Sroga zima przypomina o zapomnianych słowach. Śryż, okiść, szreń i morszkulce wracają do codziennego języka
Panuje popularny mit, że zamieszkujący Grenlandię innuici mają aż 50 różnych określeń na śnieg, a Polacy… tylko jedno. To nieprawda: w czasach sroższych niż aktualnie zim nasz język także dostosowywał się do panujących warunków, a mroźna zima 2026 pozwoliła przypomnieć sobie wiele ciekawych określeń, których niegdyś używano na porządku dziennym. Wiecie, czym jest śryż?
Wyjątkowo mroźna zima potrafi wydobyć z zakamarków języka słowa, których – zdawałoby się – zapomnieliśmy. Gdy za oknem mróz, na brzegach rzek i jezior pojawiają się śryż i morszkulce, a drzewa uginają się pod ciężarem okiści. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz wraca fascynacja dawnymi określeniami opisującymi surową przyrodę, a my przypominamy sobie, jak bogaty jest język polski. Zapomniany język zimy Kiedyś zimy były sroższe, dłuższe i bardziej surowe – inspirowały więc mieszkańców polski do tworzenia bogatego słownictwa opisującego zmrożony krajobraz. Teraz, podczas ekstremalnie niski temperatur, znowu są potrzebne. – To w większości dość stare słowa i nie jest przypadkiem, że mamy w języku polskim tyle zwrotów opisujących zimowe zjawiska. Zimy trwały u nas zwykle długo, były mroźne i śnieżne. Mamy więc bardzo dużo określeń, których po prostu zapomnieliśmy – powiedział PAP Jan Mencwel, pomysłodawca inicjatywy zestawienia polskich „zimowych” słów. Czym jest śryż i gdzie można go zaobserwować? Śryż oznacza skupisko gąbczastych bryłek lodu utworzonych z drobnych kryształków, powstających w wodzie rzecznej przy temperaturze poniżej zera. Jest początkowym etapem formowanie się pokrywy lodowej na rzekach. To zjawisko można było obserwować między innymi w styczniu na Wiśle czy Odrze – śryż unosił się na jej powierzchni, tworząc miękką, niemalże „piankową” warstwę. Okiść – zagrożenie dla drzew i symbol mroźnej zimy Okiść oznacza grubą, ciężką warstwę śniegu, która osiada na gałęziach drzew. Takie jego nagromadzenie potrafi być groźne: obciążone gałęzie łamią się, dochodzi nawet do przewracania całych drzew. Zjawisko okiści jest szczególnie niebezpieczne w lasach iglastych oraz w parkach miejskich, gdzie szkody mogą być odczuwalne zarówno dla przyrody, jak i infrastruktury. Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, długotrwała okiść prowadzi do zmian w strukturze drzewostanów oraz zwiększonego ryzyka pożarów wiosennych z powodu uszkodzonych, wysuszonych gałęzi. Morszkulce – niezwykłe kule lodowe na polskich jeziorach i na Bałtyku Morszkulce to niemal poetyckie określenie naturalnych kuli lodowych, które formują się na brzegach zbiorników wodnych. Powstają w wyniku oddziaływania fal na wodę o temperaturze bliskiej 0°C. Każda morszkulka jest inna – niektóre mają kilka centymetrów średnicy, inne nawet kilkadziesiąt. Zjawisko to jest rzadkie, wymaga bowiem bardzo specyficznych warunków atmosferycznych, dlatego stało się inspiracją dla lokalnych legend oraz opowieści. Dawniej morszkulce opisywano w etnograficznych relacjach podróżników, dziś wracają w relacjach mieszkańców Pomorza i Mazur. Szreń, szadź i torosy – jak je rozróżnić? To nie wszystko, co język polski ma do zaoferowania w temacie zimy. Szreń to pokrywa śnieżna powstała przez częściowe rozmrożenie i ponowne zamarznięcie śniegu. Charakteryzuje się twardą, gładką powierzchnią, która pęka pod stopami jak skorupka jajka. Szadź to osad z lodu powstający przy zamarzaniu przechłodzonych kropelek wody, najczęściej na drzewach, słupach czy przewodach. Tworzy się przy bardzo niskich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza, pokrywając gałęzie efektownym „pierzastym” lodowym płaszczem. Torosy to z kolei widowiskowe spiętrzenia lodu na rzekach lub morzach, powstałe, gdy kawałki kry lodowej napierają na siebie i tworzą lodowe „góry”. Torosy są typowe dla wybrzeży Bałtyku w okresie silnych mrozów. Ciekawymi słowami jest także oparzelisko, czyli część torfowiska, która nie zamarza nawet podczas mrozów, sastrugi, czyli fałdy śniegu utworzone przez porywisty wiatr czy przetaina – miejsce, w którym lód uległ stopnieniu, tworząc niebezpieczną, ukrytą dziurę. Każde z tych określeń jest świadectwem bogatej tradycji i uważności obserwacji natury przez pokolenia mieszkańców Polski. Wpływ klimatu na to, jak mówimy o zimie Zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na język, jakim opisujemy świat. Badania przeprowadzone przez Instytut Języka Polskiego PAN pokazują, że w miarę jak zimy stają się łagodniejsze, część dawnych określeń wychodzi z użycia. Z drugiej strony, powrót ostrych zim prowadzi do ich renesansu. Tego typu zależności widoczne są również w innych językach słowiańskich, w których rozbudowane słownictwo dotyczące zimy świadczy o historycznym znaczeniu tego okresu. Ochrona i popularyzacja dawnych nazw zimowych zjawisk to nie tylko kwestia zachowania tradycji, ale także wzbogacania wiedzy o przyrodzie. Dzięki godnym podziwu inicjatywom popularyzatorskim unikatowe terminy – jak śryż, okiść czy morszkulce – mają szansę wrócić do aktywnego obiegu, wzbogacając język i ułatwiając opis zjawisk, z którymi mamy do czynienia podczas zimowych miesięcy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Twoje ciało na mrozie: tryb „twierdzy”, wilczy apetyt i tajemnice temperatury odczuwalnej
Dlaczego zimą mamy apetyt na coś tłustego, mrowią nam ręce, częściej łapiemy infekcje i marzniemy bardziej, niż wskazywałby termometr? W naszych ciałach mróz uruchamia całą kaskadę procesów i przechodzi ono w „tryb awaryjny”.
Spis treści Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Pułapka „rozgrzewaczy” Kiedy wychodzimy z ciepłego mieszkania na siarczysty mróz, nasze ciała nie tylko czują zimno. One natychmiast przechodzą w stan wysokiej gotowości, uruchamiając kaskadę procesów, które mają jeden cel: utrzymać temperaturę. Walka z mrozem to fascynujący spektakl fizyki, biologii i ewolucyjnych przystosowań. Fizyka kontra skóra: dlaczego -5°C to czasem gorzej niż -15°C? Zacznijmy od paradoksu: przy -5 st. C. nad morzem marzniemy często bardziej niż przy -15 st. C. w suchych górach. Ba – nawet temperatury w okolicach zera stopni wiele osób uważa za trudniejsze do zniesienia niż mróz. Wytłumaczenie tego fenomenu kryje się w pojęciu temperatury odczuwalnej, która jest wypadkową temperatury powietrza, wilgotności oraz prędkości wiatru. Nasza skóra jest otoczona cienkim „kokonem” powietrza ogrzanego ciepłem naszego ciała, które działa jak naturalna izolacja. Wiatr jest wrogiem tej warstwy – dosłownie ją zdmuchuje, zmuszając organizm do ciągłego wydatkowania energii na ogrzewanie nowych partii powietrza. Jeśli dodamy do tego wysoką wilgotność, sytuacja się pogłębia. Cząsteczki wody przewodzą ciepło wielokrotnie lepiej niż suche powietrze, działając jak mikroskopijni złodzieje energii, którzy wyciągają ciepło bezpośrednio z naszych tkanek. Zatem aby porządnie zmarznąć wcale nie potrzeba „zimy stulecia". Strategia „twierdzy”, czyli jak krew ucieka do środka Gdy tylko receptory zimna w skórze wyślą sygnał o mrozie, mózg podejmuje brutalną decyzję strategiczną: zaczyna się wazokonstrykcja. Za tym specjalistycznym terminem kryje się proste zjawisko: naczynia krwionośne w dłoniach, stopach, nosie i uszach gwałtownie się kurczą. Krew zostaje wycofana z peryferii i skierowana do klatki piersiowej oraz jamy brzusznej. To centralizacja krążenia, czyli mechanizm „twierdzy” – organizm poświęca palce, aby chronić najważniejsze narządy (serce, płuca i mózg). To właśnie dlatego na mrozie odczuwamy drętwienie kończyn, a czasem ich ból. Co ciekawe, proces ten ma skutek uboczny znany jako diureza z zimna. Skurcz naczyń obwodowych zwiększa ciśnienie krwi wewnątrz ciała. Nerki, próbując wyrównać to ciśnienie, zaczynają intensywniej filtrować płyny, co skutkuje nagłą potrzebą wizyty w toalecie tuż po tym, jak zmarzniemy. Dlaczego zimą marzysz o pączku i boczku? Wpływ mrozu na nasze łaknienie to nie kwestia braku silnej woli, lecz czysta termodynamika. Aby wytworzyć ciepło, musimy spalać paliwo. Robimy to ruszając się lub spalając tkankę tłuszczową – a są to procesy wymagające energii. Kiedy jest nam już bardzo zimno, nasze mięśnie zaczynają drżeć. Te mimowolne skurcze nie wykonują żadnej pracy – niemal cała zużyta przez nie energia zamieniana jest na ciepło. To proces skuteczny, ale niezwykle kosztowny energetycznie, który błyskawicznie wyczerpuje zapasy glikogenu, czyli zapasu cukrów w organizmie. Z kolei tzw. brunatny tłuszcz to fascynująca tkanka, charakterystyczna dla ssaków. Wśród ludzi długo uważano ją za obecną tylko u niemowląt. Dziś wiemy, że dorośli też ją mają (głównie w okolicach szyi i klatki piersiowej). W przeciwieństwie do białego tłuszczu, który magazynuje energię, brunatny tłuszcz jest „biologicznym piecem”. Zawiera mnóstwo mitochondriów i białko UCP1, które pozwala spalać kalorie bezpośrednio w celu wytworzenia ciepła. Gdy organizm przełącza się w tryb „ogrzewanie”, poziom cukru we krwi spada, a mózg wysyła jasny komunikat: potrzebujemy paliwa! Stąd nagłe zachcianki na potrawy tłuste i wysokowęglowodanowe. Sałatka na mrozie wydaje się ewolucyjnym błędem – organizm domaga się czegoś, co „podtrzyma ogień w piecu”. Czy płuca faktycznie marzną na mrozie? Często obawiamy się, że wdychanie mroźnego powietrza „przeziębi” nam płuca. Nic bardziej mylnego – nasz układ oddechowy to genialny wymiennik ciepła. Nawet jeśli wdychamy powietrze o temperaturze -20 st. C., zanim pokona ono drogę przez nosogardziel i tchawicę do pęcherzyków płucnych, zostaje ogrzane do temperatury ciała i nasycone wilgocią. Prawdziwym problemem nie jest temperatura, ale suchość mroźnego powietrza. Powoduje ona wysuszanie śluzówek, co upośledza transport rzęskowy, czyli nasz naturalny mechanizm oczyszczania dróg oddechowych z pyłów i wirusów. To właśnie dlatego zimą jesteśmy bardziej podatni na infekcje. Pułapka „rozgrzewaczy” Na koniec warto podkreślić najgroźniejszy sposób rozgrzewania się na mrozie: alkohol. Choć po łyku koniaku czujemy błogie ciepło, jest to biologiczny sabotaż. Alkohol wymusza rozszerzenie naczyń krwionośnych, które organizm tak starannie obkurczył. Ciepła krew z centrum ciała wraca do skóry, dając złudne poczucie komfortu, ale jednocześnie błyskawicznie oddając to ciepło do otoczenia. W rezultacie temperatura wewnętrzna ciała spada szybciej, co jest prostą drogą do hipotermii. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (ukończyła MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Inwersja, przechłodzenie i „czarny lód”. Gołoledź potrafi dać w kość, ale jest dużo ciekawsza, niż się wydaje
Zima ma wiele twarzy, lecz żadna nie jest tak zwodnicza jak gołoledź. Przychodzi najczęściej pod osłoną nocy, by o poranku sparaliżować drogi i łamać gałęzie drzew obciążone lodem. Za jej powstawanie odpowiada kilka niezwykle ciekawych procesów atmosferycznych.
Za cienką, przezroczystą warstwą lodu kryją się zaskakujące i sprzeczne z intuicją procesy fizyczne, które obalają nasze wyobrażenia o wodzie i zimnie. Gołoledź najczęściej nie jest „zwykłym” zamarzaniem wody. To raczej skomplikowany taniec termodynamiki, meteorologii i fizyki. Woda nie zawsze zamarza przy 0 st. Celsjusza Wbrew powszechnemu przekonaniu, woda nie przechodzi w stan stały natychmiast po osiągnięciu temperatury 0 st. Celsjusza. Do zainicjowania zamarzania potrzebuje tzw. zarodków krystalizacji – mikroskopijnych cząstek, które działają jak włącznik dla tworzącej się siatki krystalicznej. Tam, gdzie takich cząstek brakuje, woda może pozostać w stanie ciekłym w temperaturach znacznie niższych od zera. Zjawisko to nazywa się przechłodzeniem (ang. supercooling). W chmurach krople wody mogą istnieć w stanie płynnym nawet przy -40 st. Celsjusza. Wystarczy, że taka przechłodzona kropla deszczu uderzy w twardą powierzchnię, taką jak asfalt, gałąź czy karoseria samochodu, a proces zamarzania – i tworzenia się gołoledzi – rozpoczyna się natychmiast. Inwersja, czyli atmosferyczny przekładaniec Aby powstała gołoledź, najczęściej potrzebna jest specyficzna, warstwowa struktura atmosfery, z inwersją temperatury. W normalnych warunkach temperatura spada wraz z wysokością, ale podczas inwersji ten porządek zostaje odwrócony, tworząc układ zimno-ciepło-zimno, niczym pogodowa „kanapka”. Wysoko w chmurach, gdzie temperatura jest ujemna, tworzą się płatki śniegu. Śnieg opada w warstwę cieplejszego powietrza, gdzie topnieje i zamienia się w deszcz. Krople deszczu wlatują w przyziemną warstwę mroźnego powietrza, gdzie ulegają przechłodzeniu. Resztę już znamy. Ostrożnie na moście i w tunelu! Specyficzny rodzaj gołoledzi może się pojawić nawet przy bezchmurnym niebie. Powstaje w warunkach cykli zamarzania i odmarzania, gdy temperatura oscyluje wokół 0°C. Woda z topniejącego śniegu lub mgły zamarza nocą, gdy temperatura spada poniżej zera. Może pojawić się nawet wtedy, gdy temperatura powietrza jest dodatnia, ale sama powierzchnia ziemi (lub nawierzchnia) pozostaje zimniejsza. Najczęściej tworzy się na mostach i wiaduktach, które szybciej się wychładzają, bo nie ogrzewa ich ciepło gruntu, w tunelach i pod wiaduktami, na drogach zacienionych przez drzewa oraz w obniżeniach terenu, gdzie gromadzi się wilgoć. „Czarny lód” – dlaczego gołoledź jest tak przezroczysta? Głównym powodem przejrzystości gołoledzi jest brak uwięzionych pęcherzyków powietrza, które w innych rodzajach lodu (np. w szadzi), rozpraszają światło i nadają mu matowy wygląd. Proces ten rozpoczyna się w momencie uderzenia kropli o zimne podłoże. Wydzielona wtedy energia podnosi temperaturę kropli, sprawiając że w ułamku sekundy zamarza jedynie niewielka część jej masy. Większość wody pozostaje początkowo płynna, co pozwala jej swobodnie rozlać się po powierzchni i wypełnić wszelkie szczeliny przed stopniowym stwardnieniem. Efektem jest lita, jednorodna struktura o gęstości bliskiej maksimum dla wody zamarzniętej (ok. 900 kg/m3), co zapewnia idealną przezroczystość. Właśnie dzięki niej angielskie określenie gołoledzi to „black ice” (czarny lód) – czyli taki, przez który wszystko widać.
Zimy stulecia dawały Polakom w kość. Siarczyste mrozy, których nie da się zapomnieć
Zimy stulecia trwale wpisały się w polską pamięć narodową. Siarczyste mrozy i potężne śnieżyce wielokrotnie prowadziły do całkowitego paraliżu infrastruktury, a nawet do ogłoszenia stanu klęski żywiołowej. Przypominamy najmroźniejsze lata w historii naszego kraju.
Spis treści: Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku Określenie „zima stulecia” nie zawsze odnosi się do najostrzejszej zimy w danym stuleciu. Potocznie tym mianem określa się wszystkie przypadki wyjątkowo srogich miesięcy zimowych. A że w poprzednim stuleciu pogoda była bardziej kapryśna, „zim stulecia” było u nas całkiem sporo. Zdarzało się, że panujące wówczas warunki całkowicie paraliżowały kraj i wpływały na codzienne życie. Nie jest więc specjalnie zaskakujące, że w naszej świadomości termin ten wykracza poza suche statystyki meteorologiczne. Zimę 1978/1979 pamięta każdy, kto żył w tamtych czasach Gdy mowa o zimie stulecia w Polsce, najczęściej na myśli ma się przełom roku 1978 i 1979. W nocy z 29 na 30 grudnia nad Polskę napłynęły mroźne masy powietrza z północy, powodując nagły spadek temperatury z wartości dodatnich do kilkunastu stopni poniżej zera. Towarzyszyły temu intensywne opady śniegu. Paraliż kraju rozpoczął się już 31 grudnia. Miejscami temperatury osiągały wartość minus 20, minus 30 stopni Celsjusza lub nawet niższą. W Białymstoku przez 19 dni termometry wskazywały od minus 15 do minus 35 stopni. W ciągu kilku dni w całym kraju powstały ogromne zaspy. Rekordowa pokrywa białego puchu przekroczyła 0,7 m. Pod tym względem najgorsza sytuacja panowała w Suwałkach, gdzie 16 lutego zanotowano rekord opadów. Pokrywa śnieżna sięgnęła 84 cm. Niewiele lepiej było w Łodzi (78 cm, według pomiaru z 2 lutego), Warszawie (70 cm, według pomiaru z 31 stycznia), Chojnicach (60 cm, według pomiaru z 19 lutego) i Szczecinie (53 cm, według pomiaru z 19 lutego). Na skutki tak surowej pogody nie trzeba było długo czekać. Już 31 stycznia kraj zaczął ogarniać paraliż. W wielu miejscach pękały szyny, więc komunikacja kolejowa praktycznie stanęła, podobnie jak miejska. W rezultacie do niektórych elektrociepłowni nie mógł dotrzeć węgiel. W wielu mieszkaniach wyłączono prąd i ogrzewanie. Temperatura w pomieszczeniach spadała do nawet 7 stopni Celsjusza. W wielu regionach władze ogłosiły stan klęski żywiołowej. Wojsko z ciężkim sprzętem, z pomocą cywili, ruszyło do odśnieżania dróg i torów. Zima stulecia miała też tragiczne skutki. 15 lutego 1979 roku warunki pogodowe prawdopodobnie przyczyniły się do wybuchu gazu w Rotundzie PKO w Warszawie. Zginęło wówczas 49 osób. Przełom 1928 i 1929 roku w pełni zasłużył na miano zimy stulecia Określenie „zima stulecia” zazwyczaj odnosi się do przełomu 1978 i 1979 roku, ale to nie wtedy zanotowano rekordy temperatur. Jako najzimniejsza w Polsce w annałach meteorologii zapisała się zima przełomu 1928 i 1929 roku. Najgorzej było w lutym, powszechnie uznanym za najzimniejszy miesiąc w historii pomiarów w Polsce. Średnie wartości w tym miesiącu oscylowały w przedziale od minus 13 do minus 16 stopni Celsjusza. Dziś nawet nie możemy wyobrazić sobie mrozów, jakie wówczas panowały. Oficjalny rekord zanotowano 10 lutego w Żywcu: minus 40,6 stopnia Celsjusza. W wielu innych miastach sytuacja była niemal tak samo zła. W Olkuszu najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 40,4 stopnia Celsjusza, w Siankach na Podkarpaciu: minus 40,1 stopnia Celsjusza. Pojawiły się też liczne nieoficjalne rekordy temperatur: minus 48 st. Celsjusza w Kąclowej koło Grybowa, minus 45 st. Celsjusza w Rabce, minus 44 st. Celsjusza w Kolbuszowej, minus 42 st. Celsjusza w Czarnym Dunajcu, Dubicach i Czechowicach-Dziedzicach. Rekordowa zima była nie tylko ekstremalnie mroźna, ale i śnieżna. Na obszarach podgórskich zaczęło padać już w połowie października. Pozostałą część Polski zasypało na przełomie listopada i grudnia. Stała pokrywa śnieżna utrzymywała się aż do połowy kwietnia. Od stycznia do marca jej grubość oscylowała w przedziale od 20 do 60 cm. Rekord padł 9 kwietnia w rejonie Morskiego Oka – 267 cm. Najmroźniejsza zima wojny, czyli przełom 1939 i 1940 roku W 1939 roku Polska musiała zmierzyć się nie tylko z nieprzyjacielem, ale i ze srogą zimą. Nadeszła w połowie grudnia, ale naprawdę silne mrozy przyniósł dopiero styczeń 1940 roku. Najniższą temperaturę, minus 41 st. Celsjusza, zanotowano w Siedlcach (11 stycznia). Należy jednak wspomnieć, że wiarygodność tego pomiaru bywa kwestionowana. W Warszawie średnia temperatura wyniosła w lutym minus 11,9 st. Celsjusza, więc była znacząco niższa w analogicznym miesiącu w 1979 roku (minus 6,1 st. Celsjusza). Miasto nawiedziły śnieżyce. Zaspy blokowały ruch komunikacji miejskiej. Brakowało węgla, co dodatkowo utrudniało i tak już dramatyczną rzeczywistość. Warunki były wówczas ekstremalne, a mimo to przełom 1939 i 1940 roku nie jest tak powszechnie pamiętany jako zima stulecia. Wynika to z faktu, że podczas wojny priorytetem było przetrwanie. Skala katastrofy pogodowej mogła być mniej nagłaśniana, a przez to słabiej zapisała się w świadomości publicznej. Zima 1962/1963 sparaliżowała Polskę Ekstremalny okres dotknął Polskę także w 1963 roku. Najsurowszymi miesiącami były styczeń i luty. W Jabłonce najniższa zanotowana temperatura wyniosła minus 38 st. Celsjusza. W Rzeszowie temperatura spadła do 35,8 st. Celsjusza poniżej zera, a w Nowym Targu – do minus 35 st. Celsjusza. Opady śniegu były wyjątkowo obfite. W styczniu i lutym przez kraj przeszła fala śnieżyc, doprowadzając w wielu miejscach do całkowitego paraliżu transportu drogowego i kolejowego (zwłaszcza na południu kraju). By ograniczyć zużycie energii i ciepła, w Polsce zamknięto większość placówek kulturalnych – kin, teatrów i muzeów. Na tym nie poprzestano. Zamknięto także wiele szkół. Z powodu braku prądu i paliw, w zakładach przemysłowych ograniczono lub całkowicie wstrzymano produkcję. Zresztą przyczynił się do tego także niedobór pracowników. Ludzie po prostu nie mogli dotrzeć do pracy. Półki w sklepach świeciły pustkami. Było źle, nawet jak na trudne realia Polski Ludowej. Polacy tłumnie oblegali składy opału. Zimy stulecia nawiedzały Polskę nie tylko w XX wieku XX stulecie obfitowało w surowe zimy. Należy jednak wspomnieć, że wcześniej klimat wcale nie był łagodniejszy, choć dane z wcześniejszych lat są raczej fragmentaryczne. 