Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hominidów oddzielały się od wspólnego przodka, śmiech stawał się coraz szybszy. Ludzie osiągnęli w tej dziedzinie mistrzostwo – śmiejemy się najszybciej ze wszystkich człekokształtnych i jako jedyni potrafimy drastycznie zmieniać tempo śmiechu w zależności od sytuacji. Plastyczność, czyli klucz do języka Przejdźmy teraz do sedna. Co ma wspólnego śmiech z mową? U małp rytm śmiechu jest dość sztywny, natomiast u ludzi cechuje się ogromną plastycznością. Ta zdolność do kontrolowania tempa i struktury wydawanych dźwięków jest uznawana za fundament zaawansowanej kontroli wokalnej. Im bardziej zmienny i nieprzewidywalny jest śmiech, tym silniej oddziałuje on na emocje innych, sprzyjając budowaniu więzi społecznych. To właśnie ta rosnąca kontrola nad aparatem mowy, trenowana była przez miliony lat podczas radosnych interakcji. Wiele wskazuje na to, że umiejętność kontroli dźwięków mogła stopniowo wzrastać w toku ewolucji małp człekokształtnych i człowieka, co – jak przypuszczają badacze – mogło przyczynić się do powstania mowy i języka. Aby potwierdzić te ustalenia, konieczne są dalsze analizy i to na zdecydowanie większej próbie. W tym badaniu wzięło udział tylko kilkanaście zwierząt i parę osób. Zatem wiele śmiechu jeszcze przed nami. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ludzie są z natury „zwierzętami muzycznymi”. Rodzimy się z miłością do dźwięków i dobrze wykształconym słuchem
Niemowlę jeszcze nie potrafi mówić, ale już wie, kiedy muzyka przyspiesza, kiedy zwalnia, a kiedy melodia robi się bardziej łagodna. Naukowcy udowodnili, że ludzie są „zwierzętami muzycznymi”, a umiejętność rozumienia dźwięków jest częścią naszej biologii, a nie kultury.
Prof. Henkjan Honing z Uniwersytetu w Amsterdamie dowiódł, że jesteśmy genetycznie zaprogramowani do bycia „zwierzętami muzycznymi”. Dwie dekady badań – od psychologii po genetykę – pokazały, że muzykalność nie jest wyłącznie wytworem kultury. Słuch muzyczny jest głęboko zakorzeniony w naszym mózgu. Rytm jest z nami od kołyski Już noworodki instynktownie wyczuwają rytm i rozpoznają melodie. Jak pokazują eksperymenty z holenderskiej uczelni, nawet śpiące niemowlęta reagują na zmiany tempa i wysokości dźwięków. Maluchy są jeszcze za małe, by uczyć się tego od rodziców – mają to zapisane w genach. – To umiejętności pojawiające się spontanicznie. Niemowlęta reagują na muzykę, zanim jeszcze nauczą się języka – wyjaśnia prof. Honing. Ta wrodzona muzykalność nie zależy od miejsca urodzenia ani tradycji muzycznej – niezależnie czy słyszymy gamelan w Indonezji, czy kołysanki w Polsce, dzieci intuicyjnie rozpoznają wzorce muzyczne. Rozwiązanie logopedycznej zagadki: muzyka nie jest tylko dodatkiem do mowy Długo sądzono, że muzyka to uboczny efekt rozwoju mowy – jej rozumienie miało rozwijać się przypadkiem wraz z rozwojem zdolności komunikacji. Badania pokazują jednak, że muzyka i język angażują zupełnie różne części mózgu. Osoby z zaburzeniami mowy potrafią czasem śpiewać nawet, gdy cierpią na afazję, czyli nie są w stanie mówić. To dowód, że „bycie umuzykalnionym” to coś więcej niż tylko znajomość nut czy rytmiki – to fundament naszego człowieczeństwa. – Muzyka to nie tylko język z ozdobami. Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że słuch muzyczny to starożytna zdolność biologiczna, prawdopodobnie starsza niż sam język – komentuje Honing. Muzyka to mozaika umiejętności Nasza „muzykalność” to nie jedna cecha, lecz ich cały zestaw: mamy wrodzone wyczucie rytmu, umiejętność śledzenia linii melodycznych czy reagujemy emocjonalnie na dźwięki. Chociaż muzyka jest bardzo zróżnicowana na całym świecie, to powtarzające się wzorce (czyli właśnie np. relacje wysokości dźwięków czy struktury rytmiczne) pojawiają się konsekwentnie na całym globie. Każdy element tej mozaiki ma własną historię ewolucyjną. U ludzi – i nie tylko, bo małpy też mają poczucie rytmu – muzykalność osiągnęła niezwykłą złożoność i uniwersalność. – Muzykalność mogła powstać w wyniku połączenia w nowy sposób elementów percepcyjnych, motorycznych i emocjonalnych – wyjaśnia profesor. Muzyka rozwija nas na każdym poziomie Wiedza o wrodzonej muzykalności pozwala nam lepiej spojrzeć nie tylko na rozwój dzieci, ale także na występujące w populacji zaburzenia. Dziś już wiemy, że wczesna ekspozycja na dźwięki, śpiew czy wspólną zabawę z rytmem wpływa na rozwój języka, motoryki czy emocji. Muzyka – jako osobny, niezależny od języka kanał komunikacji – może wspomóc zarówno terapie logopedyczne, jak i psychologiczne. – To zmienia sposób, w jaki postrzegamy siebie. Z natury jesteśmy „zwierzętami muzycznymi” – konstatuje Honing. Słuch muzyczny to element naszego biologicznego wyposażenia. Rodzimy się z miłością do muzyki, a pierwsze reakcje na nią są tak samo naturalne jak pierwsze kroki czy uśmiech. Pamiętajmy, jak bardzo jest ważna. I korzystajmy z naszej „supermocy”. Źródło: University of Amsterdam Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten robot nauczył się mówić dzięki YouTube. Sztuczna inteligencja w akcji
Roboty humanoidalne są ciągle najczęściej mało ludzkie i dość sztywne. Amerykańscy naukowcy udowodnili właśnie, że przyszłość takich maszyn ma o wiele bardziej ludzką twarz. Stworzyli system, który uczy się mowy i śpiewu oraz obserwuje ludzi tak, jak robi to dziecko. To milowy krok w stronę robotów, z którymi naprawdę będziemy chcieli rozmawiać.
Postępy w rozwoju sztucznej inteligencji w ostatnich latach robią wrażenie. Kolejnym etapem byłoby „zamknięcie” tej niesamowitej mocy obliczeniowej w humanoidalnej oprawie. Eksperci czynią w tym zakresie pewne kroki. Zespół inżynierów z Uniwersytetu Columbia pod kierunkiem prof. Hoda Lipsona stworzył bardzo ważny element humanoidalnego robota. Swoje doświadczenia badacze opisali na łamach czasopisma „Science Robotics”. Dlaczego roboty nas przerażają? Podczas rozmowy twarzą w twarz prawie połowę uwagi skupiamy na ruchu ust rozmówcy. Niestety, współczesne roboty wciąż mają z tym elementem ogromny problem. Większość z nich nie ma twarzy wcale lub ich ruchy są sztywne i nienaturalne. Stworzenie