozostają bez imama. A dokładniej mówiąc, czekają na powrót ostatniego z nich. Z czasem jego postać nabrała cech mesjanistycznych, stał się on mahdim, a więc zbawicielem prowadzonym przez Boga, który po wiekach tyranii wreszcie zaprowadzi na ziemi rządy sprawiedliwości. Niestety, nie wiadomo, kiedy to nastąpi. Brak imama, a więc przywództwa zarówno religijnego, duchowego, jak i politycznego, został zrekompensowany przez powstanie klasy ludzi uczonych. Swoją wiedzą mają oni wynagrodzić wiernym ów brak i pomagać w życiu tak, by mogli liczyć na zbawienie. Ci uczeni są znawcami dziejów szyizmu, jego interpretatorami, biegłymi także w dogmatyce muzułmańskiej, Koranie, tradycji proroka Mahometa oraz prawie opartym na Koranie i owych tradycjach. w ten sposób zastępują nieobecnego mahdiego i pełnią jego funkcje. Ci uczeni czasami opacznie nazywani bywają duchowieństwem, ale od duchowieństwa znacznie się różnią. Nie mają stanu duchownego uświęconego sakramentem, nie tworzą kościoła, z reguły są niezależni i podlegają sobie samym lub swoim wiernym. To wierni decydują, czy ich akceptować, czy nie. Nad wiernymi mają jednak przewagę, tę mianowicie, że znają teksty religijne i prawne. Jako przewodnicy wiernych stali się w społeczeństwie szyickim niezbędni. Kiedy w XVI w. powstało pierwsze szyickie państwo – Iran Safawidów – szyiccy uczeni starali się mieć jak największy wpływ na władzę. Jednakże władzę udało się im zdobyć dopiero w 1979 r., kiedy to specjalista od szyickiej teorii politycznej Chomeini został duchowym przywódcą Irańczyków i stworzył Muzułmańską Republikę Iranu. W nowej sytuacji uczeni stali się klasą rządzącą. wszakże nie jako delegaci jakiejś instytucji kościelnej, ale zhierarchizowana grupa, w której decydujące znaczenie miała wiedza i autorytet naukowy. Państwem rządzą więc uczeni, którzy pełnią funkcję zastępców na ziemi nieobecnego mahdiego, a dla ludzi są wzorcem doskonałości, kimś, kogo należy naśladować (nazywa się to po arabsku mardża’ijja, a po persku maradża’ije). Iran zatem jest jedynym państwem w dzisiejszym świecie islamu, o którym można powiedzieć, że jest teokratyczne. Boskie prawo nie tylko organizuje życie polityczne i społeczne, ale też ludzie tworzący to prawo sprawują władzę. Szyizm dziś jest kojarzony z Iranem i Irakiem, tam bowiem żyją szyici imamiccy stanowiący większość. ale obok nich są jeszcze inne ważne ugrupowania szyickie. Mają one inne podejście do dziedzictwa po proroku: nie uznają 12 imamów, lecz wierzą, że imamat przekazywany jest z ojca na syna do dnia dzisiejszego. Są to zajdyci w Jemenie, którzy rządzili tam do 1962 r. Inną grupą są ismailici rozproszeni po całym świecie. Część z nich podlega aga Khanowi IV, który jest 49. potomkiem proroka Mahometa. Sufizm, czyli muzułmański mistycyzm, narodził się niemal na samym początku islamu jako ruch alternatywny wobec rygorystycznego systemu teologicznego. Ludzie religijni nie mogli się pogodzić z tym, że aż do Sądu ostatecznego nie będą mieli kontaktu z Bogiem. Chcieli go bliżej poznać. To pragnienie wykorzystali początkowo asceci, którzy głosili, że służymy Bogu, kiedy ograniczamy swe namiętności doczesne: mało jemy, mało mówimy i mało śpimy. Później asceci do oddawania czci Bogu włączyli medytację i stali się mistykami. a że ubierali się w wełniane stroje (suf), nazywano ich sufimi. Sufi dążyli do poznania Boga różnymi drogami. Przede wszystkim kontemplacją i skupieniem, a to ułatwiały różne techniki, od modlitwy po taniec i picie wina. Szczególnie ważne w praktykach mistycznych było doskonalenie samego siebie. Po to, by móc spotkać się z Bogiem, trzeba było być człowiekiem doskonałym. wzorcem był prorok Mahomet. Sufi wprowadzili rozróżnienie między dwiema odmianami dżihadu: małym, polegającym na szerzeniu islamu, i wielkim, który jest doskonaleniem własnej osobowości. Muzułmańscy teologowie uważali, że sufickie rytuały są odejściem od zasad islamu, a chęć poznania Boga jest niezgodna z obowiązującą w islamie rygorystyczną koncepcją niewyobrażalnego Boga. Dlatego zwalczali sufizm. Jednakże sufizm cieszył się wielką popularnością wśród szerokich rzesz muzułmanów: przemawiał do ich wyobraźni. Był to rzeczywiście prawdziwy islam ludowy, w którym szczególnym szacunkiem darzono mistycznych mistrzów, budowano im mauzolea, uroczyście obchodzono rocznice ich śmierci, a przede wszystkim uprawiano liczne rytuały zmierzające do wejścia w kontakt z Bogiem i poznania go. Aby móc spokojnie uprawiać swoje praktyki, od XI w. sufi zaczęli się izolować: budowali klasztory i organizowali się w bractwa, w których doskonalili się w wiedzy i praktyce mistycznej. zwykle odbywało się to pod okiem mistrza-nauczyciela, któremu adept bezwzględnie się podporządkowywał. Takie bractwa zaczęto nazywać tarikami, czyli drogami do poznania Boga. Każda ze szkół odwoływała się do postaci swojego często legendarnego założyciela. Najważniejsze bractwa sufickie obejmują swoim zasięgiem cały świat islamu. Sufich spotkamy w indyjskich wioskach, afrykańskim buszu i górach atlasu. Postać fakira i derwisza na trwałe weszła do kultury światowej. Sufizm okazał się bardzo państwowotwórczy. w imperium osmańskim bektaszijja od początku, a więc od XIV w., stanowiła podporę armii. w XVI w. powstało szyickie państwo irańskie dzięki bractwu sufickich Safawidów. w XIX w. walka Muhammada ahmada zwanego sudańskim mahdim, doprowadziła do wyzwolenia się Sudańczyków spod władzy Brytyjczyków i utworzenia niezależnego państwa. Libia powstała dzięki walce antykolonialnej prowadzonej przez bractwo sanusytów, zaś muridzi w afryce zachodniej dzięki etyce pracy utworzyli Senegal. Sufickie bractwa Azji Środkowej były filarem walki ideologicznej z władzą radziecką, a dziś wśród ludów Kaukazu bractwo nakszbandijja odgrywa istotną rolę w walce z Rosją. Sufizm jest jedną z największych sił alternatywnych w świecie islamu. opiera się jednak na duchowości człowieka, a ta w epoce realizmu i realpolitik jest mało ceniona.
Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce by go torturowano?
Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie.
Ruben Enaje ukrzyżował się już 27 razy. Na co dzień pracuje na budowie. Kiedyś spadł z dużej wysokości, ale przeżył. Od 1985 r. dziękuje za to Bogu, przykuwając się do krzyża w każdy Wielki Piątek. Oprócz niego w San Pedro Cutud, 80 km na północ od Manili zawisło w kwietniu jeszcze 19 Filipińczyków. Wszyscy byli ochotnikami. – Moje cierpienia nie poszły na marne, bo dzięki nim żona i dzieci mają się dobrze – twierdzi Alex Laranang, który w tym roku ukrzyżował się po raz 14. W pobliskiej Malezji co roku na przełomie stycznia i lutego hindusi przebijają się sztyletami i hakami. Ich pokutno-dziękczynny marsz to punkt kulminacyjny festiwalu Thaipusam. Rytmiczne melodie wprowadzają pokutników w trans uśmierzający ból. Jedni przekuwają sobie języki lub policzki, inni wbijają w plecy wiele haków, na których ciągną pomocników lub dźwigają ważące kilkadziesiąt kilogramów konstrukcje zwane kavadi (brzemię). Są i tacy, którzy robią to wszystko jednocześnie. Cierpią okrutne męki, wierząc, że w ten sposób odpokutują grzechy i zapewnią sobie przychylność bogów. Muzułmanie natomiast okaleczają się podczas święta Aszura, opłakując śmierć wnuka proroka Mahometa Husajna ibn Alego, który w 680 r. zginął w bitwie pod Karbalą (doprowadziła do rozłamu w islamie i podziału na szyitów i sunnitów). Po kilkudniowych uroczystościach pobożni szyici idą boso do meczetów, biczując się pejczami zakończonymi ostrzami. Twierdzą, że dzięki temu głębiej przeżywają męczeństwo potomków Proroka. Największe kontrowersje budzi fakt, że w obrzędzie uczestniczą też dzieci – wierzy się, że rytualne nacięcia je uzdrowią. Te trzy krwawe święta to nie wyjątek – niemal każda religia zaleca, aby jej wyznawcy praktykowali jakąś formę umartwiania się, bo trenowanie ciała dyscyplinuje duszę, tworzy szczególną więź z Bogiem i pozwala wynagrodzić mu popełnione zło. – Cierpienie jest tym, co każdy może ofiarować i co jest „darem z serca” – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski, antropolog religii z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Umiejętność przezwyciężania bólu miała jednak nie tylko religijne, ale i kulturowe uzasadnienia i ceniona była w każdej epoce. Ewangelia na szafocie Sens cierpieniu próbowali nadać już starożytni Grecy, dla których tortury nie były wyrazem ślepego okrucieństwa. W starożytnym prawie ból był sługą prawdy, a „królową dowodu” – przyznanie się oskarżonego do winy. Prawdomówność sprawdzano tak jak czystość złota. Podobnie jak szlachetny kruszec należało potrzeć o basanos (bazaltowy kamień), aby zostawił na nim ślad, tak przesłuchiwanego trzeba było poddać mękom. Prawda mieszkała bowiem w ciele, na jaw musiała wyjść wśród jęków i złorzeczeń, a torturom poddawano nie tylko oskarżonego, ale i świadka. Średniowieczne kodeksy, takie jak XVI-wieczna Carolina, dokładnie opisywały sposoby zadawania mąk. Precyzyjnie określono, ile razy skazańca można przypiekać, bić, łamać, rozciągać. Kat musiał uwzględnić poziom odporności delikwenta i z wyczuciem dokręcać śrubę. Dawka dla jednych niewystarczająca do wyznania win innych mogła zabić. Zadawanie bólu było więc sztuką, podobnie jak medycyna zajmująca się jego leczeniem. Nie na darmo więc kata nazywano magistrem tortur lub mistrzem małodobrym. – Kaźń wykraczała jednak daleko poza ramę prawną, wchodziła w porządek boski jako wielkie imitatio – naśladownictwo Męki Pańskiej. Na szafocie odgrywano sceny biblijne, a Ewangelia dostarczała wzorców zachowań zarówno sędziom, jak i ofierze. Wszyscy wchodzili w biblijne role tak chętnie, że przebieg sądu i kaźni przypominał wielkanocne misterium – mówi dr Monika Milewska, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – W Krakowie po wydaniu wyroku sędziowie umywali ręce w misie. W drodze na śmierć spowiednik na każdym kroku przypominał skazanemu analogiczne do jego losu etapy Męki Pańskiej: więzienie, towarzystwo zbójów, wiązanie rąk przed kaźnią, obnażenie i mękę. Naśladujący Chrystusa przestępca nie był w stanie co prawda zbawić ludzkości, ale mógł ocalić własną duszę. W drogę do Nieba wyruszyć mogła bowiem tylko oczyszczona dusza, nieobciążona ziemskimi zbrodniami. Aby ją uwolnić, najpierw należało zniszczyć grzeszne ciało, co czyniono z pasją, łamiąc je kołem, ćwiartując i paląc na stosie. Tak jak ból był chrystusowy, tak jego brak – diabelski. Męki doczesne miały oszczędzić tych wiecznych. Kary na ciele Za pomocą bólu przywracano też porządek na ziemi. Starożytne imperia, podobnie jak koczownicze ludy Wielkiego Stepu, traktowały okaleczanie jako środek zastraszania i panowania. Egipcjanie odcinali podbitym wrogom ręce i członki, aby pozbawić ich mocy. Bizantyjczycy preferowali oślepianie, a w Europie zwłoki straconych długo pozostawiano w miejscach publicznych ku przestrodze. W artykułach prawa magdeburskiego z XVI w. czytamy, że kat imię prawie u wszystkich ludzi na sobie nienawistne niesie, dlatego iż urząd jego zda się być lekki, sprośny, okrutny a krwawy. Średniowieczny małodobry był jednak cenionym rzemieślnikiem, a jego obecność podnosiła prestiż miasta. Obcowanie ze śmiercią czyniło go kimś na kształt szamana. W Norymberdze jeden z katów spoczął w alei zasłużonych. Miastu przysłużył się nie tylko na szafocie – po przejściu na emeryturę służył jako konsultant medyczny biegły w anatomii. Także paryscy kaci o miłym dla ucha tytule Monsieur de Paris nie tylko odbierali, ale i ratowali życie. Po egzekucji oferowali palce skazańców i fragmenty stryczka jako panaceum, a genitalia na szczęście. W Anglii zaś okaleczenia ceniono ze względów politycznych. Wilhelm Zdobywca w 1066 r. wprowadził je jako środek odstraszający skuteczniej niż wieszanie. Kradzież i podpalenie od tej pory karano amputacją prawej nogi i wydłubaniem oczu, a obcięcie uszu wymierzano jak popadło, za wiele różnych przestępstw. Za panowania Henryka VIII utratę ucha kosztowała nieobecność w kościele. Kary na ciele i honorze zamiast napiętnowania i powstrzymania innych od występków oswajały z okrucieństwem i wpływały na zbrutalizowanie życia – zauważa Zbigniew Kuchowicz w Obyczajach staropolskich XVI–XVII w. Logika nakazywała więc zastąpić cięższe kary powieszeniem, a lżejsze chłostą. Ból wpisany w boski porządek świata królował w katowniach jeszcze przez 200 lat. Z kodeksów karnych wymazał go dopiero wiek rozumu. Tortur zakazano, a egzekucje zyskały humanitarny charakter. Wedle zapewnień doktora Guillotina podczas rewolucji francuskiej na szafocie ból zastąpić miało przyjemne uczucie zimna spadającego na kark ostrza. – Od czasu wynalezienia gilotyny skazaniec przeistoczył się w pacjenta, a wskazującego na sens cierpienia spowiednika zastąpił anestezjolog – wyjaśnia dr Monika Milewska. – Ucieczka od bólu wiąże się z zanikaniem wiary w męki wieczne, a demontaż katowni z rozbiórką piekła. Przemiana dokonała się nie tylko na szafocie. – Dobrze opanowaliśmy sztukę znieczulania bólu nie tylko fizycznego, ale i psychicznego. Nasza kultura nie jest nastawiona na wspólnotę, dlatego unikanie cierpienia weszło nam w krew – mówi dr Tarzycjusz Buliński. – Zależność jest prosta: im mniej możemy znieść własnego bólu, tym łatwiej będziemy znosić ból innych osób: w telewizji, internecie, na ulicy czy w domu. W niektórych rejonach Indonezji, najludniejszego kraju muzułmańskiego, obowiązuje prawo szariatu. Kara chłosty stosowana jest za niewielkie nawet wykroczenia. Murni Amris z prowincji Aceh w 2010 r. dostała trzy baty za otwarcie stoiska spożywczego podczas ramadanu. (Fot. Tarmizy Harva/Reuters/Forum) Święte blizny W kulturach tradycyjnych, opartych na strukturach klanowych, ból i cierpienie są nieustannie przeżywane, jednoczą grupę i są niezbędnym elementem rytuałów inicjacji. Gdy nóż krajał ich ciało, czułem to niemal na sobie, oni spoglądali na mnie z łagodnym uśmiechem, a mnie mimo woli płynęły łzy – pisał w 1834 r. amerykański malarz George Catlin po wizycie u Indian Mandan. O spokoju, z jakim kandydaci na wojowników znosili cierpienie, zaświadczał protokół trzech naocznych świadków. To co Catlin nazywał torturami, w istocie było „Tańcem Słońca”, czyli powszechną wśród preriowych szczepów modlitwą, podczas której mężczyźni przez kilka dni tańczyli i śpiewali, wisząc na hakach wbitych w skórę. – W kulturach indiańskich Ameryki Północnej ból jest ofiarą dla sił sakralnych. Cierpiący w wyniku samoofiary bądź składani w ofierze jeńcy czy wreszcie ochotnicy przekazują bogom swoje cierpienie, w zamian oczekując powodzenia społeczności i łask ze strony sacrum. Dlatego kultury indiańskie są silnie nastawione na ból i przelew krwi – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski. Próbie wytrzymałości poddawani byli też kandydaci na szamanów, którzy podczas specjalnego treningu uczyli się znosić ból i odrazę przez kontakt z odchodami i gnijącymi zwłokami. Pokonanie biologicznych ograniczeń było przepustką do sfery sacrum. Umiejętność znoszenia cierpienia wśród plemion żyjących w trudnych warunkach była ważna dla wszystkich, a blizny informowały o odwadze właściciela. – Ból sam w sobie nie ma wartości, ma ją to, co człowiek z nim robi, jak się zachowuje w jego obliczu – wyjaśnia dr Tarzycjusz Buliński, etnolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Bardziej liczył się wysiłek włożony w jego przezwyciężanie, bo to akt woli jest tym, czym ludzie różnią się naprawdę i bezwarunkowo. W dorosłość tradycyjnie należało więc wkroczyć z przekutym nosem, wargami, uszami, spiłowanymi zębami, wytatuowaną skórą, obrzezanym członkiem lub uciętą łechtaczką. Taka dekoracja ciała przez wieki była oznaką statusu społecznego i przynależności do określonej grupy. We współczesnych zachodnich społeczeństwach natomiast stała się głównie wyrazem własnej ekspresji, choć ma też uzasadnienie ewolucyjne – wynika z badań wrocławskich uczonych: dr. hab. Sławomira Kozieła, dr Weroniki Kretschmer i prof. Bogusława Pawłowskiego. Zdaniem badaczy ludzie modyfikujący swoje ciało wysyłają w ten sposób sygnał: jestem zdrowy, mam dobre geny, ze mną będziesz mieć zdrowe dzieci. Przekaz tkwi nie w samych ozdobach, ale w ryzyku wiążącym się z ich wykonaniem. Z raportu British Medical Journal wynika, że co setny zakolczykowany człowiek ląduje z tego powodu w szpitalu, w 20–30 proc. przypadków kończy się to infekcją, a tatuowanie może doprowadzić do zakażenia żółtaczką i wirusem HIV. Zgodnie z hipotezą upośledzenia, którą w połowie lat 70. sformułował izraelski biolog Amotz Zahavi, w przyrodzie osobnik, który podejmuje duże ryzyko, aby poinformować o jakości własnych genów, oceniany jest jako zdrowszy. Koncepcję Zahaviego może zobrazować sytuacja dwóch biegaczy, którzy jednocześnie zakończyli maraton, przy czym jeden z nich jest w typowym stroju maratończyka, a drugi ma na sobie plecak wypełniony kamieniami – czytamy w Biologii atrakcyjności pod redakcją Bogusława Pawłowskiego. Zwycięstwo zawodnika dźwigającego w trakcie całego biegu dodatkowy ciężar niewątpliwie będzie imponujące i potwierdzi jego znaczną przewagę nad rywalem. Równie dobrze rolę takiego plecaka u chcących podkreślić dobry stan swojego zdrowia mogą odgrywać ryzykowne tatuaże i kolczyki. Zaś w przypadku polityka, który chce zademonstrować przywiązanie do tradycyjnych wartości – wprowadzenie niezwykle surowego prawa i jego bezwzględna egzekucja. Powrót chłosty W XX w. kodeksy karne na świecie rozwijały się w dwóch kierunkach. Europa pod wpływem wojennej traumy dążyła do zniesienia kary śmierci, zapobiegania popełnianiu przestępstw, resocjalizacji przestępców. W niektórych krajach muzułmańskich przywrócono jednak kamienowanie i amputacje kończyn, które w czasach kolonialnych były zakazane. Ponowne wprowadzenie szariatu, kodeksu prawnego opartego na Koranie, było nie tylko powrotem do religijnych korzeni, ale też efektem narastającego radykalizmu i nacjonalizmu. Chłosta, którą powszechnie stosują m.in. Saudowie, na Półwysep Arabski trafiła dzięki Brytyjczykom, a dziś służy jako narzędzie walki z zachodnim stylem życia. 13-latce, która w Arabii Saudyjskiej wniosła na teren szkoły komórkę, wymierzono 90 batów i dwa miesiące aresztu, egipski urolog za przebywanie w jednym pokoju z kobietą dostał 500 batów i 5 lat więzienia, a kobiecie oskarżonej o nierząd w Medynie zasądzono 5 tys. batów! Z szacunków Amnesty International wynika, że tortury stosuje się dziś w 150 krajach. Ile osób katuje się na własne życzenie, wierząc w zbawczą moc cierpienia – nie wiadomo. Podczas święta Aszura muzułmanie, przede wszystkim szyici, biczują się na pamiątkę męczeńskiej śmierci imama Husajna, wnuka proroka Mahometa. W wielu krajach islamskich jest to oficjalne święto państwowe. (Fot. Chris de Bode/Panos/Czarny Kot) Warto wiedzieć: Ręka za kozę Boko Haram, radykalna islamska organizacja, której nazwę można przetłumaczyć jako „zachodnia edukacja to świętokradztwo”, walczy o wprowadzenie do systemu prawnego Nigerii amputacji za karę. Na północy, gdzie mieszka znacznie więcej muzułmanów, surowe kary cielesne wymierza się za najdrobniejsze przewinienia. W 2000 r. Malam Buba Bello Jangebe został pierwszym człowiekiem w Nigerii, którego na podstawie islamskiego prawa sąd skazał na odcięcie ręki za kradzież krowy. Rok później podobny wyrok wykonano za kradzież roweru i kozy wartej 40 dolarów.