11 grudnia 1788 roku w Warszawie zanotowano minus 31,2 st. Celsjusza. Jeszcze zimniej było 8 lutego 1799 roku, kiedy termometry w stolicy wskazały minus 33,1 st. Celsjusza. Także w XIX wieku temperatura niejednokrotnie spadała do ekstremalnych wartości. Wśród rekordów z tamtego okresu warto wskazać na 30 grudnia 1875 roku, kiedy w Dobrzechowie na Podkarpaciu zanotowano minus 40 st. Celsjusza. 2 stycznia 1888 roku przyniósł w Maniowach mróz sięgający minus 39,2 st. Celsjusza. W Szczawnicy zanotowano wówczas minus 38,5 st. Celsjusza. Wielu rekordów temperatur zapewne nie zanotowano lub dane bezpowrotnie przepadły. O tym, jak ekstremalny był XIX wiek, niech świadczy fakt, że 15 stycznia 1885 roku, w Wierchojańsku w Rosji, mróz osiągnął wartość minus 68 stopni Celsjusza. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Śnieg działa nie tylko jak magazyn wody – także jako „kołderka” dla roślin. Bardzo go potrzebujemy
Przez ostatnie tygodnie z wielu stron da się usłyszeć narzekania: a to na odśnieżanie samochodów, a to na pokryte puchem drogi czy na zaspy, przez które trzeba przedzierać się w drodze na przystanek. Nie wszyscy jednak wiedzą, że to bezśnieżne zimy są poważnym zagrożeniem dla roślin, a obecność śniegu powinna nas cieszyć.
Prof. Zuzanna Sawinska z Wydziału Rolnictwa, Ogrodnictwa i Biotechnologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu przypomina, że obecność śniegu to nie tylko element zimowego krajobrazu, ale przede wszystkim niezbędny czynnik wpływający na funkcjonowanie środowiska i rolnictwa. Pokrywa śnieżna pełni wiele ważnych funkcji. Dlaczego brak śniegu zimą jest tak niebezpieczny dla roślin? To jak spanie bez pościeli Badaczka ostrzega, że brak śniegu zimą znacząco zwiększa ryzyko wymarznięcia roślin. Pokrywa śnieżna jest jednym z najskuteczniejszych naturalnych izolatorów, które chronią przed niską temperaturą. Nawet 5-centymetrowa warstwa śniegu jest w stanie uchronić rośliny przed temperaturą sięgającą minus 15 stopni Celsjusza. A w 2026 roku boleśnie przekonujemy się, że taka też się zdarza. Gruba warstwa śniegu ogranicza wahania temperatury przy powierzchni ziemi, chroniąc rośliny przed szokiem termicznym i uszkodzeniami powodowanymi przez mróz. Rośliny uprawne, takie jak zboża ozime czy rzepak, są szczególnie wrażliwe na silne mrozy, jeśli nie chroni ich śnieg. W latach, w których zimą jest bardzo chłodno, ale brakuje śniegu, w uprawach występują bolesne dla rolników straty. Co zmieniło się w polskich zimach od lat 80.? Sawinska przedstawiła dane, z których wynika, że w latach 80. XX wieku średnia grubość pokrywy śnieżnej w Polsce wynosiła 15–25 cm, a śnieg utrzymywał się od połowy listopada do końca stycznia lub nawet początku lutego. W latach 90. nastąpił wyraźny spadek – pokrywa śnieżna miała już tylko 7–10 cm grubości, a jej obecność ograniczała się głównie do stycznia. Od końca lat 90. obserwuje się coraz więcej zim bez śniegu, w czasu których średnia dobowa temperatura często nie spada nawet poniżej zera. Oznacza to nie tylko brak ochrony przed mrozem, ale także zaburzenie naturalnego cyklu wegetacyjnego roślin. Jak to wygląda teraz? Prof. Sawinska wskazuje, ze obecnie trudno obliczyć średnią grubość pokrywy śnieżnej w naszym kraju. W trakcie zim mamy tak naprawdę pojedyncze tygodnie z opadami śniegu, a dodatkowo są one zróżnicowane w poszczególnych regionach Polski. Śnieg dostarcza także wodę do gleby Śnieg to nie tylko kołderka, ale także ważny zasób wodny. Woda pochodząca z topniejącego śniegu zasila glebę, ale tylko pod warunkiem, że topnienie zachodzi stopniowo. Gdy śnieg topnieje szybko lub spada na zamarzniętą glebę, większość wody spływa po powierzchni do rzek – powodując np. powodzie – zamiast wsiąkać w ziemię. Czy rośliny poradzą sobie bez śniegu? – Rośliny się dostosowują – mówi PAP prof. Sawinska. – Poradzą sobie bez śniegu, choć zagrożeniem są dla nich bardzo duże mrozy w czasie bezśnieżnej zimy. Gdy mamy temperatury sięgające w grudniu 10 stopni powyżej zera, to i tak nie możemy mówić o wegetacji roślin, a jednocześnie nie hartują się one do niskich temperatur. Jeżeli po tak ciepłych dniach temperatura spadnie do minus 10 czy minus 15 stopni, tak jak np. w 2012 i 2017 r., wymarznie bardzo dużo ozimin. Śnieg to naturalna, równomierna warstwa izolacyjna, której nie da się w pełni zastąpić innymi środkami. Chociaż można wykorzystywać agrowłókninę czy poplony, to jednak widok przykrywającego naturę białego puchu powinien nas szczególnie cieszyć. Pomyślmy o tym, gdy następnym razem będziemy przedzierać się przez zaspy i psioczyć pod nosem. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak to robią, że nie marzną? Ptasie sposoby na mróz
Czy ptaki zamarzają zimą? Absolutnie nie! Mają niezwykłe triki na mróz – od zbiorowego ciepła i bezbolesnych stóp w lodzie po funkcjonowanie w −40°C. Oto ich sekrety przetrwania.
Spis treści Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach Zima to trudny czas dla ptaków – niskie temperatury i brak jedzenia grożą ich życiu. Dla małych ptaków noc bez schronienia może oznaczać śmierć. Mimo tego potrafią doskonale sobie radzić. Dzięki wyjątkowej budowie piór oraz specjalnym mechanizmom termoregulacji mogą przeżyć zarówno upały powyżej 40°C, jak i mrozy sięgające −40°C. Potrafią znaleźć schronienie w różnych miejscach, tulą się do siebie i stroszą pióra, żeby zatrzymać ciepło. Oto ptasie tajemnice na zimowe przetrwanie. Czy ptaki odczuwają zimno? – mechanizmy przetrwania Ptaki są zwierzętami stałocieplnymi, co oznacza, że utrzymują stałą temperaturę ciała niezależnie od warunków otoczenia. U większości gatunków wynosi ona ok. 41°C, choć u niektórych może sięgać nawet 44°C. Skóra ptaków pokryta jest piórami, które pełnią wiele istotnych funkcji – jedną z najważniejszych jest termoizolacja, chroniąca organizm przed utratą ciepła. Dzięki złożonym mechanizmom adaptacyjnym – fizjologicznym, morfologicznym i behawioralnym, ptaki zasiedliły niemal wszystkie środowiska na Ziemi. Na przykład gatunki pustynne są zdolne żyć i rozmnażać się w miejscach, gdzie temperatura otoczenia może przewyższać ich własną temperaturę ciała. Z kolei ptaki stref umiarkowanych muszą stawiać czoła bardzo niskim temperaturą zimą, które mogą być nawet o 80°C niższe od ich temperatury ciała. Pióra – indykator zdrowia i wyjątkowy substrat izolacyjny Pióra są jedną z charakterystycznych cech ptaków. Umożliwiają im nie tylko latanie, lecz także zapewniają izolację termiczną, dzięki której chronią organizm przed wychłodzeniem oraz przegrzaniem. Są zbudowane z keratyny – tej samej substancji, co ludzkie włosy i paznokcie. W rzeczywistości pióra wyewoluowały najpierw jako ochrona przed utratą ciepła, zanim zaczęły pełnić funkcję lotu. Przyglądając się ptakom uważnie, można zauważyć, jak nastroszają swoje niezwykle gęste pióra, zatrzymując warstwę powietrza – to to jest jak noszenie na sobie puchowej kurtki. Puch z gniazd edredonów od dawna jest wykorzystywany do produkcji kurtek i pościeli ze względu na swoje wyjątkowe właściwości izolacyjne. Brak gruczołów potowych u ptaków sprawia, że się nie pocą. Podczas upałów pozbywają się nadmiaru ciepła poprzez otwieranie dziobów (tzw. ziajanie). Posiadają także gruczoł kuprowy u nasady ogona, który wytwarza oleistą wydzielinę. Ptak musi rozprowadzić ją po całym ciele, by zapewnić piórom wodoodporność, co chroni przed nadmierną utratą ciepła w kontakcie z wodą. Kaczki i inne ptaki wodne poświęcają dużo czasu, wysiłku i energii, by utrzymać wodoodporność piór. Za każdym razem, gdy pada deszcz, muszą zużyć więcej energii i czasu, aby pozostać ciepłymi, suchymi i zdrowymi. U pingwinów pióra są bardzo gęsto upakowane, co minimalizuje tarcie i zawirowania w wodzie, ułatwiając im pływanie, a także zatrzymuje warstwę powietrza blisko skóry. Działa to jak izolator, utrzymując ptaki w cieple nawet w bardzo niskich temperaturach. Dlaczego ptaką nie marzną stopy jak u ludzi? Ptakom stojącym na lodzie lub w lodowatej wodzie, nie marzną stopy dzięki unikalnym przystosowaniom. Najważniejszym z nich jest system przeciwprądowej wymiany ciepła, który polega na bliskim ułożeniu tętnic i żył nóg. Ciepła krew tętnicza płynąca do stóp ogrzewa zimną krew żylną powracającą do ciała. Dzięki temu do stóp dociera już schłodzona krew, a krew wracająca do organizmu jest wstępnie ogrzana. Stopy ptaków wytrzymują niskie temperatury bez uszkodzeń, ponieważ składają się głównie ze ścięgien i kości, a nie z mięśni czy tkanek nerwowych. U ludzi system wymiany przeciwprądowej nie chroni stóp przed odmrożeniami. Ponadto, szybkie krążenie krwi u ptaków zapobiega zamarzaniu krwi w stopach. Badania wykazały, że ptaki takie jak edredony (Somateria mollissima) oraz śnieguły (Plectrophenax nivalis) mają w stopach niewiele receptorów bólu. Mimo że ich stopy są zimne, nie odczuwają silnego dyskomfortu, co umożliwia im przetrwanie w niskich temperaturach. Kończyny pingwinów cesarskich (Aptenodytes forsteri) mają stały kontakt z lodem i śniegiem o temperaturach sięgających do −40°C. Brak odmrożeń jest efektem skutecznego mechanizmu termoregulacji − przeciwprądowego wymiennika ciepła. Jak ptaki walczą z zimnem – ciepło w liczbach W 1969 roku w Norfolk (Wyspy Brytyjskie) podczas zimy w jednej z budek lęgowych dla ptaków odnotowano rekordową grupę strzyżyków (Troglodytes troglodytes) – aż 61 osobników nocujących razem. Kiedy nadchodzą mroźne noce, ptaki te rezygnują z naturalnej agresywności i łączą się w grupy, by wspólnie dzielić ciepło. W ograniczonej przestrzeni budki lęgowej ptaki przyjmują charakterystyczną pozycję – siadają na sobie wzajemnie, głowami skierowane do środka, a ogonami ku wejściu budki. W Polsce natomiast mysikróliki (Regulus regulus), najmniejsze ptaki Europy ważące zaledwie ok. 5 gramów, tulą się do siebie w gąszczu igliwia w mroźne noce. Jak podaje w książce „Zimowy świat” Bernd Heinrich, profesor biologii z Uniwersytetu Vermont (USA), mysikróliki wewnątrz grupy wtulają głowy w ramiona, tak że ich dzioby sterczą do góry, podczas gdy ptaki na brzegu chowają głowy pod skrzydła. Mysikróliki rozpoznają członków rodziny po głosie i chętniej tulą się do bliskich niż do obcych. Ta strategia generuje ciepło przez bezpośredni kontakt. Badania pokazują, że nawet dwa tulące się ptaki oszczędzają dużo energii i mają większą szansę przetrwać zimową noc. Mysikróliki zbierają się w jednym miejscu dzięki kontaktom głosowym. Utrata jednego lub kilku członków grupy może jednak narażać pozostałe ptaki na zamarznięcie w chłodne noce, zwłaszcza po słabym dniu żerowania. Źródła: zpe.gov.pl, allaboutbirds.org, britannica.com Nasz autor Aleksander Kusznir Pasjonat ptaków, fotograf i edukator przyrodniczy. Dziennikarz współpracujący z National-Geographic.pl. Najczęściej z pasją opisuje naturę – zarówno naszą polską, jak i z odległych zakątków świata. Inspirują go podróże, nowe doświadczenia i pyszna kawa.
Rekordy niskiej temperatury biją na głowę nasze polskie zimy. Oto najzimniejsze miejsca świata
Minusowe temperatury w Polsce to nic w porównaniu z rekordami mrozu notowanymi na świecie. Naukowcy od dekad badają zarówno naturalne bieguny zimna, jak i temperatury osiągane w kosmicznej próżni i laboratoriach. Gdzie jest najzimniej?