od podstaw sztucznej ludzkiej twarzy nie jest łatwe, bo jest animowana przez dziesiątki mięśni pod miękką skórą. Tymczasem humanoidalne twarze są zazwyczaj sztywne i działają według z góry zaprogramowanych i dość ograniczonych reguł. Ten brak naturalności wywołuje u nas gęsią skórkę, a nawet odrazę. Zjawisko to nazywamy „doliną niesamowitości”. Wybaczamy robotom dziwny chód czy niezgrabne ruchy rąk. Jednak nawet najmniejszy błąd w mimice sprawia, że maszyna wydaje nam się martwa i niepokojąca. Aby roboty mogły pracować w edukacji czy medycynie, muszą nauczyć się ruszać ustami tak jak my. Szkoła przed lustrem i YouTube Zespół prof. Hoda Lipsona postanowił porzucić sztywne reguły programowania na rzecz nauki przez obserwację i rzucić wyzwanie sztywnym humanoidalnym twarzom. Uczeni stworzyli robota wyposażonego w 26 miniaturowych silników ukrytych pod elastyczną skórą. Jak nauczyć tak skomplikowany mechanizm płynnego ruchu? Naukowcy zastosowali dwuetapowy proces, który przypomina dorastanie człowieka. Najpierw robot stanął przed lustrem. Robił tysiące losowych min i gestów oraz obserwował własne odbicie. Dzięki temu nauczył się, jak praca poszczególnych silników zmienia wygląd jego twarzy. W drugim etapie maszyna zaczęła oglądać godziny nagrań z serwisu YouTube. Obserwowała, jak ruszają się usta ludzi podczas wypowiadania konkretnych dźwięków. Dzięki sztucznej inteligencji robot zaczął kojarzyć dźwięki z precyzyjnymi ruchami swoich silników. Robot, który wydaje własny album Efekt tych badań jest imponujący. Robot potrafi teraz synchronizować ruchy warg z mową w różnych językach. Co więcej, potrafi nawet śpiewać. Maszyna „wykonała” utwory ze swojego debiutanckiego albumu wygenerowanego przez AI pod tytułem „hello world_”. Robot tłumaczy nawet dźwięk bezpośrednio na ruch, nie znając nawet znaczenia wypowiadanych słów. Twarde głoski, twardy orzech do zgryzienia dla robota Oczywiście technologia nie jest jeszcze idealna. Naukowcy przyznają, że maszyna ma trudności z twardymi głoskami, takimi jak „b”, oraz dźwiękami wymagającymi mocnego ściągnięcia warg, jak „w”. Jednak każda interakcja z człowiekiem sprawia, że AI staje się lepsza. Eksperci uważają, że gdy połączymy tę technologię z modelami takimi jak ChatGPT, relacja między człowiekiem a maszyną zyska nową głębię. Według autorów artykułu, ich robot nie opuścił jeszcze całkowicie „doliny niesamowitości”, ale znajduje się bardzo blisko jej przekroczenia. Mimo technicznych braków, twarz robota zaczyna już budować więź z człowiekiem. Prof. Hod Lipson przyznał, że mimo bycia „znużonym robotykiem”, nie potrafi powstrzymać uśmiechu, gdy maszyna spontanicznie uśmiecha się do niego. Źródło: Science Robotics Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
„Jakby mucha latała wokół moich uszu”. Zaskakujące opinie obcokrajowców o naszym języku
Dla wielu cudzoziemców język polski to dźwiękowa łamigłówka. Zaskakują ich szeleszczące dźwięki, nietypowe samogłoski i trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe. Jak naprawdę brzmi polszczyzna w ich uszach?
Spis treści: Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Polski jako język szeleszczący Te okropne samogłoski Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Intonacja i melodia języka polskiego Ulubione polskie słowo U Polaków lubię jedno – ich język. Kiedy inteligentni ludzie mówią po polsku, wpadam w ekstazę. Jego brzmienie wywołuje we mnie dziwne obrazy, w których tle zawsze jest murawa z pięknej kolczastej trawy i buszujące w niej szerszenie i węże. (...) Nigdy nie rozumiałem, o czym mówią, ale odnosiłem wrażenie, jakby mordowali kogoś w elegancki sposób – pisał amerykański pisarz Henry Miller. Jak dziś język polski brzmi w uszach obcokrajowców? Polski w uszach obcokrajowców hitem Instagrama Turecka aktorka Defne Bolukbasioglu dała się poznać dzięki swojemu kanałowi na Instagramie, gdzie w umiejętny sposób parodiuje różne języki obce. Naśladując charakterystyczne dźwięki i intonacje, tworzy wypowiedzi w wymyślonych językach, które mają brzmieć jak angielski, francuski czy arabski. 18 lutego 2025 r. Defne opublikowała nowy odcinek swojego cyklu, w którym imituje kilka kolejnych języków, w tym polszczyznę. Nagrania możesz posłuchać poniżej. Choć dla Polaków taka parodia może nie być szczególnie trafna, obcokrajowcy powtarzają w komentarzach, że tak właśnie polszczyzna brzmi w ich uszach. Polski jako język szeleszczący Jednym z pierwszych aspektów, które zauważają osoby uczące się polskiego, jest obfitość dźwięków szeleszczących. Spółgłoski takie jak „sz”, „cz”, „dż”, „ś”, „ć” sprawiają, że polski może brzmieć jak niekończąca się sekwencja szumów, świstów i bzyczenia. „Kiedy po raz pierwszy przyjechałem do Polski, język polski brzmiał dla mnie jakby mucha latała wokół moich uszu” – pisze na portalu Quora pochodzący z Turcji Can Yuksek. Dla osób mówiących po angielsku czy francusku słowa takie jak „szczęście” wydają się niemal niemożliwe do wymówienia. Co ciekawe, natężenie szeleszczących dźwięków w naszej mowie jest wyzwaniem również dla użytkowników języków słowiańskich – najbliższych polszczyźnie. Nie bez powodu nasi wschodni sąsiedzi mają w zwyczaju określać nas mianem „Pszeków”, a nasz kraj – „Pszekią”. Te okropne samogłoski Choć język polski jest językiem spółgłoskowym, ponieważ składa się przede wszystkim z takich dźwięków, to i zrozumienie samogłosek może być nie lada wyzwaniem. W naszej mowie zachowały się choćby samogłoski nosowe – „ą” i „ę”. To takie samogłoski, podczas wymawiania których strumień powietrza przepływa zarówno przez jamę ustną, jak i przez jamę nosową. W Europie takie dźwięki poza polszczyzną uchowały się jeszcze tylko w języki kaszubskim, francuskim i portugalskim. Obcokrajowcy, którzy próbują wyłapać polskie słowa, nierzadko zwracają również uwagę na dźwięk „y”, który zdarza im się zlewać z „e”. Sprawdźcie sami wśród swoich cudzoziemskich znajomych, czy słyszą różnicę między słowa: „wpłata” i wypłata” albo „sen” i „syn”. Prawdopodobnie większość z nich oświadczy, że słyszy to samo słowo. Zbitki spółgłoskowe – wyzwanie dla językoznawców Kolejnym elementem, który przyciąga uwagę obcokrajowców, są skomplikowane zbitki spółgłoskowe. Słowa takie jak „wstrząs” (pięć spółgłosek z rzędu), „grzmot” (cztery spółgłoski razem) czy nazwa miasta „Trzebnica” stanowią prawdziwe wyzwanie artykulacyjne. Dla osób pochodzących z języków o bardziej otwartych sylabach, takich jak włoski czy hiszpański, gdzie rzadko występują długie zbitki spółgłoskowe, polskie słowa mogą wydawać się wyjątkowo trudne do wymówienia. Przykładowo, słowo „chrząszcz” jest często cytowane jako jedno z najtrudniejszych do wymówienia dla obcokrajowców. Zagranicznym komentatorom sportowym zajęło wiele czasu zanim opanowali (w miarę) poprawną wymowę naszych tenisowych mistrzów Igi Świątek i Kamila Majchrzaka. Intonacja i melodia języka polskiego Dla wielu obcokrajowców polski brzmi monotonnie, ponieważ nie ma wyraźnych różnic w tonacji, jak np. w języku włoskim. W polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę, co sprawia, że mowa wydaje się bardziej „płaska”. Jednak dla niektórych język polski ma własną melodię – nieco surową i poważną, ale też pełną charakterystycznych dźwięków, które sprawiają, że jest wyjątkowy. Ulubione polskie słowo Choć język polski może brzmieć w sposób trudny do powtórzenia, wielu obcokrajowców określa polszczyznę jako miłą dla ucha. Szwedzka wokalistka Nina Persson, liderka zespołu The Cardigans wspominała w jednym z wywiadów, że „uwielbia słuchać języka polskiego”. O tym, że niektóre dźwięki w naszym języku mogą być dla cudzoziemców nieprzyjemne w odbiorze, przekonywał już wiele lat temu Jacek Cygan. Pisząc słowa do piosenki „To nie ja”, którą Edyta Górniak reprezentowała Polskę na Eurowizji w 1994 roku, celowo usunął z tekstu wszystkie nieprzyjemnie brzmiące słowa. Posłuchajcie sami, jak miękko brzmi ten przebój sprzed lat. O ulubione – to jest najlepiej brzmiące dla uszu polskie słowo – zapytaliśmy też troje obcokrajowców, którzy uczą się języka polskiego. Oto co usłyszeliśmy: wolność – Cristobal z Chile, piłka – David ze Szkocji, kobieta – Hanka z Czech. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Ludzie, tak jak papugi, mają ptasi móżdżek. Wiele mu zawdzięczamy
Papugi od lat fascynują naukowców zdolnością do naśladowania ludzkiej mowy. Najnowsze badania sugerują, że mogą one pomóc w zrozumieniu mechanizmów stojących za naszym sposobem komunikacji, a nawet przyczynić się do opracowania terapii dla osób z zaburzeniami mowy.
Spis treści: Ptasi móżdżek papużek falistych Co łączy ludzi i papugi? Przyszłość badań Papugi są często nazywane jednymi z najpiękniejszych ptaków na Ziemi. Oczywiście dzielą się na różne gatunki i nie wszystkie są tak barwne, jak np. ary. Ptaki te intrygują jednak naukowców nie tylko tym, jak wyglądają. Od lat przedmiotem badań jest też ich zdolność do powtarzania ludzkiej mowy. Nowe światło na ten temat rzuca badanie opublikowane na łamach najnowszego wydania czasopisma naukowego „Nature”. Ptasi móżdżek papużek falistych Autorzy badania twierdzą, że papużki faliste mogą być wykorzystane do zgłębiania mechanizmów ludzkiej mowy. To kolejne już naukowe zaprzeczenie, jakoby tzw. ptasi móżdżek wziął się z ograniczonego intelektu tych stworzeń. W rzeczywistości wiele ptaków wykazuje imponującą zdolność do uczenia się, zapamiętywania, a nawet liczenia. Prym wiodą właśnie papużki faliste. Te niewielkie kolorowe ptaki pochodzą z Australii, choć znamy je też jako zwierzęta domowe. Na wolności żyją w stadach, komunikując się za pomocą długich, trelowych pieśni. Opiekunowie szczycą się ich talentem do naśladowania ludzkiej mowy. Pewien samiec, znany jako Puck, był pod tym względem rekordzistą (Guinnessa, ma się rozumieć). Znał bowiem aż 1728 słów. Aby zbadać, jak to możliwe, że papugi wydają tak różnorodne dźwięki, naukowcy wszczepili w mózgi czterech ptaków specjalne sondy. Monitorowały one aktywność neuronalną podczas wokalizacji. Następnie zebrane dane porównano z wynikami podobnych badań przeprowadzonych na ludziach i ptakach śpiewających – zeberkach. Okazało się, że część płaszcza mózgu papug działa podobnie do części kory mózgowej człowieka odpowiedzialnej za funkcje motoryczne mowy. U zeberki każdy dźwięk ma swój unikatowy wzór aktywności neuronalnej. To oznacza, że ich wokalizacje są sztywno zakodowane i ptaki te mają ograniczoną zdolność do improwizacji. – Nie widzimy żadnych śladów rzeczywistych nut, które te ptaki śpiewają – komentuje Michael Long, współautor badania i neurobiolog z NYU Grossman School of Medicine. Co łączy ludzi i papugi? Mózgi papug i ludzi działają natomiast bardziej modułowo. Wydają się kodować wokalizację za pomocą dyskretnych, powtarzalnych ścieżek neuronowych. W mózgu człowieka określone ruchy mięśni warg lub języka są powiązane z pewnymi wzorcami neuronowymi. Połączenia są na tyle wyraźne, że naukowcy wcześniej używali tego typu sygnałów mózgowych do interpretowania i odtwarzania zamierzonej mowy u osób, które utraciły zdolność do faktycznego mówienia. Co więcej, określone neurony odpowiadają za konkretne dźwięki, a ich aktywność można niemal dokładnie powiązać z wokalizacjami ptaka. Badania wykazały, że papugi kodują dźwięki w sposób przypominający „klawiaturę wokalną”. Pojedyncze neurony odpowiadają za spółgłoski, samogłoski i różne wysokości dźwięku. To pierwsze odkrycie tego typu u gatunku innego niż człowiek. Przyszłość badań Dalsze badania mają pomóc ustalić, w jaki sposób papugi wybierają określone dźwięki oraz które obszary ich mózgu kontrolują tę zdolność. Naukowcy chcą również wykorzystać uczenie maszynowe do tłumaczenia ptasich wokalizacji. Najbardziej obiecującym kierunkiem badań jest jednak wykorzystanie papug jako modelu do analizy ludzkich zaburzeń mowy, takich jak afazja. Kolejne odkrycia mogą pomóc w opracowaniu nowych terapii oraz technologii interfejsów mózg-komputer. Mimo, że ludzie i papugi są oddzieleni 300 milionami lat ewolucji, ich podobieństwa neurologiczne mogą dostarczyć cennych wskazówek na temat mechanizmów mowy i sposobów wspierania jej. Źródło: Nature Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Mlaskanie szympansów to zalążek ludzkiej mowy
Jest bardziej prawdopodobne, że ludzka mowa wyewoluowała z mimiki twarzy niż wokalizacji. Za neurobiologiczne źródło naszej metody komunikowania się przez wiele lat uważano dźwięki wydawane przez małpy. Sęk w tym, że to jak mówimy jest kombinacją pracy języka, ust i szczęki. W ostatnim czasie przybyło badań wskazujących, że pierwowzorem ludzkiej mowy u szympansów jest swoiste ”mlaskanie” ustami.
Prowadzone od dekad obserwacje pozwoliły nam całkiem nieźle zrozumieć sposób, w jaki małpy porozumiewają się ze sobą w naturalnym środowisku. Na tej podstawie możemy odtwarzać scenariusz rozwoju ludzkiego języka. Większość zwierząt reaguje na bodźce lub przeżywa stany emocjonalne. Nie potrafią celowo emitować komunikatów, chyba że mówimy o śpiewie delfinów czy zachowaniu wielkich małp afrykańskich, a szczególnie szympansów. Zwierzęta te mają niezwykle bogaty repertuar sygnałów służących do komunikacji. Wokalizacja jest podstawą, bo w gęstwinie leśnej prędzej usłyszymy krzyk niż zobaczymy machanie rękami. Za najważniejsze wokalizacje uznaje się m.in. skomlenie, krzyk, pisk, szczekanie, kaszel, chrząkanie, dyszenie i śmiech. Obserwując kontekst oraz reakcję odbiorców dało się określić funkcje tych dźwiękowych sygnałów. Oczywiście gesty, przybieranie postur i mimika twarzy też są często stosowane. W przypadku samej mimiki doliczono się 250 różnych schematów. Jeżeli chodzi o gestykulację, jest ich przynajmniej 66 Według istniejących teorii nasi przodkowie mieli rozwinąć język migowy (tzw. rytualizacja gestów), rodzaj pantomimy, a dopiero potem mowę. Po drodze ukształtowały się ich mózgi dając możliwość zapanowania nad aparatami głosowymi. Według angielskich naukowców z uniwersytetów w Warwick, St. Andrews i Yorku ewolucja naszej mowy wyszła od wspomnianego już małpiego ”mlaskania”. Nowe badanie pokazało, jak szympansy uderzają ustami w tym samym rytmie co w my w naszej mowie. - Wielkie małpy afrykańskie (goryle, szympansy i bonobo) w następujących po sobie szybkich cyklach otwierania i zamykania ust emitują sygnały w tym samym tempie, co nasza mowa – ogłoszono w czasopiśmie „”Biology Letters” wydawanego przez brytyjskie Królewskie Towarzystwo naukowe. Odkrycie to nazywa się “kluczowym krokiem” w drodze do odkrycia tajemnicy ewolucji ludzkiej mowy. Gdy się odzywamy do siebie, zazwyczaj otwieramy usta od 2 do 7 razy na sekundę. Każdy cykl otwarcia-zamknięcia odpowiada jednej sylabie. Co ciekawe, zaobserwowano tę rytmikę ”mlaskania” u wspomnianych wielkich małp afrykańskich, ale nie u innych gatunków jak gibony, orangutany czy makaki. Na potrzeby wspomnianego wyżej brytyjskiego badania, zaobserwowano i porównano dwa dzikie stada w Ugandzie oraz dwa żyjące w ogrodach zoologicznych w Niemczech i Szkocji. Szympansy mlaskały w trakcie wzajemnych zabiegów higieny futra zamykając i otwierając usta średnio 4 razy na sekundę. - Rezultaty naszych badań pokazały, że język mówiony został stworzony przez naszych przodków ze składników dostępnych innym małpom naczelnym i hominidom – tłumaczy autor doświadczeń, dr Adriano Lameira z wydziału psychologii Uniwersytetu w Warwick. Jego zespół dopatrzył się “znaczących różnic” w rytmie ”mlaskania” między małpimi populacjami co sugerowałoby, że owo zachowanie nie jest rodzajem ”automatycznej emisji sygnałów tak często przypisywanych naszym zwierzęcym kuzynom”. - Tak jak w przypadku ludzi powinniśmy oceniając sposób prowadzenia ”konwersacji” między małpami biorąc pod uwagę różnice między osobnikami, zwyczaje społeczne i czynniki środowiskowe – dodał dr Lameira.
Dlaczego mowa i język są dla nas tak ważne? Nasz mózg jest specjalnie do niej przygotowany
Język, w tym mowa i czytanie, jest tak istotny dla przeżycia, że zajmuje w czaszce niezwykle dużo miejsca. Poznajcie jego rolę.
Czytanie i słuchanie Ciche czytanie zapoczątkowuje zdolność do wyczuwania kształtów liter i słów w pierwotnej korze wzrokowej, w tylnej części mózgu. Jest też wyzwaniem dla pamięci operacyjnej i krótkotrwałej. Muszą bowiem utrzymać te słowa tak długo, aż czytelnik złoży je w sensowne zdanie, oraz dla ośrodków analitycznych, które odnajdują w zdaniach znaczenie. Gdy dziecko słyszy wypowiadane na głos słowa, aktywuje ośrodek asocjacji słuchowych. Zrozumienie mowy wymaga kodowania i odkodowywania języka w ośrodkach odbiorczych, które otrzymują bodźce z wtórnych ośrodków słuchowych, a jeśli słowa widzimy na stronie/ekranie, z wtórnych ośrodków wzrokowych. Rodzic czytający dziecku na głos wykorzystuje inne obwody niż słuchające go dziecko. Czytanie na ogół rozpoczyna się aktywacją kory wzrokowej, która wysyła sygnał do ośrodka Wernickego, podczas gdy mówienie aktywuje sąsiadujące z nim pole Broki. Głośne czytanie wymaga współpracy obu tych ośrodków. Język kreuje umysł? A może jest zbędny? Ewolucja języka Choć zdaniem niektórych naukowców umysł może istnieć bez języka, inni twierdzą, że to właśnie język kreuje umysł. – Co prawda nie jest niemożliwym doświadczanie przez umysł przeżyć bez języka, ale moim zdaniem nie są to przeżycia spójne – mówi Derek Bickerton, specjalista od języków kreolskich. Twierdzi on, że pierwszym krokiem w rozwoju języka jest pidżyn. Języki pidżynowe tworzą się na styku kultur, gdy żyjące na jednym terenie społeczności nie mają wspólnego języka, jak wśród niewolników z rozmaitych plemion Afryki Zachodniej przewożonych do Nowego Świata. Pidżyn przypisuje słowa określonym obiektom, ale nie ma gramatyki, zatem brak mu złożoności. „Strzała... jeleń” mogłoby oznaczać zarówno wołanie o pomoc w zabiciu jelenia, jak i oświadczenie, że myśliwy właśnie to zrobił. Bickerton uważa, że narastająca złożoność dziecięcego mózgu i towarzysząca jej zdolność do opanowania mowy może oddawać ewolucję ludzkiego języka. Języki zwierząt Zwierzęta wytworzyły własne, złożone sposoby komunikowania się: dźwiękowe, wzrokowe, chemiczne, dotykowe... Wybór metody porozumiewania się zależy od tego, jakie receptory są u danego gatunku najlepiej rozwinięte i najczulsze. Zwierzęta, tak jak ludzie, potrafią łączyć bodźce zmysłowe w bardziej złożone sposoby komunikacji. U najbliższych nam ewolucyjnie wielkich małp naczelnych metody porozumiewania się obejmują gesty, postawę ciała, mimikę i dźwięki. Gorilla Foundation nauczyła gorylicę Koko około tysiąca słów w amerykańskim języku migowym. Zaburzenia Wiele częstych schorzeń dotyczy takich złożonych czynności jak mówienie i czytanie. Jąkanie Do niedawna lekarze uważali, że jąkanie to kwestia nerwów albo emocji. Dziś wiemy, że to zaburzenie dotykające ok. 3 mln Amerykanów (i ok. 400 tys. Polaków) jest czysto neurologiczne. Jąkanie zaczyna się zwykle między drugim a szóstym rokiem życia, gdy dzieci coraz szybciej zaczynają przyswajać sobie język. Trzy czwarte spośród jąkających się w tym wieku samoistnie z tego wyrasta. Nie znamy dokładnej przyczyny jąkania, ale uważa się, że częściowo leży ona w genach. Badania obrazowe mózgów ludzi niejąkających się wykazują, że mowa jest u nich najczęściej przetwarzana w korze lewej półkuli, podczas gdy u jąkających się niezwykle wysoką aktywność notuje się w prawej półkuli. Dysleksja Trudności w uczeniu się wynikają z niewłaściwego odbioru, przetwarzania i komunikowania informacji w obrębie mózgu. Dyslektycy mają trudności w przekładaniu fonemów (dźwięków słów) w słowa, które mają znaczenie. Niektórzy nie potrafią wystarczająco długo utrzymać tych dźwięków w pamięci krótkotrwałej. Badacze analizują możliwe przyczyny tego zjawiska. Ostatnio ich uwagę przykuły morfologiczne nieprawidłowości w zakręcie kątowym i tylnej części lewej półkuli, aktywnych w trakcie czytania. Wielu dyslektyków to artyści i muzycy. Lepiej słyszą niskie dźwięki i ostrzej widzą kolory poza centralnym obszarem pola widzenia. Tekst pochodzi z ze specjalnego wydania National Geographic "Twój mózg. Instrukcja obsługi. 100 faktów, które trzeba znać".