Zaskakujący trop z wileńskiego cmentarza. Naukowcy już wiedzą, to tak naprawdę „pokonało” wielką armię Napoleona
Wielka Armia Napoleona, licząca setki tysięcy żołnierzy, miała podbić Rosję. Zamiast triumfu nadszedł dramatyczny odwrót i tysiące zgonów. Czy to możliwe, że śmierć żołnierzy miała inne przyczyny niż dotąd sądzono? To zagadnienie w nowym świetle ukazały badania genetyczne.
Napoleon zaatakował w 182 roku Rosję olbrzymimi siłami. Zebrał ponad 400 tysięcy żołnierzy i 1300 armat. Wśród tych wojskowych było aż 98 tysięcy Polaków. Napoleon Bonaparte nie był przygotowany na długą kampanię. Liczył, że skłoni cara Aleksandra I do szybkiej kapitulacji. Co dobiło Wielką Armię? Rosjanie mieli dwukrotnie mniejsze siły. Cofnęli się w głąb kraju i pozostawili po sobie spaloną ziemię. Opuścili nawet stolicę, Moskwę. Francuzom nie udało się rozbić sił rosyjskich, a car Aleksander nie poddał się. Napoleon podjął więc decyzję o odwrocie armii. I wtedy rozpoczął się dramat wojsk francuskich. Nie były one przygotowane na marsz na zachód, a sprawę pogorszyła wczesna zima. Dodatkowo zaczęły się szerzyć choroby zakaźne. Od lat naukowcy spierają się, jaki patogen rozpowszechnił się wśród armii Napoleona. Długo sądzono, że był to głównie tyfus, albo gorączka okopowa. Tę pierwszą chorobę wywołuje Rickettsia prowazekii, a drugi – Bartonella quintana Dowodami na powszechność tych chorób wśród żołnierzy Napoleona wracających z Moskwy były historyczne opisy objawów i analizy DNA, ale dość krótkich fragmentów, co nie dawało jednoznacznych dowodów. Nowe badania – nowe nadzieje Laboratoria analizujące kopalne DNA radzą sobie coraz lepiej z próbkami i można z nich „wycisnąć” coraz więcej informacji. Naukowcy z Instytutu Pasteura we Francji przeprowadzili analizę genetyczną szczątków byłych żołnierzy, którzy wycofali się z Rosji w 1812 roku. Wyekstrahowali i przeanalizowali DNA 13 żołnierzy armii napoleońskiej ekshumowanych w Wilnie na Litwie w 2002 roku podczas wykopalisk prowadzonych przez zespół Uniwersytetu Aix-Marseille, specjalizujący się w archeoantropologii. Wnioski opublikowali na łamach „Current Biology”. Nowe patogeny na horyzoncie Ekspertom udało się wykryć w badanych szczątkach dwa patogeny: Salmonella enterica Paratyphi C – to patogen wywołujący dur rzekomy. Choroba przenosi się na człowieka przez żywność lub wodę skażoną zakażonym kałem. Objawami są: gorączka, ból głowy, wysypka, osłabienie i biegunka. Borrelia recurrentis – to patogen wywołujący gorączkę powrotną (dur powrotny), która jest przenoszona przez wszy odzieżowe. Choroba ta co prawda nie była zawsze śmiertelna, ale powodowała poważne osłabienie. Odkrycia te sugerują, że te wcześniej umykające naukowcom choroby przyczyniły się do zagłady Wielkiej Armii podczas odwrotu w 1812 roku. Część żołnierzy mogła cierpieć jednocześnie na obie, co mogło przyczynić się do pogorszenia ich stanu, zwłaszcza że byli oni już osłabieni zimnem, głodem i kiepskimi warunkami sanitarnymi. Na wileńskiej nekropolii pochowano kilka tysięcy żołnierzy napoleońskich. Badacze liczą, że uda się pobrać próbki z większej liczby kości tak, aby ich analizy były bardziej wiarygodne. Jednak – co ważne – w próbie kilkunastu osób do tej pory nie wykryto patogenów powodujących tyfus. A to on miał zdziesiątkować armię „małego kaprala”. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Największe miasta Europy. 10 najludniejszych miast na starym kontynencie
Listy największych i najludniejszych miast w Europie nie do końca się pokrywają. Na czele obu klasyfikacji znalazły się inne miasta. Oto najbardziej aktualny ranking.
W tym artykule: Największe miasta Europy pod względem liczby ludności Największe miasta Europy pod względem powierzchni Stambuł – Najludniejsze miasto Europy Moskwa – Największe miasto Europy Paryż Londyn Sankt Petersburg Berlin Madryt Kijów Rzym Bukareszt W samej tylko Unii Europejskiej jest ponad 800 miast, w których mieszka przynajmniej 50 tys. mieszkańców. Co ciekawe, tylko połowa z 10 najludniejszych miast Europy stanowi część obszaru Unii Europejskiej. Poniżej prezentujemy najbardziej aktualne zestawienia i największe miasta Europy pod względem liczby ludności oraz powierzchni. Największe miasta Europy pod względem liczby ludności Stambuł (Turcja), 15 514 000 mieszkańców Moskwa (Rosja), 13 010 000 mieszkańców Paryż (Francja), 10 858 000 mieszkańców Londyn (Wielka Brytania), 9 950 000 mieszkańców Sankt Petersburg (Rosja), 5 350 000 mieszkańców Berlin (Niemcy), 4 473 000 mieszkańców Madryt (Hiszpania), 3 223 000 mieszkańców Kijów (Ukraina), 2 962 000 mieszkańców Rzym (Włochy), 2 860 000 mieszkańców Bukareszt (Rumunia), 1 823 000 mieszkańców 14. Warszawa (Polska), 1 796 000 mieszkańców Największe miasta Europy pod względem powierzchni Moskwa, 6 154 km2 Paryż, 2 853 km2 Düsseldorf, 2 683 km2 Mediolan, 2 225 km2 Sankt Petersburg, 1 510 km2 Stambuł, 1 471 km2 Berlin, 1 368 km2 Madryt, 1 365 km2 Rzym, 1 145 km2 Barcelona, 1 072 km2 Stambuł – Najludniejsze miasto Europy Stambuł to nie tylko największe miasto Europy. To równocześnie największe miasto, które nie pełni jednocześnie roli stolicy. Uwzględnienie tureckiej metropolii w tym zestawieniu wymaga dodatkowej uwagi. Stambuł tylko częściowo jest położony w Europie. Biznesowa część miasta znajduje się w części europejskiej, a druga połowa, która ma charakter mieszkaniowy, leży już na kontynencie azjatyckim. Moskwa – Największe miasto Europy Stolica Federacji Rosyjskiej wraz z otaczającym miasto obszarem metropolitalnym tworzy ogromną aglomerację. Szacuje się, że żyje tu ponad 20 milionów ludzi. Oto Little Kook, najbardziej bajkowa cukiernia w Europie. To tam mieszkają Alicja i Piotruś Pan Gdzie znajduje się najbardziej bajkowa cukiernia w Europie? To miejsce zachwyca nie tylko dzieci, ale też dorosłych. Co kilka miesięcy lokal zmienia swój fantazyjny wystrój. Paryż Stolica Francji i jedno z największych miast Europy wcale nie jest dzisiaj rekordowo duże. W swojej historii ścisły Paryż był najludniejszy w 1921 roku. Mieszkało tam wówczas 2,9 miliona ludzi. Dziś ta liczba jest niższa o 700 tys. mieszkańców. Tak drastyczna zmiana wynika z faktu, że wielu paryżan przenosiło się w kolejnych dekadach XX wieku na przedmieścia miasta. Londyn Za faktem, że Londyn jest miastem kosmopolitycznym, przemawiają liczby. Aż 36% mieszkańców stolicy Wielkiej Brytanii przyszło na świat w innych krajach. To sprawia, że Londyn jest drugim po Nowym Jorku najbardziej „imigranckim" miastem świata. Około 70% dzieci urodzonych w mieście w 2015 roku miało przynajmniej jednego rodzica imigranta. Sankt Petersburg Miasto otrzymało nazwę na cześć cara Piotra I. Drugie największe miasto Rosji leży nad rzeką Newa, a także nad Zatoką Fińską. Znajduje się tu Łachta Centr, najwyższy budynek Europy. Więcej o najwyższych budynkach świata przeczytasz w naszym artykule. Berlin Obszar metropolitalny, w skład którego wchodzi Berlin, zamieszkuje aż 6 milionów ludzi. Stolica Niemiec jest domem dla przedstawicieli wielu narodowości, które mają wpływ na niepowtarzalny, kosmopolityczny charakter miasta. Berlin jest największym poza Turcją skupiskiem ludności pochodzącej z Turcji. Mieszka tu m.in. ponad 160 tys. Niemców pochodzenia tureckiego, ale także ponad 100 tys. Polek i Polaków. Wszystkie inne główne miasta Niemiec są mniejsze niż Berlin. Jakie są największe miasta Niemiec? – sprawdź tutaj. Madryt Jako stolica Hiszpanii Madryt przyciąga wielu imigrantów z Ameryki Łacińskiej. Najwięcej z nich pochodzi z Wenezueli. Miasto wraz z otaczającymi przedmieściami tworzy ogromny obszar metropolitalny, w którym żyje ponad 6 milionów ludzi. Aglomeracja madrycka to druga największa tego typu metropolia w Unii Europejskiej. O tym, co warto zobaczyć w Madrycie, piszemy tutaj. Karpaty w klimacie etno. Zobacz najciekawsze atrakcje pogranicza polsko-słowackiego Kierunek Karpaty, a właściwie pogranicze polsko-słowackie. To wciąż nieodkryty region, gdzie przenikają się kultury i religie. Jak zaplanować kilkudniową podróż? Kijów Stolicę Ukrainy od wieków wyróżnia niepowtarzalny, wielokulturowy charakter. W wielu dzielnicach miasta można odnaleźć wpływy tatarskie, ormiańskie gruzińskie i żydowskie. Do dziś żyją tu tysiące przybyszy z różnych obszarów byłego Związku Radzieckiego. Dziś Kijów to dumna i bogata stolica Ukrainy. Trwająca od 2014 roku wojna z Rosją nasiliła uczucia patriotyczne wśród kijowian. Obecnie ponad 94% mieszkańców miasta przyznaje się do narodowości ukraińskiej. O tym, czym jest tożsamość ukraińska, można posłuchać w jednym z naszych podcastów. Rzym Aż do czasów średniowiecza Rzym był największym miastem na kontynencie europejskim. Dziś całą aglomerację miejską stolicy Włoch jest zamieszkują prawie 3 miliony ludzi. Niecałe 10% z nich przyszło na świat poza terytorium Włoch. Na terytorium miasta Rzym znajduje się obszar Watykanu – enklawa, a zarazem najmniejsze państwo świata pod względem zarówno terytorium, jak i liczby ludności. Bukareszt Stolica Rumunii zamyka pierwszą dziesiątkę największych miast Europy. Prawie co dziesiąty mieszkaniec Rumunii żyje właśnie w Bukareszcie. Za sprawą komunistycznej architektury z czasów reżimu Nicolae Ceaușescu (tzw. blocuri), gęstość zaludnienia w mieście jest jedna z najwyższych w Europie. Wśród stolic Unii Europejskiej tylko w Paryżu i w Atenach więcej ludzi żyje na jednym metrze kwadratowym. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Jest szósta rano, Bacówka pod Małą Rawką budzi się powoli– trzeszczą deski, słychać krzątanie w kuchni na dole. Stare budynki mają duszę, drewno mówi – skrzypi, jęczy, pachnie, niesie głosy, jakby rozmowy odbywały się za papierową ścianą. Wychodzę na zewnątrz, na trawie wciąż srebrzy się rosa, kot ociera się o moje nogi, domagając się pieszczot, brzęczą owady, śpiewają ptaki. Siadam na ławce i zatapiam się w tej ciszy nie ciszy, bo przecież tu jednak wszystko żyje, wibruje, pachnie. Jestem w Bieszczadach. Przede mną roztacza się widok na Połoninę Caryńską z charakterystycznym trawiastym grzbietem, za mną jest Mała i Wielka Rawka oraz Trójstyk, miejsce, gdzie zbiegają się granice Polski, Ukrainy i Słowacji. Odpoczywam, mimo że codziennie pokonuję pieszo grubo ponad 20 km. Góry mają niesamowitą moc. Każdy przyjeżdża tu z jakąś historią, bagażem doświadczeń, problemami, ale szybko schodzą one na dalszy plan, bo jedyne, co się tu liczy, to stawianie kolejnych kroków, nabieranie powietrza do płuc i kontemplacja odsłaniających się za każdym nowym wzniesieniem coraz to bardziej oszałamiających widoków. Kocham góry, ich czystość, przestrzeń, harmonię i piękno. Mam do nich ogromny szacunek, bo jak mówią wszyscy ludzie gór, one uczą pokory. Dlatego nigdy nie należy ich lekceważyć i zanim wyjdziemy na szlak, warto się dobrze przygotować, by w pełni cieszyć się ich naturą. I o tym właśnie jest to wydanie Travelera. O potrzebie wędrowania, zachwycania się, męczenia się i radości z odpoczywania na najpiękniejszych szlakach Europy i świata.
10 miejsc, gdzie przeżyjesz niezapomnianego sylwestra
Co roku to samo – na kilka dni przed sylwestrową nocą podnosi się panika. Gdzie iść, kogo zaprosić, co jeść? W tym roku propozycja jest inna – rzuć wszystko i pojedź w jedno z 10 miejsc, w którym przeżyjesz niezapomniane rozpoczęcie nowej dekady.
Wszystkie zdjęcia pochodzą z Getty Images 1. Sydney, Australia Sydney jest pierwszym dużym międzynarodowym miastem, które powita Nowy Rok o północy. Główny pokaz fajerwerków odbywa się w porcie i jest bardzo spektakularny, a tło w postaci charakterystycznego budynku opery i mostu Harbor sprawia, że jest jedyny w swoim rodzaju. Ale fajerwerki to nie wszystko – kto nie chciałby rozpocząć roku 2020 na gorącej plaży? 2. Taipei, Tajwan Sylwestra w tym kraju zdecydowanie nie spędza się w domu – na ulicach Taipei, stolicy Tajwanu, odbywa się wówczas prawdziwy wizualno-muzyczny spektakl, którego nikt nie chce przegapić. Najwyższy budynek w mieście, Taipei 101, staje się wówczas fajerwerkową bazą, a w centrum miasta na każdym kroku można natknąć się na występy lokalnych muzyków. 3. Bangkok, Tajlandia Bangkok zasłużenie znajduje się na szczycie listy miast z najbogatszym nocnym życiem, jest więc oczywiste, że sylwestrowa noc obfituje tam w tłumy, kolory i głośną zabawę. Podczas obchodów nowego roku zwłaszcza dwa miejsca w tym mieście są warte odwiedzenia – okolice centrum handlowego CentralWord Plaza, w którym sylwestrowe obchody przypominają te z Times Square w Nowym Jorku, oraz rejon rzeki Chao Praya, gdzie spotykają się okoliczni mieszkańcy. 4. Dubaj, Emiraty Arabskie Do tego, że przywitanie nowego roku w szortach, z widokiem na najwyższy budynek na świecie (Burj Khalifa) wśród kolorowych fajerwerków jest czymś magicznym, raczej nie trzeba nikogo przekonywać. Przed lub uroczystościach warto tu rozpieścić swoje podniebienie w jednej z lokalnych restauracji i odpocząć na Burj Plaza, gdzie tłumy będą trochę mniejsze, niż w centrum sylwestrowych wydarzeń. 5. Moskwa, Rosja Historyczny Plac Czerwony w Moskwie jest jedną z najzimniejszych, ale i najbardziej atrakcyjnych wizualnie scenerii, jeśli chodzi o sylwestrowe pokazy fajerwerków. Ci, którzy lubią łączyć rozrywkę z historią, mogą zobaczyć jeden z najczęściej odwiedzanych grobów na świecie, w którym spoczywa Władimir Lenin lub obejrzeć relikty zimnej wojny z czasów radzieckich. 6. Kapsztad, RPA Kapsztad jest jednym z najpiękniej położonych miast w Afryce, a sylwestrowe fajerwerki sprawiają, że wydaje się ono jeszcze bardziej spektakularne. Poza uczestnictwem w lokalnych noworocznych uroczystościach warto spróbować tutejszych win i afrykańskich przysmaków. 7. Londyn, Wielka Brytania Okolice Tamizy zawsze stanowią niezwykłe tło dla sylwestrowych fajerwerków. Bycie w samym centrum tych wydarzeń jest odpłatne, jednak pokaz świateł można zobaczyć za darmo z takich wzgórz, jak Primrose Hill, Parliament Hill, a także z parku Greenwich i okolic Alexandra Palace. Wejście Anglii w nowy rok można też z powodzeniem oglądać z baru Skybar, który znajduje się na 28 i 29 piętrze budynku Millbank Tower i co roku organizuje 12-godzinną imprezę, lub przywitać rok 2020 w jednym z najstarszych pubów w Londynie (np. Old Bell Tavern, który funkcjonuje od 1670 roku). 8. Rio de Janeiro, Brazylia Jeśli chcesz powitać nowy rok na plaży w towarzystwie około 2 milionów innych ludzi, wybierz się do Rio de Janeiro – plaża Copacabana przypomina wówczas słynny karnawał i wszędzie dookoła słychać śmiech, muzykę i taniec. 9. Nowy Jork Times Square na Manhattanie to synonim sylwestra w całych Stanach Zjednoczonych i co roku bierze w nim udział ponad milion osób z całego świata. Ci, którzy nie przepadają za tłumami, mogą przywitać nowy rok na Brooklynie – w okolicach Grand Army Plaza odbywają się nieco bardziej kameralne uroczystości. 10. Las Vegas Vegas świeci przez cały rok, ale na sylwestra nieco gaśnie – miasto zamyka się dla pojazdów, by piesi mogli przejąć kontrolę nad ulicami i bez przeszkód świętować wejście w nowy rok. O północy prawie wszystkie kasyna wystrzeliwują tu z dachów swoich budynków imponującą serię fajerwerków, a widowisko najlepiej widać ze szczytu wieży Stratosphere Tower.
Raport z Rosji ogarniętej pandemią. Surrealistyczne sceny uchwycone na zdjęciach
Nanna Heitmann – fotografka współpracująca z National Geographic – niemal od roku mieszka w Moskwie. Obserwowała i dokumentowała rozwój epidemii koronawirusa w Rosji niemal od samego początku. Teraz swoimi doświadczeniami i obrazami z niecodziennej walki toczonej przez Rosjan, dzieli się z czytelnikami.
Kiedy zaczęłam fotografować w Moskwie, odbywały się te dziwne procesje – kapłani maszerowali przez świątynie z wodą święconą, śpiewając i modląc się, aby Rosjanie byli chronieni przed koronawirusem. Jeden z księży opublikował post na ten temat na Instagramie, mówiąc, że planuje to robić każdego wieczoru. Pojechałam taksówką do klasztoru, żeby to zobaczyć. Czułam się trochę słaba, ponieważ sama byłam chora, trzy tygodnie spędziłam w domu. Po prostu wracałam do zdrowia, kiedy wyszłam obserwować kapłanów. Dorastałam w Niemczech, ale moja mama pochodzi z Moskwy, więc zawsze mówi do mnie po rosyjsku. Mieszkam w Moskwie już od około roku – moja babcia zmarła niespodziewanie, więc mam mieszkanie, w którym mogę się zatrzymać. W marcu pomyślałam, że może mam COVID-19. Na krótko wróciłam do Niemiec do pracy, zatrzymując się na Węgrzech i zanim wróciłam do Moskwy, byłam już bardzo chora. Nie miałam gorączki i przeciwciał, ale nie czułam zapachów i miałam silny kaszel, szczególnie w nocy. Zostałam w mieszkaniu przez dwa tygodnie, na wszelki wypadek, śledząc wiadomości. To było przerażające. Rosja zamknęła granicę z Chinami, gdy pandemia zaczęła się rozprzestrzeniać, ale zanim zamknęłam się w izolacji, w krajowych wiadomościach zaczęły pojawiać się informacje o zdiagnozowanych przypadkach koronawirusa i zgonach. Gdy wiosna przeszła w lato, liczby wzrosły. Do 12 sierpnia Rosja zgłosiła czwartą co do wielkości na świecie liczbę potwierdzonych przypadków COVID-19, około 907 000. A dopiero w tym tygodniu dowiedzieliśmy się, że Rosja wprowadza swoją wersję szczepionki, po bardzo ograniczonych testach. Jednak w marcu, kiedy zarządziłam swoją dobrowolną kwarantannę, czytałam i oglądałam wiadomości i media społecznościowe. Kiedy wyszłam, pod koniec miesiąca, liczba przypadków i zgonów mnożyła się, a media społecznościowe były pełne plotek, że zbliża się blokada miasta: metro zostanie zamknięte, wszystko zostanie zamknięte, nawet supermarkety zostaną zamknięte. Na jednym z lokalnych targów ludzie spieszyli się, by kupić ogromne worki gryki – Rosjanie bardzo lubią grykę – a niektórzy już nosili maski. Wszystko wyglądało zupełnie inaczej. Wewnątrz namiotowej kuchni założonej przez cerkiewną organizację charytatywną, bezdomni i inni potrzebujący ustawiają się w kolejce, aby zarejestrować się po jedzenie i napoje. Pracownicy organizacji mówią, że liczba osób w tym namiocie - jednym z wielu takich punktów - potroiła się od wybuchu pandemii. / PHOTOGRAPH BY NANNA HEITMANN Potem, 29 marca, nadeszły rozkazy zamknięcia miasta. W Moskwie ludzie mieli wychodzić z domów tylko w celu uzyskania pomocy medycznej, wyprowadzenia zwierząt na spacer, pójścia do sklepu spożywczego i tak dalej. Jako dziennikarce pozwolono mi wyjść na zewnątrz, ale na początku byłam trochę zagubiona. Wielu z nas – fotografów próbujących prowadzić dzienniki pandemii – mówiło o tych samych wyzwaniach. Puste półki w supermarkecie, puste ulice – jak fotografować niebezpieczeństwo, którego nie widać? Przed nami była wówczas prawosławna Wielkanoc, 19 kwietnia, najważniejsze święto roku w Rosji, podobnie jak Boże Narodzenie dla krajów zachodnich. Burmistrz Moskwy powiedział, że kościoły nie mogą zezwolić na tradycyjne procesje lub tłumne nabożeństwa w cerkwiach. „Jesteśmy u stóp krzywej zachorowań” – powiedział dziennikarzom. „Nie jesteśmy nawet blisko szczytu”. Kapłani, którzy kropili wodą święconą przed świątyniami, powiedzieli mi, że w końcu zostali zmuszeni do przerwania wieczornych procesji. W połowie kwietnia poinformowano, że pracownik klasztoru był hospitalizowany z podejrzeniem zakażenia COVID-19. Toczyło się wiele sporów, nawet wśród przywódców religijnych, na temat bezpieczeństwa pandemicznego w porównaniu z wagą kultu grupowego. Sprawę obchodów Wielkanocy pozostawiono poszczególnym namiestnikom kościoła. Udałam się do starego miasta Twer, około dwóch godzin pociągiem od Moskwy, gdzie zdecydowano, że kościelne obchody Wielkanocy mogą się odbyć, pod warunkiem przestrzegania specjalnych zasad. Ślady na podłodze miały utrzymywać ludzi w odległości półtora metra od siebie, a każda cerkiew, do której weszłam, miała ochroniarzy sprawdzających maski, upewniających się, że wierni zdezynfekowali ręce i upominających ludzi, aby stanęli na wyznaczonych miejscach. Czasami to nie działało. Widziałam ludzi śpiewających razem, spacerujących po kościele, nie zachowujących dystansu. Kiedy odwiedziłam moskiewskie szpitale, zauważyłam, że tam również byli ochroniarze przy drzwiach. Wszystkie moskiewskie szpitale mają numery, a numer 52 – mój pierwszy przystanek – to zbiór kilkudziesięciu budynków w prestiżowej dzielnicy, w której od dawna mieszkali artyści i inteligencja. Zazwyczaj numer 52 specjalizuje się w niewydolności nerek, immunologii, ginekologii, chorobach krwi itd. Ale jeszcze przed moim przybyciem stał się ośrodkiem leczącym COVID-19, podobnie jak inne szpitale w Moskwie – wszystkie poświęcone jednej chorobie, która nie istniała jeszcze kilka miesięcy temu. Wizyty w szpitalach były szokujące. Od momentu, gdy jesteś w windzie, jesteś w „czerwonej strefie”, która jest uważana za skażoną. Tak naprawdę czerwona strefa jest wszędzie, ponieważ personel przenosi pacjentów z budynku do budynku. Pielęgniarki przygotowują leki na COVID, infuzje i antybiotyki, i pędzą z powrotem do pacjentów. Jeden z pacjentów, który właśnie przybył do szpitala, był tak chory, że wymagał natychmiastowej intubacji. Na OIT prawie nikt nie jest przytomny; to ogromna połać, na której wszyscy ludzie wyglądają bardziej na martwych niż żywych. Panuje niezręczna cisza. Widzisz ciała już nie poruszające się. Niektóre ciała przybierają dziwny kolor. Wyglądają jak porcelana. Teraz rosyjski rząd ogłosił, że posiada szczepionkę na COVID-19 i oficjalnie uznaje ją zdatną do użytku. Od kilku miesięcy rząd mówił, jak dobrze radzi sobie z pracami nad szczepionką i krążyły pogłoski, że kilka ważnych osób zostało już zaszczepionych. Na kanale państwowym to ważna wiadomość – mówią, że szczepionka będzie korzystna dla rynków finansowych Rosji, że jest bezpieczna, że otrzymała ją córka prezydenta Władimira Putina i ma się dobrze, że nie ma się czym martwić. Na rosyjskim Twitterze widzę dużo więcej cynizmu i sarkazmu. „Nasze szczepienia nie przeszły wszystkich niezbędnych testów. Czegoś nie rozumiem?” „Szczepionka Oxfordzka – 42 000 ochotników do trzeciej fazy testów. Rosja – 76 osób, nie ma trzeciej fazy (!!)". „Każdy, kto nie umarł z powodu COVID, zostanie zabity przez szczepionkę”. Były mąż stanu i prezes Banku Centralnego powiedział, że Putin jest skłonny eksperymentować z całą rosyjską populacją, aby ochronić się politycznie. Ojciec mojego rosyjskiego chłopaka powiedział mi, że zdecydowanie nie chciałby być w pierwszym rzędzie, gdy ludzie zaczną się szczepić. Jeden ze szpitalnych lekarzy, których spotkałam, właśnie napisał do mnie: „W najlepszym razie jest to bezpieczne. W najgorszym przypadku bezużyteczne. W żadnym wypadku bym tego nie wziął. " Jak tu jest teraz? Prawie tak, jakby COVID-19 już nie istniał. Od pewnego czasu karano grzywną ludzi, którzy nie nosili masek w supermarketach lub w pociągach, ale myślę, że to były jednorazowe akcje. Wygląda na to, że nikt nie nosi masek. Nawet barmani tak naprawdę nie noszą masek. W Rosji wszyscy żartowali, że ludzie u władzy najpierw testowali szczepionkę na sobie. Ale jeśli to działa – jeśli jest tolerowane – też bym chciała. Źródło: NationalGeographic.com: Surreal scenes inside Russia’s battle against the pandemic
Podróż koleją transsyberyjską: Moskwa – Władywostok 23.45
Czas na pierwszą z 50 podróży, które trzeba w życiu odbyć. W kolei transsyberyjskiej ciekawe rzeczy dzieją się w środku. Jeździ się nią po to, by poznać rosyjską duszę, a nie rosyjskie krajobrazy
Tu zaczyna się Azja – mówią mieszkańcy Moskwy o dworcach Jarosławskim i Kazańskim, skąd odchodzą pociągi na Syberię i do Azji Środkowej. Dziś to już raczej historyczna uwaga. Azjatyckości tego miejsca można się jedynie domyślać po większej liczbie skośnookich czy śniadolicych podróżnych. Jednak jeszcze kilka lat temu rejwach był tu iście orientalny, a na placu między oboma stacjami funkcjonował nawet całkiem spory bazarek. Wśród obitych sidingiem bud z mydłem i powidłem kręciło się pełno facecików oferujących wymianę euro i dolarów po niezwykle atrakcyjnym kursie. Nie wiem, co mi odbiło, ale kiedyś, jadąc nad Bajkał, postanowiłam skorzystać z usług jednego z nich. Uzgodniliśmy, ile powinnam dostać, a potem cinkciarz starannie, teatralnym gestem odliczył należne mi banknoty. Jakież było moje przerażenie, gdy po chwili stwierdziłam, że mam ich tylko połowę. Pobiegłam za znikającym w tłumie mężczyzną i ze łzami w oczach oświadczyłam, że mnie oszukał. Może był to zwykły amator, może początkujący w tym fachu naiwniak, w każdym razie po krótkiej chwili wahania wyjął zza pazuchy plik pieniędzy i wręczył mi brakujące kilkaset rubli. – Czto chotitie, eto Rossija [No cóż, to Rosja] – westchnęła przyglądająca się całej scenie babuszka handlująca pestkami słonecznika. Teraz na miejscu bazarku jest elegancki skwer, a gotówkę na podróż można już po prostu wyjąć z bankomatu. Jednak Czto chotitie, eto Rossija to wciąż chyba najczęściej wypowiadane w Rosji zdanie pod adresem cudzoziemców. Nie wiem, czy babuszka chciała wtedy wyrazić swoje oburzenie kradzieżą, czy raczej podziw dla skruchy oszusta. W każdym razie połączenie cwaniactwa z – w gruncie rzeczy – miękkim sercem to wszechobowiązujący standard, nie tylko w półświatku, także wśród wszelkiej maści urzędników. Najlepszym przykładem takiego podejścia do ludzi są prowadnice, czyli konduktorki w rosyjskich pociągach. Irinę Pietrowną poznaję już na peronie jarosławskiego dworca. Do odjazdu jest pół godziny, ona już stoi jak cerber, broniąc wejścia do środka. O matko! – myślę sobie, bo Irina, o której nie wiem jeszcze nawet, że jest Iriną, wygląda groźniej niż jej koleżanki pilnujące drzwi do sąsiednich wagonów. Biorąc ode mnie paszport i bilet, łypie srogo spod tlenionej grzywki i daszka konduktorskiej czapki. Cała jej postawa zdaje się mówić – pasażerze, jesteś niczym w porównaniu z potęgą rosyjskich kolei żelaznych. Szybko okazuje się, że Irina Pietrowna będzie rzeczywiście panią życia i śmierci dla gromady kilkudziesięciu pasażerów naszego wagonu. To płackartnyj, w odróżnieniu od kupiejnego nie ma w nim przedziałów. Piętrowe łóżka ustawione są albo prostopadle – z jednej, albo równolegle – z drugiej strony ścian wagonu, co tworzy malutkie zatoczki. Ich lokatorzy będą przez tych kilka dni dla siebie jak najbliższa rodzina. Najpierw jednak prowadnica musi pokazać swoją władzę. Wydaje pościel, zbiera zamówienia na herbatę i zwraca pobrane przy wejściu bilety, odnotowując przy tym w swoim kajecie, kto dokąd jedzie. To, żeby móc delikwenta obudzić we właściwym momencie. Później odkryję, że jak kogoś nie lubi, budzi go nawet na dwie godziny przed jego stacją, wszystko pod pretekstem, że pasażer musi po sobie posprzątać i zdać pościel. Swoim faworytom konduktorka daje pospać nawet półtorej godziny dłużej. Ale jednego pana, który jej się co prawda wyjątkowo naraził, bo palił w toalecie i konsumował nielegalnie alkohol, ostrzegła dopiero na 10 min przed Krasnojarskiem, dokąd jechał. Nie zdążył biedak ani zrobić siku, ani umyć zębów. Ledwie co uporał się z zamianą dresów – obowiązkowego stroju każdego podróżującego koleją obywatela b. ZSSR – na bardziej wyjściowe ubranie. Nacjonalista z górnej półki Prawdziwe życie pociągowe zaczyna się, jak wszyscy przebrani zasiadają do pierwszego posiłku. Gorąca herbata dymi ze szklanek ustawionych na stolikach między łóżkami. Obok lądują kanapki z kiełbasą, warzywa, najczęściej pomidory, ogórki i dymka, starannie zawinięte w gazetę, koniecznie z odrobiną soli spakowaną w oddzielny rożek z folii czy gazety. Kiedyś najlepsze jedzenie można było kupić na peronach. Teraz w większości miejscowości, przez które przechodzi trasa kolei transsyberyjskiej, handel jedzeniem na dworcach jest zakazany. Cóż, sanepid. Zniknęły babcie oferujące ogórki i maliny z wiadra, nastoletni chłopcy przepasani naszyjnikami z suszonych ryb – najlepszych do piwa. Mimo to każdy postój jest wciąż atrakcją. Lista przystanków wraz z czasem, jaki dany pociąg stoi w poszczególnych miejscowościach, wisi zaraz za klitką prowadnicy. Niestety kiedy pociąg ma opóźnienie, od świętych reguł wypisanych na tym dokumencie bywają odstępstwa. To także jeden z argumentów, dlaczego warto być w dobrych relacjach z konduktorką. Jak cię lubi, to ostrzeże – nie wychodź, kochanieńki, nawet zapalić nie zdążysz, zaraz jedziemy. A jak nie, to gorzej. Widzi, że wychodzisz, ale nic nie powie, Rosja to przecież wolny kraj! Tylko że potem będziesz gnał na złamanie karku, jak usłyszysz słodki głos spikerki: „pojezd firmennyj, numer taki to a taki, z Moskwy do Władywostoku, odjeżdża z toru dziesiątego przy peronie pierwszym”. Pociągi transsyberyjskie odchodzą z Moskwy zwykle późnym wieczorem, także pierwsza uczta nie jest nigdy ani zbyt długa, ani zbyt huczna. Ja zdążyłam się dowiedzieć, że podróżująca koło mnie rodzina z dzieckiem to dziadkowie i wnuczka. Oni mieszkają w Kazachstanie, a mała z rodzicami w Omsku. Byli w Moskwie załatwiać jakieś sprawy związane z obywatelstwem. Marzą, żeby na starość wrócić na łono ojczyzny, która 20 lat temu nieoczekiwanie przesunęła im się o kilka tysięcy kilometrów na północ od ich rodzinnej Ałma-Aty. Dziadek ma poglądy raczej nacjonalistyczne, zbliżone do swojego krajania Żyrinowskiego, czołowego rosyjskiego nacjonalisty, który także żył wiele lat w Kazachstanie, tylko wykazał się większym refleksem niż mój sąsiad z górnej półki. – Wszystkośmy im, tym czarnodupcom, dali. Cywilizację im przynieśliśmy, opery i filharmonie im żeśmy pobudowali. A teraz że niby co, obcy jestem? Córka wyjechała razem z mężem, do jego rodziny w Omsku, jak się okazało, że bez kazachskiego nikim sensownym zostać nie może. Myśmy nie mieli dokąd. Całe szczęście, że u nas choć porządek jest, lepiej niż w sąsiedniej Kirgizji, gdzie sobie czarnuchy co dwa lata rewolucję robią – gdera stary, przegryzając dymkę chlebem. Za oknem już głęboka noc. Patrzę na majaczące w mroku brzózki, którymi obsadzono prawie całą trasę kolei, żeby żaden wścibski podróżny nie śmiał oglądać sobie za dokładnie Kraju Rad. Z przerażeniem myślę, że będę musiała podobnych bredni wysłuchiwać do Omska, czyli przez najbliższe dwa dni. Ratuje mnie babcia. Układając wnuczkę do snu, mityguje męża. Jest bystrzejsza niż on, wie, że nie ma co podobnych rzeczy turystce z Polski opowiadać. Przez resztę drogi rozmawiamy już tylko na bezpieczne tematy. Opowiadają mi, jak się poznali w szkole średniej, na subotniku, czyli w czasie weekendowych obowiązkowych prac społecznych. Gdzieś na Uralu dostępuję zaszczytu. Na laptopie, na którym wnuczka do znudzenia ogląda film o lwie Sambie, pokazują mi zdjęcia ze ślubu córki. Kiedy wysiadają, żegnamy się ze łzami w oczach. Muzułmanin, prawie abstynent Ich miejsca zajmują Kirgiz jadący do pracy w Krasnojarsku i dwie młode. Rosjanki, studentki z Irkucka. Chłopak smali cholewki do jednej z nich. Podrywa ją na to, że jest muzułmaninem, a ci mniej piją niż Rosjanie. – Dużo naszych chłopaków wzięło za żony Rosjanki. One są z nich bardzo zadowolone, bo Kirgizi to robotne chłopy – gada jak najęty. Dla dziewczyn, inteligentek z dobrych domów, wyjść za Kirgiza pracującego na budowie, nawet jeśli, tak jak nasz towarzysz, jest bardzo przystojny, to nie jest sensowna perspektywa. Obie czekają na swojego księcia z bajki. Najlepiej jakiegoś turystę z zagranicy, z Francji, no ewentualnie z Czech albo z Polski, tylu ich przecież teraz przyjeżdża nad Bajkał, latem w knajpach w Irkucku aż roi się od zachodniaków. W Nowosybirsku już wiadomo, że z planów matrymonialnych Kirgiza nici, ale niezrażony tym zabiera nas wszystkie trzy do restauracyjnego. To jedyne miejsce, gdzie w pociągu można legalnie pić alkohol. Ponieważ dla wielu pasażerów to już trzeci dzień drogi, stroje są bardziej niechlujne, atmosfera mniej zobowiązująca niż na początku. Na dodatek już nie wiadomo, jaką mamy porę dnia. Wszystkie zegary na dworcach, niezależnie gdzie się znajdują, pracują w czasie moskiewskim. Pokazują zupełnie inną godzinę, niż wynikałoby to z wysokości słońca na niebie. Kirgiz, Czyngis, już nie musi udawać abstynenta. Zaprasza nas na wódkę. I zawiedziony pije ją sam, nalewając z półlitrowej karafki coraz to większe porcje do kieliszka, bo my wolimy piwo. Gada nam się całkiem fajnie. Smutno mi tylko, bo wiem, że za kilkanaście godzin i oni wysiądą. Zanim jednak to nastąpi, obiecujemy sobie, że zakolegujemy się na Facebooku. Z głośników w restauracyjnym leci rosyjski pop, taki sam beznadziejny jak wszędzie indziej na świecie, ale mnie wzrusza do łez. Piosenki, które słyszałam już tyle razy w czasie poprzednich podróży do Rosji. No i ponadczasowe hity, takie jak Milion róż Pugaczowej. Kelnerka chce nas wygonić, bo od godziny ślęczymy nad jednym zamówieniem. Ale mięknie, gdy Czyngis wdaje się z nią w pogawędkę o miłosnych perypetiach pięknej Ałły. Czto chotitie, eto Rossija – przypomina mi się powiedzonko. Wracając z restauracyjnego, natykamy się na rodaków Kirgiza. Kopcą papierosy w dziurze między wagonami zwanej tamburem. Tutaj to prawdziwe królestwo pasażerów. Szczególnie tych co bardziej buntowniczo nastawionych. Jedyny obszar, nad którym nie rozciąga się kontrola prowadników. Ziemia niczyja pomiędzy dwoma wagonami, gdzie można więcej, ale za to znosić trzeba przeraźliwy stukot kół i zimny wiatr. Chłopaki znów częstują wódką. Tym razem nie odmawiamy i wypijamy z nimi po symboliczne sto gramów z plastikowych kubków. W riestoranie, w riestoranie Teraz jadę tylko do Ułan Ude. Nie dla mnie, jak śpiewał Wysocki, otkryt zakrytyj port Wladiwostok, który obecnie jest jednym z najbardziej otwartych i światowych miast Rosji. Wysiadam zaledwie kilka godzin po Kseni i Maszy, znajomych studentkach z Irkucka. Akurat w momencie kiedy z pociągu wreszcie zaczyna być coś widać, bo nastał rejon stepów i odwieczne bieriozki przestały zasłaniać krajobraz. Wcześniej tylko kilka razy migały drewniane rosyjskie chaty i fragmenty miast, z których kilka, jak Krasnojarsk czy Omsk, jest naprawdę ładnych, ale na ogół nie widać tego z okien pociągu. Bo w kolei transsyberyjskiej ważne i ciekawe rzeczy dzieją się w środku. Jeździ się nią po to, by poznać rosyjską duszę, a nie rosyjskie krajobrazy. Atmosfera podróży sprzyja zwierzeniom. Ludzie zamknięci przez kilka dni na niewielkiej przestrzeni, na dodatek przekonani, że nigdy więcej się nie spotkają, i znudzeni monotonią jazdy, zaczynają opowiadać swoje życie. Zaprzyjaźniłam się nawet ze srogą Iriną. Kiedy przyszłam do niej nad ranem po herbatę, posadziła mnie na swojej kozetce i zaczęła wypytywać, co tam w „wielkim świecie”. Jej mąż był wojskowym. Miała z nim jechać na placówkę do Legnicy, ale właśnie kiedy dostał powołanie, przestało się między nimi układać. – Baby ciągle różne miał i pił na dodatek jak wariat – tłumaczyła. Ich związek ostatecznie się skończył, kiedy Irina z rozwaloną szczęką, w płaszczu narzuconym na koszulę nocną, musiała uciekać do matki. – Inna by to znosiła do dziś, ale ja jestem samodzielna. Nie będzie mi chłop życia marnował – zapewniała mnie z dumą. Kolej to w Rosji prawdziwa instytucja. Zwyczaje, jakie tu panują – rytuały oblekania i zdawania pościeli, zamykania i otwierania toalet – to często jedyna stabilna rzecz, jaka ostała się w tym państwie wiecznych turbulencji. Jednak by tego wszystkiego doświadczyć, trzeba się śpieszyć. Dziś już nie jest tak, jak było pięć lat temu, a i pięć lat temu było inaczej niż 15 lat wcześniej. Jeśli nie wybierzecie się w tę podróż w ciągu najbliższych kilku lat, bezpowrotnie stracicie szansę na jedną z największych przygód życia. Nie, nie zlikwidują połączenia Moskwa–Władywostok ani tajga nie pochłonie torów. Pociągi na tej trasie dalej będą kursowały, tylko że przejażdżka koleją transsyberyjską coraz bardziej będzie przypominać podróż każdym innym pociągiem. Bo Rosja, na przekór nieustannym wysiłkom jej rządów, jednak normalnieje. Rosjanie jeżdżą po świecie, oglądają zagraniczną telewizję i coraz bardziej chcą żyć i podróżować tak jak inni Europejczycy. Jeśli będziecie się ociągać, nie spotkacie już prowadnicy – dyktatorki, która będzie dyrygować całym wagonem pasażerów, jakby to były dzieci jadące na kolonie. Nie napijecie się w tamburze wódki z przygodnie poznanym Kirgizem. I nie posłuchacie ckliwej rosyjskiej popsy w wagonie restauracyjnym: w riestoranie, w riestoranie jest’ muzyka, jest guljanie, która ukołysze was wraz ze słodkim, sentymentalnym stuk-stuk, stuk-stuk, stuk-stuk... Wszystkie opisane osoby spotkałam w rosyjskich pociągach, jednak w rzeczywistości nie w czasie tej samej podróży. Warto wiedzieć:Atmosfera podróży sprzyja zwierzeniom. Ludzie przekonani, że nigdy więcej się nie spotkają, opowiadają sobie swoje życie. 9289 kilometrów ma całkowita długość torów kolei transsyberyjskiej, przekracza ona aż 8 stref czasowych, jest więc najdłuższą linią kolejową na świecie. Wybudowana w latach 1891–1916. Główny szlak prowadzi z Moskwy do Władywostoku, i to od niego w okolicach Bajkału odbijają dwa kolejne do Pekinu. Kolej transsyberyjska.
Moskwa: "W tym mieście przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu"
Moskwa jest piękna jak neapolitańska święta. Kryształ nieba odzwierciedla, odbija, szlifuje tysiące wież, dzwonnic, kampanili, które pną się, rosną, unoszą lub osiadając ciężko, rozjeżdżają się, bulwią jak wielobarwne stalaktyty pośród kipieli, w ukropie świateł. Tak na początku XX w. o rosyjskiej stolicy pisał francuski literat i obieżyświat Blaise Cendrars. Miał rację. W XXI w. można odnieść to samo wrażenie.
A gdyby tak zacząć od spojrzenia na Moskwę z lotu ptaka? Wtedy najszybciej można się o tym przekonać. Wystarczy wsiąść do metra i pojechać w pobliże Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego. Mieści się on w jednym z siedmiu posępnych wysokościowców wybudowanych z polecenia Stalina. Fundamenty pod ich budowę położono w 1947 r., w 800. rocznicę założenia miasta, które – jak przystało na „Trzeci Rzym” (po tym właściwym i Konstantynopolu) – zasługiwało, zdaniem dyktatora, na drapacze chmur. Budynek uniwersytetu to potężny, czteroskrzydłowy gmach. Ma 36 pięter i 236 m wysokości. W trakcie roku akademickiego długie korytarze tętnią życiem, w wakacje zaś – przypominają opuszczony pałac z filmów grozy. Trzeszczą przy każdym kroku posadzki, a wnętrze spowite jest w półmroku. Uniwersytet stoi na Wzgórzach Wróblowych. Rozciąga się stąd fantastyczny widok na rosyjską stolicę. Na pierwszym planie wyrasta spodek stadionu sportowego, za nim lśni zaś zabytkowe centrum. Złote kopuły cerkwi, które po dziesiątkach lat odzyskały swe miejsce, przypominają porozrzucane klejnoty. Niektóre z nich kształtem przywodzą na myśl lody włoskie. Za starówką aż po horyzont ciągną się socjalistyczne osiedla z wielkiej płyty. W porannym słońcu nawet one wydają się fotogeniczne. Na skraju wzgórza, przy uniwersyteckich ogrodach, rozstawili się lokalni pejzażyści. W ich pracach sponad morza dachów wystrzeliwują wieżowce. – „Siedem sióstr Stalina” – zagaduje jeden z nich. – Tak je tutaj nazywamy. Niektórzy wołają na nie „torty urodzinowe”. Ten za nami to właśnie jeden z nich. – Moim zdaniem bardziej przypominają rakiety na kosmodromie! – odpowiadam. Artysta drapie się po głowie, a potem obydwoje wybuchamy śmiechem: – Ósmą siostrę macie w Warszawie. Wracam do centrum. W niedużej restauracji w jednej z bocznych uliczek zjadam solankę – królową rosyjskich zup o delikatnych słodko-kwaśnym smaku, i aromatyczne pielmieni, czyli pierożki nadziewane mieszanką wołowiny, baraniny, wieprzowiny, cebuli i czosn­ku. Posypane posiekanym koperkiem czy pietruszką, z odrobiną śmietany, rozpływają się w ustach. Popijam kwasem chlebowym i czuję, że to wystarczy mi za kolację. Kuchnia rosyjska jest pożywna, idealna na jesień. Wieczorem słynny deptak Arbat jest zadziwiająco spokojny. Kilku ulicznych grajków odgrywa skoczne pieśni na bałałajce lub akordeonie, a nieliczni sprzedawcy pamiątek: babuszek, waniek-wstaniek i inkrustowanych jaj, zachęcają do zakupów. – Matrioszka z Putinem, Jelcynem albo Gorbaczowem? – zagaduje mnie bez przekonania jeden z nich. – Nigdzie nie kupisz taniej. Nie ma racji. Na targu Wernisaż w Izmaiłowie jest taniej i wybór tam też jest większy. – Tam są same podróbki – odpowiada niezrażony. Dziękuję mu serdecznie i idę dalej. Deptak kończy się i zamienia w szeroką arterię. To Nowy Arbat, nowoczesna twarz Moskwy. Po zmroku kasyna i restauracje wabią klientów kręcącymi się świetlistymi kulami, feerią barwnych neonów i pulsującymi koronami. Ulicą pędzą luksusowe limuzyny, trąbiąc nerwowo. Najdroższe modele mercedesów obok zdezelowanych ład. Moskwa nie ma ochoty na sen. Przed oczyma wyrasta mi najmłodsza z „Siedmiu sióstr” – Hotel Ukraina. Ruszam w miasto ulicą Bolszaja Ordynka, mijając cerkiew Świętych Michała i Fiodora oraz Kanał Wodootwodny. Na wprost straszy ponure gmaszysko Hotelu Rossija – zszarzała megakonstrukcja z betonu pełna malutkich okienek niczym szkaradna żaba o setkach nieruchomych oczu. Mijam go czym prędzej i maszeruję dalej, wzdłuż nabrzeża rzeki Moskwy, od strony, z której wielu fotoreporterów robi piękne zdjęcia, ale zapuszcza się tu niewielu turystów. W lustrze wody odbijają się ceglany mur i zgniłozielone dachy wieżyczek obronnych Kremla. Na skraju wyspy stoi olbrzymi pomnik. Jest tak wysoki i dziwaczny, że nie sposób go przeoczyć. Przedstawia żaglowiec, na którego dziobie stoi nieproporcjonalnie wielki mężczyzna. Wygląda karykaturalnie, trzymając w lewej ręce ster, a w prawej unosząc zwój. – To Piotr Wielki. Oficjalnie pomnik upamiętnia trzysta lat marynarki rosyjskiej – wyjaśnia mi samozwańczy przewodnik. – Pierwotnie miał przedstawiać Krzysztofa Kolumba. Ponieważ jednak nie znalazł się nikt zainteresowany projektem ani w odkrytej przezeń Ameryce, ani we Włoszech czy w Hiszpanii, zmieniono profil twarzy i ustawiono go w sercu Moskwy. – W pierwszej chwili zdało mi się, że to Piotruś Pan – odpowiadam i dodaję: – Na takie poczucie humoru moskiewskich władz nie byłoby chyba jednak stać? – Część moskwian rozwścieczył tak bardzo, że próbowano go wysadzić w powietrze – tłumaczy mężczyzna. – Teraz całą dobę pilnują go straże. Gigantomania naszego dawnego mera przekroczyła wszelkie granice. Każdy chce coś po sobie zostawić, by i po śmierci nie być zapomnianym. Szkoda tylko, że nie za swoje pieniądze. A może w ten sposób Petersburg zemścił się na Moskwie, która odebrała mu miano rosyjskiej stolicy? Po drugiej stronie rzeki – imponujący gmach. Przechodzę przez przerzucony nad brunatną wodą most deptak. Na jego środku staruszka obraca się w stronę Kremla, dłońmi maluje znak krzyża i oddaje powolny, głęboki pokłon. Czy kłania się kremlowskim władcom, czy też potężnym patriarchom? A może wszystkim naraz? Zaraz potem rusza żwawym krokiem w stronę soboru Chrystusa Zbawiciela. A ja za nią. W chłodnym przedsionku muszę najpierw przejść przez wykrywacz metalu, a potem poddać się jeszcze kontroli osobistej. Chram Christa Spasitiela, dziś siedziba patriarchy Moskwy i Wszechrusi, ma swoją legendę. Oryginalna cerkiew wysadzona została w powietrze na rozkaz Stalina. Planowano postawić tu kilkusetmetrowy Pałac Rad, a na nim rzeźbę Lenina. Budowa ruszyła, lecz zatrzymała się na poziomie fundamentów. Urządzono w nich potem baseny miejskie – największą odkrytą pływalnię na Ziemi. Cerkiew odbudowano dopiero po upadku ZSRR, w 850. rocznicę założenia miasta. We wnętrzu na ścianach wiszą ponadnaturalnych rozmiarów portrety świętych. Padające przez okna promienie słoneczne oświetlają bogato złocony ołtarz. Wnętrze rośnie w tym blasku, potężnieje. Wydłużone cienie pomniejszają ludzi. Przewodnicy ściszają głos. Ich szept miesza się z modlitewnym śpiewem. Pachną topiący się wosk i kadzidła. Chłodną kamienną klatką schodową schodzę piętro niżej, gdzie mieści się jeszcze jedna cerkiew. Dużo mniejsza, skromniejsza i surowsza, bez turystów i gadatliwych przewodników. Przystaję za filarem, by odpocząć, gdy z głębi kaplicy rozlega się głośne zawodzenie pątniczki. Starsza kobieta leży krzyżem na posadzce. Inny świat. Po prostu inny świat. W Moskwie sacrum i profanum przenikają się na każdym kroku. Można się tu doskonale bawić albo modlić, można oddać się szaleństwu albo zadumie. A nad wszystkim czuwa wszechobecna historia, która spaja to olbrzymie miasto i której piętno odczuwa się na każdym kroku. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość stoją obok siebie, w jednym szeregu, czekając na swoich odkrywców. Spacer po Moskwie to podróż w czasie. INFORMACJE PRAKTYCZNE ■ Kiedy jechać? Najlepiej latem lub jesienią. Zimy potrafią być tu bardzo mroźne, a dni są wtedy krótkie. ■ Wiza, formalności Do wniosku o wizę turystyczną należy dołączyć potwierdzenie przyjęcia turysty zagranicznego wystawione przez firmę zarejestrowaną w rosyjskim Federalnym Rejestrze Touroperatorów oraz ubezpieczenie zdrowotne na sumę 30 tys. euro. Wiza wystawiana jest maks. na 30 dni. Należy pamiętać o obowiązku zameldowania się po przyjeździe w urzędzie Federacyjnej Służby Migracyjnej Rosji. Walutą rosyjską jest rubel; 1 RUB = 0,06 zł. ■ Dojazd Liniami LOT albo Aerofłot (700–800 zł). Ewentualnie pociągiem Polonez relacji Warszawa Zach. – Moskwa Białoruska (19,5 godz.). Konieczna jest białoruska wiza tranzytowa. ■ Transport Najlepiej poruszać się metrem. Przy okazji można poznać stołeczne stacje kolejowe. Wystrój niektórych z nich zapiera dech. Do najciekawszych należą: Taganskaja, Biełorusskaja, Komsomolskaja czy Majakowskaja. Warto też popłynąć statkiem po rzece Moskwie. ■ Nocleg Hostel Avangard, Leningradskoje 21 (od 30 zł). Art Hostel, Gieorgiewskij Pierieułok 1 (od 350 zł za dwójkę). Hotel Ukraina, a więc jedna z „Siedmiu sióstr” (od 500 zł). ■ Jedzenie Dla dysponujących ograniczonym budżetem dobrą opcją mogą być samoobsługowe bary sieci Mu-Mu serwujące rosyjskie zupy, bliny i pielmieni, a do tego desery i napoje w rozsądnych cenach. Inną tanią opcją jest posiłek w sieci Russkoje Bistro. Warto też poszukać restauracji serwującej potrawy kuchni ukraińskiej, kaukaskiej czy uzbeckiej. ■ Rozrywka Trzeba wybrać się na koncert Państwowej Orkiestry Symfonicznej w Sali Koncertowej im. Czajkowskiego,a także spędzić wieczór na jednym z sześciu pięter widowni w Teatrze Bolszoj – oglądając balet. Na fanów nocnych zabaw czeka tu mnóstwo dyskotek i klubów z muzyką, tj. Kot Schrödingera, Hookah Mist, Vermel, Glavclub, ICON Club czy Club B2. Miłośnicy piłki nożnej mogą wybrać się na mecz CSKA, Spartaka, Lokomotiwu czy Dynama. Na targu Wernisaż w dzielnicy Izmaiłowo kupić można dzieła sztuki, rzemiosło, pamiątki, ubrania czy zabawki.
Pitna woda na wagę złota – w tych miastach może jej zabraknąć [GALERIA]
Problem z zasobami tego, jak się okazuje, najcenniejszego surowca nie dotyczy tylko miast ubogiego południa. Pitnej wody może za chwilę zabraknąć nawet w wysokorozwiniętych miastach Europy czy Stanów Zjednoczonych.
Obecnie to Kapsztad ma największe problemy z pitną wodą, ale to zaledwie szczyt góry lodowej jeśli chodzi o problem z zasobami wody w miastach na całym świecie. Nasza planeta nie jest tak obfita w słodką wodę, jak mogłoby się wydawać. To zaledwie 3% wszystkich zasobów wody na świecie. Ponad miliard ludzi na świecie prawie nie ma dostępu do pitnej wody, a 2.7 miliarda naszej populacji nie ma dostępu do wody, łącznie przez ponad miesiąc w skali roku. Badania z 2014 pokazują, że spośród 500 największych miast na świecie, aż 25% z nich ma problemy z dostarczaniem wody mieszkańcom. Jak podaje ONZ zapotrzebowanie na wodę przekroczy nasze zasoby tego surowca o 40% do 2030 roku. Jak to możliwe? Winą należy obarczać przede wszystkim globalne ocieplenie, działalność człowieka i przyrost naturalny, czyli w skrócie – nas samych. Oto 11 miast, które mają największe problemy z pitną wodą: Zobacz galerię>>>
Dlaczego warto przyjechać do Rosji? Choćby po to, żeby obalić niezliczone stereotypy na temat podróżowania po tym kraju
Kiedyś miałem w Moskwie mieszkanie przy Kutuzowskim Prospekcie. Z pięknym widokiem na Biały Dom, rzekę i trzy pałace kultury. Mieszkanie było ogromne, a ja tam żyłem w pojedynkę. Szczerze mówiąc, nawet nie wiedziałem, ile jest tam pokoi ( jeden odnalazłem dopiero po kilku miesiącach). Wieść rozeszła się wśród bliższych, dalszych i najdalszych znajomych, a także wśród nieznajomych. Odwiedzały mnie tłumy ludzi wałęsających się po Rosji. Zasadę miałem prostą: dawałem każdemu z gości mały plan miasta i dziesięcioprzejazdówkę na metro: Nie bój się, jedź i sam zobacz. Jeździli najpierw nieśmiało, potem coraz dalej (niektórzy dotarli na Syberię, inni na Kaukaz, a nawet nad Ocean Spokojny). Po każdej dłuższej lub krótszej podróży obowiązkiem było meldowanie się w kuchni na Kutuzowskim i wieczorne opowiadanie wrażeń (rozumie się, że przy buteleczce). Tak naprawdę poniższy tekst napisał się właśnie wtedy. 1 MIT: STRACH SIĘ BAĆ Rosja to niebezpieczny kraj? Nie dla biednego polskiego podróżnika. A za takich będzie większość z nas mieć rosyjska mafi a. Do dawnych „kryminalnych autorytetów” (tych nielicznych, którzy przeżyli krwawe wojny gangów lat 90.) trzeba się dziś zwracać per „panie prezesie”. Turysta z Polski raczej nie jest w polu ich zainteresowania. Jeśli już czegoś się obawiać, to drobnych kryminalistów: kieszonkowców czy oszustów – ale tu problem nie odbiega od średniej światowej. Są jednak dwie osobliwości, o których warto pamiętać. Kierowcy w Moskwie i Petersburgu jeżdżą dziarsko i niebezpiecznie. Zawsze mają podwyższoną adrenalinę, tu jazda autem przypomina walkę o przywództwo w wilczym stadzie. Dlatego zdecydowanie należy unikać wdawania się w pyskówki z kierowcami, bo można dostać w nos. Mój dobry kolega został ciężko pobity w Moskwie. Powód? Zwrócił uwagę szoferowi wypasionego mercedesa (który omal go nie przejechał), że na pasach pierwszeństwo powinien jednak mieć pieszy. Milicja to druga osobliwość. Tutejsi stróże porządku nie są nastawieni na pomoc obywatelowi, ale na drobne wymuszenia. Turysta to dla nich często „chodzący bank”. Szczerze mówiąc, kiedy mieszkałem w Moskwie, bardziej bałem się kłopotów ze strony funkcjonariuszy niż bandytów. 2 MIT: ŁAPÓWKA JEST DOBRA NA WSZYSTKO Rosja ciągle przypomina państwo upadającego socjalizmu, gdzie wszystko daje się załatwić za większą lub mniejszą łapówkę. Ale to tylko kolejny mit. Łapówki wciąż funkcjonują, ale załatwianie spraw w ten sposób długo trwa i wychodzi w sumie drożej. Dlatego jadąc na Wschód, zawsze warto mieć wszystkie papiery w porządku. Jeśli ich nie mamy, sami prowokujemy kłopoty. Kiedy mieszkałem w Moskwie, często przyglądałem się, jak patrol milicji łowi zagranicznych turystów, którzy wybrali się na przechadzkę bez paszportu albo registracji (poświadczenia o czasowym zameldowaniu). Przerażeni Włosi, Amerykanie, Brytyjczycy byli prowadzeni w kierunku komisariatu i wypuszczani za rogiem po uiszczeniu kilkudziesięciodolarowej „opłaty”. Po co stres? Emocje? Nie warto psuć sobie wyprawy użeraniem się z milicją. Tego i tak pewnie nie zabraknie. Z dala od Moskwy funkcjonariusze są jeszcze bardziej łasi na pieniądze. Kiepską sławą pod tym względem cieszy się północny Kaukaz. Od lat rekordy w łupieniu turystów wracających np. z Elbrusu biją milicjanci z lotniska w Mineralnych Wodach. Nienawidzę wylatywać z Kaukazu przez Minwody, bo zawsze spotykają mnie dziwne sytuacje. A to mam „podrobioną wizę”, a to „zdjęcie w paszporcie jakieś podejrzane”... Jestem tak zły na „mentów” (tak pogardliwie nazywa się w Rosji milicjantów) z Minwód, że za punkt honoru postawiłem sobie nie dać im nigdy ani kopiejki. I znalazłem na to sposób: albo omijam lotnisko (do wyboru jest kilka, m.in. przyjemny Władykaukaz), albo przyjeżdżam na dwie i pół, trzy godziny do odlotu. Wtedy spokojnie wszystkiemu zaprzeczam i proszę, by w razie aresztowania nie zapomnieli powiadomić polskiej służby konsularnej. Po dziesięciu minutach milicjanci przeważnie „chcą się dogadać”, po dalszych dziesięciu odpuszczają, widząc, że szkoda zachodu. Tym bardziej że za chwilę pojawią się zupełnie nowi zagraniczniacy. Szczególnie liczą na tych, którzy będą woleli dać łapówkę, niż spóźnić się na samolot. 3 MIT: ROSJANIE NIENAWIDZĄ POLAKÓW Nic bardziej błędnego! Jeśli odrzucimy sprawy polityczne, to dużo więcej prawdy jest w stwierdzeniu, że Rosjanie są Polakami zafascynowani. Wielu z nich po kilku minutach rozmowy chwali się, że ich dziadek, pradziadek albo wuj był Polakiem – to taki miły snobizm. Ciekawym przykładem jest rosyjska działaczka polityczna Natalia Narocznickaja – słynna z mocno nacjonalistycznych poglądów. Kiedy z nią rozmawiałem, swoją mocno antypolską tyradę zakończyła dumnym stwierdzeniem, że jej prababka była polską hrabianką. Jeśli szukać po drugiej stronie barykady, na myśl przychodzi mi zaraz znany obrońca praw człowieka, jeden z ostatnich żyjących tuzów antykomunistycznej opozycji Siergiej Kowaliow. Nigdy nie zapomina napomknąć, że jego ojciec miał na imię Adam: „Jestem Siergiej Adamowicz, panie redaktorze!”. Kiedyś miałem ciekawą rozmowę przy herbacie ze znanym rosyjskim dziennikarzem (Andrzejem Lipskim zresztą) na temat tego, że Polacy przyjeżdżający do Rosji są nieco nadęci. I jest w tym sporo prawdy. Wiele razy miałem okazję obserwować, jak przybysze znad Wisły traktowali braci Moskali z góry. „Czego by nie mówić, żyje pan wśród Azjatów, Azjatom nie uchybiając!”. Jeśli zrobić rachunek sumienia, to nie mamy znów tak wielu powodów do wywyższania się. W dziedzinie literatury, muzyki, teatru czy baletu Rosjanie są całkiem nieźli. Polskie nadęcie czasami przyjmowało groteskowe formy. Jeden z przybyszów (w randze wiceministra zresztą), podpiwszy, zaczął śpiewać łamanym rosyjskim obelżywą piosenkę w knajpie: „Job twoju mat, my kulturnyj narod”. Zdradził go silny polski akcent. Przy sąsiednich stolikach komentowano, że Polska po wejściu do UE zmienia się chyba na gorsze. Inny nasz rodak był przekonany, że język rosyjski jest jakąś odmianą języka polskiego. Próbował więc komunikować się po polsku, dodając do każdego słowa końcówkę „sia”. A propos złożonych polsko-rosyjskich relacji, zawsze przypomina mi się fragment tekstu, który przed laty przeczytałem w moskiewskim anglojęzycznym tygodniku „The Exile”: „Gdyby Rosja przestała istnieć, Polska okazałaby się okropnie wschodnia, barbarzyńska. Rosja jest jak brzydka przyjaciółka – sprawia, że przeciętna dziewczyna wygląda przy niej dobrze. Proszę, nie rozłączajcie ich”. 4 MIT: MOSKWA TO NAJDROŻSZE MIASTO ŚWIATA No dobrze, w Moskwie rzeczywiście jest potwornie drogo. I nie ma się co dziwić, tu zbierają się bogactwa całej Rosji: ropa, gaz, złoto i diamenty, tyle że w formie gotówki. Latem ulica Twerska pachnie spalinami i drogimi perfumami. Moskwianie narzekają na drożyznę – najchętniej siedząc w knajpie w centrum miasta przy piwie po 24 zł za kufel. Nie przesadzajmy. Rankingi najdroższych miast tworzone są m.in. w oparciu o odpowiedzi tzw. expatów, czyli zagranicznych pracowników najemnych mieszkających w danej metropolii. Moskiewscy expaci charakteryzują się najczęściej tym, że: a) mają dużo pieniędzy, b) ni w ząb nie rozumieją po rosyjsku, c) mieszkają latami w zamkniętych osiedlach i ciągle się boją. Po rosyjsku takich nazywa się „łoch”, czyli frajer. „Łoch” kupuje kawę za 5 dol., chociaż w kafejce obok kawa jest pięć razy tańsza. Expat robi zakupy w „Azbuce wkusa” albo „Siedmom kontinentie”, zamiast iść na „kołchoznyj rynek”: gdzie ma świeży gruziński ser, kawior i kiszony czosnek (polecam) za pół ceny. Zagraniczniak idzie do drogiej restauracji, zamiast wpaść na kuchnię do rosyjskich przyjaciół (nie wpada, bo ich nie ma). W Moskwie nie warto być „łochem” – nudno i drogo. 5 MIT: PRZYJAŹŃ OD PIERWSZEGO KIELISZKA Na Zachodzie przeciętny Rosjanin przedstawiany jest jako naiwne dziecko pragnące za wszelką cenę zaprzyjaźnić się z kimś z zagranicy. Wystarczy upić się z nim, a otworzy przed tobą swoją serdeczną słowiańską duszę. A nawet zechce zamienić się na zegarki. Ciekawe, że również rozsądni biznesmeni wierzą, że w Rosji da się, idąc tą drogą, podpisać korzystny kontrakt handlowy. Nic bardziej błędnego. Rosjanie są dumni i przyjaźń traktują absolutnie serio. Krótko mówiąc – są sympatyczni w kontaktach z cudzoziemcami, ale do przyjaźni droga daleka. Wystarczy przypomnieć, że w języku rosyjskim mamy wiele określeń stopnia znajomości: „znakomyj”, „kolega”, „prijatiel”. Na samym szczycie jest słowo „drug”. Znajomi Rosjanie badali mnie długo. Szybko awansowałem na „prijatiela z Polszi”, ale na „druga” musiałem poczekać. Po kilku miesiącach zaprosili mnie do pięknej podmiejskiej daczy, na wódkę i wizytę w rosyjskiej bani. Zrozumiałem, że właśnie wtedy stałem się „drugiem”. Oczywiście zdarzają się drużby od pierwszego wejrzenia. Kiedyś w Krynicy Górskiej pomogłem w kontakcie z kelnerem siedzącemu obok Rosjaninowi. Był wielki jak niedźwiedź, wyglądał na bandziora. Okazało się, że jest przedsiębiorcą z Rostowa. Nazywa się Iwan Cyrulik. Przy kolejnej buteleczce wyjaśniło się, że kiedyś był szefem milicji antynarkotykowej w tym mieście. Jeszcze tego wieczoru wyznał, że uważa mnie za „druga”. Co to oznacza? Wania dzwoni do mnie regularnie: a to złożyć życzenia imieninowe, a to zapytać, czy aby nie trzeba pomocy: „Czytałem, że powódź w Polsce”. A jak nie ma powodu, to tak po prostu poplotkować. Byłem w Rostowie u rodziny Cyrulików – przyjmowano mnie jak króla, nie pozwolono wydać ani rubla. Wiem, że jeśli kiedykolwiek będę miał kłopoty, Cyrulik wsiądzie do swojego bmw i pojedzie na złamanie karku, żeby mnie ratować. Dlaczego? Nie pojmę. To jakaś megatajemnica rosyjskiej duszy. A najlepsze jest to, że w Rosji działa zasada: „Drug mojego druga jest moim drugiem”. Kiedyś nie bardzo miałem pieniądze i dzięki temu przyjechałem pół Rosji: przekazywano mnie z rąk do rąk, jak w łańcuszku. Dobrzy ludzie karmili mnie, nocowali i puszczali ze swoimi rekomendacjami do innych dobrych ludzi. Warto mieć w Rosji „druzjej”. 6 MIT: ROSYJSKA WÓDKA JEST NAJLEPSZA NA ŚWIECIE OK, w końcu muszę to z siebie wyrzucić – nie ma czegoś takiego jak najlepsza rosyjska wódka. A teraz możecie mnie rozstrzelać. Spór o to, kto wymyślił wódkę i która jest lepsza – ta z Rosji czy ta z Polski – trwa od dziesięcioleci. Nie mam już ochoty dyskutować o carze i Mendelejewie – przegadałem o tym już tysiące butelek! Nie odpowiem też na pytanie, jaką wódkę pić w Rosji – bo nie ma dobrej odpowiedzi. Rynek się zmienia. Kiedyś była Stoliczna, potem Ruskij Standard (następnie w odmianie Gold i Platinium), następnie Biełoje Zołoto i Żurawli. Jeden ze smakoszy przekonywał mnie nawet, że Biełoje Zołoto jest tak dobre, że nie wymaga schłodzenia (następnego ranka okazało się, że kłamał). Na początku słynne trunki były prawdziwą ucztą dla koneserów, potem stopniowo zmieniały się w paskudztwa. Odpowiedź jest prosta: masowa produkcja i rosnąca liczba podróbek. Dlatego w Rosji nie kupuje się zazwyczaj najmodniejszej i najdroższej wódki, lecz tę, która aktualnie jest popularna wśród ludności miejscowej. Jaką? Nie ma problemu – zapytajcie kogokolwiek! Ostatnio była to Zielonaja Marka, ale mogło się zmienić. Rosjanie są ekspertami od picia i biesiadowania. Nie należy tego mylić z upijaniem się – bo choć jest to popularne, to źle przyjmowane, zwłaszcza przez płeć piękną. Rosyjskie kobiety mają już dość uchlewających się do nieprzytomności samców. A alkoholizm jest jednym z najpoważniejszych problemów społecznych współczesnej Rosji (czytałem nawet o niedźwiedziu, który wpadł w alkoholizm przez swojego właściciela, nocnego stróża, który wieczorami nie lubił pić w samotności). A biesiadowanie to jedna z najprzyjemniejszych części rosyjskiej kultury. Tradycyjnie takie pogaduchy odbywają się w kuchni. Rozmawia się o wszystkim, często do białego rana. Alkohol nie jest tu celem, ale środkiem. Skoro rzecz idzie o alkohol, trzeba tu oddać hołd Wieniediktowi Jerofiejewowi, autorowi najsłynniejszego na świecie poematu pijackiego „Moskwa – Pietuszki”. Ciekawostką jest to, że część publiczności traktowała utwór Wienieczki dość literalnie, jako zbiór przepisów na ciekawe drinki. Nie życzę smacznego. 7 MIT: W ROSJI WSZĘDZIE Z tym mitem należy rozprawiać się na poziomie filozoficznym. Geograficznie wszystko się niby zgadza – w Rosji wszędzie daleko, można sprawdzić na mapie. Spójrzmy jednak z innej strony. Co z tego, że może nie jest najbliżej, skoro powoli, powoli, ale dojedziemy. Cierpliwość jest w Rosji ważna, bo kruszy wszystkie bariery. Kiedyś dzięki niej we Władywostoku zdobyłem bilet na kolej transsyberyjską. Zależało mi, by wyjechać w piątek, tymczasem najbliższe bilety były na piątek, ale za miesiąc. Przez pierwszy dzień kasjerka powtarzała, że nie ma. Drugiego zaczęła odpowiadać na dzień dobry i znalazła potwornie drogi bilet na podróż w przedziale lux. Trzeciego dnia wzięła kwiaty! Czwartego zawołała dwóch kręcących się po dworcu oprychów w skórzanych kurtkach: „Obywatel ma problem, pomóżcie” – rozkazała. Żora i Sania wysłuchali, w czym rzecz, pomyśleli i kazali przyjść za godzinę. Jeszcze przed upływem tego czasu znaleźli wyjście: „Pasza, nie było łatwo, ale jest wyjście. Za trzy godziny wsiadasz do pociągu, na który nie ma biletów, ale jest znajomy konduktor. Ty śpisz na jego miejscu, a on w kiblu czy bagażowym – nie nasza sprawa. Z konduktorem rozliczamy się my, stawka za »przejazd bez biletu« wynosi tyle co bilet. Wysiadasz w Omsku. Tam przesiadasz się na pociąg do Moskwy. W stolicy jesteś o czasie. Nasza prowizja 500 rubli” (czyli 50 zł). Zadziałało idealnie, a Żora i Sania dzwonili do mnie co 24 godziny, by upewnić się, że wszystko gra. Taki mieli biznes i z niego się utrzymywali. W normalnym kraju dawno by ich zatrudnili jako menedżerów dworca kolejowego albo mieliby już własne biuro podróży. Ale to nie jest normalny kraj. I dlatego warto tam jeździć! Paweł Reszka 2010
Podróż do Rosji. Stań twarzą w twarz z Leninem
Polecając odwiedziny Mauzoleum Lenina w Moskwie, bynajmniej nie sugerujemy składania hołdu mumii wodza rewolucji.
Jak ja się na nią napatrzę, to tak jej nienawidzę, że aż strach! – mówił o Ani Pawlakównie niezapomniany Wicia Kargul. Polecając odwiedziny Mauzoleum Lenina w Moskwie, Traveler wychodzi z podobnego założenia. Uważamy, że tę unikatową atrakcję turystyczną warto zobaczyć – chociażby dlatego, że co jakiś czas w Rosji pojawiają się propozycje jej likwidacji. Oczywiście warte obejrzenia jest całe otoczenie placu Czerwonego z Kremlem, ale to do mauzoleum ustawiają się najdłuższe kolejki. Sam Lenin (niepozorny, przypominający woskową lalkę) nie robi tak dużego wrażenia jak ogrom zabiegów służących od 1924 r. jego utrzymaniu w nienaruszalnym stanie. Pod kryształowym sarkofagiem działa laboratorium zajmujące powierzchnię dwóch pięter w dół i połączone tunelem z Kremlem. Dwa razy w tygodniu mumia poddawana jest zabiegom zabezpieczającym, raz na półtora roku wkładana jest do specjalnej wanny i moczona w roztworze, którego skład pozostaje tajemnicą. Raz na trzy lata Lenin dostaje nową bieliznę i garnitur. (MAD) NO TO W DROGĘ: KIEDY ■ Mauzoleum Lenina (Moskwa, pl. Czerwony) czynne codziennie (oprócz poniedziałków i piątków) w godz. 10–13. WWW ■ www.lenin.ru
Wszystko za sen Kiedyś sen mi przeszkadzał. Mój dzień był wiecznie za krótki, by zrobić wszystko, co zaplanowałam. Toczyłam z nim zaciekłe boje, próbując różnych technik, które zwiększyłyby moją wydajność. Przecież Nikola Tesla – genialny wynalazca – przesypiał w nocy nie więcej niż 2 godziny, zaś w ciągu dnia robił sobie 20-minutowe regenerujące drzemki. Leonardo da Vinci z kolei drzemał co jakiś czas przez 20 minut i dzięki temu spał nie więcej niż 5 godzin na dobę. Próbowałam poddać się takiemu reżimowi, ale na próżno – sen zawsze wygrywał. Aż do pewnego dnia, kiedy wszystko się zmieniło. Sen nie nadszedł ani tej nocy, ani następnej, ani nawet kolejnej. Nie wiedziałam, co się dzieje. Chciałam zasnąć, a nie potrafiłam. Nie pomogły herbatki z melisą, wietrzenie pokoju, zaciemnienie okien, gorące mleko, medytacje. Musiałam skorzystać z pomocy specjalistów. Dziś już wiem, jak ważny jest sen i co się z nami dzieje, gdy cierpimy na jego zaburzenia. Niestety z tym problemem zmaga się coraz więcej ludzi, a dane dotyczące Polaków są co najmniej niepokojące. Okazuje się, ze dłuższe bądź krótsze epizody z bezsennością po przekroczeniu 30. roku życia ma co drugi z nas. Polacy należą też do narodów zużywających najwięcej leków nasennych – deklaruje to 15 proc. osób po 65. roku życia. Niedobór snu lub bezsenność odpowiadają za wiele chorób, w tym tycie, mogą prowadzić do depresji, a nawet śmierci. Paradoksem jest, że chociaż sen to jedna z najważniejszych naszych potrzeb – przesypiamy 1/3 naszego życia – wciąż tak mało o nim wiemy, dlatego temu właśnie tematowi poświęciliśmy znaczną część bieżącego wydania NG. Sen, niezbędny warunek dobrego zdrowia i samopoczucia, staje się jednym z palących problemów XXI w. i bardzo pożądanym dziś dobrem. Wiedział o tym Albert Einstein, geniusz, który miał też genialny sen – spał przynajmniej 10 godzin na dobę. Agnieszka Franus REDAKTOR NACZELNA TEMAT Z OKŁADKI | PO CO NAM SEN Kiedy zapadamy w sen, nasz mózg pozornie też zasypia. W istocie jednak pracuje na pełnych obrotach, tyle że w zupełnie innej rzeczywistości, swojej własnej, ale mającej kolosalne znaczenie dla funkcjonowania całego naszego organizmu na jawie. („Sen”, Michael Finkel) KENIA | ZATRUWANIE AFRYKI W Kenii przynęty z pestycydami zabijają drapieżniki atakujące zwierzęta hodowlane – a przy okazji mnóstwo innych stworzeń. („Zatruwanie Afryki”, Edwin Dobb) INDONEZJA | HANDEL MOTYLAMI Ile może być wart motyl, żywa barwna plama? Okazuje się, że tysiące dolarów, jeśli jest rzadki, a przy tym efektowny. Nic dziwnego, że wielu widzi w tym biznes. („Łowcy motyli”, Matthew Teague) KOSMOS | SONDA CASSINI Dzięki jej niezwykłej kosmicznej misji uzyskaliśmy mnóstwo danych na temat fascynującego Saturna. („Życie poza Ziemią”, Eva Van Den Berg) Numer dostępny w sprzedaży od 25 lipca. Poznaj ofertę prenumeraty >
Moskwa zimą wygląda baśniowo. Dowód? TE zdjęcia
Uliczne iluminacje, puszysty śnieg i mróz-artysta , który maluje obrazy na szkle. Fotografka spróbowała uchwycić piękno zimowej Moskwy. Naszym zdaniem udało jej się to w stu procentach.
ZOBACZ GALERIĘ >>> - Kiedy ludzie pytają mnie, jaki jest idealny czas na wizytę w Moskwie, zawsze odpowiadam, że najlepiej przyjechać tu zimą - opowiada Kristina Makeeva, fotografka z Moskwy. Oczywiście zimą w rosyjskiej stolicy jest przeraźliwie zimno, ale żaden inny moment w roku nie jest tak malowniczy i magiczny. Centrum Moskwy zamienia się w baśniową krainę pełną kolorów i światełek. Na Placu Czerwonym działa jedno z najpiękniejszych na świecie lodowisk, uliczna iluminacja potrafi świeci całą noc, a całości dopełnia prawdziwa zima - taka z mrozem, który maluje obrazy na szkle, i śniegiem, który prószy zgrabnymi śnieżynkami. Makeeva spróbowała uchwycić tę niesamowitą atmosferę na swoich zdjęciach. Tak powstały urzekające zdjęcia, które na Instagramie śledzą już ponad 182 tys. osób Tłumaczenie: Paweł Sadowski Źródło: Boredpanda.com
Co łączy Times Square w Nowym Jorku, główną ulicę w Sydney i centrum Moskwy? To, że wszystkie są wzorowane na Kopenhadze. Mieście, które wyznacza światowe trendy
Duńczycy to nacja pionierów. To oni jako pierwsi użyli flagi jako symbolu narodowego, szczycą się najstarszą monarchią w Europie, a duńscy wikingowie dotarli do Ameryki na długo przed Kolumbem. W XXI w. stolica Danii nadal jest kolebką pomysłów, z których korzysta cały świat. Innowacyjność potrafi bowiem łączyć z tradycją. Nowoczesność z historią. Postmodernizm z renesansem. Innymi słowy Kopenhaga to nostalgiczna wersja miasta 2.0. Hygge znaczy ciepło Pierwsze spotkanie z Kopenhagą to jednak romans z historią. Na mojego czuja powodem jest monarchia, która spełnia w Danii funkcję reprezentacyjną. Ale zauważa się jej obecność w każdym zakątku starego miasta. Nic dziwnego, bo związane z nią zabytki nadal stanowią główne punkty na turystycznej liście „zobacz koniecznie w Kopenhadze” (a właśnie staram się ją całą odhaczyć). Na samej górze wpisane są na nią liczne pałace królewskie. Między innymi Christiansborg, rezydencja, w której urządzane są królewskie przyjęcia, Amalienborg – zimowy pałac, i Rosenborg, który służy głównie jako muzeum. Zarówno te dystyngowane budowle, jak i portowe magazyny ciągle przypominają przybyszom o dawnej świetności Danii jako monarchii i Kopenhagi jako ważnego portu handlowego w czasach unii hanzeatyckiej. I o tym, jak wspaniałą robotę wykonał biskup Absalon, założyciel Kopenhagi. Jego pozłacana figura, która znajduje się na XVI-wiecznym budynku ratusza, ciągle dogląda miasta. Z tego miejsca fala turystów i mieszkańców podąża w jednym kierunku – do przecinającego stare miasto najdłuższego deptaku w Europie, Strøget. Faktycznie jego długość imponuje. Ale dla mnie jest tu zbyt tłoczno, dlatego szybko zbaczam z utartego szlaku w boczne, nie mniej bajkowe uliczki. Okna wystawowe urządzone na parterze kolorowych kamienic kuszą tym, z czego słynie Dania: modą doskonałej jakości, dizajnem prostym w formie i wykonanym z najlepszych materiałów oraz cukierkami lukrecjowymi. Nie ma tu wieżowców, a jednym z najwyższych punktów w tej części miasta jest Okrągła Wieża (Rundetårn) przy ulicy Købmagergade – widać z niej całą starówkę. Z tej perspektywy Kopenhaga przypomina klimatem baśń Andersena – ma w sobie to, co Duńczycy nazwyają hygge, czyli harmonię, ciepło i pogodę ducha. Rowerem do przyszłości Nad Kopenhagą króluje, oprócz wieży, kopuła kościoła Frederika, zwanego Marmurowym. Jak głosi legenda, w 1642 r. wjechał na nią na koniu sam król Chrystian IV. Duńczycy śmieją się dziś, że gdyby żył w XXI w., zapewne wjechałby tam na rowerze. Na poziomie ulicy to one królują w całym mieście. Dźwięki rowerowych dzwonków, chrzęst pedałów i szum powietrza, gdy setki cyklistów naraz przemierzają skrzyżowania, to w Kopenhadze standardowy obrazek. A jednak jeszcze w latach 50., by wjechać na Strøget, trzeba było przeciskać się między samochodami. A na jazdę na dwóch kółkach decydowały się tylko osoby o najmocniejszych nerwach. Dziś zamiast nowych felg Duńczycy wolą kupić pięknie zaprojektowany koszyk rowerowy, a posiadanie samochodu stało się po prostu niemodne. I niepotrzebne – miasto przecina 346 km ścieżek rowerowych. W ten sposób porusza się większość mieszkańców, włącznie z członkami parlamentu i... następcą tronu, księciem Fryderykiem. Jak wielu rodziców i on czasami wyciąga z królewskiego garażu rower cargo – specjalną konstrukcję z przyczepą – w której wozi dzieci: Ich Królewskie Wysokości Izabelę, Chrystiana, Wincentego i Józefinę. Ale rower to nie tylko moda. To jeden z elementów realizacji ambitnego planu miasta zakładającego całkowitą redukcję emisji dwutlenku węgla do 2025 r. Mieszkańcy, którzy bardzo temu kibicują, prześcigają się w pomysłach, by sprawić, żeby wizja ta stała się możliwa. Po Kopenhadze jeżdżą więc rowery-kawiarnie na kółkach, minirestauracje sushi, kioski z gazetami, a nawet cargo-drink-bar: wystarczy napisać SMS-a do właściciela, a mojito przyjedzie na wyznaczone miejsce. Klasyka nowoczesności Obok zabytków architektury wyrastają prawdziwe perły nowoczesnego dizajnu. Należy do nich zbudowany w 1960 r. hotel SAS Royal (obecnie Radisson Blu) projektu legendarnego Arne Jacobsena. Stalowo-szklana elewacja i wszechobecne słynne jajka, czyli kultowe fotele, wskazują na kierunek, jaki obrała Dania w sztuce projektowania, nieustannie wyprzedzając swoją epokę. Kolejnym dowodem na to jest oddany do użytku w 2005 r. gmach Opery Królewskiej, którego lekka konstrukcja projektu Henninga Larsena pięknie komponuje się z nadmorskim otoczeniem. Za to zupełnie inny charakter ma zbudowana z czarnego granitu i przyciemnianego szkła Biblioteka Królewska, słusznie nazywana Czarnym Diamentem. Mimo że tuż obok znajduje się zabytkowy budynek giełdy, to właśnie biblioteka urosła do rangi nowego symbolu miasta, którym chwalą się mieszkańcy Kopenhagi. W tym nowoczesnym wnętrzu przechowywane są takie skarby jak rękopisy Hansa Christiana Andersena, pierwsze notatki Karen Blixen czy traktaty filozoficzne Sørena Kierkegaarda. Intelektualne rozrywki zostawiam sobie jednak na później i wybieram się na piknik na nabrzeżu Langelinie. Obok na kamieniu siedzi kopenhaska Syrenka. Kolejny symbol miasta. Wznoszę toast piwem Carlsberg na cześć syna założyciela tego browaru – to on w 1905 r. ufundował posąg upamiętniający tytułową bohaterkę baśni Andersena. Wokół spaceruje mnóstwo turystów i mieszkańców – to jeden z dowodów na to, jak wielki wpływ miało „oddanie” przestrzeni mieszkańcom metropolii. Innym świetnym przykładem jest transformacja modnego dziś nabrzeża Nyhamn, do którego wybieram się wieczorem. Zresztą tak jak większość młodych mieszkańców Kopenhagi, którzy uwielbiają przesiadywać tu do białego rana. Ta dzielnica portowa, niegdyś serce handlu, z czasem podupadła do tego stopnia, że można było tam spotkać tylko prostytutki i złodziei. Dziś to jeden z najmodniejszych adresów w mieście z nabrzeżem ciągle pełnym ludzi i taką liczbą kawiarni i restauracji, że miejscowi przekonują, że jest to „najdłuższy bar w Kopenhadze”. – Jakość wspólnej przestrzeni jest bardzo ważna. To właśnie w niej współobywatele mają szansę się spotkać, cieszyć się życiem i zobaczyć, co się dzieje – podkreśla architekt Jan Gehl, z którego rad w zagospodarowaniu przestrzeni korzystały władze miast na całym świecie – od Sydney po Nowy Jork. I dodaje, że przestrzeń publiczna jest według niego kluczowa dla demokracji. Umiłowanie dziwności Trudno się z nim nie zgodzić, obserwując tętniący życiem, niedawno oddany do użytku plac Czerwony w wielokulturowej dzielnicy Superkilen, którego projekt zdobył wiele nagród i z miejsca stał się turystyczną atrakcją. Przedstawiciele prawie 60 nacji zamieszkujący dzielnicę mogą się tu poczuć jak u siebie: są tu japoński ogród, chińskie formacje skalne, ławki z Kuwejtu i hiszpańskie stoły do ping-ponga. Brzmi jak science fiction? Nie dla mieszkańców Kopenhagi, którzy przyzwyczaili się, że mogą realizować w swoim mieście nawet najśmielsze wizje. Nie dziwi tu nikogo utworzone prawie 40 lat temu Wolne Państwo Christiania, czyli społeczność związana z ruchem kontrkulturowym lat 70. nadal kultywująca ideały hipisów: prawo do wolności, równości i ekologicznego życia. Ani to, że w środku metropolii wybudowano stok narciarski zasilany energią ze spalanych śmieci. Podoba im się projekt samowystarczalnego domu wspólnoty, Ørestad, gdzie na 10. piętro można wjechać rowerem, każde mieszkanie ma widok na miasto w perspektywie 180 stopni, a z parkingu na piętro dostaje się kolejką linową. Uwielbiają prawdziwego kopenhaskiego maestro dziwnych połączeń, czyli René Redzepiego. Jest on najlepszym szefem kuchni na świecie, który prowadzi w duńskiej stolicy restaurację Noma. Jest tak popularny, że stolik w jego knajpie trzeba zarezerwować z trzymiesięcznym wyprzedzeniem. Znany jest on z wykorzystania w swoich potrawach m.in. lokalnych jadalnych kwiatów i mrówek. Tubylcy zajadają się tymi przysmakami bez cienia zdumienia. Zrozumiałe jest więc, że Duńczycy w 2013 r. po raz kolejny byli numerem jeden w rankingu najszczęśliwszych narodów stworzonym przez ONZ. Bo kiedy inni mówią o recyklingu, oni po prostu go robią. Kiedy inni planują wybudowanie ścieżek rowerowych, oni już na nich jeżdżą. Kiedy inni mówią o przyszłości, oni już w niej żyją. Wiktoria Michalkiewicz
Amatorzy sportów zimowych każdego roku przebierają w ofertach skierowanych do narciarzy i snowboardzistów. A może by tak podczas zbliżających się ferii zamienić slalom giganta na podwójny axel w niepowtarzalnej scenerii?
Zapoznaj się z listą najsłynniejszych lodowisk świata przygotowaną przez centrum lotnicze Sky4Fly.net >>>
W tych knajpach pijesz za darmo. Płacisz za czas
W tych kawiarniach nie zapłacisz za kawę, herbatę ani smakołyki. Tu wszystko jest za darmo, z wyjątkiem czasu
Ziferblat i Anti-café To miejsca, w których poczujesz się jak w domu. Bądź sobą: czytaj książki, pracuj, zagraj na pianinie, wypij tyle kawy i herbaty, na ile tylko masz ochotę, poczęstuj się smakołykami. To okazja, żeby poznać nowych znajomych, pomóc innym w projektach. Jest jedno "ale". Czas to pieniądz To powiedzenie najbardziej pasuje do tego miejsca. Pomysł narodził się w Moskwie w 2011 roku. Na terenie Rosji i Ukrainy jest już dziesięć kawiarni pod nazwą Ziferblat. Wchodząc do kawiarni rejestrujesz czas swojego przybycia. Nie czekasz na serwis, który przyjmie twoje zamówienie, czujesz się jak u siebie i sam przyrządzasz to, na co masz ochotę. Możesz nawet przynieść własny posiłek w pojemniku. Zabronione jest tylko spożywanie alkoholu. Pomyslodawca, Ivan Mitin, mówi, że to projekt globalny. Teraz kawiarnie znane już są w Paryżu, Londynie, Berlinie, Moskwie, Kazanie, Lublanie, Kijowie, Niżnym Nowogrodzie, Rostowie nad Donem, Petersburgu, a już niedługo w Rzymie i Nowym Jorku. Ile kosztuje czas? Każda minuta równa się dwa ruble, co oznacza, że godzina spędzoną w lokalu kosztuje 120 rubli ($ 3.80). W ciągu jednej doby nie zapłacisz więcej niż 480 rubli ($15.25). W Europie za godzinę zapłacisz 4 euro, za każdą kolejną 3 euro. Całodniowy bilet wstępu to tylko 12 euro, natomiast miesięczna karta to koszt 120 euro. Warto odwiedzić: http://ziferblat.net/en/ View oEmbed on the source website
Luksus musi kosztować, ale nie warto za niego przepłacać. Poznaj listę wyjątkowych europejskich hoteli w 5 europejskich miastach, w których pięciogwiazdkowy standard jest gwarantowany w rozsądnej cenie.
Rosyjskie linie lotnicze Aeroflot zawiesiły połączenie z Krakowa do Moskwy
Od 23.09.2014 znika całoroczne do tej pory połączenie lotnicze ze stolicą Rosji. Loty zawieszone zostają na razie na okres zimowy, nie ma jednak pewności czy powrócą na letnie rozkłady. Rosyjski przewoźnik latał z Krakowa od 2 lat. Bezpośrednie połączenie z Moskwą było dużym sukcesem krakowskiego lotniska.
Wizz Air Ukraine, pierwszy niskokosztowy i nisko taryfowy przewoźnik na Ukrainie, zapowiedział dzisiaj otwarcie nowego połączenia na trasie Kijów-Moskwa, które wystartuje 30 września 2014 roku
Nowym samolotem linii Wizz Air – Airbus A320 – pasażerowie polecą do lotniska Vnukovo, jednego z głównych portów w Moskwie, z szybkim i łatwym połączeniem z centrum miasta. Nowe połączenie oferowane przez Wizz Air Ukraine będzie dostępne trzy razy w tygodniu: początkowo we wtorki, czwartki i w soboty, a od 27 października, w poniedziałki, środy i w piątki. WIZZ AIR UKRAINE POŁĄCZENIE KIJÓW-MOSKWA(VKO) Dni Start Bilety od* Pn, Cz, So 30.09.2014 479 UAH Pn, Śr, Pt 27.10.2014 479 UAH Bilety na tej trasie są już dostępne w sprzedaży, w cenach od 479 UAH* (29,99 EUR). Rezerwacji można dokonywać na stronie wizzair.com. „Dzisiaj mamy przyjemność zaoferować pasażerom z Ukrainy niskokosztowe połączenie z Kijowa do Moskwy. Otwarcie nowej trasy to długo oczekiwane wydarzenie w działalności Wizz Air Ukraine. Dzięki niskim cenom przelotów, oczekujemy zwiększenia liczby podróżujących na tej trasie. Nasze zaangażowanie w rynek ukraiński przez minionych sześć lat pozwoliło milionom ludzi na swobodne podróżowanie, co wcześniej nie było możliwe z powodu ograniczeń narzucanych przez monopolistów wysokokosztowych linii. W tym wymagającym czasie dla wszystkich ukraińskich linii lotniczych oczekujemy od władz kraju utworzenia platformy dla rozwoju i uczciwej konkurencji. Przystąpienie do umowy Open Skies jest gwarantem przyciągnięcia większej liczby przewoźników i zapewnienia konsumentom dostępu do niższych cen i bogatszej oferty. Byłby to krok naprzód zbliżający Ukrainę do Europy, który zdemokratyzowałby rynek lotniczy i sprawił, że dostęp do latania miałby każdy mieszkaniec Ukrainy, a nie tylko kilku uprzywilejowanych. Budowanie zdrowej konkurencji jest kluczem do tego, by uniknąć sytuacji, w której ukraińskie lotnictwo jest osłabiane. To także element niezbędny do rozwijania rynku pracy i usług turystycznych” – powiedział Akos Bus, Dyrektor Zarządzający Wizz Air Ukraine.
Jubileuszowy przejazd pociągu relacji Moskwa - Berlin - Paryż!
20 lipca br., już po raz 500., wyruszy na szlak pociąg EuroNight z Moskwy do Paryża. Skład jest uruchamiany przez Koleje Rosyjskie we współpracy z PKP Intercity
To jedno z dwóch bezpośrednich połączeń, którym polscy podróżni mogą dojechać do Francji. Bezpośredni pociąg z Moskwy do Paryża wyruszył w swój pierwszy kurs 12 grudnia 2011r. i już w ciągu pierwszego roku kursowania przewiózł ponad 35 tys. podróżnych. Pokonanie całej trasy, która liczy 3217 km zajmuje obecnie 38 godzin 48 minut w relacji Moskwa - Paryż oraz 37 godzin 30 minut w relacji powrotnej. Pociąg kursuje cały rok. W okresie letnim pięć razy w tygodniu, a w zimowym trzy. Skład jedzie przez: Białoruś, Polskę i Niemcy. W Polsce zatrzymuje się w: Terespolu, Warszawie, Poznaniu i Rzepinie. Pociąg jest zestawiony z 7 nowoczesnych, klimatyzowanych wagonów sypialnych (3 wagony Lux, 2 wagony 1. klasy, 2 wagony 2. klasy) i wagonu restauracyjnego. W dwuosobowych przedziałach kategorii Lux znajduje się toaleta, prysznic, telewizor i odtwarzacz DVD. PKP Intercity wspólnie ze swoimi zagranicznymi partnerami, uruchamia połączenia do: Berlina, Wiednia, Amsterdamu, Pragi, Lwowa czy Moskwy. Dzięki współpracy z przewoźnikiem rosyjskim podróżni z Polski mogą bez konieczności przesiadania się dojechać także do Paryża. – mówi Zuzanna Szopowska, rzecznik PKP Intercity. Opłata za bilet zależy od rodzaju miejsca oraz terminu zakupu biletu. Ceny biletów do Paryża, w klasie drugiej zaczynają się od 242 euro z Warszawy i 230 euro z Poznania. Natomiast w najbardziej luksusowej wersji za taki sam bilet zapłacimy odpowiednio 943 euro i 903. Podróżnym oferowane są atrakcyjne taryfy - zniżki dla młodzieży, rodzin, seniorów oraz zorganizowanych grup. Bilety można nabyć w międzynarodowych kasach, w 60 dniowej przedsprzedaży. Pociąg relacji Moskwa-Berlin-Paryż jest uruchamiany przez przewoźnika rosyjskiego FPK S.A. (Federalna Kompania Pasażerska) we współpracy z PKP Intercity. W pierwszym półroczu 2014 r. z połączenia skorzystało blisko 18 tys. podróżnych.
Nie ma na świecie bardziej obleganego miasta niż Hongkong. To zdecydowanie numer jeden wśród turystów - tak wynika z rankingu Top City Destination. Jednak Warszawa też ma się całkiem nieźle
W tej chwili stolica Polski jest na 37. miejscu wśród stu najpopularniejszych miast. Wybrała je firma badawcza Euromonitor International sprawdzając, ilu podróżnych wpada do nich każdego roku. W pierwszej dziesiątce, za Hongkongiem, który odwiedza ponad 37 mln turystów, jest Singapur, Bangkok, Londyn, Makau, Kuala Lumpur, Shenzhen, Nowy Jork, Antalya oraz Paryż. Warszawa ze swoją 37 pozycją nie wypada najgorzej. Wyprzedziły ją co prawda Rzym, Praga, Barcelona, Moskwa, Budapeszt, Wiedeń czy Madryt, ale gorzej od nas wypadły Mediolan, Monachium, Bruksela czy Lizbona. A kto podróżuje najczęściej? Euromonitor obliczył, że Niemcy, Amerykanie, Anglicy, Chińczycy i Rosjanie. Jednak mieszkańcy Państwa Środka już za 3 lata mają być największą grupą turystów ruszających w świat. Polska już się na to szykuje rozpoczynając w Azji kampanię promocyjną. W chińskich telewizjach lecą już spoty „Polska. Come and find your story”, reklamy naszego kraju pojawią się też w Indiach i Japonii. A polscy touroperatorzy uczą się "obsługi" azjatyckich podróżnych. - Polska ma szansę w ciągu najbliższych 3-4 lat stać się kierunkiem trzeciego lub czwartego wyboru wśród podróżnych z Azji. 70 mln podróżujących po świecie Chińczyków to ogromny potencjał, którego nie można nie wykorzystać - podkreśla Elżbieta Wąsowicz-Zaborek, wiceprezes Polskiej Organizacji Turystycznej.
Świat jest niestety zbyt wielki, by zwiedzić go w całości. Trzeba wybierać. Oto nasza subiektywna lista 50 miejsc, które naprawdę warto zobaczyć. Startujemy w Moskwie, kończymy (a jakże!) w Rzymie
- Przygotowaliśmy dla Was naprawdę wyjątkowe zestawienie. Jest subiektywne, choć zaznaczam, że poparte doświadczeniem całej Redakcji. Wybraliśmy miejsca, które uznaliśmy za najciekawsze, najważniejsze, pozostawiające niezapomniane wspomnienia. Ale nie ograniczyliśmy się do punktów na mapie. Podpowiadamy, jak spędzić czas, czego dotknąć i posmakować - wyjaśnia zasady doboru redaktor naczelna magazynu Martyna Wojciechowska. Od czego zaczniemy podróż? Od przejażdżki Koleją Transsyberyjską! Następne stacje to: spotkanie z mieszkańcami z doliny Omo, udział we mszy gospel na Harlemie, wsłuchanie się w muzykę płynącą z trąbek w Guczy, taniec na cmentarzu życia w Leżajsku, a zaraz później pełne namiętności tango w Buenos Aires. To dopiero początek długiej - bo liczącej aż 50 pozycji - listy. - Nie obyło się bez sporów… bo jak ustalić wyższość zabytków Samarkandy nad Machu Picchu? Albo porównać emocje towarzyszące wspinaczce na himalajski szczyt z tymi, których doświadcza się podczas spotkań z pierwotnymi plemionami? Każdy z nas ma inne plany i marzenia podróżnicze - dodaje Martyna Wojciechowska. - Sama też zaczęłam się zastanawiać nad tym, co mnie najbardziej urzekło w trakcie moich podróży. Moje typy: wspiąć się na Mount Everest, doświadczyć samotności na Antarktydzie, spotkać się z mieszkańcami doliny Omo w Etiopii, napić się wódki w Jakucji i przytulić leniwca w Kostaryce. To ostatnie polecam szczególnie - uśmiecha się. 1. Przejdź się koleją Transsyberyjską: Moskwa – Władywostok 23.45 2. Poznaj mieszkańców doliny Omo 3. Weź udział we mszy Gospel na Harlemie 4. Posłuchaj trąbek w Guczy 5. Zatańcz na cmentarzy życia 6. Zatańcz na Milondze w Buenos Aires 7. Potarguj się na arabskim suku 8. Zagraj w kasynach w Las Vegas 9. Dojdź pieszo do Santiago de Compostela 10. Przejedź się autorikszą w New Delhi 11. Napij się samogonu we Lwowie 12. Kibicuj nowozelandzkim All Blacks 13. Petra: kolor drąży skałę 14. Rozwikłaj tajemnicę twierdzy szyfrów 15. Szukaj śladów Drakuli 16. Zadumaj się w Hagii Sophii 17. Poczuj metafizykę Meteorów 18. Tadź Mahal: patrz i podziwiaj! 19. Poczuj moc Ściany Płaczu 20. Zdobądź niezwykłe miasto Machu Picchu 21. Odwiedź Damę z gronostajem na Wawelu 22. Odkryj Samarkandę 23. Mur Chiński: musisz po nim przejść 24. Kontempluj piękno Kaplicy Sykstyńskiej 25. Stań twarzą w twarz z Leninem 26. Popłyń gondolą w Wenecji 27. Doceń geniusz Gaudiego w Sagrada Familia 28. Zostań wolontariuszem w ośrodku zwierząt 29. Baobaby: przejdź się aleją gwiazd 30. Tasmania: idź do diabła 31. Nakarm hieny w Hararze 32. Norwegia: zobacz fiordy 33. Afrykańskie Safari: zalicz wielką piątkę 34. Zdobądź skałę Gibraltarską 35. Wejdź do jaskini Waitomo 36. Zajrzyj do Wielkiego Kanionu Kolorado 37. Poszukaj zorzy polarnej 38. Wytrop żubry w Puszczy Białowieskiej 39. Himalaje dla o(d)pornych 40. Zjedź na desce po wulkanie 41. Szusuj na nartach w Alpach 42. Podziwiaj Biebrzę podczas lotu balonem 43. Zanurkuj w cenotach 44. Przejedź Saharę dżipem 45. Galopuj po bezkresnych stepach Mongolii 46. Skocz na bungee przy Wodospadach Wiktorii 47. Zwiedź najgłębszą kopalnię na świecie 48. Posłuchaj ody do szkockiej kaszanki 49. Poczuj śmierć na języku 50. Daj się uwieść włoskiemu espresso
Człowiek ze szczytu piramidyMartyna Wojciechowska: Panie generale, jak to jest oddalić się od Ziemi o 363 km i popatrzeć z dystansu na błękitną planetę?Mirosław Hermaszewski: To coś szalenie onieśmielającego, ale to wcale nie tak daleko. Bo przecież sam kosmos jest nieskończony. A kosmonauci w większości krążą po orbicie okołoziemskiej. W kosmosie człowiek stawia dopiero pierwsze kroki, mimo że od lotu Gagarina minęły już 52 lata.MW: Podczas Pana misji w 1978 r. wydarzeniem był sam fakt, że człowiek może polecieć w kosmos i przeżyć. Jakie cele stoją dziś przed eksploratorami przestrzeni kosmicznej? Lot załogowy na Marsa?MH: Mars, to nie ulega wątpliwości. I nie chodzi o to, by przywieźć stamtąd kamienie do zbadania, bo ważniejsze są technologie, które powstaną przy okazji. Kosmonauta stoi przecież na szczycie wielkiej piramidy wynalazków – GPS, kamera cyfrowa, komórka, niektóre leki – to wszystko efekt badań prowadzonych w kosmosie. Ale potrzebne będą ogromne pieniądze, nie wyłoży ich jeden kraj. Może trzeba zbudować bazę na Księżycu? Mówi się, że jest tam dużo helu-3. Ten pierwiastek rozwiązałby problemy energetycz-ne naszej planety. Mamy go w oceanach, ale w śladowej ilości. Gdyby dało się go pozyskiwać z Księżyca, skok cywilizacyjny byłby ogromny!MW:Relacjonujemy te badania na naszych łamach, a dziś w imieniu swoim i czytelników NG chciałabym przekazać Panu flagę, która symbolizuje 125 lat eksploracji świata, więc także przestrzeni kosmicznej.MH:Za rok będzie to już 126 lat – tyle, ile moich okrążeń wokół Ziemi! To dla mnie szczególne wyróżnienie, bo NG to mój ulubiony periodyk, a żółta ramka to wyzwanie stawiane nam przez wielki, ciekawy, kolorowy świat, choć wśród tych kolorów czasem brak różowego. Flaga zajmie zaszczytne miejsce w moim pokoju pełnym pamiątek. Wiem, że nie jestem jej jedynym kawalerem, ale ta jest moja. I może jeszcze całego świata lotniczego.
SPIS TREŚCI: Pod flagą NG Ryzykanci Odkrywcy Skaner Jedz z głową - Nasze ciało potrzebuje codziennej porcji kalorycznego paliwa. Sztuka polega na tym, by nauczyć się zasilać organizm racjonalnie. Wywiad - Dlaczego Polska jest biedniejsza niż kraje Zachodu? Który władca był najlepszym gospodarzem, a kiedy najbardziej traciliśmy dystans? Z prof. Wojciechem Morawskim rozmawia Adam Robiński Fotoreportaż - Połączenie dwóch pasji – do koni i do fotografii – przyniosło doskonałe rezultaty. Zresztą – oceńcie sami. Kosmiczne dno - Słynny reżyser i eksplorator James Cameron zbudował batyskaf, w którym osiągnął największą głębię na ziemi. Publikujemy relację z opadania w otchłań piekielnych ciśnień. Everest - Najwyższy szczyt świata emanuje magnetyzmem tak wielkim, że znalazł się – rzecz przed kilku dekadami niewyobrażalna – w stanie prawdziwego oblężenia. Jak opanować chaos na Górze Gór? Wielorybnicy - Polowanie na walenie w dzisiejszej Norwegii nie przynosi już prestiżu i pieniędzy takich jak niegdyś. Odległe rybackie społeczności wraz z ich stylem życia umierają. Wieloryby, które przetrwały rzezie, mogą odetchnąć. Gorongosa - Wyrastająca z sawann Mozambiku święta góra zasilana monsunami wykształciła niezwykłe zbiorowisko fauny i flory. Ekosystem spustoszony w czasie długich lat wojny domowej powoli wraca do zdrowia. