National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-03-23T12:44:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: „Autostrada” do głowy. Bakterie jelitowe mogą być częstymi gośćmi w… mózgu
items: To proste hobby ma zaskakujący efekt dla zdrowia. Wystarczy lornetka i trochę cierpliwości
items: Mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Jest jeszcze groźniejszy, niż dotychczas sądzono
items: Codzienne picie kawy może chronić mózg przed demencją. Wyniki 43-letniego badania zaskakują
items: Znasz to uczucie, że im gorzej śpisz, tym trudniej zasnąć? Błędne koło bezsenności jest coraz powszechniejsze
items: Sztuczna inteligencja miała ułatwić nam pracę. Badania mówią, że zbyt częste używanie SI przeciąża mózg
items: Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
items: Niektórzy ludzie starzeją się, a ich mózgi pozostają młode. Naukowcy tłumaczą to zjawisko
items: Tak wyglądają filmy zrekonstruowane z mózgu myszy. Naukowa rewelacja
items: Przełom w badaniach nad ADHD. Skany mózgów dzieci ujawniły aż trzy typy zaburzenia
items: Taniec może być skuteczniejszy niż leki przeciwdepresyjne? Badania pokazują zaskakujący wpływ na mózg
items: Skąd wiesz, kiedy przestać się drapać? Ciało ma własny „hamulec” i naukowcy właśnie go odnaleźli
items: W mózgu kobiety zagnieździł się pasożyt, którego wcześniej nie widziano u ludzi. Intruz wywołał niezwykłe choroby i niepamięć
items: Odkryto sekret „superagers”. W ich mózgach powstaje wyjątkowo dużo nowych neuronów
items: Przełomowe badanie mózgu. Naukowcy odkryli gdzie „mieszka” świadomość
items: Nie czekaj, aż „ułoży się w żołądku”. Naukowcy wyjaśniają, dlaczego warto ruszyć się od razu po jedzeniu
items: Budujesz formę? Bez „zgody” mózgu twoje wysiłki mogą pójść na marne
items: Ani krzyżówki, ani sudoku. Wiemy, jaki trening mózgu realnie zmniejsza ryzyko choroby Alzheimera
items: Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
items: Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
items: Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
items: Krowa Veronika z Austrii używa narzędzi jak mistrzyni. Zaskoczyła naukowców – czy bydło jest bardziej inteligentne, niż myśleliśmy?
items: Najwyższa forma inteligencji to nie IQ? Neurobiologia wskazuje na coś innego
items: Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
items: Te malutkie ssaki zmniejszają mózg, by przetrwać zimno. A co, gdybyśmy my też umieli?

„Autostrada” do głowy. Bakterie jelitowe mogą być częstymi gośćmi w… mózgu
type: item
date: 2026-03-23T12:43:25.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: alzheimer
subject: badania naukowe
subject: bakterie
subject: choroba parkinsona
subject: mózg
description: Badania na myszach dowodzą, że bakterie mogą podróżować z jelit wprost do mózgu przez nerw błędny. To odkrycie może zmienić sposób, w jaki leczymy choroby neurodegeneracyjne i dbamy o dietę.
encoded: Nauka od dawna bada fascynującą zależność między układem pokarmowym a ośrodkowym układem nerwowym, znaną jako oś jelitowo-mózgowa. Do tej pory większość naukowców skupiała się na „wędrówkach” hormonów, cząsteczek zapalnych czy produktów bakteryjnej przemiany materii. Jednak najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie Emory w USA dostarczają zdumiewających dowodów na to, że relacja ta może być znacznie bardziej dosłowna. Zaobserwowano, że w określonych warunkach żywe bakterie jelitowe mogą przedostać się bezpośrednio do mózgu. Choć badanie przeprowadzono na myszach, analogiczny mechanizm z dużym prawdopodobieństwem zostanie potwierdzony także u ludzi. Nerw błędny jako autostrada do mózgu Do tej pory sądzono, że jeśli mikroogranizmy opuszczają jelita, dzieje się to głównie poprzez krew, jak np. w przypadku zagrażającej życiu sepsy (posocznicy). Jednak zespół naukowców z Emory zauważył, że bakterie obecne w mózgach myszy nie były wykrywalne w ich krwi. Jak zatem dostały się do mózgu? Doprowadziło to badaczy do postawienia hipotezy, że bakterie jelitowe „podróżują” przez nerw błędny, który jest najdłuższym i najważniejszym połączeniem nerwowym między jamą brzuszną a mózgiem. Aby ją potwierdzić, przeprowadzili testy z blokadą tego nerwu. Wyniki były jednoznaczne: u myszy z przerwaniem ciągłości nerwu błędnego obecność bakterii w mózgu znacząco się zmniejszyła. Najwyraźniej mikroorganizmy wykorzystują włókna nerwowe jako fizyczny pomost i przemieszczają się po nich. To odkrycie tyleż niespodziewane, co zdumiewające. Co wpływa na „nieszczelność” jelit? Przenikanie bakterii do układu nerwowego nie jest zjawiskiem powszechnym u zdrowych osobników. Wymaga specyficznych okoliczności, które osłabiają barierę jelitową. W eksperymencie brały udział myszy na diecie wysokotłuszczowej (sprzyjającej miażdżycy) oraz osobniki genetycznie zmodyfikowane w celu symulacji chorób Alzheimera i Parkinsona. W obu przypadkach doszło do powstania tzw. „nieszczelnego jelita”. Uszkodzenie na…

bakterie-jelitowe-mozg-bdc47fd.jpg
width: 6064
height: 4800

To proste hobby ma zaskakujący efekt dla zdrowia. Wystarczy lornetka i trochę cierpliwości
type: item
date: 2026-03-21T09:03:37.000Z
creator: Jakub Rybski
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: mózg
subject: ornitologia
subject: ptaki
subject: starość
subject: Zdrowie
description: Nowe badania sugerują, że mózg starzeje się wolniej nie tylko od grania w szachy, czytania, czy rozwiązywania sudoku. Korzyści dla zdrowia daje także obserwacja ptaków.
encoded: Spis treści: Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Różne hobby są korzystne dla zdrowia Okazuje się, że obserwacja ptaków to nie tylko zwykłe hobby, ale także wymagające zajęcie angażujące wiele funkcji poznawczych. Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Journal of Neuroscience” pokazuje, że osoby, które przez lata przypatrują się ptakom, rozpoznają konkretne gatunki i płeć tych latających zwierząt, mogą spodziewać się konkretnych korzyści dla mózgu, w szczególności w kontekście jego starzenia. Badacze zbadali mózgi miłośników ptaków Zespół badaczy porównał doświadczonych ptasiarzy z osobami, które na co dzień mają inne zajęcia i nie biorą udziału w takich aktywnościach. Badani uczestnicy wykonywali zadania polegające na rozpoznawaniu gatunków oraz zapamiętywaniu różnych bodźców wizualnych. Ich mózgi badano przy użyciu obrazowania metodą rezonansu magnetycznego. Dzięki temu naukowcy mogli sprawdzić nie tylko to, jak badani radzą sobie z zadaniami, ale również jakie zmiany zachodzą w ich strukturach mózgu. – W porównaniu z nowicjuszami, eksperci wykazali niższą średnią dyfuzyjność w obszarach czołowo-ciemieniowych i tylnych obszarach korowych, a także tendencję do bardziej stopniowego wzrostu złożoności ruchowej związanej z wiekiem – napisali badacze w swojej pracy. Oznacza to, że długotrwałe, wymagające hobby, jak w tym przypadku obserwacje ptaków, może sprawić, że mózg działa lepiej i wolniej traci sprawność wraz z wiekiem. Obserwacja ptaków opóźnia starzenie mózgu Badacze stawiają tezę, że intensywny trening wymagany do osiągnięcia biegłości w danej dziedzinie modyfikuje nasz mózg. „Zmiany w strukturze mózgu zaobserwowano w przeszłości w takich dziedzinach jak muzyka, sport i nawigacja” – podkreślili naukowcy. To wszystko ma bezpośredni związek z neuroplastycznością, czyli zdolnością mózgu do przebudowywania się pod wpływem doświadczeń. Regularne wykonywanie złożonych zadań, takich jak rozpoznawanie gatunków ptakó…

obserwowanie-ptakow-GettyImages-2258329847-480f1e8.jpg
width: 5400
height: 3600

Mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Jest jeszcze groźniejszy, niż dotychczas sądzono
type: item
date: 2026-03-20T12:00:00.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: Edukacja
subject: medycyna
subject: mikroplastik
subject: mózg
subject: serce
subject: Wolny czas
description: Włoscy naukowcy odkryli, że mikroplastik odkłada się bezpośrednio w ludzkich tętnicach. Obecność cząsteczek polietylenu i PVC w krwiobiegu ponad czterokrotnie zwiększa ryzyko zawału serca.
encoded: W tym artykule: Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik a miażdżyca Fragmenty folii i butelek w tętnicach? Przełom w badaniach nad mikroplastikiem Jak i dlaczego w ciele gromadzi się mikroplastik? Naukowcy odkrywają mikroplastik niemal wszędzie: w oceanach, skorupiakach, mleku matki, wodzie pitnej, unoszący się w powietrzu czy spadający wraz z deszczem. Może się on też gromadzić w naszych narządach. I dopiero zaczynamy się dowiadywać, jak wpływa na nasze zdrowie. Nowe badanie potwierdza, że mikroplastik jest dla niego groźny. Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik powstaje, gdy światło słoneczne, woda i inne czynniki powodują rozpad tworzyw sztucznych na fragmenty o długości mniejszej niż 5 milimetrów. Jeszcze gorszy jest nanoplastik, czyli cząsteczki o rozmiarach mierzonych w nanometrach. To miliardowe części metra. Przy tej wielkości cząstki mogą przedostać się do naszych ciał i krwi poprzez żywność, wodę, a nawet powietrze, którym oddychamy. Mikroskopijne plastikowe zanieczyszczenia są nie tylko wszechobecne, ale i trudne do opanowania. Ich rozkład często trwa nawet setki lat. Komórki naszego ciała nie są zatem w stanie mikroplastiku rozłożyć. Jak pozbyć się mikroplastiku z kranówki? Sposób jest prosty i niezwykle skuteczny Mikroplastik jest już niemal wszędzie. To powód do niepokoju o nasze zdrowie. Nie jesteśmy jednak zupełnie bezbronni. Jak pozbyć się cząsteczek tworzyw sztucznych w kranówce? Mikroplastik a miażdżyca Badanie przeprowadzone we Włoszech wykazało, że mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Zespół naukowców kierowany przez Raffaele Marfellę z Uniwersytetu Kampanii w Neapolu oraz Francesco Prattichizzo ze szpitala IRCCS MultiMedica przebadał pacjentów z miażdżycą. Wszyscy byli poddani endarterektomii tętnicy szyjnej. Zabieg ten polega na usunięciu tzw. blaszek miażdżycowych. To odkładające się w ścianach naczyń krwionośnych złogi zawierające m.in. tłuszcze. Miażdżyca może wystąpić także w tętnicach wieńcowych, a…

mikroplastik-2f709a8.jpg
width: 3843
height: 2564

Codzienne picie kawy może chronić mózg przed demencją. Wyniki 43-letniego badania zaskakują
type: item
date: 2026-03-20T07:51:18.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Nauka
subject: Smaki świata
subject: Traveler
subject: demencja
subject: herbata
subject: kawa
subject: medycyna
subject: mózg
subject: Zdrowie
description: Miliony ludzi na świecie rozpoczynają dzień od filiżanki kawy lub herbaty. Spożycie umiarkowanej ilości kofeiny może mieć dobroczynny wpływ na mózg. Wiąże się z niższym ryzykiem rozwinięcia się demencji oraz ogólnie lepszym funkcjonowaniem poznawczym w starszym wieku – przekonują naukowcy.
encoded: – Umiarkowane picie kawy lub herbaty może pomóc chronić mózg wraz z wiekiem, zmniejszając ryzyko demencji i spowalniając pogorszenie funkcji poznawczych – przekonują autorzy artykułu opublikowanego niedawno na łamach czasopisma „JAMA”. Dzięki dwóm wielowątkowym i trwającym ponad 40 lat badaniom, w których wzięło udział niemal 132 tys. uczestników, medycy z Harvardu oraz MIT byli w stanie realnie ocenić wpływ powszechnie spożywanej kofeiny na pracę ludzkich mózgów. Analizy wykazały, że umiarkowane spożycie kawy zawierającej kofeinę (2–3 filiżanki dziennie) lub herbaty (1–2 filiżanki dziennie) wiąże się z niższym ryzykiem demencji i wolniejszym pogorszaniem się funkcji poznawczych. To bardzo dobra informacja dla miłośników kawy i herbaty, choć przyszły stan naszych mózgów nie zależy tylko od kofeiny. Ochrona funkcji poznawczych – Poszukiwaliśmy prostej metody zapobiegania demencji. Uznaliśmy, że coś tak powszechnego jak kawa może być obiecującą interwencją dietetyczną. Mając dostęp do wysokiej jakości danych z badań prowadzonych od ponad 40 lat, mogliśmy ten pomysł dokładnie sprawdzić – powiedział główny autor dr med. Daniel Wang, adiunkt w Harvard Medical School. – Chociaż nasze badanie sugeruje, że picie kawy lub herbaty z kofeiną może być jednym z elementów tej układanki, to należy pamiętać, że efekt jest stosunkowo niewielki i istnieje wiele innych ważnych sposobów ochrony funkcji poznawczych wraz z wiekiem – podkreśla naukowiec. Temat jest ważny, bo według wyliczeń demencja potwierdzana jest u ok 10 milionów nowych osób rocznie. Oznacza to, że co trzy sekundy kolejna osoba dowiaduje się o schorzeniu. Ten problem jest wyjątkowo istotny w Europie. Starzejące się społeczeństwo Starego Kontynentu odpowiada za 25 proc. wszystkich zdiagnozowanych przypadków demencji na świecie. Zapobieganie chorobie ważniejsze niż leczenie W związku z tym, że obecne metody leczenia są ograniczone, wczesne zapobieganie chorobie jest szczególnie istotne. Kawa i herbata zawierają takie zw…

kawa-i-mozg-023f100.jpg
width: 1798
height: 1200

Znasz to uczucie, że im gorzej śpisz, tym trudniej zasnąć? Błędne koło bezsenności jest coraz powszechniejsze
type: item
date: 2026-03-20T07:05:32.000Z
creator: Daryl Austin
subject: Nauka
subject: bezsenność
subject: medycyna
subject: mózg
subject: Zdrowie
subject: zegar biologiczny
description: Coraz większa liczba badań pokazuje, że stres i nawyki związane z bezsennością mogą utrudniać odpoczynek następnej nocy. Okazuje się, że jedna zła noc rzadko jest odosobnionym epizodem – częściej uruchamia mechanizm błędnego koła, w którym napięcie, frustracja i próby „wymuszenia snu” tylko pogarszają sytuację. Naukowcy zwracają uwagę, że to nie tylko kwestia tego, ile śpimy, ale też tego, jak reagujemy na brak snu: nasze myśli, emocje i codzienne nawyki mogą sprawić, że organizm coraz trudniej się wycisza. W efekcie bezsenność przestaje być chwilowym problemem, a zaczyna utrwalać się z nocy na noc.
encoded: Spis treści: Bezsenność to coś więcej niż jedna zła noc – może stać się błędnym kołem Czym naprawdę jest bezsenność – i czym nie jest Bezsenność przewlekła: jakie niesie konsekwencje dla zdrowia Jak jedna zła noc zamienia się w błędne koło bezsenności Jak przerwać błędne koło bezsenności Bezsenność dotyka milionów ludzi i często zaczyna się niewinnie – od jednej niespokojnej nocy. Problem w tym, że rzadko na niej się kończy. Coraz więcej badań pokazuje, że brak snu uruchamia mechanizmy, które utrudniają zasypianie także kolejnej nocy. Stres, napięcie i codzienne nawyki sprawiają, że organizm zamiast się wyciszać, pozostaje w stanie gotowości. W efekcie bezsenność może przerodzić się w samonapędzający się cykl, z którego trudno się wyrwać. Bezsenność to coś więcej niż jedna zła noc – może stać się błędnym kołem Niewielu z nas przechodzi przez życie bez choćby jednej czy dwóch niespokojnych nocy. Czy to przewracanie się z boku na bok przed ważnym egzaminem, pobudzenie przed istotną prezentacją, czy trudności z zaśnięciem pierwszej nocy w nowej strefie czasowej. Gorsza noc bywa frustrująca, ale zwykle szybko o niej zapominamy. Dla milionów osób jednak słaby sen nie jest rzadkim zakłóceniem. To codzienna walka. Szacuje się, że około 30 procent dorosłych doświadcza objawów bezsenności w od czasu do czasu, a około 10 procent spełnia kryteria przewlekłego zaburzenia bezsenności. A ponieważ niedobór snu wpływa na wszystko – od zdrowia serca i układu odpornościowego po regulację nastroju – „bezsenność to w praktyce problem całodobowy, a nie tylko nocne wyzwanie” – wyjaśnia badaczka snu dr Wendy Troxel. Na dodatek coraz więcej badań pokazuje, że zaburzenie to może się samo napędzać. Brak snu sprzyja kolejnym bezsennym nocom poprzez nasilanie reakcji stresu i lęku, które mu towarzyszą. Czym naprawdę jest bezsenność – i czym nie jest Z klinicznego punktu widzenia bezsenność to nie tylko zbyt krótki sen. „To zaburzenie charakteryzujące się utrzymującymi się trudnościami z zasypi…