W tym artykule: Najzimniejsze miejsca na świecie Najniższa temperatura na Ziemi Czym jest temperatura? Najzimniejsze miejsce w kosmosie Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Czy istnieje górna granica temperatury? Gdy zimą temperatury spadają poniżej zera stopni Celsjusza, zaczynamy mówić o mrozach. Jednak zmiany klimatyczne sprawiają, że zimy stają się coraz łagodniejsze. Rekordowe mrozy, przynajmniej w Polsce, należą więc raczej do historii. Najzimniejsze miejsca na świecie Gdzie odnotowano najniższą temperaturę w naszym kraju? Mówi się, że polski biegun zimna to Suwałki. W tym mieście faktycznie odnotowuje się niskie temperatury. Czasami mianem polskiego bieguna zimna określa się całą Suwalszczyznę lub wręcz Podlasie. Obecnie jednak najniższe średnie temperatury w zimie oraz roczne notowane są na powstałej w roku 1995 stacji meteorologicznej Nadleśnictwa Świeradów na Hali Izerskiej. W każdym miesiącu notuje się tam temperatury ujemne, a śnieg zalega do maja. Jednak historycznie najzimniejsze miejsce w Polsce to Siedlce. 11 stycznia 1940 r. padł tu oficjalny polski rekord mrozu, wynoszący minus 41 st. C. Nieoficjalny miał zostać pobity w Rabce, 10 lutego 1929 r. Wyniósł aż minus 46 st. C. Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? Okazuje się, że temperatura na Księżycu osiąga jeszcze większe wahania dobowe, niż wcześniej sądzono. W ciągu księżycowego dnia, panuje tam ekstremalny upał, a w nocy – niewiarygodny... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/temperatura-na-ksiezycu-czy-jest-zabojcza-dla-czlowieka-dlaczego-astronauci-musza-miec-kombinezony-fot-heritage-space-heritage-images-getty-images-c17ed25.jpeg" width="938" height="472" alt="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" title="Temperatura na Księżycu: czy jest zabójcza dla człowieka? Dlaczego astronauci muszą mieć kombinezony? (fot. Heritage Space/Heritage Images/Getty Images)" /> Formalnie biegun zimna to punkt, w którym odnotowano najniższą na danej półkuli minimalną temperaturę powietrza. W przypadku półkuli północnej jest to wioska Tomtor na Syberii. Najniższą temperaturę wynoszącą minus 72,2 st. C zarejestrowano tu 14 stycznia 2004 r. Jednak najzimniejsze miejsce na świecie znajduje się na półkuli południowej. To stacja Wostok na Antarktydzie. 20 lipca 1983 r. odnotowano tu minus 89,6 st. C. To mniej niż temperatura, przy której dwutlenek węgla zamienia się w suchy lód! 10 sierpnia 2010 zaobserwowano na Antarktydzie temperaturę minus 93,2 st. C. Jednak ten pomiar nie jest oficjalnie uznawany, ponieważ wykonały go satelity. Najniższa temperatura na Ziemi Rekord zimna na naszej planecie padł wysoko w atmosferze. 29 grudnia 2018 roku jedna z chmur rozciągnęła się na prawie 21 kilometrów, a jej wierzchołek sięgnął dolnej stratosfery. Czujnik VIIRS na satelicie NOAA-20 zarejestrował wówczas, że jego temperatura spadła do minus 111 stopni Celsjusza. Nawet w huraganach, tajfunach czy cyklonach tropikalnych temperatura zwykle jest jakieś 30 stopni wyższa. Mamy tym samym do czynienia z najniższą temperaturą, jaką do tej pory zarejestrowano na naszej planecie. Taka temperatura to anomalia. Podobne rekordy mogą jednak pojawiać się znacznie częściej z powodu zmian klimatu. Na częstotliwość występowania ekstremalnie wysokich ma bowiem wpływ temperatura wód oceanicznych. A ta się zwiększa. Dlatego wierzchołki chmur o temperaturze niższej niż minus 100 stopni Celsjusza mogą przestać być wyjątkami w obserwowanych zjawiskach meteorologicznych. Czym jest temperatura? Co to w ogóle jest temperatura? Wielu z nas miałoby problem z odpowiedzią na to pytanie, które często słyszą studenci chemii na pierwszym roku. Na co dzień często o niej mówimy, posługujemy się pojęciami ciepła i zimna. Jednak gdy dochodzimy do szczegółów, zaczynamy się gubić. Temperatura to miara ruchu elementów składowych materii. W naszym codziennym życiu chodzi o atomy). Im więcej energii im dostarczymy, tym silniej drgają, podskakują i oddalają się od siebie. Taka definicja pokazuje, że musi istnieć dolna granica temperatury. Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? W całym okresie istnienia naszej planety jej klimat zmieniał się wiele razy w naturalny sposób. Niekiedy duże powierzchnie Ziemi pokrywały lodowce. 400 tys. lat temu na części Grenlandii ro... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kiedy-ostatni-raz-mialo-miejsce-globalne-ochlodzenie-czy-moze-nadejsc-w-przyszlosci-fot-owen-humphreys-pa-images-via-getty-images-63267d3.jpeg" width="938" height="584" alt="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" title="Kiedy ostatni raz miało miejsce globalne ochłodzenie? Czy może nadejść w przyszłości? (fot. Owen Humphreys/PA Images via Getty Images)" /> To minus 273,15 stopni Celsjusza. Niżej zejść się nie da, bo w tej temperaturze atomy przestają się poruszać. A nie mogą przecież być bardziej nieruchome niż nieruchome. To zero absolutne. Najzimniejsze miejsce w kosmosie Oczywiście jeszcze zimniej niż na Ziemi jest w kosmosie. Bardzo zimne są kratery na biegunie południowym Księżyca. Ich brzegi są tak wysokie, że w środku panuje wieczny mrok. Temperatura utrzymuje się tam na poziomie minus 240 st. C. To rekordowy mróz w Układzie Słonecznym. Na dziennej stronie Plutona jest „tylko” minus 230 st. C. Temperatury na stronie nocnej zmierzyć jeszcze nie potrafimy. Jak zimna jest przestrzeń kosmiczna? Wypełnia ją tzw. promieniowanie reliktowe. To „echo” Wielkiego Wybuchu, czyli fale elektromagnetyczne wypełniające cały kosmos. Ich średnia temperatura to minus 270,3 st. C. Jednak istnieje miejsce zimniejsze niż kosmiczna próżnia. To Mgławica Bumerang, znajdująca się w gwiazdozbiorze Centaura. Jej gwałtowna ekspansja sprawiła, że tworzący ją gaz ochłodził się bardziej, niż otaczająca go przestrzeń kosmiczna. Osiągnął temperaturę do minus 272,15 st. C, czyli zaledwie jeden stopień powyżej zera absolutnego. Najniższa temperatura uzyskana w laboratorium Zero absolutne to ostateczne zamrożenie wszelkiego ruchu. I choć jest to granica nie do przekroczenia, badacze od dawna próbują się do niej coraz bardziej zbliżyć. Osiąganie temperatur bliskich zera absolutnego wymaga stosowania najnowszych technologii. Aby maksymalnie spowolnić atomy, uczeni „strzelają” do nich impulsami laserowymi, pakują je do pułapek utworzonych z silnych pól magnetycznych i grawitacyjnych. Efekty? W temperaturze pokojowej atomy śmigają z prędkością porównywalną z samolotem odrzutowym. W laboratoriach niskich temperatur zwalniają tak, że w ciągu minuty pokonują zaledwie 5 cm. Od 1999 r. rekord zamrażania należał do Finów z Uniwersytetu Aalto. Zbliżyli się do zera absolutnego na 100 pikokelwinów – mniej niż jedną miliardową stopnia. W 2021 r. rekord ten pobili Niemcy z Uniwersytetu w Bremen. Osiągnęli temperaturę wyższą od zera absolutnego o zaledwie 38 bilionowych części stopnia. To na pewno nie będzie ostatnie słowo badaczy. Najnowsze propozycje to przeniesienie badań w przestrzeń kosmiczną, gdzie możliwe będzie osiągnięcie jeszcze niższej temperatury. Czy istnieje górna granica temperatury? Górna granica temperatury teoretycznie może być nieskończona. W miarę przyśpieszania atomy mogą rozpadać się na elementy składowe – najpierw protony i neutrony, potem kwarki. Aż w końcu osiągną stan, który istniał w chwili Wielkiego Wybuchu, kiedy współczesna fizyka zderza się z nieskończonościami. Kiedy jest za gorąco dla człowieka? Niebezpieczna temperatura jest niższa niż sądzisz Odporność ludzkiego organizmu na upał jest o wiele niższa, niż sądziliśmy. Zazwyczaj bowiem, mierząc skwar, uwzględniamy jedynie temperaturę powietrza, a zapominamy o wilgotności. Tymcza... Jednak uczeni sądzą, że może istnieć temperatura maksymalna. Tyle, że nadal nie są pewni, jaka. Być może sięga nawet miliarda jottakelwinów. To bilion miliardów miliardów miliardów stopni. Źródła: archiwum NG, LiveScience.
Padł rekord zimna w Polsce. Tak mroźno nie było od blisko 100 lat
Mamy nowy, ale wciąż nieoficjalny, rekord zima w Polsce. I choć odnotowana temperatura robi wrażenie, to biorąc pod uwagę miejsce pomiaru, trudno mówić o niespodziance.
W tym artykule: Nowy rekord zimna w Polsce Polski biegun zimna Kiedy była najniższa temperatura w Polsce? Ostatnie dni upływają pod znakiem siarczystych mrozów. Termometry w wielu częściach kraju wskazują wartości znacznie poniżej zera, a meteorolodzy ostrzegają, że to dopiero początek zimowych ekstremów. Ostrzeżeniem niech będzie historycznie niska temperatura zarejestrowana w Tatrach Zachodnich. Na samą myśl aż robi się zimno. Nowy rekord zimna w Polsce Minus 41,13°C – tyle wynosi nowy, nieoficjalny rekord zimna w Polsce. Taką wartość pokazały termometry w Litworowym Kotle w Tatrach. Eksperci są jednak zgodni, że to nie koniec. Jak twierdzą, temperatura w tym miejscu może spaść nawet do minus 50°C. Najniższą temperaturę zanotowaną kiedykolwiek na ziemiach polskich potwierdzili badacze z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, którzy od kilku lat prowadzą pomiary temperatury w tatrzańskim mrozowisku. Rekordowy wynik to efekt specyficznych warunków atmosferycznych sprzyjających gromadzeniu się mroźnego powietrza. Ważną rolę odgrywa także unikatowe położenie stacji pomiarowej. Na jej terenie umieszczono dwa urządzenia, których zadaniem jest eliminacja ryzyka błędów oraz awarii. – Jest to automatyczna stacja meteorologiczna, która wykonuje pomiary zgodnie ze standardami Światowej Organizacji Meteorologicznej. Oznacza to, że temperatury mierzone są w osłonie radiacyjnej na wysokości ok. 2 m nad poziomem terenu – podkreśla dr Bartosz Czernecki. I dodaje: – W rejonie w Czerwonych Wierchów ściany szczytów są wysokie, mają ok. 200–250 m. To sprawia, że chłodne powietrze może tam spływać grawitacyjnie z wyższych warstw atmosfery i osiadać na dnie kotła. Trudno jednak przypuszczać, by wynik ten został uznany za oficjalny, ponieważ Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej nie potwierdza pomiarów ze stacji w Litworowym Kotle. – To jest eksperyment Uniwersytetu w Poznaniu i my nie mamy dostępu do tej stacji, to nie jest stacja IMGW. Nie mamy stamtąd pomiarów. Wierzę, że tam taka temperatura wystąpiła, to jest wyjątkowe miejsce w Polsce, natomiast nie mam możliwości komentowania tego, ponieważ to nie są nasze zweryfikowane dane – zaznaczyła synoptyk IMGW Ewa Łapińska w rozmowie z PAP. Polski biegun zimna Litworowy Kocioł, czyli cyrk lodowcowy (zagłębienie otoczone przez stoki i rygiel skalny) w najwyższej części Doliny Litworowej, nieprzypadkowo uchodzi za „polski biegun zimna”. Ekstremalne warunki termiczne panują tam nie tylko zimą, ale również latem. W lipcu 2022 r. badacze z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zanotowali w tym rejonie minus 5,7°C. Był to najniższy lipcowy wynik w historii polskich pomiarów, który pobił dotychczasowy rekord z 1996 roku – minus 5,5°C zmierzony na Hali Izerskiej. Kiedy była najniższa temperatura w Polsce? Przypomnijmy, że dotychczasowy oficjalny rekord zimna w Polsce pochodzi z 1929 roku i został zanotowany w Żywcu. Temperatura wyniosła wówczas minus 40,6°C. Często przywoływany w mediach rekord z Siedlec, wynoszący minus 41°C, jest błędnym zapisem i nie figuruje w oficjalnych statystykach. Dla porównania, najzimniejsze miejsce na Ziemi to stacja Wostok na Antarktydzie, gdzie w 1983 r. temperatura spadła do -89,2°C. Źródła: facebook.com/meteoprognoza; litworowy.pogoda.cc; naukawpolsce.pl; National Geographic Polska
Czech przepłynął pod lodem niemal długość boiska do piłki nożnej i ustanowił rekord świata
David Vencl ustanowił nowy rekord świata przepływając pod lodem w zwykłym stroju kąpielowym długość 80,9 metra.
Vencl przepłynął rekordowy dystans w minutę i 35 sekund w wodzie jeziora Lahošť o temperaturze 3 stopni i pod taflą lodu grubości 30 cm. To warunek konieczny do uznania rekordu przez kapitułę Księgi Guinnessa. Nad jego bezpieczeństwem czuwało kilku nurków. View oEmbed on the source website - Wczoraj była niezła zabawa. 80,9 metra na jednym wdechu pod lodem i przyznaję, podobało mi się. Nie tylko euforia jaka nastała po wynurzeniu się, ale i spokój panujący pod lodem. Nieźle się płynęło i byłem nawet zaskoczony szybkim tempem. To było świetne doświadczenie – Czech napisał na Instagramie. Duży zbiornik, w którym nurkował powstał po zatopieniu kopalni kamienia, w pobliżu Oldřichova k. Teplic, u podnóża Krušných hor (woj. usteckie). 38-letni Vencl, urodzony w Teplicach, pierwotnie planował bić rekord 76,2 metra należący do Duńczyka Stiga Avall Severinsena (z października 2017 roku) w jeziorze lodowcowym Weissensee, ale ograniczenia pandemiczne zmusiły go do zmiany planów. Na początku stycznia Jekaterina Nekrasowa przepłynęła pod taflą lodu na jeziorze Bajkał 85 metrów w temperaturze 0,02 stopnia. Temperatura powietrza wynosiła wówczas minus 22 stopnie. 40-letnia pływaczka z Moskwy nie miała na sobie ani pianki ani płetw, tylko zwykły jednoczęściowy kostium. Poprzedni taki rekord ustanowiony w Norwegii w 2019 roku przez urodzoną w RPA Amber Fillary wynosił 70 metrów.
Odmrożone dłonie i stopy. GOPR podsumował weekend na górskich szlakach
Zimowe wyjście w góry wymaga odpowiedniego przygotowania i szybkiej reakcji na niepojące sygnały naszego organizmu. Nie wszyscy turyści pamiętają jednak o podstawowych zasadach bezpieczeństwa, co może doprowadzić do tragedii.
W tym artykule: Skrajna nieodpowiedzialność Odmrożone dłonie na szlaku Otworzenie hoteli i zimowa aura za oknem doprowadziły do częściowego ożywienia górskiej turystyki. W miniony weekend Polacy tłumnie ruszyli nie tylko na stoki narciarskie, ale również na szlaki turystyczne. Miłośników pieszych wycieczek nie zniechęciły nawet kilkunastostopniowe mrozy. Nie wszyscy, którzy wybrali się w te dni na bieszczadzkie połoniny, wrócili do miasta w dobrych humorach. Mimo to i tak mieli wiele szczęścia. W weekend ratownicy z Grupy Bieszczadzkiej GOPR musieli interweniować dwukrotnie – w piątek i w sobotę. Na ich oficjalnym profilu na Facebooku opublikowane zostały niepokojące posty. Zdjęcia przedstawiają odmrożone dłonie oraz stopy nieodpowiedzialnych turystów. Skrajna nieodpowiedzialność Do tragedii mogło dojść podczas wycieczki na Tarnicę. Mężczyzna odłączył się od dwójki znajomych – początkowo miał wracać do Ustrzyk Górnych, jednak zmienił zdanie i finalnie zgubił się na szlaku. Odnalazła go dwójka skiturowców. Kiedy na miejsce dotarli ratownicy górscy u mężczyzny stwierdzono hipotermię. Nie był w stanie ruszać palcami, a o dalszym samodzielnym marszu tym bardziej nie było mowy. Po odpowiednim zabezpieczeniu nieodpowiedzialny turysta został przetransportowany do Ustrzyk Górskich. Określenie "nieodpowiedzialny" nie jest w tym wypadku żadną złośliwością. We wpisie na Facebooku ratownicy górscy wytłumaczyli, że mężczyzna ewidentnie nie był przygotowany do wyjścia w góry. Miał na sobie obuwie robotnicze i dresy, a w jego plecaku zabrakło ciepłych ubrań na zmianę. Jak się okazało, był też pod wpływem alkoholu. Odmrożone dłonie na szlaku Dzień wcześniej bieszczadzki GOPR zamieścił na Facebooku zdjęcie odmrożonych dłoni innego turysty. Zdjęcie wywołało skrajne emocje wśród internautów, dlatego też sam zainteresowany postanowił zamieścić komentarz. – Według mnie byliśmy dobrze przygotowani, miałem drugie ciepłe rękawice, miałem dodatkową odzież, herbatę w termosie z zapasem do samego końca. Wszyscy mieliśmy detektory. Do odmrożenia doszło z powodu zlekceważenia pierwszych objawów. I to mój błąd. (…) Czułem lekkie odrętwienie, ale nie zimno. I to był moment na wyjecie ciepłych rękawic. Potem było juz za późno – tłumaczy mężczyzna. Ta historia dowodzi, że nieszczęśliwe wypadki mogą przytrafić się każdemu. Samo przygotowanie się do wyjścia w góry to nie wszystko. Oczywiście ważne, żebyśmy mieli ze sobą ciepłą, a najlepiej termiczną odzież, ale jeszcze ważniejsze, żebyśmy w odpowiednim momencie zrobili z niej użytek.
Jak wygląda życie w krainie mrozu? [GALERIA]
Fotograf National Geographic wybrał się do Jakucka by udokumentować codzienne życie w miejscu, w którym króluje mróz.
Narzekasz na polską zimę? Zobacz jak wygląda codzienne życie na Syberii. Najniższa odnotowana temperatura w Jakucku wyniosła -64,4 °C (luty 1891r.). Zimą średnio w ciągu dnia termometry wskazują -38,6 °C. Jak żyć w takich warunkach? Mieszkańcy całkowicie dostosowali się do panującego tam klimatu. Galeria>>> Fotograf Steeve Iuncker podczas pobytu w Jakucku zauważył ciekawy sposób radzenia sobie z mrozem. Mieszkańcy często odwiedzają się nawzajem, lecz tylko na kilka chwil. Wtedy ogrzewają się np. gorącą herbatą lub ciepłym posiłkiem i idą dalej. Taki osobliwy przystanek podczas spaceru np. do pracy jest doskonałym sposobem na przenikliwy mróz i pogłębianie sąsiedzkich relacji.
Tęsknicie za prawdziwą zimą? Oto galeria naszych użytkowników!
Pogody nie zmienimy, ale mamy coś na pocieszenie. Naszym miłośnikom tej pory roku udało się sfotografować zimę w całej swej okazałości.
Galeria>>> Zimy z prawdziwego zdarzenia dawno w Polsce nie widzieliśmy. Od kilku lat ta pora roku bardziej przypomina jesień, dlatego prezentujemy galerię zdjęć naszych użytkowników, którym udało się ją uchwycić. Jest co oglądać, bo fotografie przedstawiają zimę w całej swojej okazałości. Po obejrzeniu tych zdjęć z pewnością ją pokochacie. Zachęcamy do dodawania kolejnych, nie tylko zimowych zdjęć.
Rekordowy mróz, Czesi w szoku: To dopiero październik!
W Republice Czeskiej odnotowano w poniedziałek temperaturę minus 12,3 st. Celsjusza, czyli najniższą dla 12 października od początku prowadzenia takich pomiarów.
O rekordowym wyniku pomiarów poinformował Czeski Instytut Hydrometeorologiczny (CHMU). Rekord ten, podobnie jak dotychczasowe historyczne minimum minus 10 stopni z roku 1992, zarejestrowała stacja meteorologiczna Kvilda-Perla. Znajduje się ona w tworzącym granicę Czech z Bawarią masywie górskim Szumawa na wysokości 1058 metrów nad poziomem morza w lokalnej kotlinie inwersyjnej, gdzie często mierzone są bardzo niskie temperatury. Według CHMU tegoroczne jesienne przymrozki pojawiły się na terytorium Republiki Czeskiej już 2 października, kiedy to nad ranem około połowy stacji meteorologicznych notowało ujemne temperatury. Źródło: PAP
Mrożone pomarańcze i truskawki z Florydy
W ostatnich miesiącach bardzo dużo pisze się i mówi o ocieplaniu klimatu. Topnieją lodowce, życie misiów polarnych wisi na włosku, susza dotyka coraz większych połaci naszej planety. A tu proszę, niespodzianka.
Tegoroczne dostawy pomarańcz i truskawek z Florydy mogą nie dojść do skutku i to bynajmniej nie z powodu nadmiernego ciepła. Wszystkiemu winien jest siarczysty mróz, który w ostatnich dniach dotknął Florydy, jednego z cieplejszych regionów Stanów Zjednoczonych. Farmerzy i plantatorzy płakali rzewnymi łzami, widząc owoce swojej ciężkiej pracy skute cienką warstwą lodu. Na skutek nieoczekiwanych mrozów, jakie opanowały ten region, najbardziej ucierpiały plantacje pomarańcz, które stanowią około 40% światowych dostaw soku pomarańczowego. Tegoroczna zima w Stanach Zjednoczonych zaatakowała brutalnie nie tylko Florydę. Temperatura w USA spadła w niektórych regionach kraju nawet do – 55 stopni Celsjusza. Tak było na przykład w Północnej Dakocie, nie mówiąc już o stanie Minnesota, w którym zamarzł mierzący 16 metrów wysokości wodospad Minnehaha. Tekst: Agnieszka Budo