Na doroczny konkurs piękności, który odbywa się w Abu Zabi, przybywają wielbłądy z całego spalonego słońcem Półwyspu Arabskiego. Tu tradycyjne zwierzęta juczne zmieniają się w rozpieszczane okazy wystawowe.
Finałowej nocy konkursu pustynię spowiła mgła – nieprzenikniona niczym burza piaskowa, przesłaniająca wszystkie gwiazdy. W mroku szpiedzy myszkowali wśród wydm, przeglądając obóz za obozem w poszukiwaniu czegoś szczególnego. Cała wyprawa nie rozpoczęła się jednak od szpiegowania w ciemnościach. Już miesiąc wcześniej z Omanu, Arabii Saudyjskiej, Kataru i każdego zakątka Półwyspu Arabskiego w daleką podróż wybrały się dziesiątki karawan. Wszyscy zebrali się w tych odludnych okolicach emiratu Abu Zabi, by wziąć udział w wyborach najpiękniejszego wielbłąda. Przez dziewięć dni zwierzęta paradowały przed trybunami, zaś apodyktyczni sędziowie odsyłali skromniejsze okazy do domów, ku przygnębieniu ich właścicieli. Jury musiało dokonać prawdziwej czystki pośród 24 tys. kandydatów. Dziesiątego dnia pozostało jedynie dwóch Beduinów i ich olśniewające zwierzęta. Mężczyźni – należący do starszyzny swoich klanów i noszący rodowe nazwiska Bin Tanaf i Rames – będą musieli zmierzyć się w finałowym pojedynku pełnym intryg i zaciętej rywalizacji, łączą ich bowiem więzy pokrewieństwa. Przez lata ścierali się ze sobą w mniejszych konkursach. Wynik dzisiejszego spotkania zadecyduje nie tylko o ich pozycji w świecie hodowców wielbłądów, ale także w obrębie ich własnego plemienia. Zwycięzca zgarnie kosztowne nagrody, a co ważniejsze – honory dla własnej rodziny. Dlatego też każdy z nich ma swoich szpiegów. Szukają oni najpiękniejszych zwierząt, przetrząsając obozy pokonanych konkurentów, ponieważ jeden wyjątkowy wielbłąd odkupiony od innego hodowcy o świcie, gdy rozpoczną się kolejne obrady sędziów, może dać im przewagę. Zastanówmy się przez chwilę nad wielbłądem. Zwróćmy uwagę na olbrzymi garb, chybotliwą górę tłuszczu drżącą przy każdym kroku kościstych nóg zwierzęcia. Na koślawe kolana i płaskie stopy niezdolne do niczego więcej ponad niezdarny bieg. Spójrzmy także na szyję, wykrzywioną pod ciężarem głowy. A teraz popatrzmy na samą głowę: absurdalnie długie rzęsy, mrugające zalotnie ponad podłużnym pyskiem i mięsistymi wargami, z których ścieka długa, wąska strużka śliny. Nie można powiedzieć, by zwierzę olśniewało urodą. Wygląda raczej na pospiesznie stworzone z części zastępczych. Sędziowie z Abu Zabi patrzą jednak na wielbłądy innym wzrokiem. Lustrują je od czubka nosa po ogon i z powrotem, stosując ścisłe kryteria do oceny każdej partii ciała zwierzęcia. Uszy muszą być proste, grzbiet wysoki, garb wielki i symetryczny, a zad na tyle duży, by można było swobodnie umieścić na nim siodło. Sierść, oczywiście, musi lśnić. Nos powinien być łagodnie sklepiony w okolicy mostka, schodząc łukiem w stronę warg, zwisających ku dołowi niczym bombki. Długa szyja podnosi ocenę, podobnie jak długie nogi. Sędziowie dokładnie przyglądają się dwóm palcom u stóp, sprawdzając, czy długość dzielącej je szczeliny zgadza się z wytycznymi w ich regulaminie. Konkursów piękności jest tak wiele, że ostatecznie wszystkie różnice zostają sprowadzone do rowka pomiędzy palcami. Bin Tanaf, drobny mężczyzna ze szpotawą nogą i schludną czarną brodą, która maskuje jego wiek, przysiada na wydmie, przyglądając się swoim wielbłądom i wspominając życie wśród nomadów. Dorastał, podróżując wraz z całą rodziną w poszukiwaniu nowych pastwisk i wodopojów. Latem wielbłądy mogą obejść się bez wody przez pięć dni, zimą nawet kilka tygodni. – Dzięki nim udawało nam się przeżyć – stwierdził Tanaf, wskazując na zwierzęta. Ten związek koczownika i wielbłąda rozpoczął się przed tysiącami lat w sercu Półwyspu Arabskiego. Po pierwsze – wielbłądy były środkiem transportu przez pustynię. Służyły też jako wierzchowce podczas najazdów na inne plemiona, kiedy to zdobywano kolejne stada lub odzyskiwano własne. Przez pierwszą połowę życia Bin Tanafa wielbłądy należące do jego rodziny produkowały mleko do picia oraz sierść, z której wyplatano koce i namioty. Ich odchodami palono w ogniskach, a moczem tępiono wszy. W świecie Beduinów ziemia nie ma żadnej wartości, ich życie koncentruje się na ciągłym ruchu, dlatego to wielbłąd stał się wyznacznikiem materialnego statusu człowieka. Nic dziwnego, że stworzył on bogate słownictwo, pozwalające opisać wygląd i stan zwierząt. Asayel to szlachetne wielbłądy o czerwonawym umaszczeniu. Majahim mają ciemną sierść. Źrebię wielbłąda płci żeńskiej to houraa, a młoda matka – bikr. Samiec w okresie dojrzewania nazywany jest fahl, samica to jathaa. Jeśli miała ostatnio kontakt z samcem, a jej wymiona nabrzmiały, mówi się o niej laqha. Żaden etap rozwoju wielbłąda, zachowanie czy zmiana nie pozostały bez nazwy. Człowiek i wielbłąd zaczęły stanowili nierozłączną całość. Później jednak, jak mówi Bin Tanaf, coś się zmieniło. Anglicy opuścili te tereny w 1971 r., oddając Beduinom kontrolę nad polami naftowymi. Emirowie poszczególnych plemion zebrali się, by utworzyć Zjednoczone Emiraty Arabskie i ustanowili Abu Zabi swoją stolicą. Od tej chwili pieniądze – olbrzymia fala pieniędzy – popłynęły na pustynię. Bin Tanaf zaczął sprzedawać samochody, które wzbogaceni na ropie mieszkańcy kupowali jak szaleni. Jego rodacy dorabiali się fortun na budownictwie, transporcie i na samej ropie. Dotychczas wielu z nich żyło w takim ubóstwie, że nie rozumieli nawet koncepcji pieniędzy i bogactwa, teraz zaś poranne promienie słońca z trudem przebijały się przez znajdujące się w ich rękach góry złota. Sami nie potrafili czytać ani pisać, jednak swoich synów posyłali na naukę do Londynu i Paryża. Namioty z wielbłądziej sierści zamienili na szklane wieżowce Abu Zabi i Dubajju. Na początku „mieszczuchy” – sami niedawno oderwani od pustyni – traktowali sporadyczne wizyty Beduinów jako ciekawostkę. Widzieli w nich biedaków noszących cały dobytek w jednym worku. Dziś jednak obraz ten nabrał cech romantycznych: koczownik stał się kwintesencją arabskości, symbolem wolności. Taki Arab ropą się nie interesuje – wystarcza mu byle pokarm i woda dla wielbłąda, na którego grzbiecie zmierza w stronę zachodzącego słońca. Arabski koczownik przypomina amerykańskiego kowboja. Tak jak zamożni Amerykanie uwielbiają się chwalić swoimi rasowymi końmi, tak Beduini postępują z wielbłądami. Arabski dżentelmen spędza weekendy w swoich stajniach. Dogląda zwierząt, karmi je, czyści. A jeśli czasem na nie warknie, szybko zaczyna śpiewać pieśń z prośbą o przebaczenie. Kocha swoje zwierzęta. I bez ustanku przygotowuje je do udziału w zażartej rywalizacji. Arena konkursowa odzwierciedla koczowniczy tryb życia doprowadzony do luksusowej przesady. Beduini wznoszą namiot, pod którym budują wielopiętrową trybunę z obitymi pluszem krzesłami, otoczoną dziesiątkami ekranów, na których pokazywana jest relacja z odbywających się właśnie zawodów. Służący roznoszą herbatę i kadzidło. Znajdujące się w pobliżu lotnisko jest gotowe na przyjęcie helikopterów wiozących szejków i księżniczki. Kobiety spędzają każdy dzień, robiąc zakupy na pobliskim suku, targowisku wielkości małego miasteczka wybudowanym specjalnie na potrzeby konkursu. Dookoła widać dziesiątki beduińskich obozowisk, z których co dnia o świcie przybywają uczestnicy prowadzący na arenę swoje zwierzęta. Na parkingu przed namiotem w rządkach stoją luksusowe samochody sportowe. Ponad 140 range roverów, nissanów, toyot stanowi nagrody w poszczególnych etapach konkursu. Sędziowie przyznają wyróżnienia dla pojedynczych wielbłądów, dla najmłodszych wielbłądów, dla samców. Najważniejszego dnia zawodów, kiedy odbywa się olbrzymia parada wielbłądzic, Bin Tanaf i jego kuzyn Rames doglądają swoich podopiecznych. Szpiedzy spisali się tej nocy doskonale. Do świtu Rames wydał potajemnie 2 mln dolarów na kilka czarujących sztuk. Bin Tanaf za ponad milion kupił tylko jedno zwierzę. Choć słońce stało coraz wyżej na niebie, obaj mężczyźni ruszali się bez pośpiechu. W ich kulturze kazać na siebie czekać to podkreślić swoją rangę i status, każdy z zawodników chciał więc wejść na arenę jako ostatni, dodając sobie splendoru. Jeden z organizatorów konkursu przybył właśnie do obozowiska, by ponaglić Ramesa. – Martwię się, że sędziowie wkrótce nakażą zamknięcie bram – oznajmił. Rames spojrzał na niego z niezmąconym spokojem, przybierając królewską pozę. – Nie przejmuj się – odparł. – Na pewno tego nie zrobią. Bin Tanaf zaś krążył nerwowo wokół swoich wielbłądów. Jest szejkiem plemienia, co dawało mu przewagę autorytetu nawet nad Ramesem. Jednak jego kuzyn przez ostatnie lata pielęgnował przyjaźń z księciem Mohammedem bin Zayed al Nahyanem (który zupełnie przypadkowo był patronem festiwalu), co przechylało szalę na korzyść jego wielbłądów i rodziny. Koczownik wciąż czekał. Wreszcie kuzyn ruszył w kierunku areny, więc Bin Tanaf dał sygnał swoim wielbłądom. Stopniowo zbliżał się do bramy, gdy nagle... katastrofa! Ten parweniusz Rames przybrał swoje zwierzęta w olśniewające srebrzyste narzuty, sprawiając, że wyglądały niczym wychodząca na scenę grupa operowych śpiewaków. 20 tys. dolarów, które Rames co miesiąc wydawał na specjalne odżywki dla wielbłądów, okazały się udaną inwestycją. Tuż przed bramą opiekunowie stada zdjęli nakrycia ze zwierząt, odsłaniając czarujące szyje i niezaprzeczalnie symetryczne garby. Obie grupy wielbłądów paradowały na oczach tłumu, a rywale oczekując na decyzję sędziów, zajęli miejsca na trybunie honorowej. Na arenie zgromadzili się śpiewacy. W powietrzu krążyły helikoptery przechylające się z boku na bok, tak by siedzący w ich wnętrzach członkowie rodziny królewskiej mogli dokładnie przyjrzeć się całości wyborów. Kuzyni w tym czasie rozsiedli się na fotelach, szczerząc zęby w nerwowych uśmiechach. I wreszcie ogłoszenie wyników: zwycięzcą zostaje Bin Tanaf. W przypływie entuzjazmu mężczyźni z jego klanu wyrzucają w górę turbany i unoszą roześmianego szejka na ramionach. Wciąż nieusatysfakcjonowani wspinają się na marmurowy stół i podnoszą Bin Tanafa jeszcze wyżej. Konstrukcja załamuje się wreszcie pod ich ciężarem, a mężczyźni zwalają się na ziemię, między pomarańcze i winogrona. Szybko jednak wstają i wymachując nad głowami batami z wielbłądziej skóry, odprawiają dziki taniec radości. Świętowanie wygranej w jego obozie trwało całą noc. Dwustu mężczyzn śpiewało, recytowało wiersze i opowiadało o wielbłądach. Bin Tanaf rozsiadł się na podłodze otwartego namiotu. W towarzystwie syna przy stole pełnym mięsa i ryżu gawędził z przyjaciółmi. – To najwspanialszy dzień mego życia – oznajmił. Kilka minut później do namiotu wkroczyło dwóch mężczyzn, niosąc kolejne danie – charakterystyczny żółtawy wzgórek. – Ach – westchnął syn – garb. To kolejna z rzeczy, których dostarczały wielbłądy podczas długich wieków życia na pustyni. Otaczany wielką czcią garb wpierw utrzymywał przy życiu zwierzę, później zaś karmił jego jeźdźca. Dlatego też piękno wielbłąda wynika z jego cech praktycznych: dobrze ukształtowany garb oznacza wartościowe pożywienie, wąskie szczeliny nozdrzy mogły się dokładniej zamknąć przed napierającym piaskiem, a rachityczne nogi pozwalały się utrzymać wysoko ponad rozpalonym piaskiem pustyni. Szeroka i płaska stopa wielbłąda z dwoma rozstawionymi palcami może wyglądać dziwacznie dla kogoś z zewnątrz, jednak Beduini widzą ślady w kształcie serca, które prowadzą ich przez piaski czasu i Półwyspu Arabskiego.
W Kruszynianach na Podlasiu wielkie grudniowe święta obchodzi się trzy razy, bo w tej maleńkiej wiosce nieopodal granicy z Białorusią żyją obok siebie wyznawcy prawosławia, katolicy oraz muzułmanie.
Do do stołu w tym roku pierwsi zasiądą wyznawcy Allacha. Zgodnie z kalendarzem muzułmańskim w 10. dzień miesiąca Dhul-Hijjah roku 1428, czyli 20 grudnia, rozpocznie się Kurban Bajram, czterodniowe święto ofiary. Dla wyznawców prawosławia, którzy do celów religijnych posługują się kalendarzem juliańskim, będzie dopiero 13 grudnia. Skomplikowane? Skądże. Mieszkające tu od pokoleń rodziny Murawskich, Chaleckich czy Popławskich uważają to za normalne. Zawsze szanowali odmienność sąsiadów. – Jak muzułmanie zaczynali świętować w piątek, katolik ani prawosławny nigdy nie brał się za obornik – opowiada mi Roman Murawski, muzułmanin. Z kolei w ich święta Tatarzy też okupowali przydomowe ławeczki i prażyli się w słońcu, zamiast pracować. Zresztą, sąsiadów Murawscy zawsze mieli prawosławnych – na ich Wielkanoc siadali z nimi do stołu, z kolei na swój bajram zapraszali ich do siebie. Teraz wszystko stało się dużo prostsze, społeczności się asymilują. Katolicy żenią się z muzułmanami i prawosławnymi. Czasem trudno dociec, jakiej krwi jest więcej. Marek, menedżer z Warszawy, jest katolikiem, ale muzułmańska rodzina jego matki pochodzi z Kruszynian. Ma do wsi sentyment. Kupił tu siedlisko i spędza wolne chwile. Wśród miejscowych, prostych, uczciwych i pracowitych ludzi, czuje się jak u siebie. – Mój pradziadek zawsze powtarzał, że Kruszyniany są najszczęśliwszym miejscem na świecie. Tatarzy pojawili się tu w XVII w., gdy na mocy przywileju grodzieńskiego z 1679 r. król Jan III Sobieski nadał żołnierzom chorągwi tatarskiej wsie jako wynagrodzenie za zaległy żołd. Pułkownik Samuel Murza Krzeczowski i jego jazda otrzymali Kruszyniany, Łużany oraz Nietupę. Inni dostali grunty wsi Podlipki, Kamionka, Malawicze, Bohoniki i Drahle. Wielkość nadziału ziemi była odpowiednia do stanowiska i zasług. W kolejnych latach skośnoocy wojownicy zaczęli osiedlać się także w innych wsiach. Do II wojny światowej Tatarzy spod Sokółki, Grodna czy Nowogródka żyli w jednym państwie – II Rzeczypospolitej. Zmiana granic po wojnie podzieliła tatarską społeczność. Po polskiej stronie zostały tylko dwa meczety, w Bohonikach i Kruszynianach. Po stronie wschodniej – 17. Część Tatarów, jako polskich repatriantów, przesiedlono z Kresów na Ziemie Odzyskane. Dziś w Polsce, według różnych szacunków, żyje 20–25 tys. muzułmanów, jednak z reguły są to wyznawcy pochodzenia arabskiego lub neofici. Potomków polskich Tatarów jest około 4,5 tys. Większość z nich mieszka na Podlasiu. Jeszcze inaczej jest z poczuciem przynależności narodowej. W ostatnim spisie powszechnym narodowość tatarską zadeklarowało jedynie około 500 osób. Młody Tatar tak to tłumaczy: – To nie jest proste. Ja nigdy nie mówię o sobie Tatar, tylko polski Tatar albo Polak pochodzenia tatarskiego. To jest subtelna różnica – my nie czujemy się Polakami. My nimi jesteśmy! Mufti Tomasz Miśkiewicz, przewodniczący Najwyższego Kolegium Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP, ma nie lada problem: jak rozwijać w Polsce islam, ale jednocześnie nie dopuścić do zalania potomków polskich Tatarów przez żywioł arabski. 30-letni mufti ukończył Uniwersytet w Medinie w Arabii Saudyjskiej, więc dobrze zna oba środowiska. Będąc potomkiem Tatarów, ma Podlasie w sercu, ale jako wykształcony muzułmanin rozumie potrzebę i konieczność otwierania się na świat zewnętrzny. Zdarza się, że dzieci i wnuki polskich Tatarów same próbują walczyć o zachowanie tożsamości narodowej. I robią to na współczesny sposób. Dżenetta i Mirosław Bogdanowiczowie odkupili od gminy rodowe siedlisko dziadków. Prowadzą tam gospodarstwo agroturystyczne „Tatarska jurta”. Serwują przysmaki, które pamiętają z młodości: cziburiki, kołduny, pierekaczewnik, pachławę, jeczpoczmaki czy kibiny. Nie da się jednak ukryć, że polskich Tatarów mieszka w Kruszynianach coraz mniej. Przybywa za to rodzin mieszanych. Ale pewnie nigdy już nie wrócą czasy sprzed II wojny światowej, gdy – jak z rozrzewnieniem wspominają starzy Tatarzy – wieś tętniła życiem. Liczyła ponad 200 gospodarstw i nazywano ją „Paryżem”. Mieszkańcy mówili kilkoma językami, ponieważ w Kruszynianach mieszkali wtedy jeszcze Żydzi i ewangelicy. Młodzież raz po raz urządzała potańcówki. Po wojnie, do okresu gierkowskiego, we wsi wciąż sporo się działo. Do baru „Złota Orda” trudno było wejść, bo aż pękał w szwach. Ale nie od turystów. Bawili się sami swoi, sąsiedzi. – Pogranicze wiąże się przede wszystkim z różnymi formami współistnienia grup etniczno-kulturowych – mówi prof. Andrzej Sadowski z Uniwersytetu w Białymstoku. – Współistnienie to traktujemy bardzo szeroko, jako złożone, ukształtowane historycznie i kulturowo formy kontaktów, od skrajnej odrębności i towarzyszącej jej wzajemnej separacji do swoistej harmonii współżycia społecznego. Wielokulturowych wsi na naszej Ścianie Wschodniej jest jednak coraz mniej. Wyludniły się. Ich mieszkańców zastępują nuworysze. Przybysze z dużych miast kupują wciąż jeszcze za bezcen siedliska i prawie już zabytkowe wiekowe chałupy. Ich kontakty z rdzennymi mieszkańcami mogą być dwojakie. Albo się okopią w swoich daczach, albo otworzą na mało dla nich zrozumiałą kulturę miejscową. Pogranicze nie sprowadza się tylko do różnych form międzyetnicznego współżycia – wyjaśnia prof. Sadowski w książce Pogranicze – Studia społeczne. Zderzenie kulturowe promieniuje na całość wartości, postaw i zachowań społecznych. Mają one swoje określone odzwierciedlenie w gospodarce, życiu społecznym, postawach życiowych, sympatiach, antypatiach, migracjach, w życiu politycznym. Na Podlasiu potwierdzają to m.in. wyniki kolejnych wyborów samorządowych i parlamentarnych. Ze statystyk wynika, że preferencje polityczne Polaków określa ich miejsce zamieszkania. Umowną granicą jest droga nr 19 Białystok–Lublin. Gminy położone na wschód od tej trasy w dużym stopniu zasiedla ludność prawosławna, przyznająca się do pochodzenia białoruskiego, zamieszkująca wsie i małe miasteczka. We wszystkich wyborach wygrywają w nich hasła lewicowe, odwołujące się do opieki państwa nad obywatelem; przed zmianą ustroju władza ludowa zawsze mogła liczyć tu na duże poparcie. Po II wojnie światowej ta mniejszość narodowa i religijna dostała możliwość awansu społecznego i skorzystała z niej. Po zachodniej stronie szosy mieszka większość katolicka. Na tych terenach zawsze dominowały nastroje narodowe i patriotyczne. Chłopi ze wschodu nazywają tych z zachodu „szlachtą”. To silne poczucie odrębności po 1945 r. stało się przyczyną wielu konfliktów – poparcie nowego porządku politycznego przez mniejszość spotkało się z wrogą postawą „szlachty”. Teraz wyraźny podział polityczny ujawnia się podczas wyborów do sejmu czy prezydenckich. Mieszkańcy wschodniej części Podlasia, „od zawsze” bardziej zaniedbanej gospodarczo, są z natury zachowawczy, przywiązani do swojej kultury i obyczajowości. Swoistą tradycją podlaskich wsi są np. szeptuchy – kobiety, które z pokolenia na pokolenie przekazują sobie umiejętność „zamawiania” chorób. W okolicy Orli prawie każda wieś ma uzdrowicielkę. Anna należy do najbardziej cenionych. Jest trochę po piećdziesiątce. Uwagę przykuwają jej oczy: niebieskie, ale tak przerażająco jasne, że aż chce się odwrócić wzrok. Zanim Anna opowie o swoim powołaniu, każe usiąść na stołku. Profilaktycznie sprawdzi, czy mi coś nie dolega. Nigdy nie pyta przybysza, co go boli. Anna uważa, że wszystkie choroby biorą się z nerwów. Jak się człowiek czymś trapi, to przechodzi to na najbardziej osłabione narządy i choroba gotowa. Kobieta bierze szufelkę z pokruszonymi ziołami, polewa denaturatem i podpala. Trzyma nad moją głową i mamrocze jakąś modlitwę. Gdy zaczyna mówić drugą, nagle chwyta ją ziewanie, którego nie może opanować. W końcu opada na stołek i przestaje mówić. – Czarownik z ciebie – odzywa się po chwili. – Sam nosisz czary, bo się nie poddajesz. Ktoś ci źle życzy. Może z kobietą źle żyjesz i rzuciła na ciebie urok? – patrzy podejrzliwie. Trzecia modlitwa poszła gładko. O tym, że wszystkie choroby są z nerwów, Anna dowiedziała się jeszcze w młodości. Któregoś dnia wstała z łóżka i nie mogła wyprostować ręki. Rodzina wysłała ją do szeptuchy w sąsiedniej wsi. Pomogła jej już za pierwszym razem. Gdy wróciła do domu, mogła już poruszać palcami. Anna jeździła do niej jeszcze wielokrotnie. Szeptuchy z sąsiedniego Grabowca powiedziały, że jak ktoś od razu poczuje ulgę, to znak – powinien sam spróbować, czy może pomagać innym. Anna leczyć zaczęła jednak dopiero po trzech latach, bo taka jest zasada – trzeba nabrać wewnętrznej siły. Najpierw Anna sprawdziła ją na sobie. Jak z nerwów była rozdygotana albo dostawała szczękościsku, zaraz po trzykroć modlitwą przeganiała zło. Pierwszej chorej pomogła przypadkiem. W autobusie spotkała kobietę, która trzymała się za twarz i strasznie krzyczała, tak ją bolały zęby. Powiedziała, że może spróbować pomóc. – Zamówiłam jej chorobę. Jak wysiadała na przystanku, już się tak nie darła. Od tej pory Anna działa, gdzie się da – na dworcu, w pociągu, na polu – wszędzie, gdzie kogoś dopadnie jakaś dolegliwość. Chorym daje zawsze cukier, codziennie po troszeczku, bo uspokaja nerwy. A one są najważniejsze. – Jak człowieka przeżycia zjadają, to ciało słabnie. Oprócz „zamawiania” Anna stosuje też okadzanie dymem z suszonych ziół. Trzeba zebrać ziele w dziewięciu kolorach. Na świętego Jana należy je poświęcić w cerkwi, wtedy nabiera mocy. Anna używa też ziół jak dziecko się zlęknie, boi się i jąka, natomiast różyczkę i „choroby od wiatru” – wypala. W tym celu bierze trochę lnu i trzymając nad głową chorego, zapala w płomieniu świecy. Jeśli kłaczek spali się od razu, to zły znak. Dopiero jak uleci pod sufit i tam się wypali – choroba jest pokonana. Przynajmniej częściowo. Wszystkie sposoby trzeba stosować na przemian. Wtedy efekt jest lepszy. Jej modlitwy nie działają tylko na tych, co potrafią rzucić na kogoś czar. To źli ludzie. Ale za życia trudno rozpoznać takiego czarownika. Prawda wychodzi na jaw dopiero na łożu śmierci. – Ten, kto czaruje, spokojnie we własnym domu nie umrze – wyjaśnia. – Przez trzy dni będzie się rzucać w łóżku, śmierć do niego nie przychodzi. Za karę. Anna zapamiętała, jak w pewnej wiosce w Puszczy Białowieskiej kobietę, która nie mogła umrzeć w łóżku, wywlekli na podwórko i tam dopiero skonała. Po pomoc do Anny i wielu jej podobnych „zamawiaczek” chorób przyjeżdżają ludzie nie tylko z okolicy, ale i dalekich zakątków Polski. Malownicze krajobrazy Ściany Wschodniej, jej pagórkowatych Mazur, leśnych ostępów, aż po wciąż nie do końca zadeptane połoniny Bieszczadów, wymuszają funkcjonowanie w zgodzie z przyrodą. Ludzie czerpią z niej siły i środki do życia – w przenośni i dosłownie. Samogon z Podlasia – jednego z największych polskich zagłębi bimbrowniczych – znany jest nie tylko w kraju. Zdobywa też popularność na Zachodzie, gdzie trafia wraz z podlasianami, którzy masowo wyjeżdżają do pracy za granicę. W okolicach Supraśla, Czarnej Białostockiej, Walił czy Szudziałowa ludzie od wieków zajmowali się domową lub leśną (zwłaszcza w czasie wojen) produkcją spirytusu. I choć w dzisiejszych czasach miejscowi „samogończycy” nie mogą konkurować z wielkimi gorzelniami, w wielu wsiach tradycje przetrwały. Duże znaczenie, oprócz kulturowego, ma też aspekt ekonomiczny. Małorolni chłopi, a takich jest tu większość, ledwie wiążą koniec z końcem. A samogon to pewny i szybki zysk. Jest tańszy niż wódka monopolowa, no i smak ma nie do podrobienia. Dochód z leśnej bimbrowni może być większy niż z uprawy spłachetków mało urodzajnej ziemi. Bimber długo był środkiem płatniczym – często nadal ma takie znaczenie: pół litra daje pewność załatwienia sprawy. Bez alkoholu produkcji własnej lub sąsiada nie ma prawdziwego wesela, a święta są nijakie. Pędzenie samogonu jest w Polsce nielegalne, więc policja co jakiś czas namierza i likwiduje (czyli wysadza w powietrze) leśne fabryczki. Ale nowe wyrastają w puszczańskich ostępach jak grzyby po deszczu. Pędzenie to ciężka praca fizyczna. Bimber wytwarza się z żyta i pszenżyta, ale najwięcej zależy od jakości wody. Powinna być ze źródełka, bo bagienną czuć potem w smaku gotowego trunku. Zacier najpierw musi „chodzić” kilka dni. Kolejny etap produkcji – zależnie od ilości zacieru – może trwać nieprzerwanie nawet kilkadziesiąt godzin. – Jak się zacznie przepuszczać zacier, czyli brahę, przez instalację, trzeba być na nogach na okrągło – opowiada Janek, bimbrownik spod Walił. Nie raz zdarzyło mu się przysnąć przy ręcznej pompie, którą tłoczy wodę do skrzyń albo brahę do brażnicy. Choć produkcja samogonu niby jest prosta, nie każdy potrafi go zrobić. Najlepiej pracuje się wiosną i jesienią. Wtedy powietrze ma 0–10 OC i w takich warunkach zacier „chodzi” cztery dni. Gdy jest za gorąco, czyli latem, łatwo się zakwasza, co potem psuje smak. Surówka, czyli bimber po pierwszym „przegonieniu”, ma 25–30 proc. alkoholu. Teraz przelewa się go do beczki, odgrzewa i ponownie przepędza. Po tym zabiegu trunek jest już krzepki – osiąga 50–53 proc. Jakiś czas temu wójt Korycina reklamował w prasie miejscowy samogon o wdzięcznej nazwie „Łza korycińska”. Że jest czysty jak łza, po pierwszym kieliszku każdy łzę uroni, a jak już widać denko, to też łza się w oku kręci. Pod Szudziałowem czy Gródkiem zachwala się bimber w tutejszym języku: chutko bere i dolho trymaje, czyli szybko uderza do głowy i długo trzyma. Po wejściu Polski do Unii Europejskiej podlascy bimbrownicy mieli nadzieję, że uda się zarejestrować ich samogon jako produkt regionalny. Na razie jednak pozostaje to tylko w sferze marzeń. Bimber jest więc mocnym, ale wciąż nielegalnym walorem Podlasia. Na pograniczu ślady historii spotyka się na każdym kroku. Także tej przez lata zapomnianej, a i dziś wywołującej kontrowersje. W wielu podlasko-mazowieckich miastach i miasteczkach przed wojną największy procent mieszkańców stanowili Żydzi. Pozostały po nich zaniedbane cmentarze i synagogi, które po wojnie przekształcano w budynki użyteczności publicznej. Proces restytucji mienia tu i ówdzie wywołał zadawnioną podejrzliwość. Ciszę wokół trudnych stosunków polsko-żydowskich przerwała sprawa Jedwabnego. Ludzie do dziś nie pogodzili się z powszechnym osądem, że mieszkają w mieście morderców. Książkę prof. Jana Tomasza Grossa Sąsiedzi odebrali jako atak nie tylko na własnych przodków, ale także przypisywanie winy im samym. Może dlatego na coroczne lipcowe uroczystości pod pomnikiem poświęconym zamordowanym z miasteczka przychodzą tylko pojedyncze osoby. Na Podlasiu w prawie każdej miejscowości, gdzie mieszkali Żydzi, zdarzały się przypadki ratowania ich przez Polaków. Jednak świadkowie tamtych wydarzeń, albo ich potomkowie, sami nie chwalą się bohaterstwem. Przerwą milczenie w obronie, kiedy ktoś znów opublikuje książkę o tamtych latach. Jak we wsi Mulawicze, w której w czasie wojny wszyscy mieszkańcy pomagali żydowskiemu chłopcu. Pisze o tym prof. Gross w swojej najnowszej książce Strach. Antysemityzm w Polsce po Auschwitz wydanej przez Random House. Chłopiec przeżył, bo wśród miejscowych było nie do pomyślenia, by nie pomóc dziecku. Do dziś wstydzą się o tym mówić. – To była sprawa zwykłej przyzwoitości – słyszę we wsi. – Przecież uratowaliśmy tylko jednego małego chłopca. Historyczny wątek żydowski dopełni opowieść o pobliskim Brańsku. Z miasteczka i jego okolicy pochodzi najwięcej – w stosunku do liczby mieszkańców – uhonorowanych tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata.” Po okresie powojennego milczenia o miasteczku zrobiło się głośno za sprawą dokumentalnego filmu Shtetl. Nakręcił go w 1996 r. Marian Marzyński. Wymowa filmu stawiała w niekorzystnym świetle mieszkańców tej miejscowości. Wystąpił w nim młody nauczyciel, pasjonat historii Zbigniew Romaniuk, teraz przewodniczący Rady Miasta, który badał historię miasteczka. Wielu mieszkańców długo uważało go za zdrajcę narodu. A on chciał tylko pokazać, że historia nigdy nie jest czarno-biała. – Dziś, po latach, trochę się uspokoiło – przyznaje Romaniuk. – Nawet to, że wybrano mnie na funkcję w Radzie Miasta, o tym świadczy. Przed wyborami samorządowymi spotykał się już tylko z nielicznymi wyzwiskami; świadomość brańszczan się zmienia. Jeszcze w latach 90. ludzie nie chwalili się, że zostali uhonorowani tytułem „Sprawiedliwy wśród narodów świata”. Potem, wspomina Romaniuk, wręcz przeciwnie, zgłaszało się do niego wiele osób, zapewniając, że też pomagali Żydom. Tylko że nie było jak tego sprawdzić. – A teraz wreszcie robi się normalnie – mówi Romaniuk. – Jesteśmy w Unii Europejskiej, ludzie przestali roztrząsać, co było. Myślą głównie o przyszłości. Właśnie przyszłość jest szansą, żeby na polskiej Ścianie Wschodniej, której historia zawsze była skomplikowana, przeszłość przestała dzielić. Szybko zrozumieli to polscy Litwini zamieszkujący okolice Sejn. Według spisu powszechnego z narodowością tą identyfikuje się prawie 6 tys. ludzi. Litwini jednak twierdzą, że jest ich dwa i pół raza więcej. Dla nich granica zawsze była umowną linią na mapie, żyją na tych terenach od wieków. Ustalona po wojnie rozdzieliła rodziny, niektórzy mieli ziemię i w Polsce, i na Litwie, ale nie mogli jej uprawiać. Okazało się jednak, że z granicy można żyć. Z legalnego i mniej legalnego handlu zrodziły się małe fortuny; niektórzy wybudowali sobie nowe domy, pokupowali samochody. Przed wejściem Polski i Litwy do Unii Europejskiej przez granicę szmuglowano nie tylko papierosy, alkohol czy samochody. Szlak litewski wykorzystywały zorganizowane grupy przestępcze do przerzutu ludzi – pomysłowość przemytników była niegraniczona. W latach 90. Straż Graniczna zatrzymała np. grupę Azjatów, którzy pokonywali zaorany pas drogi granicznej na długiej, zawieszonej na drzewach pochyłej linie. Od strony litewskiej była zamocowana wysoko, a po polskiej stronie – niżej. I tak, jeden za drugim, po kolei zjeżdżali do Polski. Dziś przemyt na granicy wschodniej wygląda nieco inaczej. Ludzi przerzuca się najczęściej na odcinku polsko-ukraińskim. Z Litwy, gdzie nie ma już kontroli celnej, wwozi się jedynie większe ilości papierosów, „mrówki” wypadły tam z gry. Niedawno podlascy celnicy na granicy z Białorusią znaleźli papierosy ukryte w podłodze przyczepy do transportu koni i pod węglem przywożonym na osobowej przyczepce. Tańsze marki trafiają na bazary, droższe jadą dalej. Na przykład na markę Jin Ling, produkowaną w obwodzie kaliningradzkim oraz na Ukrainie, jest duży popyt w... Holandii. – Z roku na rok rośnie ilość zarekwirowanych przez nas papierosów – mówi Maciej Fiłończuk, rzecznik prasowy Izby Celnej w Białymstoku. – Zmieniła się także struktura przemytu. Mniej jest dużych „trafień”, ale każdego dnia zatrzymujemy towar przewożony przez białorusko-polską granicę w samochodach osobowych czy pociągami. Papierosy szmugluje się w zbiornikach paliwa, podłogach aut, kołach jezdnych i zapasowych, siedzeniach, ściankach bocznych, a nawet w deskach rozdzielczych. Z Białorusi poza papierosami opłaca się przywozić paliwo. Olej napędowy można kupić prosto z baku po trzy złote za litr. Jeszcze przed wejściem Polski do Unii Europejskiej wracałem z reporterskiej podróży na Białoruś. Dosiadłem się do samochodu Białorusina, który jechał do Polski z towarem. Dwa kilometry przed przejściem granicznym Wasia zatrzymał swojego starego opla. Odkręcił jedno koło i na jego miejsce założył inne, z upchniętymi w oponie termoforami wypełnionymi alkoholem. Dokręcił śruby i ruszyliśmy dalej. Niestety, termofory nie ułożyły się jak należy i przy jeździe szybszej niż 10 km/godz. koło wydawało dziwny dźwięk. Wasia kopał w oponę, szarpał nią, klął, na czym świat stoi – bez rezultatów. Ale miał już zarezerwowane miejsce w kolejce, więc zaryzykował. Poruszaliśmy się w żółwim tempie, a gdy opona zaczynała hałasować, kaszleliśmy, by ją zagłuszyć. Celnicy nie zwrócili uwagi na koło. Największe znaczenie dla mieszkańców pobliskich miejscowości ma wciąż handel na granicy polsko-ukraińskiej. Tu nadal dużą rolę odgrywają „mrówki”. Do kontroli na przejściu granicznym w Medyce codziennie ustawia się po kilka tysięcy obywateli Ukrainy. Polaków jest mniej, ale nawet Straż Graniczna przyznaje, że granica jest największym zakładem pracy po obu stronach przejścia, dającym zatrudnienie legalnie bądź nielegalnie. W okolicy Przemyśla mówi się, że tutaj prawie każdy ma kogoś z rodziny w Straży Granicznej lub wśród celników, albo sam żyje z przejścia. Gdyby nie granica, Ściana Wschodnia, która i tak coraz bardziej się wyludnia, całkiem zarosłaby lasem. Pół wieku temu młody reporter o nazwisku Kapuściński penetrujący obszary pod wschodnią granicą napisał reportaż z Cisówki na Podlasiu. Do wsi właśnie doprowadzono elektryczność. Zajaśniało tam nowe życie. Prądu ma każdy wedle potrzeb. Komu do sieczkarni, komu na światło, komu, żeby puścić maszynę do szycia. A może być tak, że wszystko naraz w jednym domu idzie. Taka Kanada. Prąd załączyli trzy lata temu. W roku pięćdziesiątym ósmym zaczął się ten elektryczny komunizm. Wtedy każdy pstrykał nad miarę. Miastowi się z tego śmieją. Ale chłop się nie śmieje: chłop pstryka z powagą. Światło – ciemno, światło – ciemno. Teraz ma, co chce, niebo i piekło w jednym kontakcie. Po 50 latach kontaktów na Ścianie Wschodniej jest pod dostatkiem. Tylko cieszyć się nie ma komu. A ci, co pozostali, czekają na zmiany po wejściu Polski do strefy Schengen. Długość polskiej granicy na wschodzie: 1 244 km Liczba przejść granicznych: 35 Ruch na granicy wschodniej Liczba przekroczeń (w obie strony): 2003 r. – 181 mln 49 tys. 2004 r. – 198 mln 169 tys. 2005 r. – 210 mln 527 tys. 2006 r. – 210 mln 259 tys. 01–10 2007 r. – 196 mln 363 tys. Zatrzymani na próbie lub nielegalnym przekroczeniu granicy w 2003 r. Rosja – 113 Białoruś – 62 Litwa – 118 Ukraina – 896 W 2006 r. Rosja – 43 Białoruś – 108 Litwa – 56 Ukraina - 1113 Przemyt zatrzymany przez Straż Graniczną (okresy styczeń–wrzesień) Rosja 2006 alkohol: 9 339 zł papierosy: 1 958 535 zł 2007 alkohol: 19 565 zł (wzrost o 109,5 proc.) papierosy: 2 684 401 zł (wzrost o 37,1 proc.) Białoruś 2006 alkohol: 69 621 zł papierosy: 1 303 295 zł 2007 alkohol: 99 471 zł (wzrost o 42,9 proc.) papierosy: 1 273 310 zł (spadek o 2,3 proc.) Ukraina 2006 alkohol: 73 257 zł papierosy: 5 325 171 zł 2007 alkohol: 77 259 zł (wzrost o 5,5 proc.) papierosy: 9 521 229 zł (wzrost o 78,8 proc.)
Już na lotnisku zderzamy się z wielkimi pieniędzmi. Pełno tu biznesmenów w świetnie skrojonych garniturach najlepszych marek, Arabów w nieskazitelnie białych, tradycyjnych strojach, ze złotymi sygnetami na palcach.
Na stopach mają zazwyczaj klapki, co trochę kłóci się z europejskim poczuciem elegancji, ale tu wydaje się być czymś jak najbardziej normalnym. Lotnisko oferuje marhabę – usługę polegającą na przywitaniu pasażera i przeprowadzeniu go z bagażem przez halę do taksówki, z pominięciem kolejek do odprawy paszportowej. Można więc od razu, za pieniądze (od 21 USD), poczuć się jak VIP. Przed lotniskiem naszą uwagę przykuwają rollsroyce’y, hummery, porsche, najnowsze modele mercedesów i audi. Upewniamy się, że jesteśmy w jednym z najbogatszych miast świata. Bogactwo aż kłuje w oczy i tylko gorące powietrze, które uderza po wyjściu z klimatyzowanego budynku, przypomina, że znajdujemy się na pustyni. Mieszkamy przy Dżumajra (Jumeirah) Beach, w jednym z wielu hoteli mających plażę, baseny, restauracje i spa. Śniadanie jest iście międzynarodowe: od jajek w każdej postaci, po sushi, mleko wielbłądzie, humus i szampan. Przy stolikach siedzi trochę biznesmenów, ale większość to turyści. Słychać angielski, rosyjski, francuski, włoski. Dubajj stał się modnym miejscem na spędzanie wakacji. W sezonie rezerwacje trzeba robić z parotygodniowym wyprzedzeniem! Piasek na plaży jest wysterylizowany przez słońce, morze ma łagodne dno, a przezroczysta woda jest tak ciepła, że przy zanurzeniu prawie nie czuć różnicy temperatur. Na niebie nie widać ani jednej chmury i można by to miejsce nazwać rajem dla turystów, ale takich lubiących... cywilizację. Wzdłuż plaży za rzędem hoteli wznosi się betonowa dżungla – drapacze chmur, każdy po 30–40 kondygnacji, a w nich tysiące luksusowych apartamentów. Patrzę na te setki pięter, tysiące okien, miliony zainwestowanych dolarów i czuję, że ogrom tego przedsięwzięcia poraża mnie. A to przecież tylko jedno z wielu osiedli powstających w tym mieście. Z naszej plaży widać Palmę Dżumajra, pierwszą sztuczną wyspę w kształcie palmy usypaną na morzu i już okrzykniętą kolejnym cudem świata. Na 17 odnogach-liściach i otaczających je wyspach buduje się 1 500 willi, 2 500 apartamentów, 32 hotele, centra handlowe, parki wodne – jednym słowem całe miasto. To najmniejsza z trzech wysp-palm powstająca u wybrzeży Dubajju. Druga, o 40 proc. większa, to Dżabal Ali, jej budowa ma zostać ukończona w połowie 2008 r. Z morza już wyłania się kolejna – Da’ira – która ma być 10-krotnie większa od Dżumajry. To nie wszystko. Pomiędzy nimi wyrasta następny kompleks nazwany The World (Świat), a to dlatego, że wysepki oglądane z góry będą przypominały mapę świata. Zastanawiam się, czy znajdzie się tylu chętnych na zamieszkanie w apartamentach w kraju co prawda tolerancyjnym wobec przyjezdnych, ale jednak bardzo islamskim, gdzie nie-Emiratczycy nie mają żadnego wpływu na to, co się dzieje. W Dubajju nie ma wyborów, rządy sprawują szejkowie, a najwyższe stanowiska w państwie są obsadzone przez członków rodziny szejka Mohammeda. Po południu zabiera nas z hotelu znajoma Brazylijka. Lesiane to prawdziwa ekspatka – jej mąż pracuje w dużym koncernie i jest „przerzucany” w różne części świata: na Kubę, do Londynu, Kamerunu, Szanghaju. Teraz mieszkają w Dubajju. Dzielę się z nią pierwszymi wrażeniami. Uśmiecha się i mówi, że choć trudno w to uwierzyć, jeszcze pięć lat wcześniej wokół mojego hotelu była pustynia, a teraz rośnie las domów. Rozważa z mężem kupienie apartamentu w tym rejonie – to ponoć świetna inwestycja. W ogóle w Dubajju ciągle mówi się o pieniądzach i zyskach, nawet nad hotelowym basenem słychać rozmowy biznesmenów – co chwila padają pięcio- lub sześciocyfrowe liczby. Jedziemy do centrum handlowego Mall of the Emirates. Termometr na zewnątrz samochodu wskazuje 35oC, jest listopad. Latem temperatura dochodzi do 48oC. W Mall of the Emirates mieszczą się sklepy sieciowe znane z Europy, tyle że obok nazw angielskich śmieszą arabskie „robaczki”, przypominające, gdzie naprawdę się znajdujemy. Centrum jest tak duże, że łatwo się w nim zgubić, ale też dać ogarnąć szałowi zakupów. Dzięki strefie bezpodatkowej ceny wielu artykułów są naprawdę atrakcyjne, poza tym jest absolutnie wszystko, od elektroniki po kosmetyki. Dubajj ma niemal 50 centrów handlowych! Docieramy do głównej atrakcji – sztucznego stoku narciarskiego znajdującego się przy Mall of the Emirates, otwartego w 2005 r. Ma kształt litery L, długość 400 m, szerokość 80 m, a różnica wysokości wynosi 85 m. Przez szybę widać ludzi w kombinezonach jeżdżących na nartach! Jest prawdziwy wyciąg krzesełkowy, a w połowie góry „schronisko”, gdzie można się ogrzać przy filiżance gorącej czekolady. Wszystko to wygląda tak surrealistycznie, że patrzymy z niedowierzaniem. Oczywiście nie możemy „odpuścić” takiej atrakcji. Za dwie godziny z wypożyczeniem nart, butów i kombinezonu zapłaciliśmy 150 dirhamów (ok. 32 euro) od osoby. Już po kilkudziesięciu minutach spędzonych w tej ogromnej lodówce cieszę się, że kupiliśmy czapki i rękawiczki. Uszy robią się czerwone i pod koniec jesteśmy przemarznięci, jakbyśmy jeździli w prawdziwych górach. Ruszamy na zwiedzanie starego Dubajju, czyli tzw. Creek (kanał). Jedziemy Drogą Szejka Za’ida, główną arterią prowadzącą do centrum, mijając drapacze chmur, cudeńka współczesnej architektury ze szkła, metalu i betonu. Wiele z nich ozdabiają loga światowych koncernów. Wieżowce pozostają za nami, pojawiają się niskie budynki. W okolicy Creek życie płynie jak dawniej. Kanał to tak naprawdę długa na 14 km zatoka morska stanowiąca naturalny port. Na jej brzegach powstały pierwsze osady – na wschodnim Da’ira, na zachodnim Burdż Dubajj. To one są kolebką miasta. Zwiedzamy Muzeum Dubajskie i dom szejka Saida, dziadka obecnie panującego szejka Mohammeda. Dom jest zbudowany w starym arabskim stylu – z „wietrznymi” wieżami, które łapią podmuchy wiatru i dają trochę ochłody. Oglądamy zdjęcia sprzed 50 lat. Aż trudno uwierzyć, jak bardzo się to miejsce zmieniło. Przez kanał przeprawiamy się małą barką zwaną abra. Mijane kafejki wabią zapachem kawy i miejscowych przypraw. Tutejszy souk, czyli bazar, pozostaje nieczuły na nowoczesność i nie poddaje się zmianom. Handlarze siedzą w sklepikach, towar jest wyłożony na ulicy jak kiedyś, wzdłuż alejek stoją worki z przyprawami. Rozpoznaję: imbir, majeranek, liście laurowe, cynamon, ale są i takie, których nie znam. Sprzedawcy zagadują po rosyjsku, angielsku, a nawet po polsku. Nie do wiary, jak szybko wychwytują obce słowa. Na rynku złota wzrok przyciągają wystawy z wymyślną biżuterią. Nowoczesność wchodzi tu tylnymi drzwiami, w sklepach działa klimatyzacja, sprzedawcy noszą garnitury i krawaty. Między witrynami snują się zmęczeni upałem turyści z Europy. Łatwo ich rozpoznać wśród osób o ciemniejszej karnacji z Indii, Pakistanu czy Filipin. To dzięki nim – głównej sile roboczej – Dubajj tak szybko się rozwija. Rodowici Dubajjczycy, noszący się na biało, stanowią tylko ok. 15 proc. mieszkańców. Największą grupą narodowościową są Hindusi (43 proc.), dlatego hindu (ale też urdu) jest tak samo popularne jak arabski. Zastanawiamy się, kiedy natkniemy się na Polaków – bo przecież nasi są wszędzie. Rodaków spotykamy nazajutrz podczas zwiedzania meczetu Dżumajra. Są z Warszawy, przyjechali tak jak my na wakacje. Razem słuchamy przewodnika opowiadającego o pięciu filarach islamu i zwyczajach arabskich. Decydujemy się też na safari po pustyni (50 USD), nieodzowny punkt programu każdego turysty przyjeżdżającego do Emiratów Arabskich. Oferta biur podróży jest podobna: wyprawa jeepami po wydmach, jazda na snowboardzie, przejażdżka na wielbłądach, beduińska kolacja z pokazem tańca brzucha. Można też ozdobić dłonie henną (zwyczaj tutejszych kobiet), zrobić sobie zdjęcie z sokołem i zapalić fajkę wodną. Osoby żądne mocniejszych wrażeń zapewne skusi buggy drive – jazda skuterami po wydmach (66 USD za 30 min). Atrakcją kolejnego dnia jest kolacja zarezerwowana za pośrednictwem biura podróży (ok. 200 USD na os.) w cudzie architektury, jakim jest hotel Burdż al-Arab, wizytówka Dubajju. Zbudowany na sztucznej wyspie, przypomina wydęty żagiel. Wznosi się na wysokość 321 m, co czyni go najwyższym hotelem na świecie. Jego zewnętrzna fasada jest wykonana z teflonu i pokryta włóknem szklanym, które w dzień oślepia bielą, zaś wieczorem, podświetlone reflektorami, mieni się kolorami tęczy. Nowoczesne, pełne przepychu wnętrza przywodzą na myśl arabskie haremy. W głównym holu po bokach stoją dwa olbrzymie akwaria, pomiędzy nie została wkomponowana kaskadowa fontanna. Szkoda, że nie wolno fotografować wnętrz. Mieszczą się tu butiki najdroższych firm świata, można kupić biżuterię, perfumy, złotego rollexa. Goście są odbierani z lotniska białym rolls-royce’em. Burdż al-Arab jest tak luksusowy, że reklamuje się go jako pierwszy 7-gwiazdkowy hotel na świecie. Nic dziwnego – obsługa jest na każde zawołanie 24 godziny na dobę i spełnia każdą zachciankę gości. Serwują tu dania wszystkich kuchni świata, a rano dostarczają świeże gazety z każdego zakątka kuli ziemskiej. Ten luksus nie jest jednak przeznaczony dla marnego zjadacza chleba, średnio apartament kosztuje 3 100 dolarów za noc (najdroższy nawet 15 tys. USD), a mimo to chętnych ponoć nie brakuje. Rezerwację trzeba robić z trzymiesięcznym wyprzedzeniem! Przed każdą wzmianką imienia panującego obecnie w Dubajju szejka pojawia się tytuł „Jego Wysokość”. Potem jest wymieniane pełne imię i wszystkie funkcje: „Jego Wysokość Szejk Mohammed bin Rashid al Maktoum, wiceprezydent i premier Zjednoczonych Emiratów Arabskich”. Traktowanie go w mediach z taką czcią wydaje się trochę śmieszne i sztuczne, ale myślę, że cała rodzina Al Maktoum zasłużyła na takie poważanie. To dzięki wizji szejka Rashida bin Saeed Al Maktoum, ojca obecnie panującego władcy, Dubajj jest bogatym, kosmopolitycznym, nowoczesnym miastem o jednym z najwyższych na świecie dochodów na głowę mieszkańca (31 tys. USD w 2005 r.; do 2015 r. ma sięgnąć 44 tys. USD). Tu stać państwo na budowę klimatyzowanych przystanków autobusowych (w planach ma ich być 500, każdy na 14 osób) i udostępnienie mieszkańcom darmowych rozmów z telefonów stacjonarnych. Szejk Rashid jeszcze przed odkryciem złóż ropy wiedział, że miasto może wykorzystać swoje położenie geograficzne i stać się głównym ośrodkiem reeksportu między Wschodem a Zachodem, między Azją a Afryką i Europą. Utworzył więc strefę wolnego handlu, gdzie wszyscy zagraniczni przedsiębiorcy są zwolnieni z podatków, również od dochodów osobistych. Rozbudował też port – nazwany jego imieniem. Po odkryciu ropy naftowej w 1966 r. petrodolary zostały zainwestowane właśnie w infrastrukturę potrzebną do rozwoju handlu. Dziś dochody Dubajju pochodzące z ropy stanowią mniej niż 10 proc. Nawet jeśli wyschną źródła tego paliwa, miasto nadal będzie tętniło życiem. Szejk Mohammed dostrzegł bowiem następną „żyłę złota”, jaką jest turystyka. Dubajj ma wszystko, co potrzebne do jej rozwoju: morze, piaszczyste plaże, słońce, niezbyt długi lot z Europy (ok. 5,5 godz.) i niedużą różnicę czasu – 3 godziny w stosunku do naszego. To atuty, ale szejk Mohammed zdał sobie sprawę, że są... niewystarczające. Jedziemy do znajomych na przedmieścia Dubajju. Wyjeżdżamy z betonowej dżungli i nagle znajdujemy się na pustyni. Kierowca pokazuje nam, gdzie zbudowano tor Formuły 1. – A tu będzie Dubajland, największy park rozrywki na świecie, dwa razy większy niż Disneyland na Florydzie – mówi, kiwając głową z podziwem i dumą. Na horyzoncie majaczy szkielet wielkiego roller- coastera, a może ogromnego dinozaura? Patrzymy z ciekawością. Powstaną tu także: park wodny, kolejny sztuczny stok narciarski, kompleks sportowy ze stadionami olimpijskimi, hotele, spa, sklepy i The Mall of Arabia, największe na świecie centrum handlowe o powierzchni niemal 1 mln m2 z parkingiem na 10 tys. samochodów. To nie koniec! W planach jest Falcon City of Wonders – miasteczko z replikami 7 cudów świata, największe zoo oraz park dinozaurów z muzeum historii naturalnej. I to ma być właśnie główny magnes, który przyciągnie do Dubajju turystów. Inwestorzy liczą na 15 mln osób rocznie. Pierwsza faza projektu ma być ukończona do 2010 r., a całość do 2018. Teraz nie dziwi fakt, że Emirates Airlines są najszybciej rozwijającą się linią na świecie, która co miesiąc odbiera nowy samolot. Bo przecież te miliony turystów trzeba będzie jakoś przywieźć! Patrzę na otaczającą nas pustynię i staram się to wszystko sobie wyobrazić. Plany przygniatają rozmachem, a może nawet bezczelnością. Dubajj chce pobić wszystkie rekordy. To również w tym mieście powstaje najwyższy budynek na świecie – Burdż Dubajj. Co prawda oficjalnie jego wysokość nie została podana, ale mówi się o 818 m (obecny rekordzista – Taipei na Tajwanie – ma 509 m). Jedziemy za miasto i trafiamy na godziny szczytu. Na drogach wyjazdowych z centrum panuje ogromny ruch. Nie wystarczają cztery pasy w jedną stronę. Na poboczu tworzy się piąty pas, każdy chce dojechać jak najszybciej. Autokar wiozący robotników z budowy zjeżdża w boczną drogę i się zatrzymuje. Wysiada z niego kierowca, rozkłada przed autobusem prostokątny dywanik, klęka i zaczyna się modlić. Nie mogę uwierzyć. Nagle czas się zatrzymał. W autokarze wszyscy czekają ze stoickim spokojem. Dookoła piasek, na horyzoncie majaczą zarysy wieżowców wzbijających się odważnie w niebo. Nad widnokręgiem widać czerwoną łunę. Przypominam sobie, że to czas na Maghrib, modlitwę po zachodzie słońca, jedną z pięciu, jakie w ciągu dnia powinien odmówić pobożny muzułmanin. I już wiem, co mnie tak urzeka w Dubajju. To przemieszanie się niewyobrażalnie wielkich pieniędzy z głęboką tradycją i religijnością. To świat trochę dla nas bajkowy, obcy, nie do końca zrozumiały, ale może przez to tak fascynujący i pociągający. No to w drogę Jeden z siedmiu Zjednoczonych Emiratów Arabskich (drugi co do wielkości i obok Abu Zabi najbardziej znany), a jednocześnie główne miasto w tym emiracie. Powierzchnia: 4,1 tys. km2 wraz ze sztucznymi wyspami na Zatoce Perskiej. Ludność: 1,5 mln. Rodowici Dubajjczycy tylko 15 proc., reszta to ludność napływowa: z Indii (43 proc.), Pakistanu (13 proc.), innych krajów arabskich (12 proc.), Bangladeszu (7 proc.). Język: arabski, ale bez problemu porozumiemy się po angielsku. Waluta: dirham (Dh lub AED), 1 Dh = ok. 0,70 zł. Od lutego 2002 r. wartość dirhama jest oficjalnie połączona z kursem USD. Najlepiej między październikiem i grudniem oraz marcem i majem, gdy panują temperatury 20–35°C. Najgoręcej jest od czerwca do sierpnia (ok. 40°C). Wizę turystyczną należy załatwić przez hotel, w którym zrobiło się rezerwację, lub przez biuro podróży. Jeżeli rezerwujemy hotel sami, musimy się upewnić, że jego obsługa załatwi nam wizę (niektóre hotele odmawiają i kierują do agencji turystycznych). Do hotelu trzeba przesłać skan strony ze zdjęciem z paszportu i wypełniony formularz wizowy. Z hotelu otrzymujemy promesę, na podstawie której na lotnisku dostajemy wizę. Jej koszt to 40 euro plus opłata za formalności naliczana przez hotel wg uznania. Na wydanie wizy/promesy trzeba czekać ok. 5–7 dni roboczych. Nie ma bezpośrednich połączeń z Warszawy, trzeba lecieć z przesiadką w jednym z europejskich miast (Londyn, Amsterdam, Paryż, Frankfurt, Wiedeń). Warto sprawdzić ofertę Emirates Airlines, BA, KLM, Lufthansy czy Al-italii. Ceny biletów z Warszawy zaczynają się od ok. 1 900 zł, a z głównych portów europejskich od ok. 400 euro. Po mieście najłatwiej poruszać się taksówkami. Opłata początkowa wynosi 3 Dh plus 1,43 Dh za każdy kilometr. Przy kursie z lotniska opłata początkowa 16 Dh. Autobusy, zazwyczaj klimatyzowane, są najtańszym środkiem transportu. Bilet kosztuje 2–5 Dh, kupuje się go u kierowcy. Dubaj ma ok. 420 hoteli, jest więc w czym wybierać. Najlepszą lokalizację mają 4- i 5-gwiazdkowe, znajdujące się w Dżumajra Beach: Jumeirah Beach Hotel, Le Royal Meridien, Ritz Carlton, Hilton Jumeirah, Oasis Beach Hotel oraz Burdż al-Arab (7-gwiazdkowy). Mają własne plaże, od centrum dzieli je 15–20 min jazdy samochodem. Ceny wahają się od 750 do 1 500 zł za dwójkę, ale poza sezonem spadają nawet o połowę, np. w marcu noc w Jumeirah Beach Hotel kosztowała 1 570 zł, w lipcu wynosi 720 zł. W okolicach kanału (dzielnice Burdż i Da’ira) można znaleźć tańsze hotele 3- i 2-gwiazdkowe, np. Saint George Hotel Dubai 3* – ok. 200 USD za dwójkę. www.dubaihotels.ae Dobre restauracje zazwyczaj są przy hotelach, ponieważ mają one koncesje na podawanie alkoholu, np. Al Mahara – w Burdż al-Arab (specjalność ryby i owoce morza), Al Khayal – w Jumeirah Beach Hotel (kuchnia libańska), Blue Elephant – w Al Bustan Rotana Hotel (specjalność kuchnia tajska). Na ulicy królują smaki Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Popularne są restauracje libańskie serwujące kebab, grillowanego kurczaka (shish tawooq) lub jagnięcinę (kofta), do tego humus i tabbouleh (sałatka z natki pietruszki, pomidorów, mięty i pszenicy). Warto spróbować wielbłądziego mleka (dostępne w każdym supermarkecie), daktyli i arabskiej kawy gahwa przyrządzanej z kardamonem i odrobiną szafranu. W czasie ramadanu zabrania się (także turystom ) jedzenia i picia napojów w miejscach publicznych od wschodu do zachodu słońca. W ciągu dnia czynne są tylko restauracje hotelowe. Niemuzułmanie nie mogą wchodzić do meczetów. Wyjątek stanowi meczet Dżumeirah udostępniany turystom do zwiedzania w soboty, niedziele, wtorki oraz czwartki o 10.00 (wstęp płatny: 10 Dh). www.cultures.ae Dniem wolnym od pracy jest piątek. Od 1 września 2006 r. weekend to piątek i sobota (nie pracuje sektor rządowy i szkoły). Muzeum Dubajskie mieści się w starym forcie z ok. 1800 r. Czynne sob.–czw. w godz. 8.30––20.30, pt. w godz. 14.30–19.30. Bilet kosztuje 3 Dh. Można się zaszczepić przeciw żółtaczce A, durowi brzusznemu, błonicy, tężcowi i polio (ale nie są wymagane) - www.szczepienia.pl Za obiad w przeciętnej restauracji zapłacimy ok. 50 Dh, w lepszej dwukrotnie więcej. Kawa w Starbucks kosztuje 10–12 Dh, woda (250 ml) 2–5 Dh, pizza z colą w Pizza Hut ok. 30 Dh. Wejście na plażę to wydatek ok. 5 Dh, przejazd abrą przez kanał 1 Dh w jedną stronę, wynajęcie abry na 30 min – 60 Dh. Trzydaniowa kolacja w Burdż al-Arab rezerwowana przez biuro kosztuje 495 Dh/os. W cenę jest wliczony transport do i z hotelu oraz oprowadzenie po jego wnętrzach, nie są uwzględnione napoje. Trzeba doliczyć soft drinki (np. cola ok. 20 Dh). Alkohole są drogie (wino ok. 100–150 Dh/os.). Najważniejsze święta w 2008 r. 30 lipca – Leilat al-Meiraj – Wniebowstąpienie Proroka. 2 października – Eid al-Fitr – koniec ramadanu. 2 grudnia – Dzień Niepodległości 9 grudnia – Eid al-Adha – Święto Ofiar. 29 grudnia – Al-Hijra – Muzułmański Nowy Rok. Atrakcyjne są ceny elektroniki, dywanów, złota, markowej odzieży, kosmetyków. Warto spojrzeć na beduińskie wyroby ze srebra, noże, biżuterię, dzbanki oraz szale z pashmina – krótkiej, bardzo miękkiej wełny kóz tybetańskich. Ambasada RP w Abu Zabi, Delma Street (róg Karama Str.), P.O. Box 2334, Abu Dhabi, Zjednoczone Emiraty Arabskie, tel. (009712) 44 65 200, www.abuzabi.polemb.net www.dubai.ae www.dubaitourism.ae www.skidubai.com www.marhabaservices.com