bezsennosc-GettyImages-526934594-1ce35bb.jpg
width: 4500
height: 4500

Sztuczna inteligencja miała ułatwić nam pracę. Badania mówią, że zbyt częste używanie SI przeciąża mózg
type: item
date: 2026-03-16T07:36:34.000Z
creator: Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka
subject: Technologia
subject: komputery
subject: mózg
subject: psychologia
subject: sztuczna inteligencja
description: Nieustanne korzystanie ze sztucznej inteligencji może przynieść więcej problemów niż korzyści. Ci, których praca wymaga dużego i wciąż rosnącego wykorzystywania SI w zadaniach służbowych, coraz częściej zgłaszają narastający stres, bóle głowy, przemęczenie i w końcu wypalenie zawodowe.
encoded: W miarę jak firmy coraz częściej zachęcają pracowników do tworzenia i nadzorowania złożonych zespołów agentów SI – na przykład mierząc i nagradzając zużycie tokenów jako wskaźnik wydajności – ludzie zaczynają dochodzić do granic swoich możliwości poznawczych. Tematowi przyjrzeli się eksperci badający wykorzystywanie algorytmów sztucznej inteligencji w biznesie. Praca podsumowująca wyniki ich badań została opublikowana na łamach „Harvard Business Review”. Wypalenie zawodowe przez SI Temat wypalenia zawodowego w związku z nadmiernym wykorzystywaniem SI w pracy pojawia się w mediach branżowych co pewien czas. Jednak wysyp postów dotyczących tego zagadnienia wiąże się z uruchomieniem Gas Town. Jest to platforma typu open source, pozwalającą użytkownikom jednocześnie koordynować całe „roje” agentów Claude Code, którzy z ogromną prędkością tworzą oprogramowanie. Rezultaty były imponujące, ale też dezorientujące. Jeden z pierwszych użytkowników Gas Town napisał: „Dzieje się tam naprawdę zbyt wiele, by można to było sensownie ogarnąć. Obserwując to czułem wyraźny stres. Gas Town działał dla mnie za szybko.” Właśnie połączenie szybkości działania SI z koniecznością nadzorowania jej wydaje się głównym problemem. Bo z jednej strony SI miała wzmacniać produktywność i efektywność pracy, biorąc na siebie tworzenie powtarzalnych elementów. A z drugiej strony pracownicy korzystający z tych narzędzi często mówią, że SI raczej intensyfikuje pracę niż ją upraszcza. System wieloagentowy Są firmy, które wręcz oceniają wydajność pracownika poprzez wzrost użycia zespołów agentów SI. Na przykład Meta, właściciel m.in. Facebooka i Instagrama, wprowadziła nawet liczbę linii kodu generowanych przez AI jako jeden z mierników oceny inżynierów. Ale wraz z rosnącym wykorzystaniem systemów wieloagentowych pracownicy muszą przełączać się między coraz większą liczbą narzędzi. Zamiast obiecywanego czasu na bardziej twórczą pracę, żonglowanie narzędziami i multitasking stają się podstawową cechą pracy…

ai-w-pracy-33eec39.jpg
width: 1800
height: 1200

Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
type: item
date: 2026-03-14T13:31:23.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: mowa
subject: mózg
subject: muzyka
subject: rozwój
description: Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
encoded: Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struk…

GettyImages-907861760-bf3d23f.jpg
width: 4831
height: 3264

Niektórzy ludzie starzeją się, a ich mózgi pozostają młode. Naukowcy tłumaczą to zjawisko
type: item
date: 2026-03-14T08:17:27.000Z
creator: Avery Hurt
subject: Nauka
subject: mózg
subject: neurologia
subject: starość
description: Nowe badania dostarczyły przełomowych dowodów w trwającym od dekad sporze naukowym o regenerację mózgu. Uzyskane wyniki mogą całkowicie zmienić sposób leczenia chorób takich jak alzheimer czy demencja.
encoded: Spis treści: Czy dorosły mózg potrafi się regenerować? Pierwsze dowody na neurogenezę Neurogeneza u dorosłych to chimera? Co o neurogenezie mówią nowe badania? Niektórzy badacze pozostają sceptyczni Od zarania współczesnej neuronauki obowiązywało jedno, zdawało się niepodważalne przekonanie, sformułowane przez Santiago Ramóna y Cajala, ojca tej dziedziny: u dorosłych komórki mózgowe są „stałe, skończone i niezmienne. Wszystko może umrzeć, nic nie może się zregenerować” – ogłosił na początku XX wieku. „Zmienić ten surowy wyrok, jeśli to możliwe, należy do nauki przyszłości”. Czy dorosły mózg potrafi się regenerować? Przez ostatnie dekady nauka konsekwentnie próbowała tego dokonać. Doprowadziło to do długotrwałej debaty na temat tego, czy u dorosłych ludzi powstają nowe komórki mózgowe – ten proces nazywamy neurogenezą. Artykuł opublikowany niedawno w czasopiśmie „Nature” wywołał falę entuzjazmu, gdyż zdawał się rozstrzygać ten spór na korzyść zwolenników regeneracji. Sugeruje on, że sekretem superagers (super-seniorów) – osób o wyjątkowych zdolnościach poznawczych jak na swój wiek – może być fakt, że posiadają oni więcej nowych neuronów niż ich rówieśnicy. To już drugie badanie w ciągu ostatniego roku, które zdaje się potwierdzać możliwość zachodzenia neurogenezy. Mimo to nie wszyscy eksperci są przekonani. Okazuje się, że znalezienie dowodów na neurogenezę jest niezwykle trudnym zadaniem. Jednak odkrycie to mogłoby całkowicie zmienić sposób, w jaki leczymy choroby takie jak Alzheimer czy demencja. Pierwsze dowody na neurogenezę W 1962 roku Josef Altman, ówczesny neurobiolog z MIT, jako jeden z pierwszych rzucił wyzwanie teorii Cajala. Wykorzystał on znakowanie radioaktywne, aby wykazać, że u dorosłych szczurów nowe neurony powstawały w kilku regionach mózgu – w tym w hipokampie, czyli obszarze odpowiedzialnym za naukę i pamięć. Większość ekspertów była jednak zgodna, że odkrycia Altmana dotyczące gryzoni nie mają zastosowania u ludzi. Minęły kolejne trzy dekady, zan…

szachy-shutterstock459924517-6dfef12.jpg
width: 4272
height: 2848

Tak wyglądają filmy zrekonstruowane z mózgu myszy. Naukowa rewelacja
type: item
date: 2026-03-13T08:29:41.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Nauka
subject: eksperyment
subject: mózg
subject: myszy
subject: sztuczna inteligencja
subject: wideo
description: Filmy zrekonstruowane z mózgu myszy to efekt eksperymentu, w którym naukowcy połączyli obserwację tysięcy neuronów z modelem AI. Badacze odtworzyli 10-sekundowe nagrania wyłącznie na podstawie aktywności kory wzrokowej myszy. Brzmi jak science-fiction? To właśnie wydarzyło się w laboratorium.
encoded: Od dekad neuronauka stara się zrozumieć, jak mózg buduje obraz świata. Do tej pory przypominało to próbę odgadnięcia fabuły filmu na podstawie migających świateł w oknach kina. Badania na ludziach, wykorzystujące rezonans magnetyczny (fMRI), dawały często dyskusyjne rezultaty. Wynikało to z niskiej rozdzielczości tej metody. W nowym badaniu naukowcy skupili się na myszach. Wykorzystali techniki pozwalające na obserwację tysięcy pojedynczych neuronów w czasie rzeczywistym. Wyniki opublikowali na łamach „eLife”. Tłumacz między neuronem a pikselem Celem było stworzenie systemu, który potrafi wygenerować film wyłącznie na podstawie sygnałów elektrycznych z kory wzrokowej. Badacze chcieli sprawdzić, czy da się odtworzyć dynamikę ruchu i szczegóły obrazu. Zespół wykorzystał technikę zwaną dwufotonowym obrazowaniem wapniowym. Pozwala ona „widzieć” aktywność około 8000 neuronów jednocześnie, gdy mysz ogląda film. Sercem eksperymentu stał się model sztucznej inteligencji o nazwie DwiseNeuro. Po wytrenowaniu modelu naukowcy skonstruowali wideo oparte wyłącznie na aktywności neuronowej myszy, mierzonej podczas oglądania przez nią filmu, który nie był wcześniej wykorzystywany w trenowaniu modelu. View oEmbed on the source website – Stosując to podejście, byliśmy w stanie uzyskać wysokiej jakości rekonstrukcje 10-sekundowych klipów wideo. Dokładność rekonstrukcji poprawiła się wraz z uwzględnieniem danych z większej liczby pojedynczych neuronów, co dowodzi znaczenia kompleksowych danych neuronowych – komentuje główny autor dr Joel Bauer z University College London. Zaskakująca ostrość obrazu Wyniki eksperymentu okazały się przełomowe. Korelacja między oryginałem a rekonstrukcją wyniosła aż 0,57. To wynik ponad dwa razy lepszy niż w poprzednich próbach dotyczących obrazów statycznych. Odtworzone filmy wiernie oddawały ruch i kształty obiektów, które widziała mysz. Aby określić wiarygodność rekonstrukcji, zespół wykorzystał korelację pikseli – zestawiając każdy piksel filmu między…

mysza-7497669.jpg
width: 1575
height: 1050

Przełom w badaniach nad ADHD. Skany mózgów dzieci ujawniły aż trzy typy zaburzenia
type: item
date: 2026-03-08T14:55:49.000Z
creator: Helen Bradshaw
subject: Nauka
subject: choroby
subject: mózg
subject: neurologia
subject: psychiatria
description: Naukowcy zidentyfikowali trzy odrębne „biotypy” ADHD, z których każdy charakteryzuje się inną strukturą połączeń mózgowych. To odkrycie może zakończyć żmudną erę leczenia metodą prób i błędów.
encoded: Spis treści: Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy ADHD diagnozuje się jako jedno zaburzenie, ale w praktyce lekarskiej bardzo rzadko przebiega ono w „czystej”, podręcznikowej formie. U części pacjentów głównym problemem jest trudność z koncentracją. Inni nie potrafią usiedzieć w miejscu. Jeszcze inni zmagają się z gwałtownymi emocjami, które nakładają się na oba te objawy. Dla pacjentów i lekarzy często oznacza to proces leczenia oparty na próbach i błędach, a czasem także frustracji – aż do momentu znalezienia odpowiedniego leku. Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Nowe badanie obrazowe mózgu, opublikowane pod koniec lutego sugeruje, że ta różnorodność nie jest przypadkowa. Naukowcy z Chin, Stanów Zjednoczonych i Australii przeanalizowali skany mózgów 446 dzieci z ADHD. Badając istotę szarą – tkankę wypełnioną neuronami, kluczową dla przetwarzania informacji – zespół wyróżnił trzy odrębne podtypy, z których każdy charakteryzuje się innymi procesami chemicznymi. Wyniki te prowadzą do ciekawego wniosku: ADHD może nie być jednym zaburzeniem o różnych objawach, lecz wspólną nazwą dla kilku powiązanych schorzeń o odmiennej strukturze neurologicznej. – Część wniosków płynących z tego badania pokrywa się z tym, co i tak robimy w praktyce lekarskiej, czyli z próbami dopasowania objawów do najskuteczniejszych metod leczenia – mówi Melissa P. DelBello, psychiatra dziecięca z University of Cincinnati College of Medicine i współautorka projektu. – To jednak bardzo cenne, że mamy teraz twarde dane potwierdzające nasze kliniczne spostrzeżenia oparte na latach leczenia pacjentów. Dzięki temu zyskują one biologiczne uzasadnienie. Jak podkreśla dr DelBello, badacze nie szukali z góry określonych podgrup. Mimo to wyodrębnione „biotypy” w dużej mierze odzwierciedlają…

ADHD-966e030.jpg
width: 7040
height: 4978

Taniec może być skuteczniejszy niż leki przeciwdepresyjne? Badania pokazują zaskakujący wpływ na mózg
type: item
date: 2026-03-05T12:39:27.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Nauka
subject: depresja
subject: leki
subject: mózg
subject: nauka
subject: taniec
subject: Zdrowie
description: Ile z tańczących osób zdaje sobie sprawę, że robi coś dobrego nie tylko dla swojego ciała, lecz także dla mózgu? Ruch w rytm muzyki od dawna kojarzy się z przyjemnością i formą ekspresji, jednak coraz częściej mówi się o nim w kontekście zdrowia. Taniec wykorzystywany jest już m.in. w terapii osób z chorobą Parkinsona, ponieważ wspiera koordynację ruchową i pracę mózgu. Coraz więcej badań wskazuje również, że może on pomagać osobom zmagającym się z depresją.
encoded: Taniec od wieków pełnił w różnych kulturach funkcję znacznie szerszą niż tylko rozrywka. W wielu społecznościach był elementem rytuałów, sposobem budowania więzi, a także praktyką o znaczeniu terapeutycznym. Na długo przed tym, jak naukowcy zaczęli analizować fale mózgowe czy poziom neuroprzekaźników, ludzie intuicyjnie dostrzegali, że wspólny ruch i rytm mogą wpływać na samopoczucie i stan psychiczny. Współczesne badania zaczynają potwierdzać te obserwacje. Metaanaliza z 2024 roku opublikowana w czasopiśmie „The BMJ”, obejmująca 218 badań klinicznych, wykazała, że taniec może łagodzić objawy depresji skuteczniej niż spacery, joga, trening siłowy, a nawet standardowe leki przeciwdepresyjne. Jak to możliwe? Dlaczego taniec wpływa na mózg? Naukowcy wyjaśniają jego działanie Choć taniec towarzyszy ludziom od tysięcy lat, jego wpływ na funkcjonowanie mózgu naukowcy zaczęli badać stosunkowo niedawno. Dopiero w ostatnich latach zwrócono większą uwagę na złożoną koordynację procesów poznawczych i ruchowych, jakiej wymaga poruszanie się w rytm muzyki. Neurobiolodzy wskazują, że połączenie muzyki i ruchu działa na mózg szczególnie intensywnie. W artykule opublikowanym w 2008 roku w „Scientific American” badacz z Uniwersytetu Columbia określił to zjawisko mianem „podwójnej przyjemności”. Muzyka pobudza bowiem ośrodki nagrody w mózgu, podczas gdy sam taniec aktywuje jednocześnie układy sensoryczne i motoryczne odpowiedzialne za ruch oraz koordynację ciała. Zdaniem specjalistów nasz mózg jest naturalnie wrażliwy na rytm, dlatego taniec angażuje niemal cały układ nerwowy. W trakcie takiej aktywności dochodzi do szeregu reakcji neurochemicznych – oczekiwanie na melodię może wywoływać wyrzut dopaminy, ruch fizyczny zwiększa poziom endorfin, a wspólne tańczenie sprzyja uwalnianiu oksytocyny. To właśnie ta kombinacja substancji odpowiada za poprawę nastroju, redukcję stresu i wzmacnianie więzi społecznych. Jak podkreśla Julia F. Christensen, neurobiolog z Instytutu Estetyki Empirycz…

taniec-fb5b9cf.jpg
width: 5107
height: 3398

Skąd wiesz, kiedy przestać się drapać? Ciało ma własny „hamulec” i naukowcy właśnie go odnaleźli
type: item
date: 2026-02-28T09:49:18.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: choroby
subject: mózg
subject: skóra
description: W ciele masz zakodowany mechanizm, który mówi „STOP” podczas drapania. No bo tak właściwie skąd wiemy, że należy przestać i dlaczego drapanie powoduje, że skóra przestaje nas swędzieć?
encoded: Coś każe nam przestawać się drapać, a naukowcy jeszcze do niedawna nie mieli pojęcia, co to takiego. Udało im się jednak zidentyfikować zakodowany w naszych ciałach „mechanizm hamowania”, który jest ściśle powiązany z aktywnością receptorów w neuronach czuciowych. Przez przypadek odkryli, że zaburzenia tego mechanizmu prowadzi do wielu chorób skóry, co może pomóc w ich leczeniu. Jak powstaje świąd i dlaczego się drapiemy? Swędzenie (świąd) to subiektywne odczucie zmuszające do drapania. Najczęściej wywołują je mediatory zapalne, takie jak histamina, cytokiny czy substancje uwalniane przez komórki skóry i zakończenia nerwowe w odpowiedzi na podrażnienie lub stan zapalny. To mechanizm obronny – sygnał ostrzegawczy, że ze skórą dzieje się coś niepożądanego. Mózg wywołuje go świadomie. Receptory, serotonina i błędne koło drapania Receptory czuciowe obecne w skórze, głównie zakończenia nerwów obwodowych, są pierwszym ogniwem w kaskadzie sygnałów prowadzących do powstania świądu. Najważniejszą rolę odgrywają tu neurony ekspresjonujące receptory TRPV1 oraz TRPV4, które przekazują sygnał do rdzenia kręgowego i dalej do mózgu. Odpowiadają zarówno za uczucie swędzenia, jak i bólu. Drapanie powoduje chwilową ulgę, ponieważ aktywuje szlaki bólowe, które chwilowo tłumią świąd. Jednak naukowcy z Washington University School of Medicine w St. Louis wykazali, że podczas drapania w mózgu wydziela się serotonina – neuroprzekaźnik, który w pewnych warunkach nasila świąd. W ten sposób powstaje błędne koło: im więcej się drapiemy, tym bardziej nas swędzi. Nie zawsze się tak dzieje – jeśli tylko receptory spełniają swoje zadanie. Skąd wiemy kiedy przestać się drapać? Czy istnieje biologiczny „hamulec”, który mówi nam, że drapanie było skuteczne? Zespół badawczy Roberta Gualdaniego z Uniwersytetu w Louvain przeprowadził eksperymenty, które pomogły zrozumieć kontrolę drapania. Wykazał on, że kluczową rolę odgrywa tutaj kanał jonowy TRPV4 w neuronach czuciowych, a nie tylko w komórkach skór…

GettyImages-523137642-2595718.jpg
width: 5200
height: 3460

W mózgu kobiety zagnieździł się pasożyt, którego wcześniej nie widziano u ludzi. Intruz wywołał niezwykłe choroby i niepamięć
type: item
date: 2026-02-27T12:59:42.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: australia
subject: mózg
subject: pasożyty
subject: węże
description: Wyobraź sobie, że zwyczajny spacer po dzikiej łące i zerwanie rosnących tam ziół całkowicie zmienia twoje życie. Tak zaczęła się historia 64-letniej kobiety z Australii, która przez długie miesiące zmagała się z niewyjaśnionymi dolegliwościami: bólem brzucha, suchym kaszlem, nawracającą gorączką a z czasem z zanikami pamięci. Żadne leki nie pomagały, a badania – zamiast przynosić odpowiedzi – dodawały tylko coraz więcej pytań. Odpowiedź kryła się w mózgu.
encoded: W głowie kobiety zagnieździł się pasożyt, którego nigdy wcześniej nie widziano u ludzi. Lekarze nie przypuszczali, że mógł być on powodem wszystkich dolegliwości, które na przestrzeni miesięcy dotykały Australijkę. Nicień dosłownie niszczył cały jej organizm. Jak pasożyt zagnieździł się w mózgu kobiety i jak udało się go odkryć? Po miesiącach przewlekłego bólu brzucha i kaszlu pojawiły się kolejne symptomy, których nie można było zbagatelizować. Kobieta zaczęła mieć problemy z pamięcią, zaburzenia nastroju, zapadła na depresję. Zaczęły występować zmiany na wątrobie. Coraz częściej zapominała prostych rzeczy, traciła orientację. Lekarze niemal przez rok szukali przyczyny, a australijka bezskutecznie krążyła pomiędzy specjalistami. Wreszcie zlecono rezonans magnetyczny – i wtedy zobaczyli w jej mózgu niepokojącą zmianę. Biopsja przyniosła przełom: z tkanki wydobyto żywego, czerwonego nicienia. Pasożyt, dotąd spotykany jedynie u pytonów dywanowych, zamieszkał w ludzkim mózgu. Jak pasożyt przeniknął do mózgu kobiety? Ophidascaris robertsi, długi na 8 centymetrów i cienki jak sznurówka, przedostał się do ciała kobiety najprawdopodobniej wraz z dzikimi ziołami zebranymi w okolicy zamieszkałej przez węże. Jego obecność tłumaczyła wszystkie dotychczasowe objawy – od przewlekłego zapalenia płuc po zaburzenia pamięci. Leczenie i powrót do zdrowia po zakażeniu pasożytem Zespół neurochirurgów usunął pasożyta podczas operacji mózgu. Po zabiegu wdrożono leczenie przeciwpasożytnicze – albendazol oraz iwermektynę – i długotrwałą terapię sterydową. W ciągu kilku miesięcy zmiany w płucach i wątrobie ustąpiły, a kobieta powoli odzyskiwała sprawność umysłową. Jak dochodzi do zakażenia Ophidascaris robertsi? Jaja Ophidascaris robertsi trafiają na rośliny wraz z odchodami pytonów. Nawet nieświadomy kontakt z zanieczyszczonymi liśćmi czy ziemią może wystarczyć, by stać się żywicielem tego nietypowego pasożyta. Lekarze zaznaczają, że najważniejsza jest więc profilaktyka: dokładne mycie dzi…

Kabang-3-e58e6a0.jpg
width: 2700
height: 1800

Odkryto sekret „superagers”. W ich mózgach powstaje wyjątkowo dużo nowych neuronów
type: item
date: 2026-02-25T16:00:28.000Z
creator: Jan Stradowski
subject: Nauka
subject: mózg
subject: NatGeoBN
subject: neurologia
subject: starość
description: Przełomowe badanie naukowców z University of Illinois Chicago, Northwestern University i University of Washington ujawnia, że superagers, czyli osoby powyżej 80. roku życia z wyjątkową pamięcią, mają mózgi produkujące dwukrotnie więcej nowych neuronów niż ich rówieśnicy. Wyniki opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Nature”.
encoded: W najnowszym badaniu, przeprowadzonym przez naukowców z University of Illinois Chicago, Northwestern University oraz University of Washington, pod lupę wzięto osoby określane mianem superagers (super-seniorzy). Są to ludzie w wieku co najmniej 80 lat, którzy wykazują się niespotykanie dobrą pamięcią i wyjątkową kondycją poznawczą. Okazało się, że mózgi tych osób produkują dwa razy więcej nowych neuronów niż mózgi innych zdrowych seniorów. Nowe neurony – sekret odporności mózgu superagers Aby uzyskać szczegółowe dane, badacze przeanalizowali próbki mózgów. Pochodziły one z inicjatyw i ośrodków takich jak University of Washington Alzheimer’s Disease Research Center, Adult Changes in Thought Study, Pacific Northwest Brain Donor Network, Allen Institute for Brain Science oraz SuperAging Research Initiative. To właśnie dzięki tej współpracy możliwe było przeprowadzenie tak szeroko zakrojonego i precyzyjnego badania. Badanie koncentrowało się na neurogenezie w hipokampie, czyli powstawaniu nowych neuronów w obszarze odpowiedzialnym za pamięć. Naukowcy analizowali trzy kluczowe etapy rozwoju neuronów: komórki macierzyste, neuroblasty oraz młode neurony. Wyniki nie pozostawiły wątpliwości – superagers wykazywali najwyższy poziom neurogenezy, zdecydowanie wyprzedzając swoich rówieśników. Ich mózgi wykazywały tak zwaną „sygnaturę odporności”, czyli zdolność do utrzymania dynamicznego namnażania komórek nerwowych mimo podeszłego wieku. Różnice epigenetyczne – nowe tropy dla medycyny Niepokojące dane wynikają z analiz mózgów osób cierpiących na chorobę Alzheimera oraz tych, u których dopiero zaczynały się objawy spadku funkcji poznawczych. U pierwszych niemal nie odnotowano powstawania nowych neuronów, zaś u tych z wczesnymi symptomami neurogeneza była minimalna. Tymczasem superagers pozostawali wyraźnie odporni na takie zmiany – ich mózgi utrzymywały podwójną produkcję nowych komórek nerwowych w porównaniu z innymi zdrowymi starszymi osobami. Naukowcy zauważyli także, że nowe …

mozg-superager-hipokamp-ec0428f.jpg
width: 1800
height: 1200

Przełomowe badanie mózgu. Naukowcy odkryli gdzie „mieszka” świadomość
type: item
date: 2026-02-23T10:29:13.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: mózg
subject: neurologia
subject: odkrycia
description: Przez lata sądziliśmy, że za świadome myślenie odpowiada głównie kora mózgowa, ale prawda leży znacznie głębiej. Nowe eksperymenty wykazały, że kluczową rolę pełni wzgórze, czyli struktura ukryta w samym sercu naszego umysłu.
encoded: Spis treści Trudności w badaniach głębokich struktur mózgu Jak zbadano aktywność wzgórza? Wzgórze decyduje o tym, co dociera do świadomości Badanie świadomości nie jest rzeczą łatwą, szczególnie gdy w grę wchodzą głębsze obszary mózgu. O ile aktywność położonej „na wierzchu” kory mózgowej dość łatwo można zmierzyć, to dotarcie głębiej jest dużo trudniejsze. O tym, że kora mózgowa bierze aktywny udział w świadomych myślach wiadomo już od dawna. Teraz, w nowym eksperymencie, naukowcom udało się zmierzyć także funkcjonowanie głębokich struktur mózgu. Trudności w badaniach głębokich struktur mózgu Dotychczasowe badania nad świadomością koncentrowały się na korze mózgowej. Jej aktywność elektryczną łatwo zbadać, rejestrując fale mózgowe elektroencefalografem (EEG). Jednak badacze od dawna podejrzewali, że także inne części mózgu aktywizują się wraz z ze świadomymi działaniami: myślami, czy reakcją na bodźce z otoczenia. Problem w tym, że zmierzenie aktywności głębszych części mózgu wymaga zabiegów chirurgicznych, a konkretnie wszczepienia elektrod. Dlatego tego typu badania są rzadkie i kontrowersyjne. Próbowano tego typu eksperymenty przeprowadzać na zwierzętach, jednak ich mózgi za bardzo różnią się od naszych. Poznanie tajemnicy świadomości długo się naukowcom wymykało. Jak zbadano aktywność wzgórza? W najnowszym numerze czasopisma „Science” opublikowano wyniki badania, w którym neurobiologom z Uniwersytetu w Pekinie udało się dotrzeć do wzgórza – części mózgu położonej bardzo głęboko. Wzgórze odpowiada m.in. za przekazywanie wrażeń czuciowych, wyrażanie emocji i motorykę. Jego rola w badaniach nad świadomością była dotychczas nieznana, choć podejrzewano jego znaczący udział w czynnościach podejmowanych przez mózg w okresach przytomności. Jak badacze z Chin „dobrali się” do wzgórza? Otóż uczestnikami badania były osoby poddane terapii na silne i uporczywe bóle głowy. Taka terapia polega na wysyłaniu impulsów elektrycznych za pomocą elektrod wszczepionych do mózgu. Bad…

mozg-e27a041.jpg
width: 5294
height: 3971

Nie czekaj, aż „ułoży się w żołądku”. Naukowcy wyjaśniają, dlaczego warto ruszyć się od razu po jedzeniu
type: item
date: 2026-02-21T12:44:17.000Z
creator: Tiffany Nieslanik
subject: Nauka
subject: aktywność fizyczna
subject: jedzenie
subject: mózg
subject: spacer
description: Spacer po posiłku to nie tylko sposób na lepsze trawienie. Badania pokazują, że nawet krótka i łagodna aktywność fizyczna może wpływać na kontrolę poziomu cukru we krwi oraz komunikację między jelitami a mózgiem.
encoded: Spis treści: Co dzieje się w organizmie po posiłku Dlaczego warto ruszać się po jedzeniu? Kiedy i jak ruszać się po posiłku Mały nawyk o wielkim znaczeniu Jedzenie to nie tylko dostarczanie energii organizmowi – to impuls, który uruchamia precyzyjnie zaprogramowaną sekwencję zmian fizjologicznych, zachodzących zwłaszcza w pierwszych minutach po posiłku. Badania sugerują, że w tym krótkim czasie aktywność fizyczna po posiłku może zdziałać znacznie więcej niż tylko przynieść ulgę żołądkowi. Ma ona potencjał, by przekształcić sposób, w jaki organizm przetwarza pokarm, oraz to, jak mózg na niego reaguje. Co zatem dzieje się w tym kluczowym oknie poposiłkowym i w jaki sposób krótki spacer może wpłynąć na przebieg tych procesów? Co dzieje się w organizmie po posiłku Trawienie to aktywny proces angażujący cały organizm. Krótko po posiłku nasze ciało przechodzi w tryb „odpoczynku i trawienia” – jest to okres, w którym jelita i mózg intensywnie się komunikują, wymieniając sygnały wpływające na trawienie, nastrój oraz poziom stresu. Węglowodany, tłuszcze i białka są rozkładane na glukozę, kwasy tłuszczowe i aminokwasy, które następnie trafiają do krwiobiegu. Powstaje w ten sposób wrażliwe okno dla osi jelita–mózg – dwukierunkowej „autostrady” nerwów i sygnałów, która łączy procesy trawienne ze stresem i nastrojem. Jak twierdzi prof. Loretta DiPietro, specjalistka w dziedzinie nauk o sporcie i żywieniu na Uniwersytecie Jerzego Waszyngtona, jest to również idealny moment na ruch. Dlaczego warto ruszać się po jedzeniu? Kiedy się ruszasz – nawet podczas spokojnego spaceru – twoje mięśnie pracują, a ich skurcze pomagają przenosić glukozę z krwi do komórek. Proces ten zachodzi niezależnie od insuliny, co jest szczególnie korzystne dla osób starszych, osób z insulinoopornością oraz każdego, kto zjada obfitą kolację, kiedy działanie insuliny bywa mniej efektywne. Oznacza to, że ruch zapewnia organizmowi drugi mechanizm regulacji poziomu cukru we krwi. Może on łagodzić gwałtowne skoki…

spacer-po-posilku-9abaea2.jpg
width: 5700
height: 3800

Budujesz formę? Bez „zgody” mózgu twoje wysiłki mogą pójść na marne
type: item
date: 2026-02-18T10:44:57.000Z
creator: Bethany Brookshire
subject: Nauka
subject: aktywność fizyczna
subject: mięśnie
subject: mózg
subject: nauka
description: Regularne ćwiczenia wzmacniają i powiększają mięśnie, poprawiają siłę oraz wytrzymałość. Jednak nowe badania sugerują, że niewielki obszar położony głęboko w mózgu może pomagać w określaniu, jak silnie te postępy utrwalają się w organizmie. Innymi słowy - to mózg ma ostatnie słowo.
encoded: Kiedy budujemy formę, zazwyczaj wyobrażamy sobie coraz lepsze działanie mięśni: podnoszenie coraz większych ciężarów albo wchodzenie po schodach bez zadyszki. Jednak najnowsze badania sugerują, że te postępy nie następują, dopóki w pierwszej kolejności nie zajdą zmiany w mózgu. W badaniu opublikowanym 12 lutego w czasopiśmie „Neuron” wykazano, że u myszy trenujących na bieżniach nastąpił wzrost aktywności komórek w części podwzgórza w mózgu. Gdy po zakończeniu ćwiczeń zablokowano te komórki, myszy nie odnotowały poprawy wydolności mimo odbytego treningu. Wyniki sugerują, że organizm polega na sygnałach płynących z mózgu, aby móc budować formę fizyczną. Trening mózgu czy mięśni? Ćwiczenia nie ograniczają się do wprawiania mięśni w ruch – uczą organizm adaptacji do wysiłku. Z czasem rośnie siła, poprawia się wytrzymałość, a układy odpowiedzialne za regulację energii działają coraz sprawniej. Jednak – jak podkreśla J. Nicholas Betley, neurobiolog z Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii – ćwiczenia zmieniają także mózg. U myszy biegających w kołowrotkach lub na bieżniach powstają nowe komórki nerwowe w takich obszarach jak hipokamp, a już istniejące neurony tworzą nowe połączenia. – Ćwiczysz, a twoje mięśnie, płuca i serce stają się silniejsze; tak samo wzmacnia się Twój mózg – i jest to bezpośrednia konsekwencja wysiłku fizycznego – mówi prof. J. Nicholas Betley. Tym, co szczególnie uderzyło prof. Betleya i jego zespół, była skala aktywności mózgu podczas wysiłku. – W całym mózgu, a zwłaszcza w podwzgórzu, obserwujemy ogromne zaangażowanie w trakcie ćwiczeń – mówi naukowiec. – Co u licha robi ta cała aktywność neuronalna? Szczególnie wyraźny był wzrost aktywności w brzuszno-przyśrodkowej części podwzgórza (VMH), obszarze położonym głęboko w centralnej części mózgu. Region ten jest najlepiej znany ze swojej roli w metabolizmie i gospodarce energetycznej, kontrolując m.in. temperaturę ciała, głód oraz pragnienie. Ponieważ wytrzymałość zależy od tego, jak organizm zarządz…

miesnie-i-mozg-5424b05.png
width: 2160
height: 1440

Ani krzyżówki, ani sudoku. Wiemy, jaki trening mózgu realnie zmniejsza ryzyko choroby Alzheimera
type: item
date: 2026-02-11T12:16:46.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: alzheimer
subject: badania naukowe
subject: mózg
subject: trening
description: Przydatność treningu mózgu w profilaktyce choroby Alzheimera, to temat który naukowcy analizowali przez ponad 20 lat. W badaniu z udziałem ponad 2 tysięcy osób po 65. roku życia tylko jeden typ ćwiczeń poznawczych realnie zmniejszył ryzyko demencji – i to aż o 25 procent.
encoded: Medycyna wciąż poszukuje skutecznych metod walki z chorobą Alzheimera i innymi formami otępienia związanymi z wiekiem. Choć leki mogą spowalniać pogarszanie się funkcji poznawczych na wczesnych etapach choroby, nie są rozwiązaniem idealnym. Nauka bada też inne, niefarmakologiczne metody. Wyniki przełomowego, trwającego aż 20 lat badania klinicznego sugerują, że kluczem do ochrony mózgu jest specyficzny rodzaj ćwiczeń oparty na szybkości przetwarzania informacji. Badanie wykazało, że zaledwie kilka tygodni intensywnego treningu może przynieść korzyści utrzymujące się wiele lat. Wyniki badania właśnie ogłoszono w artykule naukowym w czasopiśmie „Alzheimer’s Association”. Jak badano skuteczność łamigłówek w walce z Alzheimerem? W eksperymencie, rozpoczętym pod koniec lat 90. XX wieku, wzięło udział 2021 uczestników w wieku co najmniej 65 lat. Uczestników losowo podzielono na cztery grupy: pierwsza trenowała szybkość przetwarzania informacji przez zadania wymagające podzielności uwagi; druga ćwiczyła pamięć, wykorzystując techniki mnemotechniczne; trzecia skupiała się na rozumowaniu, wykrywaniu wzorców i rozwiązywaniu problemów; czwarta była grupą kontrolną. Program składał się z 10 sesji trwających od 60 do 75 minut, przez pięciu lub sześć tygodni. Wybrani uczestnicy przeszli też dodatkowe sesje przypominające, 1–3 lata później. Najlepsza metoda: adaptacyjny trening szybkościowy: Analiza wykazała, że jedynie trening szybkościowy był powiązany ze zmniejszonym ryzykiem wystąpienia choroby Alzheimera i demencji. Efekt był najbardziej spektakularny u osób, które uczestniczyły w sesjach przypominających – u nich ryzyko zachorowania było aż o 25% niższe niż w pozostałych grupach. Ćwiczenia oparte na treningu pamięci i rozumowania nie wykazały żadnych właściwości ochronnych, a wyniki tych grup były porównywalne z grupą kontrolną. Marilyn Albert, neurobiolożka z Johns Hopkins University (USA) i współautorka badania, wskazuje że sukces treningu szybkościowego wynikał z jego ada…

alzheimer-trening-mozgu-c557d2a.jpg
width: 6720
height: 4480

Mechanizm w mózgu sabotuje twoje cele. Psycholog wyjaśnia, dlaczego odkładasz wszystko na później
type: item
date: 2026-02-07T09:42:56.000Z
creator: Erica Sweeney
subject: Nauka
subject: emocje
subject: mózg
subject: nauka
subject: psychologia
subject: stres
description: Co się dzieje w mózgu, gdy prokrastynujemy? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań rzadko wynika z braku silnej woli. Częściej jest efektem tego, jak mózg przetwarza stres, zagrożenie i emocje związane z oceną lub porażką.
encoded: Spis treści: Czym jest autosabotaż? Dlaczego sami się sabotujemy? Czy można nauczyć się nie odkładać? Badania pokazują, że odkładanie ważnych zadań często wynika z tego, jak mózg przetwarza stres i poczucie zagrożenia. Nie chodzi więc wyłącznie o kiepskie zarządzanie czasem ani o brak dyscypliny. Termin od tygodni widnieje w kalendarzu. A jednak w noc przed deadline'em praca wciąż nie jest skończona. Być może źle oszacowałeś czas potrzebny na wykonanie zadania. Może zbyt długo zastanawiałeś się, jak zrobić to perfekcyjnie. Albo martwiłeś się oceną. Jeśli ten scenariusz brzmi znajomo, możesz doświadczać formy autosabotażu. To wzorzec tego, co robimy sami sobie, często nieświadomie, co potrafi wykoleić życie i cele – mówi psycholog kliniczny Charlie Heriot-Maitland. Zamiast traktować to jako porażkę motywacji czy dyscypliny, warto spojrzeć na autosabotaż jak na efekt tego, jak mózg reaguje na postrzegane zagrożenia. Heriot-Maitland twierdzi, że może on wynikać z ewolucyjnych mechanizmów przetrwania. Reakcję tę mogą dodatkowo wzmacniać trauma, lęk i wyuczone schematy. Efektem bywa cicha pętla zachowań. Te, które w danej chwili przynoszą poczucie ochrony – zwlekanie, unikanie, samokrytyka – potrafią blokować realizację celów, na których najbardziej nam zależy. I często dzieje się to bez pełnej świadomości. – Wiele z tych cykli lęku sprawia, że ludzie tkwią w miejscu, a czasem wręcz się cofają – dodaje Heriot-Maitland. Naukowcy podkreślają, że zrozumienie źródeł autosabotażu to pierwszy krok do przerwania tego mechanizmu. Oto co wiadomo o przyczynach takiego działania mózgu – i co może pomóc zmienić ten wzorzec. Czym jest autosabotaż? Autosabotaż to myśli i emocje, które podkopują twoje długofalowe cele – mówi Tim Pychyl, psycholog badający prokrastynację i autor książki Solving the Procrastination Puzzle. Badacze zauważają, że większość osób doświadcza autosabotażu od czasu do czasu. Dla jednych jest to epizod, dla innych – uporczywy schemat dezorganizujący codzienne fu…

prokrastynacja-GettyImages-1191440458-099965c.jpg
width: 6432
height: 4288

Ludzie dają się nabrać na filmy AI – nawet gdy wiedzą, że są fałszywe. Jaka powinna być przyszłość bezpieczeństwa w sieci?
type: item
date: 2026-01-30T06:59:15.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Technologia
subject: badania naukowe
subject: mózg
subject: psychologia
subject: sztuczna inteligencja
description: Chociaż coraz szybciej udaje nam się rozpoznawać, że dany film został wygenerowany przez AI, to nie wpływa to nasze osądy – tak wynika z badań. Naukowcy dowiedli, że ostrzeżenia o deepfake’ach nie chronią przed manipulacją tak skutecznie, jak sądzono. Co więc możemy zrobić? I czy możemy cokolwiek?
encoded: Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Bristolskim udowadniają, że nawet jeśli widzowie są ostrzegani o fałszywości materiałów, ich percepcja i oceny pozostają pod silnym wpływem treści prezentowanych w materiałach generowanych komputerowo. Trudność w rozpoznawaniu autentyczności stanowi globalny problem. Jak powstają filmy AI i czym jest deepfake? Filmy generowane przez AI, określane mianem deepfake, powstają dzięki zastosowaniu zaawansowanych algorytmów uczenia maszynowego, w szczególności technik deep learning. W procesie tym sztuczna inteligencja analizuje tysiące zdjęć i nagrań, aby nauczyć się realistycznie odwzorowywać twarze, głosy i gesty. Deepfake’i znalazły zastosowanie nie tylko w rozrywce, ale także w polityce, marketingu czy dezinformacji. Szybkość, z jaką technologia ta się rozwija, sprawia, że granica między prawdą a fałszem staje się coraz trudniejsza do rozpoznania. Jak sprawdzić czy ufamy filmom generowanym przez AI? Badanie przeprowadzone przez Stephana Lewandowsky’ego i Simona Clarka miało na celu sprawdzenie, jak ludzie reagują na materiały wideo wygenerowane przez sztuczną inteligencję, nawet gdy są świadomi ich fałszywej natury. W trzech oddzielnych eksperymentach wzięło udział odpowiednio 175, 275 i 223 uczestników. Uczestnicy oglądali krótkie filmy, w których postać przyznawała się do popełnienia przestępstwa lub czynu wątpliwego moralnie. Wideo były zarówno prawdziwe, jak i stworzone przez AI. Deepfake przygotowano specjalnie na potrzeby badania, stosując te same skrypty i ustawienia co w nagraniach autentycznych. Części uczestników przedstawiono ostrzeżenie o tym, że dane nagranie jest fałszywe, inne grupy nie otrzymały żadnego ostrzeżenia lub zobaczyły jedynie ogólny komunikat na temat istnienia AI. Jak uczestnicy reagowali na oznaczenie „deepfake”? Po obejrzeniu każdego filmu uczestnicy odpowiadali na pytania dotyczące wiarygodności materiału oraz winy osoby przedstawionej na nagraniu. Naukowcy odkryli, że mimo oznaczenia wideo jako fa…

GettyImages-1167464772-5d8c415.jpg
width: 1920
height: 1080

Rozgwiazdy nie mają mózgu, ośrodkowego układu nerwowego ani krwi. To jak kontrolują swoje nogi?
type: item
date: 2026-01-27T13:10:21.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: drapieżniki
subject: mózg
subject: zwierzęta
description: To kosmici na Ziemi. Poszczególne części rozgwiazd mają anatomię nie z tego świata, a naukowcy do tej pory zastanawiali się, jak w ogóle mogą się poruszać – pomimo braku mózgu, krwi oraz centralnego układu nerwowego. Teraz wreszcie to wiemy.
encoded: Te jedne z najbardziej niezwykłych stworzeń morskich poruszają się dzięki współpracy setek nóżek. Jak jednak rozgwieździe udaje się je koordynować bez mózgu? Zdają się wykorzystywać lokalny, mechaniczny system sprzężenia zwrotnego, a nowe odkrycie badaczy może zrewolucjonizować robotykę. Czy rozgwiazdy naprawdę nie mają mózgu? Otóż nie mają ani mózgu, ani OUN, i jest to wyjątkowe w świecie zwierząt. Ich układ nerwowy opiera się na tzw. pierścieniu nerwowym, który otacza otwór gębowy i wysyła nerwy promieniście wzdłuż każdego ramienia. Mają za to wapienny szkielet. Pierścień nerwowy koordynuje podstawowe reakcje na bodźce środowiskowe, jednak każde ramię posiada autonomię i jest wyposażone we własny szlak nerwowy. To oznacza, że poszczególne części rozgwiazdy mogą wykonywać skomplikowane ruchy bez potrzeby centralnej koordynacji. W efekcie każde ramię może niezależnie reagować na bodźce, a nawet przejąć funkcje utraconych fragmentów. Setki lepkich nóg, czyli jak porusza się rozgwiazda? Badacze skupili się na gatunku Asterias rubens – rozgwieździe czerwonej – znanej z nietypowej budowy ciała i zaskakującej gracji w poruszaniu się. Każde ramię drapieżnika wyposażone jest w liczne nóżki ambulakralne – struktury zakończone przyssawkami, które przylegają i odrywają się od podłoża dzięki systemowi wodnemu. System ten – określany jako naczyniowy układ wodny – odpowiada również za transport składników odżywczych po organizmie. Rozgwiazdy wykorzystują wodę tak, jak inne organizmy wykorzystują krew. Mechanizm ruchu bez centralnej koordynacji Badania opublikowane w czasopiśmie „PNAS” wykazały, że każda nóżka ambulakralna autonomicznie reguluje swoje zachowanie na podstawie lokalnych mechanicznych sprzężeń zwrotnych. Zamiast centralnego wzorca ruchu każda nóżka dostosowuje czas przylegania do podłoża w zależności od obciążenia i środowiska. Dłuższy kontakt oznacza stabilniejszy, ale wolniejszy ruch. Ponadto u rozgwiazd nie istnieje proporcjonalne powiększanie nóżek w przypadku w…

GettyImages-2206516035-832265d.jpg
width: 5332
height: 3555

Krowa Veronika z Austrii używa narzędzi jak mistrzyni. Zaskoczyła naukowców – czy bydło jest bardziej inteligentne, niż myśleliśmy?
type: item
date: 2026-01-19T16:03:08.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: inteligencja
subject: krowy
subject: mózg
description: Podobno krowy nie są wystarczająco inteligentne, by wytwarzać i używać narzędzi. Czy aby na pewno? Ta wyjątkowa krowa – traktowana w mieszczącym się w austriackich górach gospodarstwie jak członek rodziny – łamie wszelkie stereotypy i sprawia, że powinniśmy myśleć o bydle zupełnie inaczej.
encoded: Pierwszy udokumentowany przypadek krowy, która używa narzędzi, wprawił w osłupienie naukowców. Zmienia ona nasze dotychczasowe spojrzenie na zdolności poznawcze tych dużych ssaków. Czy do tej pory ich nie docenialiśmy? To nie jest zwykła krowa – to przyjaciółka Veronika to austriacka krowa rasy Swiss Brown, której życie znacząco odbiega od typowego losu bydła hodowlanego. Nie jest bowiem trzymana dla mleka ani mięsa – to wierna towarzyszka swojego opiekuna, Witgara Wiegele, rolnika i piekarza. Jest zwierzęciem domowym i przyjacielem rodziny i żyje w otoczeniu, które sprzyja jej naturalnej ciekawości i potrzebie eksploracji świata. Nietypowe wykorzystywanie przez nią narzędzi zostało nagrane i wysłane do lekarzy weterynarii jako ciekawostka. Ta okazała się rewolucyjnym odkryciem. Pierwszy przypadek użycia narzędzi przez krowę Naukowcy z Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej w Wiedniu – Alice Auersperg i Antonio Osuna-Mascaró – potwierdzili zachowanie Veroniki, które łamie powszechne przekonanie o ograniczonej inteligencji bydła. Krowa używa kijów i szczotek do drapania różnych partii ciała: wygląda niemal jak szympansica. To pierwszy przypadek użycia narzędzi u tych zwierząt. Zjawisko to zostało opisane w czasopiśmie „Current Biology”. Przełomowe odkrycie wskazuje, że poznawcze możliwości krów mogły być dotychczas poważnie niedoszacowane. Jak sprawdzić, czy Veronika używa narzędzi świadomie? Naukowcy przeprowadzili serię kontrolowanych testów. Na ziemi losowo umieszczano szczotkę tarasową, a Veronika wybierała jeden z jej końców i drapała wybraną część ciała. Obserwacje wykazały, że krowa wybierała końcówkę z włosiem do drapania dużych, twardych partii ciała (np. grzbietu), a gładki koniec – do delikatniejszych rejonów, takich jak dolne partie brzucha. Wykorzystywała narzędzie w zależności od potrzeb i wykazywała umiejętność manipulowania nim przy użyciu pyska i języka. To zachowanie wyklucza przypadkowość. Veronika nie tylko korzystała z narzędzi, ale robiła to elast…

Veronika-resting-while-using-a-stick-Photo-credit-Antonio-J-Osuna-Mascaro-eead357.png
width: 1376
height: 1033

Najwyższa forma inteligencji to nie IQ? Neurobiologia wskazuje na coś innego
type: item
date: 2026-01-19T08:40:33.000Z
creator: Sabina Zięba
subject: Nauka
subject: inteligencja
subject: mózg
subject: psychologia
description: W powszechnym przekonaniu to iloraz IQ uchodzi za najważniejszy wyznacznik ludzkiej inteligencji. Tymczasem coraz więcej badań z zakresu neurobiologii i psychologii poznawczej pokazuje, że kluczowa może być zupełnie inna zdolność. Chodzi o metapoznanie – umiejętność rozumienia i kontrolowania własnego myślenia. Na czym dokładnie polega i dlaczego bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji?
encoded: Spis treści: Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Dlaczego metapoznanie bywa uznawane za najwyższą formę inteligencji? Co właściwie sprawia, że kogoś uznajemy za inteligentnego? Czy decyduje o tym zdolność rozwiązywania złożonych problemów matematycznych, łatwość uczenia się języków obcych, logiczne argumentowanie, a może szybkie przyswajanie nowych informacji? Od stuleci filozofowie, pedagodzy i naukowcy próbują zdefiniować inteligencję oraz znaleźć sposób na jej obiektywny pomiar. Najczęściej utożsamia się ją z zestawem zdolności poznawczych – takich jak percepcja, pamięć, rozumowanie, język czy myślenie abstrakcyjne. Coraz częściej jednak uwagę badaczy przyciąga metapoznanie, czyli zdolność do refleksji nad własnymi procesami myślowymi. To właśnie ono ma łączyć potencjał poznawczy z realnym sposobem funkcjonowania człowieka w świecie – od uczenia się, przez podejmowanie decyzji, po długofalowy rozwój intelektualny. Czym jest metapoznanie i dlaczego odgrywa kluczową rolę? Pojęcie metapoznania zostało wprowadzone do psychologii w latach 70. XX wieku przez Johna Flavella, który opisał je jako wiedzę o własnych procesach poznawczych oraz zdolność do ich świadomej regulacji. Choć termin ten przez lata zrobił karierę jako modne hasło w naukach o umyśle i bywa postrzegany jako abstrakcyjny lub hermetyczny, w istocie odnosi się do czegoś, co towarzyszy nam na co dzień. Metapoznanie nie jest egzotyczną kompetencją dostępną wyłącznie badaczom czy intelektualistom, lecz naturalnym mechanizmem, dzięki któremu obserwujemy własne myślenie, oceniamy jego skuteczność i – jeśli to konieczne – korygujemy obrany sposób działania. Najczęściej określa się je jako „myślenie o myśleniu”, jednak takie uproszczenie nie oddaje w pełni jego znaczenia. Myśli mogą być ulotne i bierne, natomiast metapoznanie ma charakter aktywny. Polega na monitorowaniu własnych działań poznawczych oraz świadomym wdrażaniu strategii, które mają prowadzić do zmiany zachowania lub poprawy ef…

metapoznanie-0c6d41b.jpg
width: 5616
height: 3744

Tani opał, ale wysoka cena dla zdrowia. „Spadek funkcji poznawczych w kilku obszarach mózgu”
type: item
date: 2026-01-17T14:13:07.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Nauka
subject: dzieci
subject: Kuchnia
subject: mózg
subject: węgiel
subject: zanieczyszczenia powietrza
description: Dym z kuchni może szkodzić mózgowi, nawet po dekadach. Nowe badania wskazują, że dzieci wychowane w domach, gdzie używano węgla lub drewna do gotowania, mogą w dorosłości mieć gorszą pamięć i niższą sprawność poznawczą. Odpowiada za to zanieczyszczenie powietrza wewnątrz pomieszczeń. Potwierdza to badanie przeprowadzone wśród tysięcy osób.
encoded: W krajach o niskich dochodach ludzie nadal używają paliw stałych, takich jak węgiel, drewno i odpady roślinne, do gotowania i ogrzewania. Wynikające z tego zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach naraża dzieci na działanie dymu i pyłów w kluczowych etapach rozwoju mózgu. – Prawie 30% światowej populacji, czyli około 2,4 miliarda ludzi, nadal gotuje bez użycia czystych paliw. Nasze odkrycia wskazują, że dorastanie w zadymionym domu może upośledzać zdrowie mózgu i zdolności poznawcze przez całe życie – mówi Xu Zong, badacz z Uniwersytetu Helsińskiego. Swoje wnioski opublikował właśnie na łamach „Social Science & Medicine”, wiodącego międzynarodowego czasopisma poświęconemu zdrowiu i medycynie społecznej. Szerokie badanie – tysiące Chińczyków Naukowiec zebrał dane dotyczące dużej grupy dorosłych mieszkańców Chin. Przeanalizował informacje dotyczące ponad 7 tys. osób w wieku 45 lat i starszych. Sprawdził warunki panujące w ich domach w dzieciństwie. Uczestników zapytano o to, jakich paliw używano w ich rodzinnych domach do gotowania, zanim ukończyli 17. rok życia. Porównano osoby wystawione na dym z węgla i drewna z tymi, które miały dostęp do czystej energii, np. prądu lub gazu.Aby wyniki były rzetelne, wzięto pod uwagę m.in. wiek, płeć, palenie papierosów, picie alkoholu oraz poziom wykształcenia i zarobki badanych osób. Kolejno przeprowadzono testy sprawności umysłowej. Naukowcy ocenili kondycję mózgów uczestników, badając ich pamięć epizodyczną (zdolność zapamiętywania) oraz ogólną sprawność umysłową, w tym orientację w czasie i umiejętność liczenia. Do analizy wyników wykorzystano algorytm „causal forest”, czyli metodę uczenia maszynowego, która potrafi wykryć skomplikowane i nieoczywiste związki między zanieczyszczeniem a pracą mózgu. Domowe zanieczyszczenie groźne też w przyszłości Osoby narażone w dzieciństwie na zanieczyszczenie powietrza w pomieszczeniach z paliw stałych uzyskiwały znacznie gorsze wyniki w testach poznawczych w wieku dorosłym. – Związek t…

shutterstock2427010283-ae4eec7.jpg
width: 4817
height: 3336

Te malutkie ssaki zmniejszają mózg, by przetrwać zimno. A co, gdybyśmy my też umieli?
type: item
date: 2026-01-16T12:46:24.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Przyroda
subject: ekstremalne warunki
subject: mózg
subject: ssaki
subject: zima
description: Małe ssaki wykorzystują wyjątkowy mechanizm sezonowej redukcji objętości mózgu. Poznaj ewolucyjny fenomen Dehnela, nowoodkryte, genetyczne podstawy tego zjawiska i jego potencjalne znaczenie dla ludzi. To wyjątkowa umiejętność.
encoded: Ryjówki i inne małe ssaki potrafią w wyjątkowo mroźne zimy zmniejszyć objętość swojego mózgu – nawet o 30%! Naukowcy właśnie odkryli konkretne geny odpowiedzialne za to niezwykłe zjawisko. Może to zrewolucjonizować badania nad neurodegradacją, także u ludzi. Czym jest fenomen Dehnela i jak działa u małych ssaków? Fenomen Dehnela to rzadkie zjawisko biologiczne, polegające na sezonowym zmniejszaniu i następnie powiększaniu objętości mózgu oraz innych narządów u wybranych gatunków małych ssaków. Najlepiej poznanym przykładem są ryjówki aksamitne (Sorex araneus), które zimą potrafią zredukować masę mózgu nawet o 20–30% w stosunku do lata. Proces ten obejmuje również kurczenie się czaszki oraz innych organów, takich jak serce czy wątroba, co zostało udokumentowane w badaniach MRI i morfometrycznych. Ten mechanizm adaptacyjny umożliwia ssakom znaczącą redukcję zapotrzebowania na energię w okresie, gdy dostępność pokarmu i zasobów jest ograniczona przez trudne warunki zimowe. Redukcja ta jest całkowicie odwracalna — wraz z nadejściem wiosny i poprawą warunków środowiskowych mózg oraz inne narządy wracają do swoich pierwotnych rozmiarów. To dowód wyjątkowej fizjologicznej plastyczności. Które geny „sterują” wielkością mózgu? Analizy przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie pozwoliły „rozgryźć” molekularne mechanizmy stojące za tajemniczym fenomenem Dehnela. Analizy genomów ryjówek i innych ssaków wykazały, że za regulację sezonowej plastyczności odpowiadają geny związane z homeostazą energetyczną, gospodarką wodną oraz metabolizmem wapnia. Wybrane geny są odpowiedzialne za kontrolowanie procesów metabolicznych w tkankach mózgowych, a także regulację integralności bariery krew-mózg. Zmiany w ekspresji tych genów umożliwiają nie tylko dostosowanie rozmiaru mózgu, ale także minimalizowanie skutków potencjalnych uszkodzeń w warunkach stresu środowiskowego. Jak zwierzęta odzyskują pełną sprawność? Wyjątkowość fenomenu Dehnela polega na tym, że s…

GettyImages-2153130662-40ed19a.jpg
width: 5392
height: 3592