Zbadali mózgi ponad 2000 seniorów. Odpowiedni poziom tej witaminy to potężna tarcza przed alzheimerem
Ludzki organizm, w przeciwieństwie do większości zwierząt, nie potrafi samodzielnie syntetyzować witaminy C. Musimy dostarczać ją z pożywieniem, skąd wędruje przez krew m.in. do naszego mózgu. Choć kwas askorbinowy kojarzy się głównie z odpornością, to właśnie w tkance nerwowej jest go najwięcej – płyn mózgowo-rdzeniowy zawiera aż dwukrotnie wyższe stężenie tej witaminy niż krew. Najnowsze badania dowodzą, że ten popularny przeciwutleniacz może być naszym potężnym sprzymierzeńcem w walce z demencją.
Naukowcy od dawna podejrzewali, że odpowiednia podaż witaminy C zmniejsza ryzyko rozwoju choroby Alzheimera. Brakowało jednak dowodów na to, jak jej stężenie we krwi wpływa na fizyczną strukturę starzejącego się mózgu. Przełomu dokonał zespół z japońskiego Uniwersytetu Hirosaki. Badacze przeanalizowali próbki krwi oraz skany mózgów (wykonane rezonansem magnetycznym) od 2044 ochotników, których średnia wieku wynosiła 69 lat. Gdzie siedzi autopilot naszego umysłu? Badacze skupili się na szczególnym obwodzie neurologicznym – sieci stanu spoczynkowego (DMN – ang. Default Mode Network). To swojego rodzaju „autopilot” naszego mózgu. DMN pozostaje niezwykle aktywna, gdy z pozoru nie robimy nic konkretnego: gdy marzymy, wspominamy przeszłość, planujemy przyszłość lub analizujemy własne „ja”. Sieć ta łączy kluczowe ośrodki w mózgu, w tym brzuszno-przyśrodkową korę przedczołową (odpowiadającą za przetwarzanie strachu, ryzyka i emocji) oraz tylną korę zakrętu obręczy (centralny punkt dowodzenia pamięcią). Z medycznego punktu widzenia DMN jest niezwykle ważna – u pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera, chorobę Parkinsona czy głęboką depresję połączenia w obrębie tej sieci ulegają drastycznemu osłabieniu. Szare komórki lubią witaminę C Analiza wyników ponad dwóch tysięcy japońskich seniorów ujawniła fascynującą zależność. Wykazano, że wyższy poziom witaminy C we krwi wiąże się z wyraźnie większą objętością istoty szarej – tkanki kluczowej dla pamięci, ruchu i emocji. Co więcej, odpowiednie stężenie tego składnika odżywczego korelowało z wyraźnie silniejszymi i zdrowszymi połączeniami wewnątrz sieci DMN. Jak zauważa dr Tomohiro Shintaku, radiolog z Uniwersytetu Hirosaki, to pierwsze w historii badanie, które udowodniło tak bezpośredni związek między stężeniem witaminy C w osoczu a integralnością najważniejszej sieci komunikacyjnej naszego umysłu. Choć są to badania obserwacyjne (wykonane jednorazowo) i wymagają wieloletnich testów potwierdzających w innych grupach etnicznych, ich skala robi ogromne wrażenie. Przy obliczeniach wzięto pod uwagę i wykluczono inne czynniki ryzyka, takie jak wiek, płeć czy nadciśnienie. Prosta recepta na długowieczność? Mózg to narząd, który zużywa potężne ilości tlenu i energii, przez co jest ekstremalnie narażony na tzw. stres oksydacyjny. Witamina C działa jak tarcza, neutralizując wolne rodniki, które niszczą neurony. Zanim jednak zamówicie drogie suplementy, pamiętajcie, że optymalne ilości witaminy C bez problemu dostarczymy na talerzu. Najbogatszymi jej źródłami wcale nie są cytrusy, ale czerwona papryka, natka pietruszki, czarna porzeczka, brokuły czy owoce dzikiej róży. Inne badania wykazały również, że dla mózgu ważna jest urozmaicona dieta, bogata w różne składniki odżywcze, a nie tylko skoncentrowana na jednej substancji. Odkrycie japońskich naukowców to kolejny dowód na to, że nasze codzienne nawyki żywieniowe fizycznie modelują architekturę naszego mózgu. Seniorzy często ograniczają spożycie warzyw i warto to zmienić dla ich zdrowia. Źródło: PLOS One Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Farmakologiczna hibernacja mózgu. Niezwykły koktajl leków może uratować pacjentów z udarem
Udar mózgu jest wyścigiem z czasem. Gdy krew przestaje dopływać do neuronów, każda minuta zwłoki oznacza nieodwracalne uszkodzenia. Naukowcy od dekad badają sposoby na wydłużenie tego czasu – np. próbując drastycznie schłodzić ludzki mózg. Kluczem do sukcesu okazały się jednak nie zimne okłady, lecz odpowiednia kombinacja dwóch znanych leków stosowanych pierwotnie w leczeniu kataru siennego i psychoz. Czy dzięki nim uda się zahibernować mózg?
Z medycznego punktu widzenia idea jest genialna w swojej prostocie – celowe zamrożenie komórek mózgowych i wprowadzenie ich w stan przypominający hibernację. Dzięki temu drastycznie spada ich zapotrzebowanie na tlen i glukozę, gdy udar odcina im życiodajny dopływ krwi. Utrzymanie uśpionych neuronów przy życiu do momentu przywrócenia przepływu (np. poprzez operacyjne usunięcie zakrzepu) mogłoby uchronić pacjenta przed rozległymi uszkodzeniami mózgu, a tym samym przed trwałymi problemami z mową i ruchem. Dlaczego schłodzenie mózgu nie wystarczy? Niestety dotychczasowe strategie fizycznego obniżania temperatury – w tym stosowanie koców chłodzących, okładów z lodu oraz specjalnych hełmów – okazały się nieefektywne. Problem polega na tym, że wywołują one ogromny dyskomfort i niekontrolowane dreszcze. Drżenie mięśni to naturalna metoda, za pomocą której nasz organizm zaciekle broni się przed wywołaniem hipotermii, uniemożliwiając skuteczne obniżenie temperatury głębokiej ciała. Chemiczna hibernacja bez dreszczy Rozwiązanie nadeszło z Chin. Zespół pod kierownictwem dr. Shuaili Xu z Capital Medical University w Pekinie postanowił zamienić koce chłodzące na medykamenty. Badacze wykorzystali dwa leki, o których od lat 50. wiadomo, że skutecznie obniżają temperaturę ciała: prometazynę oraz chloropromazynę. Pierwsza to lek przeciwhistaminowy wykazujący działanie uspokajające, łagodzący objawy kataru siennego i wspomagający sen. Z kolei chloropromazyna jest środkiem przeciwpsychotycznym wykorzystywanym w leczeniu schizofrenii i zaburzeń afektywnych dwubiegunowych. Obie substancje działają bezpośrednio na ośrodkowy układ nerwowy, pozwalając zredukować wewnętrzną temperaturę organizmu bez wyzwalania fizycznych dreszczy czy nawet subiektywnego uczucia zimna. Testy przeprowadzone na myszach oraz makakach królewskich po wywołaniu u nich udaru przyniosły rewelacyjne rezultaty. Koktajl leków skutecznie obniżył temperaturę ich ciał, zahamował metabolizm glukozy w komórkach i istotnie ograniczył rozległość uszkodzeń tkanki mózgowej. Dzięki zminimalizowaniu zniszczeń neuronów leczone małpy wykazywały znacznie lepszą sprawność ruchową. Pierwsze testy na ludziach mamy już za sobą Ośmieleni wynikami laboratoryjnymi naukowcy przystąpili do testów z udziałem ludzi. W eksperymencie wzięła udział grupa 32 osób bezpośrednio po przebytym udarze. Po przyjęciu do szpitala oprócz standardowej procedury usuwania zakrzepów chorym podawano placebo lub kombinację prometazyny i chloropromazyny. Wstępne wyniki były jednak rozczarowujące – temperatura pacjentów obniżyła się zaledwie o 0,3°C, co w ogóle nie zredukowało uszkodzeń spowodowanych udarem. Zespół dr. Xu wskazał szybko potencjalnego winowajcę tej sytuacji: infuzje dożylne rozłożono na aż 12 godzin. Zbyt powolne podawanie leku mogło przełożyć się na jego niskie stężenie we krwi, uniemożliwiając wymierne obniżenie wewnętrznej temperatury ciała. Mimo tej początkowej przeszkody przed naukowcami otwiera się nowa droga. Obecnie zespół dr. Xu przygotowuje się do przeprowadzenia kolejnej próby klinicznej, chcąc sprawdzić, czy znacznie szybsze wlewy (trwające około godziny) przyniosą pożądany efekt hipotermiczny i korzyści terapeutyczne. Jak podkreślają naukowcy, zważywszy na fakt, że zastosowane w eksperymencie substancje są uznawane za stosunkowo bezpieczne i od dekad z powodzeniem stosowane u ludzi w innych wskazaniach medycznych, kontynuowanie tych prób klinicznych jest całkowicie uzasadnione i bardzo obiecujące. Źródło: Science Transational Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten stymulator mózgu reaguje na każdy krok pacjenta. Nowa nadzieja dla chorych na parkinsona
Adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu w chorobie Parkinsona, opracowana na UCSF, ma dostosowywać impulsy w ułamkach sekundy do kolejnych faz chodu. W badaniu z udziałem pięciu pacjentów system wykrywał sygnały związane z każdym krokiem, poprawiał parametry chodu i w okresach aktywacji wiązał się z mniejszą liczbą upadków.
Neurostymulacja polega na tym, że układ elektroniczny, który możemy porównać do rozrusznika serca, wytwarza odpowiednio dobrane impulsy elektryczne. Są przesyłane elektrodami bezpośrednio do mózgu. Głęboka stymulacja mózgu (DBS) łagodzi m.in. objawy choroby Parkinsona: drżenie, sztywność i spowolnienie ruchów. Trudniej jest jednak przeciwdziałać typowym dla tej choroby zaburzeniom chodu, takim jak zastyganie w bezruchu, utrata rytmu kroków i upadki. Tu z pomocą przychodzi adaptacyjna głęboka stymulacja mózgu (aDBS). Jej wariant opracowany na Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco reaguje błyskawicznie na zmiany w mózgu pacjenta i dopasowuje impulsy tak, by chód był stabilny. Gdy mózg dyktuje tempo, implant uczy się słuchać Zespół z badaczy zaproponował podejście, które traktuje chodzenie jako dynamiczny proces wymagający precyzyjnego „zsynchronizowania” obu stron ciała. Zamiast utrzymywać stały, niezmienny wzorzec stymulacji przez cały czas, aDBS ma reagować na to, co dzieje się tu i teraz: wykrywać sygnały neuronalne powiązane z ruchem lewej i prawej nogi, a następnie korygować stymulację w ułamkach sekundy. Przypomina to ideę znaną z kardiologii: rozrusznik śledzi rytm pracy serca i dostosowuje działanie do potrzeb organizmu. Tutaj „rytmem” jest wzorzec aktywności mózgu związany z kolejnymi etapami kroku. W badaniu opublikowanym na łamach czasopisma „Nature Medicine” naukowcy pokazali, że implantowany stymulator może nie tylko stymulować, ale też rozpoznawać indywidualne sygnatury neuronalne towarzyszące chodzeniu. Co ważne, te spersonalizowane „wzorce” zostały osadzone bezpośrednio w neurostymulatorze. Dzięki temu urządzenie może regulować stymulację podczas kolejnych faz chodu bez konieczności korzystania z zewnętrznego komputera. Mniej upadków przy zachowanej kontroli objawów W testach wzięło udział pięć osób z chorobą Parkinsona. System aDBS poprawił miary symetrii chodu i zmniejszył zmienność wzorca chodzenia. Te wskaźniki są istotne, bo stabilniejszy, bardziej powtarzalny krok zwykle oznacza efektywniejsze poruszanie się i mniejsze ryzyko utraty równowagi. W życiu codziennym badani doświadczali mniejszej liczby upadków, a jednocześnie utrzymywali ogólną kontrolę objawów choroby. Zespół nie odnotował poważnych zdarzeń niepożądanych, a szybkie zmiany stymulacji były dobrze tolerowane. Przyszłość terapii neurologicznych może należeć urządzeń, które reagują na bieżące potrzeby organizmu, a nie tylko na uśredniony obraz objawów. Warto pamiętać, że na całym świecie ponad 10 milionów osób żyje z chorobą Parkinsona. Nawet niewielkie poprawienie skuteczności terapii może przekładać się na coś bardzo konkretnego: większe poczucie bezpieczeństwa. Źródło: Nature Medicine
Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczołowej). Problem w tym, że obszar 47 to ewolucyjna nowość, której makaki fizycznie nie posiadają. Gdzie zatem kryje się ich umiejętność przewidywania? Skany fMRI ujawniły, że za zdolność do wyobrażania sobie przyszłości odpowiadają u tych zwierząt dwa starsze ewolucyjnie regiony czołowe: 45a oraz 47/12o. Kiedy naukowcy celowo zakłócili pracę tych stref, wydajność makaków w planowaniu drastycznie spadła. Badacze doszli do fascynującego wniosku: ludzki obszar 47 wcale nie pojawił się znikąd. Wyewoluował on poprzez zintegrowanie i połączenie sieci neuronowych tych dwóch starszych, małpich struktur. To dlaczego makaki nie budują miast? Skoro makaki też potrafią przewidywać konsekwencje swoich działań, to dlaczego to my stworzyliśmy zaawansowaną cywilizację? Odpowiedzią jest jeden detal anatomiczny. Zespół dr Miyamoto zauważył, że sieć neuronalna ludzkiego obszaru 47 łączy się silnie z biegunem czołowym mózgu (obszarem 10), który odpowiada za eksplorację i ocenę zupełnie nowych możliwości. U makaków połączenie między starszymi regionami a obszarem 10 okazało się nieporównywalnie słabsze. Ten niezwykle gęsty, neuronowy „światłowód” najprawdopodobniej stanowi biologiczne źródło naszej kreatywnej wyobraźni, czyniąc ludzki umysł zjawiskiem absolutnie unikatowym w świecie przyrody. Źródło: Nature Human Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czeka cię narkoza? Nie cały twój mózg pójdzie „spać” – naukowcy odkryli, że jego mała część nadal będzie słuchać
Myślisz, że narkoza to stan całkowitego „wyłączenia” umysłu? Okazuje się, że nie. Wyjątkowe analizy pracy mózgu udowadniają, że nawet pod wpływem silnych leków usypiających nie tylko nie wypełnia się on całkowitą pustką – jego głęboko ukryta część nieustannie nasłuchuje, uczy się i przetwarza to, co dzieje się na sali operacyjnej. Dlatego niektórzy to „pamiętają”.
Amerykańscy neurobiolodzy z Baylor College of Medicine dokonali przełomowego odkrycia. Przy użyciu innowacyjnych mikrosond zajrzeli prosto do hipokampów (struktur odpowiadających za pamięć i naukę) siedmiu pacjentów poddanych znieczuleniu ogólnemu przed zabiegiem chirurgicznym. Wyniki, opublikowane na łamach prestiżowego magazynu „Nature”, szokują: człowiek pod narkozą potrafi na bieżąco analizować padające wokół niego słowa. Technologiczny przełom w badaniu świadomości. Czy mózg pod narkozą słyszy? Zbadanie tak głębokich warstw umysłu pod narkozą było możliwe tylko dzięki wykorzystaniu nowoczesnych mikroelektrod (tzw. Neuropixels). Rejestrują one sygnały z setek pojedynczych neuronów jednocześnie. Dotychczas naukowcy potrafili obserwować jedynie resztkowe reakcje sensoryczne w korze mózgowej, do której bodźce docierają najszybciej. Hipokamp znajduje się jednak znacznie głębiej. Pojawienie się tam aktywności udowadnia, że centralny układ nerwowy nie ulega całkowitemu zablokowaniu. Jak podkreśla uczestniczący w badaniu neurochirurg prof. Sameer Sheth, nieświadomy mózg jest znacznie bardziej aktywny i zdolny do analizowania środowiska, niż dotąd przypuszczano. Nasz umysł uczy się jak sztuczna inteligencja Naukowcy przeprowadzili dwa nowatorskie testy. Najpierw odtwarzano uśpionym pacjentom monotonne ciągi standardowych dźwięków, sporadycznie przerywając je odmiennymi tonami. W mózgu błyskawicznie zarejestrowano skoki aktywności, co pokazało, że struktury nerwowe bezbłędnie rozróżniały „intruza”, stając się z czasem coraz sprawniejsze w jego identyfikacji. Ale to dopiero drugi eksperyment ujawnił niesamowity mechanizm. Kiedy osobom znieczulonym puszczano fragmenty podcastów i filmów edukacyjnych, ich hipokamp weryfikował mowę w czasie rzeczywistym. Badania dowiodły, że nieświadomy mózg na bieżąco sortuje usłyszane rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Co więcej, potrafi wręcz przewidywać kolejne słowo w usłyszanym zdaniu. Dr Benjamin Hayden zauważa, że to „kodowanie predykcyjne” do złudzenia przypomina działanie modeli generatywnej sztucznej inteligencji. Do tej pory uważano, że takie procesy wymagają pełnego wybudzenia i uwagi – tymczasem radzą one sobie doskonale bez naszej świadomości. To nowa nadzieja na odzyskanie mowy To przełomowe odkrycie, ale rodzi ono pewne pytanie – czym jest świadomość? Autorzy badania zaznaczają, że wszystkim uczestnikom podano konkretny lek (propofol), dlatego w przyszłości warto sprawdzić zachowanie mózgu przy innych anestetykach, a także u osób w śpiączce lub podczas zwykłego snu. Wnioski z tych badań mogą ostatecznie zrewolucjonizować rehabilitację neurologiczną. Neurochirurg dr Vigi Katlowitz – główny autor przełomowej pracy – sugeruje, że podświadoma zdolność układu nerwowego do przetwarzania dźwięków może pomóc w tworzeniu innowacyjnych protez mowy. Wykorzystanie zachowanych, wciąż „nasłuchujących” ścieżek nerwowych to ogromna szansa na leczenie pacjentów z afazją po udarach czy ciężkich urazach głowy. Źródło: Nature Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Śpiew, który zmienia mózg. Te ptaki ostrzegają swoje jaja przed nadchodzącym upałem
Wydaje ci się, że zamknięte w wapienne skorupce pisklę jest całkowicie odcięte od świata zewnętrznego? Nic bardziej mylnego – okazuje się, że ptaki już wtedy przygotowują się na warunki panujące na zewnątrz. Biolodzy odkryli, że dorosłe zeberki timorskie śpiewają do swoich jaj. To fizycznie zmienia mózgi pisklaków. Jeszcze przed wykluciem.
Dzięki pracy naukowców wiemy więcej o komunikacji prenatalnej zwierząt. Okazuje się, że ptasi rodzice potrafią za pomocą precyzyjnie dobranych tonów „przeprogramować” genetycznie swoje potomstwo, aby ułatwić mu przetrwanie w dobie drastycznych zmian klimatycznych. W rytmie termicznej pieśni. Dlaczego ptaki śpiewają do jaj? Instrygujące wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Journal of Experimental Biology” i – jak możemy przeczytać – zaskoczyły samych autorów. Początkowo sądzili oni, że dźwięki aktywują w mózgach piskląt geny odpowiedzialne za produkcję hormonów chroniących przed przegrzaniem. Nic takiego się jednak nie stało. Analiza genomu przeprowadzona w Queen Mary University of London wykazała, że ptasia pieśń wpłynęła na podwzgórze – strukturę mózgu odpowiedzialną za termoregulację organizmu. Zamiast aktywować hormony, dźwięki wyciszyły aktywność genów odpowiedzialnych za strukturę komórkową i skurcze mięśni (w tym genu Tropomyosin 1). Mówiąc prościej – śpiew rodziców zmienił działanie genów w mięśniach gładkich otaczających naczynia krwionośne, które tworzą barierę krew-mózg. Dzięki temu naczynia krwionośne w mózgach piskląt nie dojrzewają w pełni przed wykluciem, pozostając niezwykle elastyczne i plastyczne. Ta fizyczna modyfikacja pozwala młodym ptakom na dynamiczne regulowanie przepływu krwi w głowie podczas ekstremalnych upałów, chroniąc je przed udarem termicznym, na który ptasi mózg jest śmiertelnie podatny. Jak embrion słyszy przez skorupę? Naukowcy wciąż głowią się nad tym, w jaki sposób nienarodzone pisklę dekoduje sygnały od rodziców. Ponieważ aparat słuchowy ptaka w jaju dopiero się formuje, dr Mylene Mariette sugeruje, że mechanizm ten może opierać się na wykrywaniu wibracji skorupy jaja wywołanych przez fale dźwiękowe o wysokiej częstotliwości. Śmiertelna genetyczna pułapka To przedziwna genetyczna inżyniera natury ma jednak swoją mroczną stronę. Dr Julia George ostrzega, że ten ewolucyjny system ochrony zadziała tylko wtedy, gdy prognoza rodziców będzie trafna. Jeśli z powodu gwałtownie destabilizującego się klimatu po fali upałów nadejdzie nagłe, anomalne ochłodzenie, zakodowana w mózgach piskląt elastyczność naczyń krwionośnych może nie pasować do otaczających warunków, stając się dla młodych ptaków śmiertelną pułapką. Źródło: Journal of Experimental Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mistrzostwa Świata 2026 ruszyły. Mamy dowody, że oglądanie meczów może być dobre dla Twojej psychiki
11 czerwca 2026 roku uwaga miliardów ludzi przenosi się na stadiony Ameryki Północnej. Ruszają Mistrzostwa Świata 2026 – turniej rekordów, który zafunduje nam gigantyczny rollercoaster skrajnych emocji – mimo, że zabraknie na nim naszej reprezentacji. Okazuje się jednak, że ten wielki festiwal futbolu to nie tylko czysta rozrywka, ale też... narzędzie wsparcia dla naszej psychiki. Czy wiesz, że oglądanie tych meczów przyniesie wymierne korzyści dla twojego zdrowia?
Zamiast wyrzutów sumienia z powodu godzin spędzonych przed ekranem, warto spojrzeć na nadchodzący miesiąc z perspektywy neurobiologicznej i psychologicznej. Śledzenie zmagań najlepszych piłkarzy globu uruchamia w naszych organizmach mechanizmy, które skutecznie chronią nas przed plagami współczesności: samotnością oraz stanami depresyjnymi. Mistrzostwa Świata 2026 – początek globalnej fiesty Mecz otwarcia pomiędzy reprezentacją Meksyku a RPA – odbywający się 11 czerwca 2026 roku o g. 21:00 polskiego czasu na legendarnym stadionie Azteca w Meksyku – oficjalnie inauguruje 23. edycję mundialu. Turniej organizowany wspólnie przez Stany Zjednoczone, Kanadę i Meksyk jest pod wieloma względami historyczny. Po raz pierwszy na murawę wybiegną reprezentacje aż 48 krajów, a kibice z całego świata zjednoczą się w przeżywaniu sportowych dramatów. Zbiorowe emocje wpłyną na nasz dobrostan. Okazuje się, że one są nam po prostu potrzebne. Nie mistrzostwa. Emocje. Twarde dane z brytyjskich laboratoriów Analizy przeprowadzone przez psychologów z Anglia Ruskin University w Wielkiej Brytanii pokazują kibicowanie w nowym świetle. Wykorzystując dane od 7209 dorosłych osób (w wieku 16–85 lat), badacze udowodnili, że ludzie regularnie uczestniczący w wydarzeniach sportowych wykazują wyraźnie wyższą satysfakcję z życia oraz silniejsze poczucie, że ich codzienność ma głębszy sens. Co kluczowe dla milionów fanów zasiadających przed telewizorami – oglądanie meczów na ekranie daje zbliżony, silny efekt ochronny. Częstotliwość śledzenia transmisji w sieci lub telewizji bezpośrednio koreluje z obniżeniem wskaźników depresji oraz rzadszym zgłaszaniem stanów lękowych. Im częściej oglądamy sport, tym mniejsze jest prawdopodobieństwo wystąpienia symptomów obniżonego nastroju. Czy „pławienie się w cudzej chwale” działa? Dlaczego kibicowanie tak silnie na nas działa? Odpowiedzią jest teoria tożsamości społecznej. Jako gatunek instynktownie poszukujemy przynależności do grup, z którymi dzielimy wspólny mianownik. Oglądając Mistrzostwa Świata 2026 stajemy się częścią potężnej globalnej społeczności, co daje nam podświadome oparcie społeczne i emocjonalne. Naukowcy z belgijskiego uniwersytetu KU Leuven opisali mechanizm określany jako „pławienie się w cudzej chwale” (ang. basking in reflected glory). Kiedy nasza drużyna wygrywa, nasz mózg interpretuje ten sukces jako nasze osobiste osiągnięcie, co momentalnie poprawia samoocenę. Co fascynujące, w przypadku dotkliwej klęski nasz umysł błyskawicznie uruchamia strategię obronną zwaną „odcinaniem się od cudzej porażki” (ang. cutting off reflected failure). Podświadomie dystansujemy się wtedy od przegranych („oni przegrali”, a nie „my przegraliśmy”), aby skutecznie chronić nasze psychiczne zdrowie przed związanym z tym dyskomfortem. Mózg kocha masowe emocje – warto oglądać mecze To zjawisko ma swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w anatomii. Badania neuroobrazowe przeprowadzone w Japonii wykazały, że struktury mózgu odpowiedzialne za system nagrody i poczucie przyjemności aktywują się znacznie mocniej, gdy oglądamy dyscypliny najbardziej popularne (takie jak piłka nożna), w porównaniu do sportów bardziej niszowych (np. golfa). Oznacza to, że nasz dobrostan rośnie nie przez sam fakt patrzenia na poruszającą się piłkę, ale przez świadomość, że miliony innych ludzi w tym samym momencie dzielą z nami dokładnie to samo uniesienie. Śmiało włączajmy więc telewizory i kibicujmy wspólnie ze znajomymi – nauka potwierdza, że przeżywanie Mistrzostw Świata 2026 to doskonały trening dla naszej psychiki. Szkoda tylko, że nie możemy kibicować naszym rodakom – wśród 48 drużyn na pewno można jednak znaleźć chociaż jednego nowego ulubieńca. Źródło: Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Prof. Agnieszka Chacińska jako pierwsza dostała „polskiego Nobla”. Bada mitochondria
Prof. Agnieszka Chacińska z Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych Polskiej Akademii Nauk (IMol PAN) prowadzi przełomowe badania nad funkcjonowaniem mitochondriów i degradacją białek. Rzucają one nowe światło na mechanizmy chorób, które wciąż pozostają nieuleczalne. Naukowczyni została uhonorowana prestiżową nagrodą PAN.
Profesor Agnieszka Chacińska to postać światowego formatu w dziedzinie biologii molekularnej i komórkowej. Jej odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki postrzegamy mitochondria. Przez dziesięciolecia traktowano je niemal wyłącznie jako „komórkowe elektrownie” – struktury dostarczające paliwa do procesów komórkowych. Dzięki badaniom prof. Chacińskiej wiemy już, że od mitochondriów zależy ogromna liczba podstawowych procesów w komórce. Stanowią one niezwykle czułe sensory homeostazy białkowej oraz platformy decyzyjne przy tak kluczowych zjawiskach, jak choćby odporność wrodzona czy programowana śmierć komórki. Prof. Chacińska jako pierwsza dostała prestiżową nagrodę PAN, nazywaną „polskim Noblem”. Jest ona przyznawana za osiągnięcia naukowe o realnym wpływie na światową naukę oraz innowacyjność prowadzonych w Polsce badań. Będą ją otrzymywać badacze lub zespoły mające realną szansę na zdobycie Nobla. Nagroda pieniężna wynosi 400 tys. zł. Co chroni przed bałaganem w komórce? Natura nie działa bezbłędnie. Zrozumienie tego faktu leży u podstaw rozpracowania procesu importu białek do wnętrza mitochondriów. Logistyka tego zjawiska jest karkołomna: mitochondrialny proteom buduje ponad 1500 różnych białek, z czego zaledwie 1% kodowanych jest „na miejscu” przez mitochondrialne DNA. Cała reszta musi zostać zsyntetyzowana w cytozolu i „zassana” do wnętrza organelli. Zadanie tym trudniejsze, że mitochondrium posiada aż dwie membrany. Jeśli jakiekolwiek białko trafi nie tam, gdzie powinno, nie tylko nie spełni swojej funkcji, ale wywoła w komórce potężny bałagan. Wieloletnie obserwacje i badania naukowe potwierdzają, że koszt zaprojektowania idealnego, absolutnie nieomylnego systemu transportu jest dla organizmu zbyt wysoki. W systemy biologiczne wręcz wpisana jest pewna ilość błędów, ponieważ ich całkowite wyeliminowanie byłoby ekonomicznie nieopłacalne. – To trochę jak z powodzią tysiąclecia – zauważa badaczka. – Można próbować wznieść gigantyczne, potwornie drogie systemy chroniące przed każdą wielką wodą, ale ich koszt byłby nieproporcjonalny do możliwych strat. W przypadku rzeki racjonalniejszym rozwiązaniem jest pozostawienie terenów zalewowych. Dokładnie tak samo działa komórka. Zamiast dążyć do perfekcji procesu, o wiele bardziej opłaca się jej inwestować w kontrolę jakości – mechanizmy, które zapobiegają skutkom błędów, gdy te już się pojawią. Jak pokonać stres Nasze komórki stale inwestują w systemy radzenia sobie z awariami, które wywoływane są głównie przez stres środowiskowy i metaboliczny. Główną rolę odgrywa tu proteasom – molekularna machina odpowiedzialna za degradację uszkodzonych lub zbędnych białek. Zespół prof. Chacińskiej jako jeden z pierwszych na świecie zauważył, że kiedy import białek do mitochondriów zwalnia, to jest to niebezpieczne nie tylko dla samych organelli. Stanowi to zagrożenie dla całej komórki, ponieważ „bezprzydziałowe”, mitochondrialne białka prekursorowe zaczynają bezcelowo plątać się po cytoplazmie. To odkrycie zostało docenione publikacją w prestiżowym „Nature”. Granica między stanem stabilności (brakiem stresu) a stresem jest w komórce płynna, a kluczowym czynnikiem okazuje się czas. Odpowiednio powolna zmiana warunków otoczenia daje komórce szanse na adaptację. Dla mikroświata „wolno” oznacza kilkanaście godzin – tyle czasu potrzebują szybsze, posttranskrypcyjne mechanizmy obronne. Gwałtowniejsza zmiana staje się dla komórki głębokim stresem. Natomiast kumulacja stresu to jeszcze więcej błędów. Gdy nie ma nadmiernego stresu, główna maszyneria degradująca białka – proteasom – nie musi się nadmiernie wysilać. Wszystko działa harmonijnie, a białka bez przeszkód trafiają tam, gdzie powinny. Gdy jednak dzieje się coś dziwnego: pojawia się nagły stres, spadki energii czy perturbacje metaboliczne, import do mitochondriów zwalnia, prekursory białek zaczynają zalegać w cytoplazmie, a komórka musi jakoś zareagować. Zapobiec na wczesnym etapie Zespół prof. Chacińskiej zidentyfikował i opisał tę szybką odpowiedź ratunkową. Nazwał ją UPRam (Unfolded Protein Response associated with protein mistargeting). Badacze udowodnili, że komórka potrafi błyskawicznie reagować na kryzys w mitochondriach. Jest to odpowiedź posttranskrypcyjna, co oznacza, że komórka nie musi czekać na zmianę ekspresji genów w jądrze – działa „tu i teraz”, aby szybko uprzątnąć potencjalnie groźne białka, które nie trafiły do celu. Publikacje zespołu w prestiżowych czasopismach wskazują na dwuetapowy charakter tej obrony. Najpierw ma miejsce lepsze składanie samego proteasomu, co pozwala na drastyczne przyspieszenie czyszczenia komórki z białek, które nie zostały zaimportowane. Później uruchamiane są zmiany transkrypcyjne. Komórka przestaje produkować to, co i tak nie ma gdzie trafić (warto dodać, że w zasadzie wszystkie silne stresy prowadzą ostatecznie do hamowania syntezy nowych białek, gdyż ich nadmiar potęguje toksyczność), a jednocześnie wzmacnia odpowiedzi pozwalające radzić sobie z zaistniałym kryzysem. Choć badania prof. Chacińskiej często prowadzone są na organizmach prostych, takich jak drożdże (Saccharomyces cerevisiae) czy nicienie (C. elegans), mają one fundamentalne znaczenie dla medycyny. Kluczowe mechanizmy transportu i dojrzewania białek nie zmieniły się bowiem znacząco od czasów wspólnego przodka wszystkich organizmów wielokomórkowych. Klasyczne choroby mitochondrialne wynikają najczęściej z dysfunkcji bioenergetycznych, badania prof. Chacińskiej mogą jednak pomóc nie tylko w ich leczeniu, ale również w terapii chorób neurodegeneracyjnych, takich jak alzheimer czy parkinson. Zdaniem naukowczyni nawet drobne, niedostrzegalne na początku defekty w homeostazie białek kumulują się z biegiem lat, wywołując efekt kuli śniegowej, aż w końcu komórka przekracza punkt bez powrotu. Jej badania sugerują nową strategię terapeutyczną: zamiast szukać cudownego leku na zaawansowane, nieodwracalne już zmiany neurodegeneracyjne, powinniśmy skupić się na spowolnieniu procesów, które do nich prowadzą. – Być może nigdy nie uda nam się wyleczyć ludzi z zaawansowanym alzheimerem – przyznaje prof. Chacińska. – Zamiast szukać lekarstwa odbudowującego zniszczone struktury, skuteczniejszą drogą może okazać się precyzyjne poznanie procesów źródłowych i spowolnienie ich na tyle, aby choroba w ciągu ludzkiego życia nigdy się nie ujawniła lub przebiegała dużo wolniej. Z prowadzonych badań wyłaniają się intrygujące pomysły terapeutyczne. Jednym z nich jest... kontrolowane hamowanie aktywności proteasomu w przypadku chorób mitochondrialnych. Paradoksalnie, celowe spowolnienie tej niszczącej białka machiny mogłoby przynieść korzyść choremu organizmowi, dając białkom prekursorowym nieco więcej czasu na przeciśnięcie się przez membrany mitochondrialne i dotarcie w miejsce docelowe, a samej komórce – na regenerację łańcucha oddechowego. Takie kompleksowe badania nad żywymi organizmami, wykorzystywane do walki z chorobami, w których komórkowe szlaki regeneracyjne są osłabione (jak w chorobach neurodegeneracyjnych) lub nadmiernie wzmocnione (jak w komórkach nowotworowych), prowadzono w ramach projektu ReMedy (Regenerative Mechanisms for Health) Międzynarodowych Agend Badawczych FNP. Stał się on fundamentem dla powołanego w 2020 roku IMol PAN (Międzynarodowego Instytutu Mechanizmów i Maszyn Molekularnych). Jest to pierwszy stworzony zupełnie od zera instytut naukowy w Polsce w tym ćwierćwieczu. Pod kierownictwem prof. Chacińskiej placówka szybko stała się ultranowoczesnym punktem na mapie polskiej nauki. Zapytana kiedyś przewrotnie, czy zarządzanie tak dużą jednostką przypomina jej bardziej precyzyjny import białek, czy raczej opanowywanie kryzysów stresu komórkowego, odpowiedziała z uśmiechem, że choć dostrzega elementy obu tych procesów, to w realiach makro jest to przede wszystkim sztuka zarządzania stresem. Przenosząc biologiczne zasady elastyczności, akceptacji marginesu błędu i zaawansowanej kontroli jakości na grunt akademicki, prof. Chacińska stworzyła instytucję dynamiczną i odporną na systemowe kryzysy. Pozostaje tym samym nie tylko wybitną architektką mitochondrialnego ładu, ale też jedną z najważniejszych projektantek nowoczesnej, odważnej i skutecznej polityki naukowej w Polsce.
Dieta może chronić przed ADHD. Naukowcy udowodnili to, skanując mózgi dzieci
Lekarze z Holandii wykazali, że zmiana diety pomaga ograniczyć objawy ADHD u dzieci. Nie chodzi tu jednak o wyeliminowanie cukru z jadłospisu. Na czym polega ta metoda? Więcej o ADHD w nowym wydaniu specjalnym magazynu National Geographic Polska.
W tym artykule: Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Na czym polega dieta oligoantygenowa? Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Dogoterapia pomaga na ADHD Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) to zaburzenie występujące u kilku procent dzieci. Stanowi poważny problem, utrudniając uczenie się i zaburzając relacje społeczne. Można je leczyć farmakologicznie, lecz analizowane są też inne sposoby. Uczeni z holenderskiego Uniwersytetu Wageningen wykazali, że skuteczną metodą ograniczenia objawów ADHD może być zmiana diety. Wyeliminowanie z niej niektórych produktów prowadzi do znaczącej poprawy zachowania. Pracę naukową na ten temat opublikowało czasopismo „Scientific Reports”. Dieta ograniczyła objawy ADHD i zmieniła aktywność mózgu Naukowcy zastosowali tzw. dietę oligoantygenową. 53 dzieci biorących udział w badaniach było na niej przez pięć tygodni. Po tym czasie ich rodzice zaobserwowali zdecydowane zmniejszenie się objawów ADHD. Aby potwierdzić efekty, uczeni porównali aktywność mózgów uczestników badania. Wykonali u nich badanie rezonansem jądrowym (MRI) przed włączeniem diety i po pięciu tygodniach jej stosowania. Okazało się, że dzięki diecie wzrosła aktywność obszaru mózgu zwanego przedklinkiem. Aktywność tej części płata ciemieniowego spada w ADHD, a rośnie m.in. pod wpływem leków na ADHD takich jak metylofenidat. Taki efekt zaobserwowano u ponad 60% badanych dzieci. – To ważny krok w badaniach nad ADHD i żywieniem. Wykazaliśmy, że dieta prowadzi nie tylko do subiektywnej zmiany objawów, ale też do obiektywnie potwierdzonych zmian aktywności mózgu – wyjaśnia prowadząca badania dr Saartje Hontelez z Uniwersytetu Wageningen. Na czym polega dieta oligoantygenowa? Stosowana u dzieci z ADHD dieta ma na celu ograniczenie antygenów, mogących wywołać objawy nietolerancji pokarmowej. Po angielsku nazywana jest „few foods diet” albo „oligoantigenic diet” (dietą oligoantygenową). Należy ona do diet eliminacyjnych. W pierwszej fazie jadłospis zostaje ograniczony do niewielkiej liczby produktów: ryż, indyk, niektóre warzywa (kapusta, kalafior, sałata, buraki, kiełki), gruszki, oliwa z oliwek, masło klarowane, sól, woda i napoje wzbogacone wapniem. Potem stopniowo mogą być wprowadzane inne produkty, takie jak jagnięcina, niewielkie porcje produktów pszennych, kukurydzianych i ziemniaczanych, niektóre owoce i miód. Taką dietę należy wprowadzać pod nadzorem lekarza i dietetyka. Trzeba też obserwować dziecko, by ustalić, które produkty wywołują objawy ADHD. Cukier nie wywołuje nadpobudliwości u dzieci Wbrew rozpowszechnionemu mitowi, cukier nie odgrywa znaczącej roli w nadpobudliwości u dzieci. Przekonanie to wzięło się z jednego badania przeprowadzonego w latach 70. XX wieku. Wynikało z niego, że u dzieci z ADHD może występować tzw. hipoglikemia reaktywna. Późniejsze, bardziej rygorystyczne badania nie wykazały jednak związku między obecnością cukru w diecie a objawami nadpobudliwości i ogólnie zachowaniem dzieci. Oczywiście duże ilości węglowodanów łatwoprzyswajalnych, takich jak sacharoza (biały cukier spożywczy) sprzyjają nadwadze i otyłości, zaburzeniom metabolicznym i próchnicy. Dogoterapia pomaga na ADHD Wykorzystywanie zwierząt w terapii od lat budzi wątpliwości, szczególnie jeśli chodzi o skuteczność. Jednak pionierskie badania przeprowadzone na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine dowodzą, że psy-terapeuci pomagają dzieciom cierpiącym na AHDH. – Dogoterapia poprawia skupienie i zdolności społeczne. Co ważne, pozytywne efekty pojawiły się dość szybko, bo już po ośmiu tygodniach – mówi prowadząca badania dr Sabrina Schuck. Dodaje jednak, że taka terapia nie wpłynęła w znaczący sposób na nadpobudliwość i impulsywność dzieci. Źródła: Scientific Reports, Human-Animal Interaction Więcej o ADHD piszemy w nowym numerze specjalnym „National Geographic” 2/2026. Zapraszamy do naszego sklepu internetowego!
Po co ci te emocje? Niektóre z nich potrafią być zaraźliwe
Prof. dr. hab. Ewelina Knapska z Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN bada, jak mózg rozpoznaje i przetwarza emocje w kontekście społecznym. Analizuje m.in. zjawisko „zarażenia emocjonalnego” – czyli przenoszenia emocji między osobnikami.
Jednym z kluczowych kierunków badań we współczesnej neurobiologii jest zrozumienie procesów, za pomocą których mózg przetwarza i przekazuje stany emocjonalne. Właśnie w tym obszarze działa naukowo prof. dr hab. Ewelina Knapska, szefowa Pracowni Neurobiologii Emocji w Instytucie Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN w Warszawie. To jej zawdzięczamy lepsze zrozumienie ewolucyjnych mechanizmów stojących za zdolnością do rozpoznawania i współodczuwania emocji, za które w 2025 roku została uhonorowana Nagrodą Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (FNP) w dziedzinie nauk o życiu i o Ziemi. Siedlisko emocji w mózgu Wcześniej sądzono, że zdolność ta rozwinęła się głównie jako mechanizm wspierający opiekę nad potomstwem. Badania prof. Knapskiej i jej zespołu zweryfikowały to podejście. Dzięki nim wiemy, że tzw. emocjonalne zarażanie, np. strachem lub radością, pełni przede wszystkim funkcję informacyjną, która ułatwia osobnikom przetrwanie w niesprzyjających warunkach lub w obliczu zagrożenia. Do tego może być ono przekazywane nie tylko między osobnikami jednego gatunku, ale też międzygatunkowo. Dzięki pracy zespołu prof. Knapskiej poznaliśmy konkretne struktury w mózgu odpowiedzialne za te zachowania. Badania wykazały, że kluczową rolę odgrywają ciało migdałowate oraz zachodzące w nim procesy plastyczności neuronalnej, które umożliwiają adaptację mózgu do doświadczeń i uczenie się na podstawie informacji społecznych lub nagrody. Szczególnie interesujące okazały się badania na myszach z objawami przypominającymi depresję – przywrócenie prawidłowej plastyczności neuronalnej prowadziło u nich do odzyskania zdolności uczenia się motywowanego nagrodą. Od badań na myszach do terapii dla ludzi Choć obiektami jej badań były gryzonie, dokładne opisanie mechanizmów odpowiedzialnych za społeczny transfer emocji może posłużyć do projektowania nowych form terapii dla ludzi. Dotyczy to w szczególności wsparcia osób ze spektrum autyzmu oraz opracowywania metod leczenia depresji, fobii społecznych czy zespołu stresu pourazowego (PTSD). Odkrycia te pokazują, że zachowania emocjonalne człowieka opierają się na ewolucyjnie starych i uniwersalnych mechanizmach neurobiologicznych. Badania prof. Eweliny Knapskiej otwierają nowe horyzonty w neuronauce emocji, a więc dziedzinie, która próbuje odpowiedzieć na pytania, jak mózg rozumie i reaguje na emocje innych oraz jak na przekazywanie emocji wpływają różne zaburzenia i choroby mózgu. Najnowsze badania zespołu prof. Knapskiej koncentrują się na biologicznych podstawach towarzyskości i relacji społecznych. – Próbujemy odpowiedzieć na pytanie, dlaczego jedni z łatwością nawiązują kontakty i poszukują bliskości, podczas gdy inni wybierają dystans i samotność – mówi naukowczyni. – Analizujemy przy tym, w jaki sposób mózg przetwarza sygnały społeczne oraz dlaczego różne osobniki odmiennie reagują na obecność innych – dodaje. W centrum tych badań znajdują się struktury odpowiedzialne za emocje, motywację i relacje społeczne – m.in. ciało migdałowate, pole brzusznej nakrywki, kora przedczołowa czy zakręt obręczy. To właśnie tam powstają reakcje związane z lękiem, przywiązaniem, nagrodą i potrzebą kontaktu. Aby zajrzeć do „społecznego mózgu”, badacze wykorzystują nowoczesne technologie pozwalające obserwować aktywność pojedynczych neuronów i analizować zachowania zwierząt w sytuacjach społecznych. Dzięki temu mogą śledzić, jak zmienia się aktywność mózgu podczas kontaktów społecznych oraz które sieci neuronalne odpowiadają za unikanie lub poszukiwanie relacji. Niezależnie od badań nad społecznym przekazywaniem emocji zespół prof. Knapskiej rozwija również projekty dotyczące możliwości modulowania aktywności mózgu poprzez mechanizmy plastyczności neuronalnej, czyli zdolności neuronów do przebudowy własnych połączeń. – Badania te prowadzimy zarówno na modelach zwierzęcych, jak i z udziałem ludzi, co pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób mózg adaptuje się do doświadczeń i reaguje na bodźce emocjonalne – wyjaśnia prof. Knapska. Szczególną uwagę badacze poświęcają ciału migdałowatemu – strukturze odgrywającej kluczową rolę w regulacji lęku, motywacji i reakcji emocjonalnych. W przyszłości wyniki tych badań mogą przyczynić się do opracowania nowych metod leczenia depresji, zaburzeń lękowych oraz problemów związanych z funkcjonowaniem społecznym.
Kratom: naturalny środek o kontrowersyjnym działaniu i realnym ryzyku
Kratom (Mitragyna speciosa) to roślina pochodząca z Azji Południowo-Wschodniej, która w ostatnich latach zaczęła budzić coraz większe zainteresowanie również w Europie. Przez część użytkowników postrzegana jest jako „naturalna alternatywa” dla leków przeciwbólowych, środków uspokajających lub opioidów. Jednocześnie rośnie liczba danych wskazujących, że jej stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia, działań niepożądanych oraz poważnych powikłań zdrowotnych.
Spis treści: Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Jak działa kratom? Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Czy kratom jest legalny w Polsce? Współczesne badania i raporty toksykologiczne pokazują, że kratom przestał być wyłącznie elementem tradycyjnej medycyny regionów tropikalnych. Stał się substancją o globalnym zasięgu, której popularność rośnie szybciej niż wiedza na temat jej bezpieczeństwa. Czym jest kratom i dlaczego budzi kontrowersje? Kratom to liście drzewa Mitragyna speciosa, które naturalnie występuje w Tajlandii, Malezji, Indonezji oraz innych krajach regionu. Roślina ta zawiera wiele aktywnych alkaloidów, z których najważniejsze to mitragynina oraz 7-hydroksymitragynina. Substancje te oddziałują na receptory opioidowe. Oznacza to, że kratom działa w sposób częściowo podobny do leków przeciwbólowych z grupy opioidów, choć jego profil farmakologiczny jest bardziej złożony. W małych dawkach może działać pobudzająco, zwiększając koncentrację i redukując zmęczenie. W większych dawkach wykazuje działanie uspokajające, przeciwbólowe, a nawet euforyzujące. Jednocześnie nie jest to substancja obojętna dla organizmu. Mimo że bywa postrzegany jako „naturalna alternatywa” dla środków farmakologicznych, jego stosowanie wiąże się z realnym ryzykiem uzależnienia oraz poważnych skutków zdrowotnych. Właśnie ten potencjał sprawia, że kratom budzi istotne kontrowersje w środowisku medycznym i regulacyjnym. Wzrost popularności tej rośliny w Europie sprawia, że temat wymaga dalszych badań oraz rzetelnej edukacji. Z perspektywy zdrowia publicznego kluczowe jest nie tylko monitorowanie skali użycia, ale także zwiększanie świadomości dotyczącej potencjalnych zagrożeń. Jak działa kratom? Substancje zawarte w kratomie pobudzają układ nagrody w mózgu, co wiąże się z wyrzutem dopaminy i odczuwaniem przyjemności. Z czasem organizm może się do nich przyzwyczajać, co prowadzi do spadku wrażliwości i konieczności stosowania coraz większych dawek, aby uzyskać podobny efekt. W praktyce oznacza to jednoczesne działanie przeciwbólowe, zmiany nastroju oraz uczucie euforii, a w zależności od dawki także na pobudzenie lub wyraźne uspokojenie. Mechanizm ten wynika z wpływu kratomu na receptory opioidowe oraz inne układy neuroprzekaźnikowe, w tym serotoninowy i adrenergiczny, co tłumaczy jego niejednoznaczny i trudny do przewidzenia profil działania. Istotne znaczenie ma również forma produktu. Ekstrakty i kapsułki mogą zawierać znacznie wyższe stężenia substancji aktywnych niż tradycyjnie stosowane liście, co dodatkowo zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Krótkoterminowe i długoterminowe skutki stosowania Kratom może wywoływać szereg działań ubocznych. W krótkim czasie użytkownicy często zgłaszają poprawę nastroju, wzrost energii lub działanie przeciwbólowe. Jednak równolegle mogą pojawiać się objawy takie jak nudności, zawroty głowy czy zaburzenia koncentracji. Przy długotrwałym stosowaniu obserwuje się poważniejsze konsekwencje. Dane toksykologiczne wskazują, że kratom może wpływać na wiele układów organizmu. Szczególnie istotne są powikłania w obrębie wątroby, układu sercowo-naczyniowego oraz ośrodkowego układu nerwowego. Do najczęściej obserwowanych skutków należą: bezsenność i rozdrażnienie, spadek masy ciała i zaburzenia apetytu, przewlekłe problemy żołądkowo-jelitowe, nadciśnienie i zaburzenia rytmu serca, drgawki, uszkodzenia wątroby o charakterze cholestatycznym. Szczególnie istotnym problemem jest ryzyko interakcji z innymi substancjami. Kratom może nasilać działanie alkoholu, benzodiazepin czy opioidów, co zwiększa ryzyko ciężkich zatruć. Istotnym problemem jest również nieprzewidywalność składu produktów dostępnych na rynku. Preparaty sprzedawane jako kratom mogą różnić się stężeniem alkaloidów, a niekiedy zawierać dodatkowe substancje psychoaktywne. Uzależnienie od kratomu i mechanizm tolerancji Jednym z najważniejszych problemów związanych z kratomem jest jego potencjał uzależniający. Regularne stosowanie prowadzi do rozwoju tolerancji, co oznacza konieczność przyjmowania coraz większych dawek w celu uzyskania tego samego efektu. Z czasem może rozwinąć się uzależnienie psychiczne i fizyczne, które przejawia się silną potrzebą przyjmowania substancji, utratą kontroli nad dawkowaniem oraz występowaniem objawów odstawiennych po przerwaniu jej używania. Zespół abstynencyjny przypomina w swoim przebiegu odstawienie opioidów. Pojawiają się bóle mięśni, niepokój, bezsenność, nadmierna potliwość, biegunki oraz objawy grypopodobne. Choć zwykle nie zagraża życiu, może być bardzo obciążający i sprzyjać nawrotom używania. Czy kratom jest legalny w Polsce? W naszym kraju kratom znajduje się w wykazie substancji kontrolowanych. Oznacza to, że jego obrót i sprzedaż oraz posiadanie są w Polsce nielegalne. Regulacje te wynikają z przepisów dotyczących przeciwdziałania narkomanii oraz rozporządzeń Ministra Zdrowia. W praktyce status prawny kratomu różni się w zależności od kraju. W części państw obowiązują restrykcje lub całkowity zakaz, podczas gdy inne kraje dopuszczają jego ograniczoną sprzedaż. W Polsce jednak sytuacja jest jednoznaczna – kratom nie jest legalnym środkiem do obrotu ani stosowania. Jak rozpoznać problem i gdzie szukać pomocy? Uzależnienie od kratomu może rozwijać się stopniowo i często pozostaje niezauważone przez długi czas. Pierwszym sygnałem ostrzegawczym jest utrata kontroli nad dawkowaniem oraz konieczność regularnego przyjmowania substancji w celu „normalnego funkcjonowania”. Leczenie obejmuje zarówno podejście farmakologiczne, jak i psychoterapeutyczne. W łagodniejszych przypadkach stosuje się leczenie objawowe oraz wsparcie psychologiczne. W cięższych konieczna jest natomiast terapia podobna do leczenia uzależnień opioidowych, w tym farmakoterapia pod nadzorem specjalisty. Kluczową rolę odgrywa psychoterapia, szczególnie podejście poznawczo-behawioralne, które pomaga zrozumieć mechanizmy uzależnienia i ograniczyć ryzyko nawrotów. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Alzheimer daje o sobie znać nawet dekadę przed utratą pamięci. Te objawy powinny wzbudzić czujność
Choroba Alzheimera wysyła pierwsze sygnały ostrzegawcze w sposób, który rzadko kojarzymy z utratą sprawności umysłowej. Te pięć objawów może pojawić się nawet dekadę przed wystąpieniem pierwszych wyraźnych zaburzeń pamięci.
Spis treści: Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Problemy z zarządzaniem finansami Utrzymująca się utrata masy ciała Subtelne zmiany językowe Osłabienie zmysłu węchu Znaczące zmiany nastroju Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Może się wydawać, że osoba z chorobą Alzheimera lub inną formą demencji budzi się pewnego ranka i nagle zaczyna mieć trudności z przypomnieniem sobie ważnych informacji. Naukowcy wiedzą jednak, że proces poprzedzający pierwsze objawy zaburzeń pamięci jest znacznie bardziej złożony. Nawet dekadę przed wystąpieniem zaburzeń pamięci w mózgu mogą już zachodzić subtelne procesy chorobowe. – W tym okresie wiele osób nie ma oczywistych objawów poznawczych, ale w rzeczywistości w mózgu zachodzą już zmiany – mówi dr Yuan Zhang, badaczka zajmująca się chorobą Alzheimera na Uniwersytecie Columbia. Zmiany te mogą nawet poprzedzać pojawienie się blaszek amyloidowych (płytek starczych), wykrywanych w badaniach obrazowych, które stanowią znany wyróżnik tego schorzenia. Szacuje się, że obecnie około 6 milionów Amerykanów żyje z jakąś postacią demencji, a wraz ze starzeniem się populacji liczba ta może się podwoić. Dlatego naukowcy coraz pilniej koncentrują się na mniej widocznych, wczesnych zmianach. Wczesne objawy Alzheimera mogą pojawić się na długo przed problemami z pamięcią Część badaczy analizuje obrazowanie mózgu oraz biopsje jelit w poszukiwaniu innych markerów, które mogłyby ujawniać wcześniejsze sygnały demencji. Inni szukają wskazówek we krwi. Naukowcy z Washington University in St. Louis poinformowali niedawno, że białko powiązane z chorobą Alzheimera może z dokładnością do kilku lat oszacować, kiedy u części osób rozwiną się zauważalne objawy. Nadal jednak potrzeba znacznie więcej badań, zanim testy te będą mogły przewidywać, kto może zachorować – i kiedy dokładnie mogą pojawić się u niego zaburzenia pamięci. W międzyczasie eksperci pracują nad powiązaniem innych fizycznych lub społecznych oznak, które mogą pojawiać się na lata przed pogorszeniem pamięci. Żadna z nich nie wskazuje definitywnie, że demencja jest nieuchronna (za częścią tych zmian mogą stać problemy zdrowotne możliwe do leczenia, takie jak zaburzenia tarczycy, niedobory witamin czy inne schorzenia). Jednak – zwłaszcza gdy występują łącznie – czynniki te mogą dostarczać ważnych wskazówek, które powinny skłonić lekarzy do przeprowadzenia dalszej oceny, a być może nawet doprowadzić do wcześniejszego rozpoznania. Oto pięć zmian odkrytych przez naukowców, które mogą cię zaskoczyć. Problemy z zarządzaniem finansami Osoby z demencją często zapominają o płaceniu rachunków. Mimo to zaskoczeniem dla naukowców było udokumentowanie w 2020 roku faktu, że zaległości w płatnościach mogą pojawić się nawet na pełne sześć lat przed postawieniem diagnozy. Nowsze badanie wykazało, że zmiany w sferze finansowej są jeszcze rozleglejsze i bardziej złożone. W ciągu tych samych sześciu lat poprzedzających diagnozę osoby te zaczynają również przekazywać innym więcej pieniędzy, niż mogą sobie na to pozwolić, oraz stają się coraz bardziej podatne na oszustwa finansowe. Są także bardziej skłonne do podejmowania ryzykownych inwestycji. – Osoby, które przez lata miały dobrze zdywersyfikowany portfel inwestycyjny, nagle zaczynają uważać, że świetnym pomysłem jest przeniesienie całych oszczędności emerytalnych w akcje spółki, o której ktoś przekazał im poufną wskazówkę – mówi Lauren Nicholas, profesor geriatrii na University of Colorado i współautorka badania. Według badania, w którym przeanalizowano raporty kredytowe i inne dane finansowe, stan posiadania często drastycznie spada w latach poprzedzających diagnozę. Utrzymująca się utrata masy ciała Nieoczekiwana utrata masy ciała może być objawem wielu schorzeń, w tym tak poważnych jak nowotwory. Gdy jednak lekarze wykluczą tego rodzaju przyczyny, mogą zbagatelizować problem. Zdaniem dr Yuan Zhang byłby to błąd. Badacze od dawna obserwują związek między niską masą ciała a demencją, jednak badanie opublikowane przez dr Yuan Zhang w 2024 roku wykazało, że istotna może być nie tyle całkowita masa ciała, ile jej tendencja spadkowa. Jak wynika z badania, utrata masy ciała często zaczyna się dekadę przed rozpoznaniem demencji zarówno u mężczyzn, jak i u kobiet, a proces ten przyspiesza na dwa do czterech lat przed diagnozą. Dr Yuan Zhang przypuszcza, że w proces ten może być zaangażowanych wiele czynników, w tym możliwa utrata apetytu lub zmniejszona energia potrzebna do gotowania. Możliwe jest również, że sama utrata masy ciała przyspiesza procesy psychiczne. Badania wykazały na przykład, że poziom leptyny – hormonu zaangażowanego w regulację głodu – ma związek z pogorszeniem funkcji poznawczych. Subtelne zmiany językowe Na siedem lat przed rozpoznaniem choroby Alzheimera u ludzi mogą już pojawiać się subtelne zmiany w złożoności wypowiedzi – wynika z badań opublikowanych w czasopiśmie „The Lancet”. Gdy komputery przeanalizowały dane z szeroko zakrojonego, wieloletniego badania obejmującego około 1200 uczestników, wykryły określone zmiany w mowie, które pozwalały z 74-procentową dokładnością przewidzieć, u kogo rozwinie się choroba. Jeden z segmentów testowych wykorzystywał zadanie polegające na opisie obrazka – metodę szeroko stosowaną w diagnozowaniu demencji. Uczestnicy proszeni są w nim o opisanie rysunku przedstawiającego chłopca, który spada ze stołka kuchennego, sięgając po słoik z ciastkami, podczas gdy w pobliżu znajdują się jego siostra i matka. Niektóre osoby, które zaliczyły test, wykazywały jednak sygnały, które później powiązano z zaburzeniami pamięci – zapisywanie swoje odpowiedzi w krótkich, telegraficznych zdaniach, pomijając przedimki (charakterystyczne dla języka angielskiego). Opisy były również mniej precyzyjne. Zamiast używać dokładnych określeń, takich jak „matka” i „syn”, badani częściej posługiwali się określeniami ogólnymi, takimi jak „kobieta” i „chłopiec”. Osłabienie zmysłu węchu Zmysł węchu może ulec pogorszeniu w wyniku naturalnych procesów starzenia. Również leki, takie jak beta-blokery, infekcje wirusowe – z których najsłynniejszą jest COVID-19 – oraz inne schorzenia mogą hamować zdolność do wyczuwania aromatów czy zapachów. Zatem, choć spadek zdolności wykrywania zapachów nie wskazuje automatycznie na nadchodzącą chorobę poznawczą, może być jej sygnałem. W przypadku jednego z badań, za każdy punkt utracony w 16-punktowym teście powonienia, ryzyko późniejszego zdiagnozowania choroby Alzheimera u uczestników wzrastało o 22 procent. Dlaczego tak się dzieje? Analizy obrazów mózgu i próbek tkanek u myszy oraz ludzi z 2025 roku wykazują, że komórki odpornościowe w mózgu mogą błędnie uznać włókna nerwowe łączące się z centrum przetwarzania zapachów za niepotrzebne i zaatakować je, demontując tym samym te kluczowe połączenia. Pozostaje niejasne, dlaczego układ odpornościowy u tych osób błędnie obiera te komórki za cel. Znaczące zmiany nastroju Apatia, drażliwość, impulsywność, chwiejność emocjonalna, a nawet depresja kliniczna lub zaburzenia lękowe mogą być oznakami nadchodzącego pogorszenia funkcji poznawczych. – W danym momencie możemy sądzić, że u tej osoby rozwinęła się depresja, ale w ciągu kolejnych kilku lat, gdy pojawiają się u niej trudności z pamięcią, obraz diagnozy staje się jaśniejszy – tłumaczy dr Lea Marin, kierowniczka psychiatrii geriatrycznej w Mount Sinai Behavioral Health Center w Nowym Jorku. W jednym z badań u ponad połowy osób z prawidłowymi funkcjami poznawczymi w latach poprzedzających rozpoznanie zaburzeń pamięci rozwinął się co najmniej jeden objaw związany z nastrojem. Tego rodzaju badania skłoniły autorów artykułu przeglądowego sprzed kilku lat do wniosku, że zmiany behawioralne są „powszechne w stadium przed demencją i ściśle związane z postępem upośledzenia funkcji poznawczych”. Co mogą zrobić pacjenci i ich rodziny Nie wiadomo jeszcze, czy postęp choroby można zatrzymać po zaobserwowaniu tych wczesnych sygnałów. Jednak poprawa ogólnego stanu zdrowia – w dowolnym momencie, a zwłaszcza gdy ktoś zauważy którykolwiek z tych objawów – może przynieść korzyści poznawcze, twierdzi dr Lea Marin. Wykazano, że stosowanie diety opartej na nieprzetworzonej żywności z ograniczoną ilością cukru, a także włączenie technik zarządzania stresem i wsparcia społecznego, pomaga spowolnić postęp demencji. Nowe badanie na zwierzętach ujawniło, że ćwiczenia fizyczne wzmacniają nieszczelną barierę krew-mózg, co może poprawić zdrowie mózgu. Ponadto schorzenia wpływające na serce oddziałują również na mózg. Na przykład wysokie ciśnienie krwi w wieku średnim wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia demencji w późniejszym życiu. Wszelkie zmiany fizyczne, społeczne lub behawioralne, które zauważasz u siebie albo u członka rodziny, omów z lekarzem, ponieważ – jak uważa dr Lea Marin – może to skłonić do przeprowadzenia dalszej oceny. Lekarze nie prowadzą rutynowych badań przesiewowych wszystkich pacjentów pod kątem upośledzenia funkcji poznawczych, ale zazwyczaj badają osoby, które zauważają u siebie zmiany. Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej zwykle przeprowadzają skrócone badanie, natomiast neurolodzy wykonują bardziej kompleksową diagnostykę. Wczesne rozpoznanie jest szczególnie pomocne, ponieważ terapie infuzyjne ukierunkowane na blaszki amyloidowe w mózgu w przebiegu choroby Alzheimera działają najlepiej na początku choroby (trwają badania kliniczne mające ocenić, czy metody te mogą być skuteczne także przed pojawieniem się problemów poznawczych). Nawet jeśli jest zbyt wcześnie, by rozważać farmakoterapię, „nigdy nie jest za wcześnie”, by podejmować decyzje dotyczące planowania opieki medycznej lub planowania finansowego, jeśli demencja może pojawić się w czyjejś przyszłości – podkreśla dr Lea Marin. Źródło: National Geographic
Dlaczego świat oszalał na punkcie Grogu? Za fenomenem Baby Yody stoi nauka
Do kin właśnie trafia kolejna produkcja ze świata „Star Wars” – „Gwiezdne Wojny: Mandalorian i Grogu”. Historia znana dotąd głównie z serialu Disney+ po raz pierwszy pojawia się na dużym ekranie i już wzbudza ogromne zainteresowanie fanów. Fenomen Grogu wykracza jednak daleko poza samą popularność uniwersum. Zdaniem badaczy za globalną sympatią wobec tej postaci może stać konkretna koncepcja etologiczna związana z tym, jak ludzie reagują na „dziecięce” cechy wyglądu.
W ciągu ostatnich kilku lat świat oszalał na punkcie niewielkiego zielonego bohatera z uniwersum „Star Wars”, którego fani szybko ochrzcili mianem „Baby Yody”. Grogu – z ogromnymi oczami, dużą głową, drobnym ciałem i charakterystycznymi uszami – niemal natychmiast stał się internetowym fenomenem. Media społecznościowe zalały memy, gadżety i tysiące wyznań miłości do bohatera, który nie musi nawet nic mówić, by wywoływać emocje. Psychologowie i etolodzy zwracają jednak uwagę, że popularność postaci może nie być przypadkowa. Za sympatią wobec Grogu ma stać tzw. teoria „baby schema”. Dlaczego Grogu wydaje się ludziom tak uroczy? Naukowcy mają konkretne wyjaśnienie Fenomen Grogu od początku wykraczał daleko poza zwykłą popularność serialowej postaci. Naukowcy zwracają jednak uwagę, że za tym sukcesem stoją nie tylko emocje fanów „Gwiezdnych Wojen”, ale także konkretne mechanizmy biologiczne i psychologiczne. Zdaniem badaczy Grogu został niemal perfekcyjnie zaprojektowany zgodnie z teorią tzw. baby schema, czyli „schematu niemowlęcego” opracowanego przez austriackiego etologa Konrada Lorenza. Według tej koncepcji ludzie instynktownie reagują opiekuńczo na określone cechy wyglądu przypominające niemowlęta. Chodzi przede wszystkim o bardzo duże oczy, niewielki nos i podbródek, wysokie czoło, zaokrągloną twarz czy nieproporcjonalnie dużą głowę względem reszty ciała. Grogu posiada praktycznie wszystkie te elementy jednocześnie. Badacze podkreślają, że jego wygląd nie jest przypadkowy – ogromne ciemne oczy, powolne ruchy, drobna sylwetka i charakterystyczne uszy uruchamiają w mózgu mechanizmy odpowiedzialne za troskę oraz empatię. Lubimy postacie o dziecięcym wyglądzie W artykule naukowym „Semiotic Perception of Cuteness in Grogu” autor wskazuje, że twórcy postaci świadomie wykorzystali mechanizmy opisane przez Lorenza, które od dziesięcioleci funkcjonują również w animacji i popkulturze. Podobne rozwiązania stosowano wcześniej m.in. przy projektowaniu Myszki Miki, bohaterów Disneya czy postaci anime. Badania cytowane przez autora pokazują, że cechy dziecięce aktywują obszary mózgu związane z nagrodą i pozytywnymi emocjami, w tym korę oczodołowo-czołową odpowiedzialną za reakcje emocjonalne i przywiązanie. Co istotne, reakcja ta pojawia się niezależnie od kultury czy wieku odbiorców. Psychologowie podkreślają, że ewolucyjnie taki mechanizm miał pomagać w przetrwaniu gatunku – dorośli, którzy odczuwali silniejszą potrzebę opieki nad młodymi, częściej dbali o potomstwo. W przypadku Grogu biologiczny odruch został przeniesiony na fikcyjną postać, która mimo że nie przypomina człowieka, wywołuje niemal identyczne emocje jak małe dziecko lub młode zwierzę. To właśnie dlatego wiele osób reaguje na niego bardziej instynktownie niż racjonalnie. „Słodka agresja” i Grogu. Dlaczego ludzie chcą go przytulić albo... ugryźć? Popularność Grogu badacze tłumaczą również zjawiskiem określanym jako „cute aggression”, czyli „słodka agresja”. Termin ten opisuje paradoksalną reakcję emocjonalną, kiedy coś wydaje się tak urocze, że wywołuje potrzebę ściskania, gryzienia lub szczypania – oczywiście bez chęci wyrządzenia krzywdy. Psychologowie cytowani przez „Psychology Today” zauważają, że wiele osób reagowało na Grogu właśnie w taki sposób, publikując w internecie komentarze typu: „Jest tak słodki, że nie mogę tego znieść”. Badania wykazały, że osoby odczuwające „słodką agresję” mają zwiększoną aktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za emocje i system nagrody. Zdaniem naukowców jest to sposób organizmu na regulowanie nadmiaru pozytywnych emocji – mózg próbuje przywrócić równowagę, gdy uczucie zachwytu staje się zbyt intensywne. Autorzy analiz zwracają uwagę, że Grogu działa na widzów nie tylko wyglądem, ale również zachowaniem. Postać niemal nie mówi, porusza się nieporadnie, wydaje ciche dźwięki i często sprawia wrażenie bezbronnej, co dodatkowo wzmacnia mechanizm opiekuńczy. W badaniu Uniwersytetu w Tartu podkreślono także znaczenie relacji między Grogu a Din Djarinem. Zdaniem autora serial wykorzystuje klasyczny motyw rodzicielskiej więzi, który jeszcze mocniej angażuje emocjonalnie odbiorców. Grogu staje się więc nie tylko „uroczą maskotką”, ale symbolicznym dzieckiem wymagającym ochrony. Co ciekawe, badacze zauważają również, że twórcy bardzo świadomie zestawili bohatera z surowym, zamkniętym w zbroi Mandalorianinem. Kontrast pomiędzy milczącym wojownikiem a małym, bezbronnym stworzeniem wzmacnia emocjonalny odbiór całej historii. To właśnie połączenie dziecięcych cech fizycznych, emocjonalnej narracji oraz nostalgii związanej z uniwersum „Star Wars” sprawiło, że Grogu stał się jednym z największych fenomenów współczesnej popkultury – bohaterem, który zainteresował nie tylko fanów science fiction, ale również psychologów, etologów i badaczy kultury popularnej. Źródła: Psychology Today, University of Tartu Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Myślisz, że kupujesz to, co chcesz? Sprawdź, jak giganci marketingu wykorzystują ewolucyjne błędy twojego umysłu
30 zamkniętych salonów na trzech kontynentach, interwencje policji i tysiące ludzi owiniętych w śpiwory na miejskich chodnikach. To nie kronika protestów społecznych, a krajobraz po premierze zegarka bioceramic Royal Pop za niespełna 400 dolarów. Nowy obiekt pożądania doprowadził do tąpnięcia na rynku dóbr luksusowych i wywołał wściekłość tradycyjnych kolekcjonerów. Badamy anatomię tego globalnego szału i sprawdzamy, jak mechanizm sztucznego niedoboru oraz FOMO potrafią w ułamku sekundy wyłączyć racjonalne myślenie w ludzkim mózgu.
Spis treści: Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Nowy rozdział antropologii przedmiotów Gdy w sobotni poranek, 16 maja 2026 roku, menedżerowie ponad 30 flagowych salonów na całym świecie sprzedających popularną markę zegarków – od nowojorskiego Times Square po Singapur – podjęli decyzję o natychmiastowym zamknięciu drzwi, powodem nie było zagrożenie terrorystyczne ani klęska żywiołowa. Tysiące ludzi koczujących na ulicach, dantejskie sceny w kolejkach i potężne napięcie społeczne towarzyszyły premierze kolekcji bioceramic „Royal Pop” – efektu współpracy Swatcha z ultraluksusową manufakturą Audemars Piguet. Jak to możliwe, że hybryda kultowego, kosztującego fortunę projektu z masowym tworzywem sztucznym wywołała globalną histerię? Odpowiedź kryje się na styku ewolucyjnej psychologii tłumu, neurobiologii marketingu i socjologii tzw. demokratyzacji luksusu. Jak plastik za 400 dolarów otworzył drzwi do świata miliarderów Dla postronnego obserwatora widok tłumów walczących o możliwość zakupu kieszonkowego zegarka za około 400 dolarów mógł wydawać się aberracją. Jednak z punktu widzenia socjologii kultury, premiera nowego zegarka to tektoniczne tąpnięcie w strukturze postrzegania statusu społecznego. Marka Audemars Piguet od ponad pięciu dekad konsekwentnie budowała status dostępnej wyłącznie dla nielicznych. Szczyciła się, że nie należy do żadnego wielkiego koncernu, a jej zegarki – wyceniane na dziesiątki, a nawet setki tysięcy euro – były symbolem przynależności do absolutnej elity finansowej. Wszystko zmieniło się w połowie maja 2026 roku. W wyniku mariażu ze Swatchem – marka AP zaprezentowało kolekcję ośmiu kolorowych zegarków kieszonkowych. Anatomia FOMO. Neurobiologia polowania na unikat Aby zrozumieć, dlaczego ludzie decydują się na spędzenie kilkudziesięciu godzin w deszczu na nowojorskim bruku tylko po to, by kupić zegarek, musimy zajrzeć w głąb ludzkiego mózgu. Kluczowym mechanizmem napędowym jest tutaj FOMO (Fear of Missing Out), czyli paraliżujący strach przed przegapieniem okazji, który w realiach współczesnego rynku jest bezwzględnie stymulowany przez korporacyjne strategie sztucznego niedoboru, czyli celowego ograniczania dostępności produktu – nie dlatego, że naprawdę ich brakuje, ale po to, by zwiększyć popyt, prestiż albo cenę. Swatch wprowadził rygorystyczne restrykcje – nowe zegarki były dostępne wyłącznie stacjonarnie w ściśle wyselekcjonowanych butikach, bez możliwości zakupu online, a limit wynosił dokładnie jedną sztukę na osobę dziennie. Z perspektywy psychologii ewolucyjnej taki mechanizm uruchamia w naszym mózgu atawistyczny program zbieracko-łowiecki. W toku ewolucji zasoby ograniczone (takie jak dojrzałe owoce czy rzadkie minerały) decydowały o przetrwaniu. Dziś te same obwody neuronalne – zlokalizowane w układzie nagrody – aktywują się na widok limitowanego produktu. Z neurobiologicznego punktu widzenia, podczas oczekiwania w kolejce i samej pogoni za produktem, mózg jest zalewany dopaminą – neuroprzekaźnikiem odpowiedzialnym za antycypację przyjemności. Co paradoksalne, to nie sam moment posiadania zegarka daje najwyższy poziom satysfakcji, ale właśnie proces polowania na niego. Gdy produkt trafia w ręce klienta, poziom dopaminy gwałtownie spada, ustępując miejsca potrzebie poszukiwania kolejnego bodźca. Strategia Swatcha, oparta na zaskoczeniu (wcześniejsze enigmatyczne reklamy prasowe w popularnych dziennikach bez zapowiedzi w social mediach), idealnie podsyciła ten dopaminowy roller-coaster. Od tłumu do stada. Jak tracimy racjonalność w masie Opisywane w mediach sceny szarpanin i krzyków przed zamkniętymi drzwiami salonów to podręcznikowy przykład działania psychologii tłumu, której fundamenty ponad wiek temu opisał Gustave Le Bon. W swojej klasycznej pracy „Psychologia tłumu” badacz wskazywał, że jednostka stając się częścią zwartej masy ludzkiej, doświadcza zjawiska deindywidualizacji – zatraca swoje indywidualne hamulce moralne, racjonalne myślenie i poczucie odpowiedzialności na rzecz zbiorowej emocjonalności. W tłumie oczekującym na premierę zegarków bioceramic Royal Pop działały trzy potężne siły psychologiczne: Zarażenie emocjonalne: Podniecenie, lęk przed tym, że towaru zabraknie, oraz agresja jednostek błyskawicznie rezonują w całej grupie. Jeśli kilka osób zaczyna napierać na drzwi, reszta tłumu bezrefleksyjnie powtarza ten schemat ruchowy, traktując go jako strategię przetrwania w walce o zasób. Społeczny dowód słuszności: Mózg człowieka dąży do optymalizacji energetycznej. Jeśli widzimy setki ludzi koczujących w tym samym celu, nasz podświadomy system poznawczy uznaje: „Skoro oni wszyscy tak bardzo tego chcą, to ta rzecz musi mieć gigantyczną wartość”. Racjonalna ocena wartości plastiku i mechanizmu schodzi na dalszy plan. Pojawienie się spekulantów: Psychologię tłumu dodatkowo destabilizuje czynnik ekonomiczny. Świadomość, że zegarek kupiony za 400 dolarów może w ciągu kilku godzin osiągnąć na rynku wtórnym wartość rzędu 1500–3000 dolarów, zamienia pasjonatów w bezwzględnych łowców zysku. W tym momencie emocje tłumu podsycane są czystą, matematyczną chciwością. Nowy rozdział antropologii przedmiotów Kolekcja zegarków – które stały się obiektem pożądań tysięcy ludzi na świecie – niezależnie od tego, jak oceniamy ich walory estetyczne czy etykę biznesową stojącą za wywoływaniem masowej histerii, przejdzie do historii jako kamień milowy współczesnej popkultury i marketingu. Pokazała ona, że w XXI wieku granica między sztuką wysoką a użytkową, między sferą sacrum (wielkie zegarmistrzostwo) a profanum (masowy plastik) ostatecznie uległa zatarciu. Dla socjologów i antropologów dantejskie sceny z maja 2026 roku pozostaną fascynującym materiałem badawczym. Dowodzą bowiem, że bez względu na to, jak bardzo uważamy się za cywilizowanych, racjonalnych i technologicznie zaawansowanych, w głębi duszy wciąż podlegamy tym samym ewolucyjnym instynktom stadnym, które tysiące lat temu rządziły naszymi przodkami walczącymi o przetrwanie na sawannie. Różnica polega jedynie na tym, że dziś naszym trofeum jest kolorowy, bioceramiczny zegarek z rykoszetem pop-artu ukryty w kieszeni. Źródło: New York Times; Wall Street Journal, Science Direct Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Mózg matki przechodzi fascynującą metamorfozę. Z każdą ciążą staje się bardziej wyspecjalizowany
Nowe badania sugerują, że ciąża nie pogarsza pracy mózgu kobiety – ona go przebudowuje. Zmiany te mogą wpływać na pamięć, koncentrację i wrażliwość emocjonalną, a ich efekty utrzymują się nawet przez wiele lat.
Spis treści: Mózg przebudowuje się pod kątem świadomości społecznej Mózg staje się bardziej wyspecjalizowany z każdą kolejną ciążą Mózg „zamienia” pamięć na większą wrażliwość emocjonalną Zmiany w mózgu mogą wspierać zdrowie psychiczne Mózg nie wraca po prostu do stanu sprzed ciąży Świeżo upieczone mamy często opisują „mgłę mózgową” w bardzo podobny sposób – od wchodzenia do pokoju i zapominania, po co się tam przyszło, aż po gubienie słów w połowie zdania. Choć przez lata zjawisko to lekceważono, uznając je jedynie za skutek uboczny braku snu i stresu, wyjaśnienie to może być niepełne. Nowe badania sugerują, że mózg nie jest po prostu przeciążony – przechodzi proces przebudowy. Badanie opublikowane w 2026 roku przez Amsterdam UMC wykazało, że zmiany te nie kończą się po pierwszej ciąży. Przy kolejnej ciąży mózg wydaje się udoskonalać swoje mechanizmy adaptacyjne, angażując nowe układy neuronalne. Naukowcy zaczynają dziś coraz lepiej rozumieć, jak zmienia się mózg w czasie ciąży – i dlaczego te zmiany mają tak duże znaczenie. Mózg przebudowuje się pod kątem świadomości społecznej Jedna z najlepiej udokumentowanych zmian dotyczy tego, jak mózg rozumie i odczytuje emocje oraz potrzeby innych ludzi. W 2017 roku naukowcy zeskanowali mózgi kobiet przed pierwszą ciążą i po niej, porównując je z kobietami, które nigdy nie były w ciąży. Okazało się, że u wszystkich ciężarnych doszło do zmniejszenia objętości istoty szarej w bardzo precyzyjnym i symetrycznym układzie. Zmiany te nie były przypadkowe. Dotyczyły obszarów związanych z tzw. siecią teorii umysłu – systemem pozwalającym rozpoznać, że ktoś jest zdenerwowany jeszcze zanim coś powie, albo przewidzieć potrzeby drugiej osoby, zanim je wyrazi. W przypadku matki opiekującej się niemowlęciem, które nie potrafi mówić, taka umiejętność staje się kluczowa. Naukowcy podkreślają, że nie jest to oznaka pogorszenia pracy mózgu. Wręcz przeciwnie – mózg wydaje się „przebudowywać” i optymalizować swoje działanie. Proces ten, często nazywany pruningiem, eliminuje słabsze połączenia, sprawiając, że te pozostałe stają się szybsze i wydajniejsze w odczytywaniu potrzeb drugiego człowieka i reagowaniu na nie. Mózg staje się bardziej wyspecjalizowany z każdą kolejną ciążą Kolejne ciąże przynoszą ze sobą jeszcze inną istotną zmianę. Choć ogólne zmniejszenie objętości istoty szarej przypomina to obserwowane podczas pierwszej ciąży, mózg zmienia obszary, w których te przekształcenia są skoncentrowane. W trakcie pierwszej ciąży większość z nich skupia się w obrębie sieci domyślnej mózgu (DMN) – układu zaangażowanego w autorefleksję i rozumowanie społeczne. W ramach tej sieci funkcjonuje mózgowy system teorii umysłu, który wspiera zdolność do odczytywania myśli i emocji innych ludzi. Oba systemy współdziałają ze sobą, pomagając młodej mamie przewidywać potrzeby dziecka i odpowiednio na nie reagować. Przy drugiej ciąży mózg zaczyna działać bardziej „precyzyjnie”, przenosząc część zmian z sieci DMN do bardziej wyspecjalizowanych układów neuronalnych. Należą do nich sieci uwagi (grzbietowa i brzuszna), które pomagają kierować koncentracją i ją podtrzymywać, umożliwiając matce śledzenie wielu bodźców jednocześnie – na przykład odróżnienie radosnego pisku od płaczu świadczącego o niebezpieczeństwie. Równocześnie doskonali się sieć somatomotoryczna, odpowiedzialna za przetwarzanie bodźców zmysłowych i kontrolę ruchu. Wspiera ona szybkie, skoordynowane reakcje fizyczne – takie, które pozwalają matce automatycznie dostosować postawę ciała, by trzymać jedno dziecko, jednocześnie sięgając po drugie. Zmiana ta znajduje również odzwierciedlenie w „istocie białej" – wewnętrznym okablowaniu mózgu. O ile pierwsza ciąża przekształca szlaki nerwowe powiązane z językiem i przetwarzaniem społecznym, o tyle druga zdaje się oddziaływać na prawą drogę korowo-rdzeniową, kluczową dla kontroli ruchu. Czy opisane wzorce utrzymują się, stabilizują, czy też ulegają kolejnym przekształceniom podczas trzeciej ciąży? To pytanie, na które nauka wciąż nie zna odpowiedzi. Mózg „zamienia” pamięć na większą wrażliwość emocjonalną Kolejna zmiana dotyczy mniej tego, gdzie zachodzą zmiany w mózgu, a bardziej tego, jak są one odczuwane przez kobiety. Mimo tej neurologicznej optymalizacji aż 80 procent matek deklaruje pogorszenie funkcji poznawczych. W trzecim trymestrze może pojawić się przejściowe osłabienie pamięci, które zazwyczaj ustępuje po porodzie. Badacze uważają jednak, że takie „zawieszenia pamięci” mogą wynikać raczej ze zmiany priorytetów mózgu, a nie z pogorszenia jego funkcjonowania. Organizm wydaje się wymieniać określone rodzaje wydajności – jak pamiętanie o tym, gdzie leżą klucze – na lepszą regulację emocjonalną i zdolność przewidywania potrzeb dziecka. Co ciekawe, zmiany te mogą być widoczne jeszcze przed narodzinami dziecka. Badanie z 2022 roku wykazało, że stopień zmian w istocie szarej podczas ciąży był powiązany z nasileniem tzw. instynktu gniazdowania w trzecim trymestrze. Zmiany w mózgu mogą wspierać zdrowie psychiczne Dotychczasowe badania koncentrowały się w znacznej mierze na samych zmianach zachodzących w mózgu. Jednak coraz więcej wyników sugeruje, że opisane przekształcenia mogą wykraczać poza przebudowę połączeń neuronalnych – mogą również chronić zdrowie psychiczne. Badanie z 2026 roku wykazało, że kobiety, u których zmiany w mózgu były mniej wyraźne, częściej zgłaszały objawy depresyjne. Sugeruje to, że stopień neurologicznej reorganizacji może częściowo chronić przed depresją poporodową. Co więcej, wymagania związane z macierzyństwem, takie jak ciągłe wykonywanie wielu zadań jednocześnie, regulowanie emocji czy utrzymywanie koncentracji mogą budować wyjątkową odporność poznawczą. Badania prowadzone wśród starszych kobiet sugerują, że matki często zachowują lepszą sprawność poznawczą w późniejszym wieku niż kobiety, które nie miały dzieci. – W życiu kobiety duże zmiany hormonalne, takie jak dojrzewanie czy matrescencja (proces stawania się matką), są okresami intensywnej przebudowy mózgu – wyjaśnia prof. Emily Jacobs, dyrektorka Ann S. Bowers Women’s Brain Health Initiative. Jak podkreśla badaczka, w okresie dojrzewania zmiany te prowadzą m.in. do poprawy funkcji wykonawczych, myślenia abstrakcyjnego i zachowań ukierunkowanych na cel. W czasie matrescencji proces przebudowy trwa dalej, a długotrwałe wymagania związane z opieką nad dzieckiem mogą pomagać budować większą rezerwę poznawczą w późniejszym życiu. Mózg nie wraca po prostu do stanu sprzed ciąży Badania sugerują, że zmiany strukturalne w mózgu mogą utrzymywać się przez wiele lat, co oznacza, że po ciąży mózg nie „resetuje się” po prostu wraz ze stabilizacją hormonów. Część zmian stopniowo się jednak cofa. Dotyczy to m.in. hipokampa, obszaru odpowiedzialnego za pamięć, który częściowo regeneruje się po porodzie. Naukowcy zauważyli również, że po drugiej ciąży mózg w pierwszym roku po porodzie częściowo zbliża się do stanu sprzed ciąży – ale nigdy nie wraca do niego całkowicie. Mimo postępów badań naukowcy nadal nie rozumieją dokładnie mechanizmu stojącego za tymi zmianami. Potrafią już mapować przebudowę mózgu, a nawet na podstawie skanu określić, czy dana osoba była w ciąży. Nadal jednak nie wiedzą dokładnie, dlaczego mózg reorganizuje się właśnie w taki sposób. W swojej nowej książce „A Mother’s Brain” neurobiolożka dr Susana Carmona sugeruje, że za zmianami zachodzącymi w mózgu matki mogą stać niezwykle złożone procesy komórkowe, powstawanie nowych neuronów oraz kaskady hormonalne, których współczesna technologia nie potrafi jeszcze w pełni uchwycić. Badaczka wspomina również o bardziej spekulacyjnej teorii mikrochimeryzmu płodowego – zjawiska, w którym komórki płodu mogą pozostawać w organizmie matki, a być może nawet w jej mózgu, przez dziesięciolecia. Naukowcy podkreślają też, że większość dotychczasowych badań prowadzono w populacjach zachodnich. Wciąż nie wiadomo więc, jak te zmiany mogą różnić się w zależności od kultury, stylu życia czy środowiska. Być może najważniejsze jest jednak sam fakt, że takie badania w ogóle powstają. Przez większość historii zmiany opisywane przez matki były bagatelizowane albo tłumaczone wyłącznie zmęczeniem. – Neuronauka wreszcie potwierdza to, co matki intuicyjnie czuły od dawna – mówi dr Susana Carmona. – Dopiero zaczynamy rozumieć piękny chaos mózgu matki. Źródło: National Geographic
Nienarodzone dzieci zarażają się ziewaniem od swoich matek. Badania potwierdzają więź głębszą, niż sądziliśmy
Wszyscy znamy to uczucie – wystarczy, że ktoś w metrze lub przy biurku obok szeroko otworzy usta, byśmy po chwili sami poczuli nieodpartą potrzebę ziewnięcia. To zjawisko, zwane ziewaniem zaraźliwym, dotychczas uważano za domenę istot już urodzonych i społecznie rozwiniętych. Najnowsze badania dowodzą jednak, że ta niezwykła nić porozumienia wiąże matkę i dziecko jeszcze przed pierwszym oddechem noworodka.
Naukowcy od dekad wiedzieli, że płody ziewają w łonie matki – i to mimo tego, że ich płuca nie są jeszcze zdolne do oddychania. Przez lata spierano się jednak, czy jest to jedynie samoczynny odruch fizjologiczny, czy może reakcja na sygnały płynące z zewnątrz. Zagadkę tę rozwiązali badacze pod kierunkiem dr Giulii D’Adamo, neurobiolożki z Uniwersytetu w Parmie. Wyniki ich pracy opublikowano 5 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Eksperyment pod okiem ultrasonografu W badaniu wzięło udział 38 kobiet w trzecim trymestrze ciąży. Naukowcy przygotowali dla nich serię nagrań: od ludzi ziewających, przez osoby po prostu otwierające usta, aż po statyczne twarze bez wyrazu. Podczas gdy matki oglądały filmy, badacze monitorowali ich reakcje kamerą, a stan płodów śledzili w czasie rzeczywistym za pomocą ultrasonografii 2D, skupiając się na ruchach nosa i warg nienarodzonych dzieci. Wyniki były jednoznaczne. Podczas gdy matki zarażały się ziewaniem od postaci na ekranie (robiło to 64% badanych), ich dzieci nie pozostawały dłużne. Około 53% płodów ziewało w odpowiedzi na ziewnięcie matki. Co fascynujące, reakcja dziecka nie była natychmiastowa – następowała zazwyczaj po około półtorej minuty. Zauważono również bezpośrednią korelację: im częściej ziewała matka, tym częściej robiło to jej dziecko. Czy płód czuje ziewnięcie? Skoro płód nie widzi twarzy matki, w jaki sposób przejmuje jej zachowanie? Naukowcy wysunęli dwie główne hipotezy: Reakcja mechaniczna: płód może wyczuwać specyficzne drgania i ruchy przepony oraz klatki piersiowej matki podczas głębokiego wdechu, co stymuluje jego własny odruch. Sygnały hormonalne: ziewanie matki może wiązać się z gwałtowną zmianą poziomu hormonów lub natlenienia krwi, co niemal natychmiast dociera do organizmu dziecka przez łożysko. – W ciąży wszystko jest przygotowaniem do tego, co nastąpi później – tłumaczy Giulia D’Adamo. Ziewanie zaraźliwe może być rodzajem treningu neurobiologicznego, który przygotowuje dziecko do życia w grupie społecznej. Czemu tak właściwie służy ziewanie? To pompa na „nieczystości” mózgu Chociaż kojarzy nam się z nudą, to ziewanie pełni kluczowe funkcje biologiczne. Naukowcy podejrzewają, że pomaga ono schłodzić mózg i zwiększyć czujność w grupie (tzw. synchronizacja czujności). Odkrycia z kwietnia 2026 roku, opublikowane w czasopiśmie „Respiratory Physiology & Neurobiology” udowadniają, że sprawa może być jeszcze ciekawsza. Ziewanie ma być elementem wspierającym układ glimfatyczny – swojego rodzaju system „oczyszczania ścieków” w naszym mózgu. Gdy nie śpimy wystarczająco dobrze, ziewanie ma działać jak pompa, która pomaga wypłukiwać toksyny i zbędne produkty przemiany materii z tkanki mózgowej. U płodu, którego układ nerwowy rozwija się w zawrotnym tempie, taki „serwis sprzątający” może mieć niebagatelne znaczenie. Nie tylko ziewanie jest zaraźliwe Ziewanie zaraźliwe łączy nas z innymi istotami społecznymi, takimi jak szympansy, lwy, psy, a nawet papużki faliste. Co ciekawe, biologia zna jeszcze dziwniejsze przypadki „zaraźliwych” zachowań. Niedawne badania nad szympansami w niewoli wykazały istnienie „społecznie zaraźliwego oddawania moczu” – gdy jeden osobnik zaczynał to robić, reszta grupy często podążała za jego przykładem. Tego jednak dzieci przebywające w łonie matki powtarzać nie będą. Źródło: Current Biology, naukawpolsce.pl, Respiratory Physiology & Neurobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skany mózgów dzieci ujawniły trzy biologiczne typy ADHD. To przełom w badaniach
Naukowcy zidentyfikowali trzy odrębne „biotypy” ADHD, z których każdy charakteryzuje się inną strukturą połączeń mózgowych oraz odmiennymi procesami chemicznymi. Dzięki twardym danym z obrazowania mózgu medycyna staje przed szansą na zakończenie żmudnej ery leczenia opartego na metodzie prób i błędów.
Spis treści: Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy ADHD diagnozuje się jako jedno zaburzenie, ale w praktyce lekarskiej bardzo rzadko przebiega ono w „czystej”, podręcznikowej formie. U części pacjentów głównym problemem jest trudność z koncentracją. Inni nie potrafią usiedzieć w miejscu. Jeszcze inni zmagają się z gwałtownymi emocjami, które nakładają się na oba te objawy. Dla pacjentów i lekarzy często oznacza to proces leczenia oparty na próbach i błędach, a czasem także frustracji – aż do momentu znalezienia odpowiedniego leku. Badanie mózgu sugeruje trzy biologiczne typy ADHD Nowe badanie obrazowe mózgu, opublikowane pod koniec lutego sugeruje, że ta różnorodność nie jest przypadkowa. Naukowcy z Chin, Stanów Zjednoczonych i Australii przeanalizowali skany mózgów 446 dzieci z ADHD. Badając istotę szarą – tkankę wypełnioną neuronami, kluczową dla przetwarzania informacji – zespół wyróżnił trzy odrębne podtypy, z których każdy charakteryzuje się innymi procesami chemicznymi. Wyniki te prowadzą do ciekawego wniosku: ADHD może nie być jednym zaburzeniem o różnych objawach, lecz wspólną nazwą dla kilku powiązanych schorzeń o odmiennej strukturze neurologicznej. – Część wniosków płynących z tego badania pokrywa się z tym, co i tak robimy w praktyce lekarskiej, czyli z próbami dopasowania objawów do najskuteczniejszych metod leczenia – mówi Melissa P. DelBello, psychiatra dziecięca z University of Cincinnati College of Medicine i współautorka projektu. – To jednak bardzo cenne, że mamy teraz twarde dane potwierdzające nasze kliniczne spostrzeżenia oparte na latach leczenia pacjentów. Dzięki temu zyskują one biologiczne uzasadnienie. Jak podkreśla dr DelBello, badacze nie szukali z góry określonych podgrup. Mimo to wyodrębnione „biotypy” w dużej mierze odzwierciedlają wzorce, które lekarze już wcześniej obserwowali u pacjentów. Oto, co udało się ustalić. Biotyp 1: ciężka postać mieszana z zaburzeniami regulacji emocji Pierwszy biotyp charakteryzował się zmianami w obwodach mózgowych odpowiedzialnych za regulację emocji, w tym w korze przedczołowej – która odgrywa kluczową rolę w samokontroli i ocenie konsekwencji działań – oraz w gałce bladej, która, jak wyjaśnia dr Manpreet K. Singh, współautorka badania i psychiatra dziecięca z University of California Davis Health, „filtruje impulsy, zanim przerodzą się w zachowanie”. – To jak przeciążone centrum kontroli – mówi dr Manpreet K. Singh. – Systemy odpowiedzialne za kontrolę emocji i impulsów są nadmiernie obciążone, a dzieci bardzo często wykazują cięższe objawy i bardziej uporczywe trudności emocjonalne. To właśnie ten najbardziej klasyczny obraz ADHD: połączenie problemów z koncentracją i nadpobudliwości. Z klinicznego punktu widzenia grupa ta najbardziej przypomina to, co wielu z nas uważa za „klasyczne” ADHD – tyle że w nasilonej formie. W porównaniu z grupą kontrolną u tych dzieci odnotowano największe różnice w połączeniach mózgowych. Jak zauważa dr Steven Pliszka, psychiatra z University of Texas Health Science Center w San Antonio, dzieci te osiągały wysokie wyniki zarówno w testach na brak uwagi, jak i impulsywność, czemu towarzyszyło wyraźne rozregulowanie emocjonalne. – Mamy tu do czynienia z dużą chwiejnością nastroju, napadami złości i agresją – dodaje. – To właśnie te dzieci z ADHD są najbardziej narażone na przyszłe problemy psychiczne: depresję, lęki, chorobę afektywną dwubiegunową, nadużywanie substancji czy konflikty z prawem. To sygnał ostrzegawczy przed poważnymi problemami w dorosłości. Badacze sugerują, że spośród wszystkich trzech grup ta wymaga najwcześniejszej interwencji lekarskiej. Biotyp 2: przewaga nadpobudliwości i impulsywności Drugi biotyp charakteryzował się w mniejszym stopniu problemami z koncentracją, a w większym trudnościami z kontrolą impulsów. – Można to opisać jako zator w obwodach odpowiedzialnych za impulsywność – mówi dr Singh, odnosząc się do połączeń mózgowych typowych dla biotypu 2. – Ludzie mają problem z „hamowaniem” impulsów. To tak, jakby pedał gazu działał bardzo mocno, hamulec reagował z opóźnieniem, a ruch odbywał się szybko, lecz nieprzewidywalnie. W efekcie obserwujemy większą nadpobudliwość i impulsywność. Dzieci z tej grupy rzadziej miewały problemy z koncentracją niż pozostałe podtypy, ale wykazywały większe zaburzenia w obwodach odpowiedzialnych za hamowanie reakcji. Różnice w połączeniach były najwyraźniejsze między przednią częścią zakrętu obręczy – obszarem, który pomaga wyłapywać błędy i nakładać „hamulce” na zachowanie – a obwodem w gałce bladej, który odpowiada konkretnie za impulsy. Gdy obszary te tracą ze sobą łączność, kontrola hamowania słabnie. W efekcie problemem nie jest tyle rozproszenie uwagi, ile trudność w powstrzymywaniu impulsów. W praktyce objawia się to niepokojem ruchowym, wyrywaniem się do odpowiedzi, przerywaniem innym czy działaniem bez namysłu. Zachowania te wynikają z nieprawidłowo działającego systemu kontroli, a nie z braku umiejętności skupienia się. Biotyp 3: Przewaga zaburzeń uwagi Naukowcy powiązali trzeci biotyp z zakłóceniami w górnym zakręcie czołowym – obszarze, który odpowiada za pamięć operacyjną i utrzymanie koncentracji. – Wszystko inne zdaje się działać, ale uwaga ucieka – mówi dr Singh. Dzieci w tej grupie wykazywały głównie problemy z koncentracją, a nie nadpobudliwość. W praktyce lekarskiej ten typ jest często trudniejszy do zauważenia i łatwiej go przeoczyć. Jak zauważa Pliszka, ten typ ADHD częściej obserwuje się u dziewcząt. Ponieważ rzadziej sprawiają problemy wychowawcze, mogą latami zmagać się z trudnościami w nauce, zanim trafią pod opiekę specjalisty. ADHD może być bardziej złożone, niż sądzimy Nie jest to pierwszy raz, gdy naukowcy próbują podzielić ADHD na różne grupy. Wcześniejsze wydania klasyfikacji medycznej DSM (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) wyróżniały trzy „podtypy”. Obecnie określa się je mianem „prezentacji”, aby lepiej oddać to, jak objawy zmieniają się i nakładają na siebie wraz z upływem czasu. – Nie istnieje żaden idealny algorytm przewidywania przebiegu ADHD – wyjaśnia dr Stephen Faraone, psycholog z SUNY Upstate Medical University. – Nigdy takiego nie widziałem. Autorzy badania podkreślają, że zidentyfikowane przez nich „biotypy” nie stanowią nowych kategorii diagnostycznych. Wyniki te wymagają potwierdzenia w kolejnych badaniach, a ADHD pozostaje diagnozą kliniczną opartą na ocenie zachowania, a nie na skanach mózgu. Jeśli jednak wzorce te się potwierdzą, badacze mają nadzieję, że w przyszłości pomogą one lekarzom lepiej dobierać leki dla pacjentów, co skróci proces prób i błędów, przez który przechodzi wiele rodzin. Niezależnie od tego, czy skany mózgu trafią kiedyś do zestawu narzędzi diagnostycznych, badanie to potwierdza różnorodność i złożoność ADHD. – Mam nadzieję, że ten artykuł uświadomi ludziom, że sprawa jest bardziej skomplikowana niż samo nazwanie czegoś ADHD – mówi dr Singh. – Ta nazwa stała się powszechnym określeniem na to, jak wyjaśniamy nasze życie i doświadczenia, ale rzeczywistość może być znacznie bardziej złożona. Źródło: National Geographic
Ultraprzetworzona żywność szkodzi nie tylko ciału. Ona nas po cichu ogłupia
Są tanie, smaczne i gotowe do spożycia w kilka minut. Produkty ultraprzetworzone (UPF) zdominowały światową dietę, stając się nieodłącznym elementem naszych jadłospisów. Badania opublikowane w kwietniu 2026 roku dowodzą jednak, że cena za tę wygodę jest niezwykle wysoka. Okazuje się, że przemysłowo produkowane posiłki i przekąski uderzają bezpośrednio w nasze procesy poznawcze, upośledzając zdolność do skupienia uwagi.
Spis treści: Czym jest ultraprzetworzona żywność? Paczka czipsów a sprawność intelektualna Demencja zaczyna się na talerzu? Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Analiza przeprowadzona przez zespół pod kierownictwem dr Barbary Cardoso z Monash University w Australii objęła ponad 2000 uczestników w wieku od 40 do 70 lat. Wyniki opublikowane na łamach czasopisma „Alzheimer’s & Dementia” powinny nas zaalarmować – każda kolejna porcja wysoko przetworzonego jedzenia to wyraźny, mierzalny krok w stronę osłabienia sprawności umysłowej. Czy naprawdę lasagna z dyskontu nas ogłupia? Czym jest ultraprzetworzona żywność? Ultraprzetworzona żywność (UPF) to produkty przemysłowe składające się z więcej niż pięciu składników i zawierające emulgatory, konserwanty, barwniki czy utwardzone oleje. To gotowe do spożycia „śmieciowe jedzenie”, które często ma długi termin przydatności i intensywny smak. Od dawna wiemy, że tego typu produkty (jak gotowe do odgrzania dania, chipsy czy napoje gazowane) mają destruktywny wpływ na organizm, ale teraz wiemy też, że osłabiają nasze zdolności poznawcze. Warto wiedzieć, że w klasyfikacji NOVA za ultraprzetworzone (inaczej: wysokoprzetworzone) uznaje się produkty, które zawierają składniki niemal niewystępujące w domowej kuchni – m.in. hydrolizowane białka, utwardzone tłuszcze czy barwniki i emulgatory. Ich produkcja często niszczy naturalną strukturę pokarmu (tzw. matrycę żywności), co zmienia sposób, w jaki nasz organizm ją przyswaja. Paczka chipsów a sprawność intelektualna Naukowcy odkryli, że w badanej grupie ultraprzetworzona żywność stanowiła średnio 41% całkowitego spożycia energii. Co gorsza, odsetek ten był znacznie wyższy u mężczyzn oraz osób młodszych. Zależność jest prosta i bezlitosna: każdy wzrost udziału UPF o 10% w codziennej diecie wiązał się z wyraźnym spadkiem zdolności do koncentracji. – Aby uzmysłowić sobie skalę problemu, wzrost o 10% to mniej więcej tyle, co dodanie jednej paczki chipsów do codziennego jadłospisu – wyjaśnia dr Cardoso, autorka badania. W testach klinicznych przekładało się to na konsekwentnie niższe wyniki w zadaniach mierzących uwagę wizualną oraz szybkość przetwarzania informacji. Demencja zaczyna się na talerzu? Badanie nie ograniczyło się jedynie do doraźnych problemów z koncentracją. Wykorzystując zaawansowane narzędzia do prognozowania zdrowia długoterminowego, zespół badawczy oszacował ryzyko wystąpienia demencji w ciągu najbliższych 20 lat. Wyniki pokazały, że miłośnicy tzw. gotowców są znacznie bardziej narażeni na choroby neurodegeneracyjne. Każde dodatkowe 10% żywności UPF w diecie podnosiło wynik w skali ryzyka demencji o 0,24 punktu. Co ciekawe, naukowcy nie odnotowali bezpośredniego wpływu przetworzonej diety na bezpośrednie wyniki testów pamięciowych, co sugeruje, że pierwszym bastionem, który pada pod wpływem złej diety, jest nasza uwaga i szybkość myślenia. Czy da się balansować złą dietę? Wiele osób wierzy, że negatywne skutki okazjonalnego jedzenia fast foodów można zniwelować, stosując na co dzień dietę śródziemnomorską. Badanie z Monash University przynosi tu brutalne otrzeźwienie: nawet zdrowy model żywienia nie chronił mózgu, jeśli w jadłospisie nadal regularnie pojawiały się produkty ultraprzetworzone. Sugeruje to, że to nie tylko brak cennych składników odżywczych (takich jak błonnik czy witaminy) nam szkodzi. Kluczowy może być sam stopień przetworzenia żywności. Czemu żywność ultraprzetworzona szkodzi koncentracji? Naukowcy mają kilka teorii wyjaśniających ten destrukcyjny wpływ. Pierwszym pomysłem jest struktura i chemia żywności. Ultraprzetwarzanie niszczy naturalną architekturę żywności i wprowadza dodatki oraz chemikalia procesowe, które mogą wywoływać stany zapalne w organizmie. Inną teoria skupia się bezpośrednio na mechanizmach metabolicznych. Dieta bogata w UPF prowadzi do otyłości, nadciśnienia i cukrzycy, a każda z tych przypadłości jest udowodnionym czynnikiem niszczącym naczynia krwionośne w mózgu. Jeszcze innym pomysłem jest wytłumaczenie tej zależności mechanizmem błędnego koła. Istnieje podejrzenie, że osoby z już osłabioną koncentracją i gorszą funkcją wykonawczą mózgu częściej sięgają po łatwe i szybkie posiłki, co pogłębia ich stan. Czas na zmiany, korelacja jest zbyt silna Choć badania obserwacyjne nie pozwalają na jednoznaczne stwierdzenie przyczyny i skutku, korelacja jest zbyt silna, by ją ignorować. Skoro UPF szkodzi nie tylko ciału, ale także umysłowi, warto odłożyć gotową lasagnę i sięgnąć po warzywa czy produkty pełnoziarniste. Albo chociaż przygotować domowy makaron. Twoja zdolność do skupienia uwagi za dziesięć czy dwadzieścia lat może zależeć od tego, co włożysz do koszyka podczas dzisiejszych zakupów. Źródło: Alzheimer's & Dementia Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy zidentyfikowali komórki mózgowe odpowiedzialne za depresję. Odkrycie daje szanse na nowe terapie
Kanadyjskim neurologom udało się zidentyfikowali dwa konkretne typy komórek mózgowych, które u osób cierpiących na depresję zachowują się odmiennie. Zdaniem ekspertów odkrycie udowadnia, że depresja to nie tylko emocje, lecz rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu. Odkrycie może poskutkować stworzeniem leków, które mogą być wybawieniem dla 264 milionów ludzi ze zdiagnozowaną depresją.
– Po raz pierwszy udało nam się określić, które dokładnie typy komórek mózgowych są dotknięte depresją. Dokonaliśmy tego poprzez mapowanie aktywności genów wraz z mechanizmami regulującymi kod DNA – powiedział główny autor badania, dr Gustavo Turecki, profesor na McGill University. Prof. Turecki pracuje również w Douglas Institute oraz kieruje Katedrą Badawczą Kanady ds. dużych epizodów depresyjnych i samobójstw. Bank tkanek mózgowych Badacz podkreśla, że zidentyfikowanie zmienionych neuronów pozwala uzyskać znacznie jaśniejszy obraz tego, gdzie dochodzi do zaburzeń i które komórki są w nie zaangażowane. Zespół badawczy wykorzystał próbki mózgu pobrane z Douglas-Bell Canada Brain Bank. To jedno z kilku miejsc na świecie, w którym przechowywane są tkanki mózgowe osób cierpiących na różnego typu zaburzenia psychiczne. Bank jest niezwykle cennym źródłem do badań nad zdrowiem psychicznym na poziomie biologicznym. Analizy próbek wykorzystywały zaawansowane techniki analizy genetycznej pojedynczych komórek. W ten sposób naukowcy przeanalizowali RNA i DNA tysięcy konkretnych neuronów. Takie podejście pozwoliło im ustalić, które z nich zachowują się inaczej u osób z depresją, a tym samym zidentyfikować wzorce genetyczne mogące wyjaśniać te różnice. W badaniu uwzględniono próbki od 59 osób ze zdiagnozowaną depresją oraz 41 zdrowych osób. Depresja a zmiany neuronalne Badania ujawniły zmiany w aktywności genów w dwóch ważnych typach komórek mózgowych. Pierwszym z nich była grupa neuronów pobudzających, które odgrywają rolę w regulacji nastroju i reakcji na stres. Drugim – podtyp mikrogleju, czyli komórek odpornościowych w mózgu, które pomagają kontrolować stan zapalny. W obu typach komórek wiele genów wykazywało różne poziomy aktywności u osób z depresją, co sugeruje, że te systemy mogą nie funkcjonować prawidłowo. Takie zaburzenia mogą pomóc wyjaśnić biologiczne mechanizmy rozwoju depresji. Terapie ukierunkowane Zidentyfikowanie konkretnych komórek mózgu związanych z zaburzeniami depresyjnymi jasno pokazuje, że choroba, na którą cierpią 264 miliony ludzi na świecie i która nieustannie zbiera śmiertelne żniwo, ma realne podłoże biologiczne. Depresja nie jest tylko problemem emocjonalnym czy psychologicznym ani tym bardziej fanaberią. To ciężka, wyniszczająca choroba, którą dopiero uczymy się leczyć. – Nasze badanie potwierdza to, co neuronauka mówi nam od lat. Depresja to nie tylko emocje – to rzeczywiste, mierzalne zmiany w mózgu – przekonuje prof. Turecki. Naukowcy planują teraz zbadać, jak te różnice na poziomie komórkowym wpływają na ogólne funkcjonowanie mózgu. Mają też nadzieję ustalić, czy terapie ukierunkowane na te konkretne komórki mogą w przyszłości prowadzić do skuteczniejszych metod leczenia. Źródło: Nature Genetics Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Marihuana działa jak „hamulec” dla mózgu. Największe badanie w historii USA ujawnia skutki u nastolatków
Okres dorastania to dla ludzkiego mózgu czas „wielkiego programowania”. Właśnie wtedy formują się kluczowe połączenia odpowiadające za logiczne myślenie, pamięć i koncentrację. Najnowsze dane z gigantycznego projektu badawczego ABCD (Adolescent Brain Cognitive Development) pierwszy raz na tak olbrzymią skale pokazują, jak kontakt z konopiami modyfikuje ten ważny proces. Okazuje się, że u nastolatków palących marihuanę postęp w rozwoju zdolności poznawczych jest wyraźnie wolniejszy niż u ich rówieśników.
Badacze z University of California San Diego przeanalizowali dane od ponad 11 000 osób. To największe tego typu długofalowe badanie w historii Stanów Zjednoczonych. Naukowcy śledzili dzieci od 9. roku życia aż do późnej adolescencji (16–17 lat), monitorując zarówno ich wyniki testów psychologicznych, jak i kontakt z substancjami psychoaktywnymi. Wyniki są niepokojące, szczególnie dla rodziców. Efekt płaskowyżu. Dlaczego powinien nas martwić wolniejszy rozwój? Najbardziej niepokojącym wnioskiem z badania, opublikowanego w kwietniu 2026 r. w czasopiśmie „Neuropsychopharmacology”, nie jest to, że nastolatki nagle tracą inteligencję. Problem leży w zahamowaniu naturalnego rozwoju. W normalnych warunkach mózg nastolatka z roku na rok staje się sprawniejszy w zapamiętywaniu informacji i przetwarzaniu danych. Jednak u młodych ludzi regularnie sięgających po marihuanę naukowcy zaobserwowali ograniczony przyrost tych umiejętności. Choć jako dzieci często wypadali w testach równie dobrze (lub nawet lepiej) niż rówieśnicy, po rozpoczęciu używania konopi ich wykres rozwoju „wypłaszczał się” jak płaskowyż, podczas gdy reszta grupy dalej pięła się w górę. W jakich obszarach odnotowano spowolnienie? Pamięć operacyjna, czyli zdolność do przechowywania i czerpania z informacji podczas rozwiązywania zadań. Utrzymywanie uwagi i odporność na rozpraszacze. Szybkość przetwarzania informacji. THC na celowniku Aby wykluczyć błędy w deklaracjach (nastolatki nie zawsze mówią prawdę o używkach), zespół dr Natashy Wade zastosował testy biologiczne – analizowano próbki włosów, moczu i śliny. Pozwoliło to precyzyjnie wykryć obecność kannabinoidów nawet sprzed wielu miesięcy. Badanie wykazało, że głównym winowajcą jest THC (tetrahydrokannabinol) – składnik psychoaktywny marihuany. To on wydaje się „hakować” system endokannabinoidowy w mózgu, który w okresie dojrzewania zarządza procesem synaptycznego przycinania (usuwania niepotrzebnych połączeń, by mózg działał wydajniej). Co ciekawe, u małej grupy badanych, u których wykryto jedynie CBD, nie zaobserwowano podobnych negatywnych zmian, choć badacze ostrzegają, że produkty reklamowane jako „czyste CBD” często i tak zawierają śladowe ilości THC. Czy to na pewno marihuana, a nie coś innego? Naukowcy zadali sobie trud, by sprawdzić, czy za gorsze wyniki nie odpowiadają inne czynniki. W analizie uwzględniono genetykę i historię rodzinną, stan zdrowia psychicznego (np. depresję czy lęki), używanie innych substancji (np. alkoholu czy nikotyny) oraz status socjoekonomiczny. Nawet po odliczeniu tych wpływów, związek między marihuaną a spowolnionym rozwojem poznawczym pozostał statystycznie istotny. Sugeruje to, że konopie mają bezpośredni, biologiczny wpływ na dojrzewający układ nerwowy. Werdykt – czas ma znaczenie. Warto się wstrzymać Mózg kończy swój rozwój dopiero około 25. roku życia. Każdy rok, o który uda się opóźnić inicjację z marihuaną, to realny zysk dla sprawności intelektualnej w dorosłości. – Opóźnienie kontaktu z konopiami wspiera zdrowy rozwój mózgu – podsumowuje dr Natasha Wade. Marihuana jest coraz bardziej dostępna, więc zrozumienie, że dla młodego mózgu nie jest ona substancją obojętną, jest niezwykle ważne dla rodziców, pedagogów i samych nastolatków. Źródło: Neuropsychopharmacology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co naturalnie uruchamia hormony szczęścia? Rola dopaminy, serotoniny, oksytocyny i endorfin
Wydzielanie hormonów szczęścia – dopaminy, serotoniny, endorfin i oksytocyny – jest ściśle powiązane z konkretnymi wyborami dotyczącymi stylu życia, aktywności fizycznej i diety. Oto, co uruchamia każdy z nich.
Spis treści: Czym są hormony szczęścia Dopamina – motor nagrody i motywacji Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Ludzie uruchamiają wydzielanie hormonów szczęścia, często nawet nie zdając sobie z tego sprawy – sportowcy goniący za ulotnym „euforycznym hajem biegacza”, osoby śmiejące się do łez z internetowych memów czy pary budujące więź i bliskość w sypialni. Coraz więcej badań sugeruje, że takie powszechne zachowania mogą mieć znacznie silniejszy wpływ biologiczny, niż dotąd sądzono. Co więcej, najnowsze analizy pokazują, że bezpośrednie interakcje społeczne w świecie rzeczywistym wywołują silniejsze reakcje hormonalne niż kontakty cyfrowe. Jednocześnie nie każda aktywność w świecie rzeczywistym wiąże się z korzystnymi reakcjami chemicznymi, a niektóre zachowania mogą w dłuższej perspektywie przynosić więcej szkody niż pożytku. Co więcej, wydzielanie tych substancji nie zawsze przebiega naturalnie – u części osób uwarunkowania genetyczne lub inne czynniki mogą zaburzać ich produkcję lub metabolizm. W takich przypadkach leczenie farmakologiczne bywa nie tylko pomocne, ale wręcz niezbędne. Dla większości ludzi jednak zrozumienie, co naturalnie uruchamia „hormony szczęścia”, może być bardzo wartościowe. Oto, co działa – i dlaczego – gdy chcemy wspierać ich wydzielanie w naturalny sposób. Czym są hormony szczęścia? Mózg reaguje na różne bodźce, wytwarzając chemiczne przekaźniki zwane neuroprzekaźnikami lub hormonami. Podróżują one po całym organizmie, wyzwalając konkretne funkcje lub uczucia. Jedna grupa hormonów – dopamina, serotonina, endorfiny i oksytocyna – zyskała miano „hormonów szczęścia”, ponieważ każdy z nich jest zazwyczaj powiązany z konkretnym stylem życia, aktywnością fizyczną oraz wyborami żywieniowymi. Choć związki te często działają indywidualnie, nowe badania sugerują, że wchodzą one ze sobą w znacznie bliższe interakcje, niż wcześniej sądzono – co oznacza, że dobrostan emocjonalny zależy od równowagi, a nie tylko od stymulowania jednego z nich. To, kiedy i jak dużo tych hormonów zostanie uwolnionych, jest kształtowane częściowo przez indywidualne, bazowe skojarzenia z konkretnym jedzeniem lub czynnością. Na przykład Anna Lembke, lekarka i profesor psychiatrii w Stanford University School of Medicine, przyznaje, że kocha czekoladę, więc nawet sama myśl o jej zjedzeniu sprawia, że jej mózg uwalnia dawkę dopaminy, wywołując uczucie przyjemności. – To naturalnie tworzy motywację lub pragnienie, by podjąć wysiłek potrzebny do jej zdobycia – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Innymi słowy, dopamina nie tylko nagradza – ona napędza działanie. Jednak związki chemiczne takie jak dopamina nie są zaprojektowane, by towarzyszyć nam bez przerwy; muszą się „wyłączyć”, aby móc zadziałać ponownie, gdy nadarzy się kolejna okazja. – Gdyby dopamina u lwa była stale aktywna, goniłby on za wszystkim i nie miałby energii, by zwyciężyć, gdyby dostrzegł naprawdę obiecującą zdobycz – tłumaczy Loretta Graziano Breuning, emerytowana profesor na California State University, East Bay i autorka książki „Nawyki szczęśliwego mózgu”. Dopamina – motor nagrody i motywacji Choć wciąż trwa dyskusja, na ile dopamina wzmacnia wyuczone zachowania, a na ile motywuje do podejmowania nowych działań, jedno jest pewne: ten neuroprzekaźnik odgrywa kluczową rolę w układzie nagrody mózgu. Dopamina powstaje w dwóch sąsiadujących obszarach śródmózgowia – polu brzusznym nakrywki (VTA) oraz istocie czarnej (substantia nigra). Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest działanie jako system nagrody, który pomaga nam uczyć się, co jest dla nas korzystne i warte powtarzania. Zaspokajanie zachcianek żywieniowych, takich jak sięganie po czekoladę, czy angażowanie się w czynności dbające o dobrostan, jak bieganie czy gorąca kąpiel, może wywoływać wyrzut dopaminy. To z kolei generuje uczucie przyjemności i wzmacnia chęć powtarzania tych zachowań w przyszłości. Choć niektóre substancje, takie jak narkotyki czy alkohol, mogą wywoływać gwałtowny wyrzut dopaminy i chwilowe uczucie euforii, wielokrotne stosowanie tych substancji prowadzi do nieprawidłowo niskiego poziomu transmisji dopaminowej. – Powstaje wtedy stan niedoboru dopaminy, który przypomina depresję kliniczną – wyjaśnia prof. Anna Lembke. Dlatego, jak podkreśla, lepiej stymulować wydzielanie dopaminy w sposób naturalny – poprzez działania wymagające wysiłku, takie jak aktywność fizyczna. – Wówczas poziom dopaminy rośnie stopniowo w trakcie aktywności i utrzymuje się po jej zakończeniu – dodaje. Jest to szczególnie istotne, ponieważ coraz więcej dowodów wskazuje, że dopamina wiąże się nie tylko z nagrodą, ale także z wysiłkiem. Zadania wymagające większego zaangażowania – jak intensywny trening czy ukończenie trudnego projektu – mogą wywoływać silniejszą reakcję nagrody niż te łatwiejsze. Serotonina – naturalny stabilizator nastroju Serotonina bywa nazywana „naturalnym poprawiaczem nastroju”, ponieważ jej niski poziom wiąże się z depresją. To właśnie dlatego niektóre leki przeciwdepresyjne działają poprzez zwiększanie poziomu serotoniny w mózgu. Badania pokazują, że serotonina wpływa także na pamięć, poprawia tempo uczenia się i sprzyja relaksacji. Nowsze analizy wskazują, że pomaga ona również regulować impulsywne dążenie do nagrody, wspierając cierpliwość i myślenie długoterminowe – działa więc jako przeciwwaga dla zachowań napędzanych dopaminą. Choć niewielkie ilości serotoniny powstają w pniu mózgu, to – jak podkreśla dr Emeran Mayer z University of California w Los Angeles – większość produkowana jest w jelitach, przez wyspecjalizowane komórki. Jej wydzielanie mogą wspierać m.in. ekspozycja na światło słoneczne, aktywność fizyczna czy medytacja. Pomaga także rozwijanie samodzielności i dbanie o własne potrzeby. – Gdy ufasz swojej zdolności do radzenia sobie, twój mózg „nagrodzi” cię serotoniną – mówi prof. Loretta Graziano Breuning. Endorfiny – naturalne „środki przeciwbólowe” organizmu Jeśli kiedykolwiek przetrwałeś ból podczas intensywnego wysiłku – na przykład sprintu pod górę – możesz podziękować za to endorfinom. Sama nazwa nawiązuje do morfiny, a jak wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning, endorfiny to naturalne środki przeciwbólowe organizmu. Ten neuroprzekaźnik jest syntetyzowany i magazynowany w przysadce mózgowej, znajdującej się u podstawy mózgu, za nasadą nosa. Oprócz tłumienia bólu badania pokazują, że endorfiny pomagają także redukować stres i poprawiać nastrój. Ich wydzielanie może być pobudzane przez aktywność fizyczną, ale także przez kontakt z kulturą – np. muzykę, filmy – oraz przez śmiech. – Śmiech aktywuje głębokie mięśnie, które rzadko pracują, co wywołuje niewielki wyrzut endorfin – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Badanie z 2026 roku wykazało, że również dotyk i więzi społeczne mogą zwiększać poziom niektórych endorfin, pomagając łagodzić ból, poprawiać nastrój i wzmacniać relacje emocjonalne. Choć endorfiny często łączy się z tzw. euforią biegacza, badania z Johns Hopkins University School of Medicine sugerują, że uczucie to częściej wynika z działania innych substancji biochemicznych, takich jak endokannabinoidy, które również są naturalnie produkowane w organizmie. Oksytocyna – hormon więzi i bliskości Niegdyś nazywana „hormonem miłości”, dziś uznawana za znacznie bardziej złożoną, oksytocyna jest produkowana w podwzgórzu, a następnie uwalniana do krwi przez przysadkę mózgową. Badania pokazują, że jej podstawową funkcją jest wspieranie porodu, okresu poporodowego i laktacji u matek. Jednocześnie oksytocyna odgrywa kluczową rolę w budowaniu relacji społecznych, wzmacniając interakcje i motywując do tworzenia głębszych więzi. W tym sensie działa u ludzi podobnie jak u zwierząt, wspierając zachowania społeczne i opiekuńcze. – Kiedy zwierzę staje się zbyt odizolowane, drapieżnik może je wyeliminować w mgnieniu oka – wyjaśnia prof. Loretta Graziano Breuning. Z tego powodu, jak twierdzi, izolacja w naturalny sposób wyzwala negatywne emocje. Z kolei oksytocyna uruchamia przyjemne odczucia, gdy wracamy do bezpieczeństwa relacji społecznych. Jak dodaje Kent Berridge, profesor psychologii i neuronauki z University of Michigan, działanie tego hormonu nie zawsze ma wyłącznie pozytywny charakter. Oksytocyna może także wzmacniać zazdrość, a więc potęgować zarówno pozytywne, jak i negatywne emocje społeczne. Najprostszymi sposobami na jej naturalne uwalnianie są kontakt fizyczny – trzymanie się za ręce, przytulanie czy bliskość seksualna. Wzrost poziomu oksytocyny mogą wywoływać również rozmowy, pomaganie innym oraz kontakt ze zwierzętami. Niektóre wyrzuty hormonów trwają dłużej niż inne Niezależnie od tego, co wywołuje ich wydzielanie, prof. Loretta Graziano Breuning podkreśla, że każdy z tych neuroprzekaźników jest zaprojektowany tak, by działać krótkotrwale. – Są uwalniane w krótkich impulsach, a gdy zostaną zmetabolizowane, uczucie przyjemności znika – wyjaśnia. Jak dodaje dr Emeran Mayer, efekt działania endorfin i dopaminy jest zwykle krótszy, podczas gdy wzrost poziomu serotoniny i oksytocyny utrzymuje się dłużej. Niezależnie jednak od czasu trwania tego „naturalnego haju”, organizm ostatecznie wraca do poziomu wyjściowego, dopóki ponownie nie pojawi się bodziec lub motywacja. Właśnie dlatego – jak zauważa prof. Loretta Graziano Breuning – aby znów poczuć efekt, musimy ponownie podjąć działanie. Źródło: National Geographic
Naukowcy wydrukowali sztuczne neurony. Te zaczęły „rozmawiać” z żywym mózgiem
Drukowane neurony opracowane na Northwestern University generują impulsy, które potrafią pobudzać żywe komórki nerwowe. W testach na skrawkach móżdżku myszy sztuczne sygnały wywoływały odpowiedzi prawdziwych neuronów i uruchamiały obwody neuronalne w sposób zbliżony do naturalnego. To ważny krok w stronę neuroprotez i oszczędniejszego sprzętu dla AI.
Inżynierowie z Northwestern University pokazali, że sztuczne neurony można nie tylko budować, ale i „podłączyć” do żywej tkanki. Ich elastyczne, drukowane urządzenia wytwarzały impulsy elektryczne na tyle podobne do naturalnych, że w testach na skrawkach móżdżku myszy pobudzały żywe neurony. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Nanotechnology”. Sztuczne neurony pobudzają mózg Uczeni i wynalazcy od dawna próbują znaleźć sposób na wymianę informacji między elektroniką a żywą tkanką nerwową. Nie wystarczy do tego zwykły prąd elektryczny. Liczy się kształt i dynamika impulsu, bo biologiczne neurony komunikują się na wiele sposobów. Naukowcy opracowali drukowane elementy zdolne do tworzenia zróżnicowanych wzorców: pojedynczych impulsów, ciągłych wyładowań oraz ich serii. Prof. Mark C. Hersam, kierujący badaniem podkreśla, że takie sygnały pozwalają na budowanie mniejszych i bardziej energooszczędnych urządzeń komunikujących się z neuronami. Bogatszy repertuar sygnałów pozwala kodować więcej informacji w pojedynczym komponencie. W konsekwencji przyszłe układy mogą potrzebować mniej elementów, aby wykonywać złożone operacje – a to przekłada się na oszczędność energii. Prof. Hersam zwraca też uwagę na szerszy kontekst. Rozwój sztucznej inteligencji idzie dziś w stronę trenowania na coraz większych zbiorach danych, co pociąga za sobą rosnące koszty energetyczne. Dlatego konstruowanie sprzętu inspirowanego mózgiem – bardzo energooszczędnym urządzeniem obliczeniowym – może pomóc w stworzeniu nowych chipów AI. Ulepszony druk aerozolowy Sztuczne neurony powstały dzięki aerosol jet printing, czyli drukowi aerozolowemu, który nanosi elektroniczne atramenty na elastyczne podłoża polimerowe. Atramenty oparto o nanopłatki dwusiarczku molibdenu (MoS2), pełniącego rolę półprzewodnika oraz grafenu działającego jako przewodnik. Ważną częścią tej technologii jest polimer wchodzący w skład atramentów. W poprzednich podejściach traktowano go jako przeszkodę dla przepływu prądu i całkowicie usuwano po wydruku. Zespół prof. Hersama zrobił inaczej: polimer rozłożono tylko częściowo. Następnie przepływ prądu napędzał dalszą, nierównomierną w przestrzeni degradację materiału, co prowadziło do powstania przewodzącego „filamentu” — wąskiej ścieżki, która koncentruje przepływ prądu. Prof. Hersam wyjaśnia, że to właśnie ta ścieżka pozwala uzyskać bardziej złożone sygnały niż w opracowanych wcześniej sztucznych neuronach. Nowe technologie na horyzoncie Najlepszym sprawdzianem okazała się biologia. W ramach współpracy z zespołem neurobiologicznym prof. Indiry M. Raman sztuczne neurony podłączono do skrawków móżdżku myszy. Obserwacje pokazały, że wywoływały one odpowiedzi żywych neuronów i aktywowały obwody neuronalne w sposób zbliżony do naturalnego pobudzenia. Badacze zwracali uwagę, że kluczowe parametry impulsów odpowiadały istotnym cechom sygnałów biologicznych. Prof. Hersam uważa, że właśnie dopasowanie odpowiedniego „kształtu” impulsu otwiera drogę do bezpośredniej interakcji elektroniki z żywą tkanką. Taki poziom kompatybilności jest ważny dla urządzeń, które mają współpracować z układem nerwowym: interfejsów mózg-maszyna i neuroprotez, w tym implantów wspierających słuch, wzrok i ruch. Źródło: Nature Nanotechnology
Co dzieje się w mózgu pod wpływem psychodelików? Nowe badanie daje odpowiedzi
Naukowcy przeanalizowali szeroki zakres skanów mózgu, aby ustalić, w jaki sposób świadomość przybiera tak niezwykłe, odrealnione formy pod wpływem substancji zmieniających umysł.
Psychodeliki mogą sprawiać, że ludzie doświadczają siebie i świata w uderzający sposób – kształty ulegają przeobrażeniom, dźwięki zniekształceniu, a niekiedy dochodzi nawet do zaniku poczucia własnego „ja”, zjawiska określanego jako „ego death”. Jednak to, co dokładnie dzieje się w mózgu, by wywołać takie wrażenia, wciąż nie jest w pełni zrozumiałe. Nowa, obszerna analiza opublikowana w czasopiśmie „Nature Medicine” znacząco poszerza tę wiedzę. Badanie połączyło wyniki niemal kilkunastu badań obrazowania mózgu z USA, Europy i Ameryki Południowej i wykazało, że psychodeliki wywołują intensywną komunikację między obszarami mózgu odpowiedzialnymi za percepcję zmysłową a tymi związanymi z myśleniem. – Zazwyczaj percepcja świata zewnętrznego jest w mózgu wyraźnie oddzielona od pamięci i myślenia abstrakcyjnego – wyjaśnia dr Manesh Girn, neurobiolog z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco. – To sugeruje, że psychodeliki mogą zacierać granicę między tym, jak myślimy, a tym, jak postrzegamy rzeczywistość: między tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne – dodaje. Zrozumienie działania psychodelików staje się coraz ważniejsze wraz z rosnącym zainteresowaniem ich potencjałem w leczeniu zaburzeń psychicznych, takich jak lęk czy depresja. – Psychodeliki to obiecujący kierunek terapeutyczny, dlatego lepsze poznanie mechanizmów ich działania może pomóc w optymalizacji ich zastosowań leczniczych – mówi dr Matthew Johnson, badacz z Johns Hopkins University, który nie brał udziału w tym badaniu, ale należy do międzynarodowego konsorcjum naukowców analizujących dane dotyczące psychodelików. Dlaczego potrzebne są nowe analizy działania psychodelików Zazwyczaj naukowcy najpierw badają mechanizm działania leku, a dopiero potem testują go na ludziach. W przypadku psychodelików sytuacja wyglądała inaczej – pierwsze badania prowadzono ponad 50 lat temu, zanim pojawiły się zaawansowane techniki obrazowania mózgu, takie jak funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI). Dziś badacze próbują nadrobić te zaległości. Obrazowanie mózgu jest również kluczowe, by potwierdzić, że to sam psychodelik, a nie oczekiwania pacjenta, odpowiada za obserwowane efekty zdrowotne. Ze względu na wyraźne działanie halucynogenne trudno bowiem przeprowadzić tzw. badania z podwójnie ślepą próbą – uczestnicy zazwyczaj są w stanie rozpoznać, czy otrzymali substancję, czy placebo, co może wpływać na wyniki. Wcześniejsze badania obrazowania mózgu były zazwyczaj niewielkie i często obejmowały mniej niż kilkanaście osób. To prowadziło do niespójnych wyników i utrudniało wyciąganie wiarygodnych wniosków. Na przykład część badań szczególnie podkreślała zakłócenia w tzw. sieci trybu domyślnego (default mode network) – obszarze odpowiadającym za poczucie własnego „ja” – podczas doświadczeń psychodelicznych, podczas gdy inne koncentrowały się na zmianach aktywności w wielu różnych obszarach mózgu. W tym badaniu dr Manesh Girn i jego współpracownicy zaangażowali naukowców z siedmiu instytucji w pięciu krajach, którzy udostępnili dane z ponad 500 skanów mózgu wykonanych u 267 uczestników (część z nich przyjmowała psychodeliki więcej niż raz). Badacze zastosowali ujednoliconą metodologię analizy, aby uporządkować te zróżnicowane dane. – To badanie to prawdziwy tour de force – łączy spójne analizy wielu niezależnych zestawów danych dotyczących psychodelików i wydaje się najbliższe prawdy w opisie tego, jak zmieniają one sygnały fMRI na poziomie populacji – mówi prof. Amy Kuceyeski, neurobiolożka z Weill Cornell Medicine w Nowym Jorku. Jak psychodeliki zmieniają funkcjonowanie mózgu Obrazy mózgu analizowane w nowym badaniu pochodziły od osób znajdujących się pod wpływem „klasycznych” psychodelików, do których należą m.in. psylocybina, LSD, meskalina, DMT oraz ayahuasca (napój zawierający DMT). Wszystkie te substancje pozostają w USA nielegalne na poziomie federalnym, poza kontrolowanymi badaniami klinicznymi. Jak podkreśla dr Manesh Girn, choć reakcje mózgu nie były identyczne u wszystkich uczestników – zwłaszcza w zależności od rodzaju substancji – podobieństwa okazały się zaskakująco wyraźne. Analiza potwierdziła, że substancje te nie oddziałują na jeden konkretny obszar mózgu, lecz „fundamentalnie zmieniają sposób, w jaki mózg przetwarza informacje i odnosi się do świata”. Może to wytrącać ludzi z utartych schematów myślenia i percepcji, otwierając drogę do zmian o potencjale terapeutycznym. To zwiększone „połączenie” między różnymi obszarami mózgu może tłumaczyć, w jaki sposób terapia psychodeliczna pomaga rozbijać sztywne wzorce poznawcze i zwiększać elastyczność myślenia – wyjaśnia prof. Christopher Pittenger, dyrektor Programu Badań nad Psychodelikami na Uniwersytecie Yale. – To jedna z hipotez, która może wyjaśniać ich skuteczność w leczeniu depresji czy uzależnień. Co istotne, nietypowa aktywność pojawiła się także w obszarach mózgu odpowiedzialnych za podstawowe funkcje, takie jak ruch. Może to tłumaczyć, dlaczego – według wstępnych badań opublikowanych w ubiegłym roku – po podaniu psylocybiny w warunkach klinicznych u części pacjentów zaobserwowano poprawę nie tylko nastroju, ale także niektórych objawów choroby Parkinsona. Wciąż jest wiele do odkrycia na temat psychodelików Naukowcy podkreślają jednak, że potrzebne są dalsze badania. – Chciałabym zobaczyć większe uwzględnienie wpływu wieku i płci na działanie psychodelików – mówi prof. Amy Kuceyeski. Ponadto analiza obejmowała obrazy mózgu zaledwie z kilku minut działania substancji, podczas gdy pełne doświadczenie psychodeliczne trwa zazwyczaj wiele godzin. Dr Manesh Girn przewiduje, że w przyszłości mapowanie mózgu pozwoli uchwycić pełne spektrum przeżyć, o których mówią uczestnicy takich doświadczeń. – Zakres możliwych doświadczeń jest ogromny – od intensywnych wizji, przez „ego death”, po przywoływanie wspomnień i przetwarzanie emocji – mówi dr Manesh Girn. Jak dodaje, przyszłe badania mają pomóc zrozumieć, jak te różne stany wyglądają w mózgu i w jaki sposób przekładają się na efekty terapeutyczne. Nie zbadano także, czy i jak długo zmiany w mózgu utrzymują się po zakończeniu działania substancji – w dniach i miesiącach po doświadczeniu. Choć więc analiza dostarcza jak dotąd najmocniejszych dowodów na to, jak mózg funkcjonuje pod wpływem psychodelików, badacze podkreślają, że jesteśmy dopiero na początku drogi. – W badaniach nad ludźmi jesteśmy na bardzo wczesnym etapie. Ledwie zaczęliśmy rozumieć ten temat – podsumowuje dr Manesh Girn. Źródło: National Geographic
To nie ty masz ochotę na słodycze? Mikroby w twoich jelitach mogą zmieniać apetyt i preferencje
Wyobraź sobie, że nagła, nieodparta ochota na pączka lub krwisty stek nie jest wynikiem twojej wolnej woli, lecz subtelną sugestią wysłaną przez miliardy lokatorów zamieszkujących twoje jelita. W ludzkim przewodzie pokarmowym zidentyfikowano ponad 3000 gatunków bakterii, które – jak wiemy od dawna – pomagają w trawieniu i wspierają odporność. Najnowsze doniesienia sugerują jednak, że te mikroorganizmy aktywnie wpływają na nasze preferencje żywieniowe. Czy jesteśmy tylko gospodarzami na usługach mikroskopijnych, wynajmujących nasze ciała smakoszy?
Spis treści: Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Czy mamy jeszcze wolną wolę? Czy wiesz, że liczba komórek bakteryjnych w twoim ciele jest niemal równa liczbie twoich własnych, ludzkich komórek? To oznacza, że pod względem liczebności jesteśmy w połowie ludźmi, a w połowie ekosystemami mikrobów. Te od lat fascynują badaczy. Już w 2014 roku na łamach czasopisma „BioEssays” naukowcy postawili odważną hipotezę: mikroby jelitowe mogą wymuszać na nas jedzenie produktów, które sprzyjają ich rozwojowi, a nawet wywoływać złe samopoczucie, gdy nie dostarczamy im odpowiedniego paliwa. Najnowsza badania potwierdzają tę hipotezę i wskazują coraz więcej gatunków, które potajemnie sterują ludzkimi upodobaniami. Nasze interesy nie zawsze są jednak zbieżne z interesami naszych bakterii. Jak bakterie przejmują stery? Przykład salmonelli Klasycznym przykładem „hakerstwa”, które bakterie wykonują na naszych organizmach, jest bakteria Salmonella typhimurium. W normalnych warunkach infekcja przewodu pokarmowego powoduje utratę apetytu – organizm oszczędza energię na walkę z chorobą. Jednak salmonella potrafi zakłócić komunikację między jelitami a mózgiem, zmuszając żywiciela do dalszego jedzenia. Dzięki temu bakteria ma stały dopływ pożywienia i może intensywniej namnażać się w odchodach, infekując kolejne ofiary. Choć to ekstremalny przypadek patogenu, naukowcy podejrzewają, że podobne, choć subtelniejsze mechanizmy, działają w naszym codziennym życiu. Co lubią jeść myszy? Decyduje mikrobiom jelitowy Przełom weryfikujący te teorie nastąpił w 2022 roku. Dr Kevin Kohl (Uniwersytet w Pittsburgu) i dr Brian Trevelline (Uniwersytet Cornella) przeprowadzili eksperyment. Przeszczepili mikrobiomy dzikich gryzoni o różnych dietach – mięsożerców, roślinożerców i wszystkożerców – do organizmów sterylnych myszy (pozbawionych własnych bakterii). Wyniki były zaskakujące i przeczyły intuicji badaczy: myszy, które otrzymały mikrobiom roślinożercy, zaczęły wybierać dietę wysokobiałkową; myszy z mikrobiomem mięsożercy skłaniały się ku węglowodanom. Mimo że preferencje były odwrotne do oczekiwanych, kluczowy fakt został potwierdzony: zmiana mikrobiomu radykalnie zmieniła wybory żywieniowe zwierząt. Serotonina: hormon szczęścia powstaje w jelitach Jak to możliwe, że bakterie mówią mózgowi, co ma jeść? Kluczem jest oś jelitowo-mózgowa i neuroprzekaźniki. Choć serotoninę kojarzymy głównie z nastrojem, to aż 90% tego związku powstaje w jelitach, a nie w mózgu. Bakterie jelitowe odgrywają bezpośrednią rolę w jego produkcji. Wspomniane wyżej myszy z roślinożernym mikrobiomem miały we krwi znacznie wyższy poziom tryptofanu – aminokwasu będącego budulcem serotoniny. Ponieważ wysoki poziom serotoniny w mózgu hamuje przede wszystkim ochotę na węglowodany, myszy te instynktownie sięgały po białko. To pokazuje, że mikrobiom może kształtować nasz apetyt poprzez regulację dostępności prekursorów hormonów w krwiobiegu. Bakterie jak ozempic? Najnowsze odkrycia Najnowsze badanie z 2025 roku, opublikowane w „Nature Microbiology”, wzięło na tapet gatunek Bacteroides vulgatus. Bakteria ta produkuje metabolit, który stymuluje wydzielanie hormonu GLP-1 (glukagonopodobny peptyd-1) – tego samego, na którego działaniu opierają się nowoczesne leki na otyłość i cukrzycę, takie jak ozempic. U myszy obecność tej bakterii skutecznie tłumiła ochotę na cukier. Co istotne, u osób cierpiących na cukrzycę typu 2 stwierdzono znacznie niższy poziom tego konkretnego drobnoustroju. Czy to alternatywa dla popularnego leku? Czy mamy jeszcze wolną wolę? Mimo fascynujących dowodów, naukowcy studzą emocje: u ludzi wybory żywieniowe są znacznie bardziej skomplikowane niż u myszy. Wpływają na nie kultura, ekonomia, wyuczone zachowania i emocje. Jednak zrozumienie, że nasze zachcianki mogą pochodzić z wewnętrznego stanu modyfikowanego przez bakterie, wręcza nam nowe narzędzia. Jeśli bowiem mikrobiom kształtuje apetyt, a dieta kształtuje mikrobiom, możemy wejść w pozytywną pętlę zwrotną. Wybierając zdrowe produkty, zmieniamy skład naszych bakterii, co z czasem może sprawić, że... zdrowe jedzenie po prostu zacznie nam bardziej smakować. Wolna wola wciąż istnieje, ale mikroby mogą sprawić, że walka z pokusami stanie się znacznie łatwiejsza. Źródła: Nature Microbiology, Biol Psychiatry, BioEssays, biofilms & microbiomes Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Osiem godzin może już nie wystarczać. Współczesny styl życia drastycznie upośledza fazę regeneracji
Dlaczego osiem godzin snu może już nie wystarczać? Nowe badania sugerują, że nowoczesny styl życia drastycznie upośledza zdolność organizmu do osiągania stanu głębokiego odpoczynku.
Spis treści: Dlaczego osiem godzin snu nie gwarantuje wypoczynku? Cyfrowy stres a brak fazy snu głębokiego Rytm okołodobowy i social jetlag Jak odzyskać zdrowy sen? Dla wielu z nas odpoczynek przestał być naturalnym zwieńczeniem dnia – stał się jedynie jego wymuszoną przerwą. Praca zwalnia, powiadomienia cichną, a ciało w końcu przestaje być w ruchu. Mimo to sen pozostaje płytki (o ile w ogóle przychodzi), a poranek przynosi to samo tępe zmęczenie, które towarzyszyło nam poprzedniego wieczoru. W laboratoriach snu naukowcy dostrzegają niepokojący wzorzec: drastyczne skrócenie czasu spędzanego w fazie snu głębokiego (wolnofalowego) – etapie najściślej powiązanym z naprawą komórkową i regeneracją metaboliczną – mimo zachowania normalnego całkowitego czasu trwania snu. Osiem godzin w łóżku nie gwarantuje już, że organizm w pełni się zresetował. Dlaczego osiem godzin snu nie gwarantuje wypoczynku? Łatwo ulec pokusie postrzegania tego problemu jako osobistej porażki: zbyt długiego czasu przed ekranem czy nieumiejętności „odłączenia się”. Jednak badacze snu twierdzą, że problem sięga głębiej. – Możesz zakończyć swój dzień, ale twój mózg nie otrzymał jeszcze hormonalnych i neuronalnych sygnałów, że nadszedł czas bezpiecznego odprężenia: spadku poziomu kortyzolu, aktywacji szlaków przywspółczulnych i pełnego przejścia zegara biologicznego w tryb nocny – tłumaczy dr Orfeu Buxton, naukowiec z Pennsylvania State University. W swojej książce „Dopamine Nation” psychiatra ze Stanfordu, prof. Anna Lembk, pisze, że nieustanna stymulacja cyfrowa przesuwa system nagrody w mózgu w stronę ciągłego pożądania, pozostawiając go w stanie niepokoju nawet długo po tym, jak ekran zgaśnie. Najnowsze badania potwierdzają tę zmianę paradygmatu. Studium opublikowane w 2025 roku na łamach „Frontiers in Psychiatry” wykazało, że wysoki poziom zależności od smartfonów jest silnie powiązany z gorszą jakością snu i większym napięciem psychologicznym – nawet u osób, które świadomie rezerwują czas na odpoczynek. Problem nie polega jedynie na tym, że ekrany przesuwają porę zasypiania. Chodzi o to, że nawet gdy chronimy te mityczne osiem godzin i gasimy światło zgodnie z harmonogramem, fizjologia regeneracji może po prostu nie zostać uruchomiona. Aby zrozumieć, dlaczego ten sygnał zanika, naukowcy wychodzą dziś poza sypialnię. Badają biologię tego, jak organizm rozpoznaje, że może już bezpiecznie „odpuścić”. Cyfrowy stres a brak fazy snu głębokiego Nasz system reakcji na stres jest zaprojektowany tak, by pozostawać w stanie aktywności w obliczu niedokończonych zadań. Regeneracja następuje dopiero wtedy, gdy mózg wyłączy swoje systemy monitorowania. Kiedy do tego odłączenia nie dochodzi, ciało może pozostawać w bezruchu, ale fizjologiczna odnowa pozostaje niekompletna. W warunkach laboratoryjnych ta niepełna regeneracja jest mierzalna. Nocny poziom kortyzolu spada wolniej, a zmienność rytmu serca (HRV) pozostaje obniżona, co sygnalizuje stłumioną aktywność układu przywspółczulnego. Nawet badania neuroobrazowe wykazują utrzymującą się aktywność w sieci istotności (salience network) – obwodzie mózgowym odpowiedzialnym za wykrywanie zagrożeń i nierozwiązanych problemów – nawet pod nieobecność bezpośrednich bodźców. Współczesne życie cyfrowe sprawia, że to neurologiczne „przełączenie” jest trudniejsze do osiągnięcia. – Kiedy wpadamy w cyfrowy wir, znajdujemy się w stanie nieustannej reaktywności – mówi prof. Anna Lembke. – To przedłuża stan czuwania nawet długo po zakończeniu pracy. Dr Orfeu Buxton opisuje ten stan jako „ludzkie szczelinowanie”. Gospodarka cyfrowa – jak twierdzi – jest zbudowana tak, by wydobywać naszą uwagę poprzez wysokociśnieniowe techniki angażowania, które są jednocześnie uzależniające i wyczerpujące. Zasobem, który podlega tu eksploatacji, jest nasza czujność. Konsekwencją nie jest jedynie późniejsza pora kładzenia się do łóżka, ale zaburzenie tego, co badacze nazywają teraz „zdrowiem snu” – jego czasu, regularności i głębokości, a nie tylko liczby godzin. Sztuczne światło w nocy robi coś więcej niż tylko opóźnia rytmy okołodobowe. Aktywuje ono również w mózgu ścieżki alarmowe niezwiązane z tymi rytmami, zwiększając poziom kortyzolu i tymczasowo maskując senność. Człowiek może czuć się na tyle rozbudzony, by kontynuować przewijanie treści, nawet gdy pod powierzchnią narasta homeostatyczne parcie na sen. Kiedy powiadomienia, strumienie wiadomości i nierozwiązane sprawy wielokrotnie przyciągają uwagę z powrotem do obiegu, układ nerwowy nie otrzymuje jednoznacznego sygnału, że faza skanowania zagrożeń dobiegła końca. Rytm okołodobowy i social jetlag Sen jest ograniczony czasem. Mózg podąża za wewnętrznym harmonogramem, który oczekuje odpoczynku w konkretnym „oknie biologicznym”. Poza tym oknem zasypianie staje się trudniejsze, a sam sen podatniejszy na zakłócenia. Rytmy okołodobowe wyznaczają ten wewnętrzny czas. Możesz kłaść się do łóżka o rozsądnej porze, podczas gdy twój mózg wciąż pracuje w „trybie dziennym”. To, co wiele osób interpretuje jako bezsenność, jest często niewłaściwie zsynchronizowanym snem: zegar mówi, że jest późno, ale organizm nie wszedł jeszcze w fazę swojej biologicznej nocy. – Kiedy mówimy o poczuciu wypoczęcia to, kiedy śpisz, ma tak samo duże znaczenie jak to, jak długo śpisz – mówi dr Kristen Knutson, badaczka snu z Uniwersytetu Northwestern. Sen podjęty w niewłaściwym czasie biologicznym jest zazwyczaj płytszy i mniej regenerujący. Jednym z powszechnych wzorców jest „social jetlag” (społeczny zespół nagłej zmiany strefy czasowej): wczesne wstawanie w dni robocze, przesuwanie pory snu na późniejszą w weekendy i ponowna próba resetu w poniedziałek. Biologicznie przypomina to przekraczanie stref czasowych co kilka dni. Zegar nigdy się nie stabilizuje. Wiele osób nie tyle cierpi na brak snu, co próbuje spać w momencie, gdy ich biologia jest wciąż rozregulowana. Z czasem to powtarzające się niedopasowanie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem chorób kardiometabolicznych. Sen rozwija się poprzez ściśle zaplanowaną sekwencję hormonalną. Kortyzol – główny hormon pobudzenia – osiąga szczyt przed przebudzeniem i spada do nocy, otwierając okno dla snu głębokiego. To etap najściślej powiązany z naprawą komórkową i regeneracją metaboliczną. Jednak pojawiające się dowody sugerują, że nawet subtelne zakłócenia tego wieczornego spadku – wywołane stresem lub ekspozycją na światło – mogą stłumić intensywność snu głębokiego bez skracania całkowitego czasu trwania snu. Zmienia to proces regeneracji w sposób, który badacze wciąż starają się w pełni zrozumieć. Sen głęboki wspiera również układ glimfatyczny mózgu, który usuwa odpady metaboliczne nagromadzone w godzinach czuwania. Gdy poziom kortyzolu pozostaje podwyższony, a sen głęboki zostaje zakłócony, proces tego oczyszczania staje się mniej wydajny. To kolejny powód, dla którego sen może wydawać się nieregenerujący, nawet jeśli jego długość wydaje się odpowiednia. Światło robi coś więcej, niż tylko resetuje nasz wewnętrzny zegar. Sygnały z siatkówki nie tylko przesuwają rytm okołodobowy, ale także aktywują obwody alarmowe. Jak wyjaśnia dr Orfeu Buxton, wieczorne sztuczne światło może zarówno opóźnić fazę snu, jak i zwiększyć poziom pobudzenia. Oznacza to, że ten sam blask ekranu, który przesuwa porę kładzenia się do łóżka, może jednocześnie utrzymywać mózg w stanie fizjologicznej czujności. Doktor Wendy Troxel, badaczka nauk behawioralnych w RAND i certyfikowana specjalistka medycyny behawioralnej snu, twierdzi, że głębszym problemem nie jest sam stres, lecz erozja wyraźnych granic psychologicznych. – Mogę spać, ale mój umysł nigdy tak naprawdę się nie wyłącza – mówią jej pacjenci. Bez przewidywalnych sygnałów końca dnia mózg nie rejestruje w pełni stanu bezpieczeństwa. Sen staje się pofragmentowany, a fazy wolnofalowa i REM ulegają spłyceniu. W efekcie regeneracja zależy mniej od liczby przespanych godzin, a bardziej od tego, czy układ nerwowy ma szansę rzeczywiście się wyciszyć. Jak odzyskać zdrowy sen? Profesor Anna Lembke wskazuje, że ciągła, intensywna stymulacja cyfrowa zmienia nie tylko naszą uwagę, lecz także oczekiwania wobec bodźców. To, co skłania nas do nieustannego scrollowania, nie wynika wyłącznie z przyjemności, ale z ciągłego poszukiwania przez mózg punktów odniesienia: co dalej? Co jest ważne? Kto mnie potrzebuje? Gdy ten strumień nagle ustaje, tracimy nie tylko bodźce, ale też poczucie kierunku. Umysł przyzwyczajony do stałych sygnałów pilności i informacji zwrotnej może odbierać ciszę nie jako ulgę, lecz jako dezorientację. Badania sugerują, że odzyskanie równowagi nie polega wyłącznie na ograniczeniu ekranów, ale na odbudowie wyraźnych psychologicznych „punktów końca” dnia. Doktor Orfeu Buxton zwraca uwagę na znaczenie tzw. detachment – czyli subiektywnego poczucia, że obowiązki naprawdę się zakończyły – jako kluczowego czynnika sprzyjającego regenerującemu snu. Badacze podkreślają, że ten proces nie wymaga idealnych nawyków, ale opiera się na wyraźniejszych granicach. Regularne godziny snu i pobudki pomagają ustabilizować rytm dobowy, a ograniczenie ekspozycji na jasne światło wieczorem pozwala na spadek poziomu kortyzolu i wzrost melatoniny. Znaczenie mają także proste, powtarzalne sygnały – zamknięcie laptopa, przygaszenie światła czy odłożenie telefonu – które komunikują mózgowi, że dzień dobiegł końca. Gdy ten sygnał staje się stały, czujność organizmu opada, wzmacnia się aktywność układu przywspółczulnego, a system nagrody w mózgu stopniowo się „resetuje”. Źródło: National Geographic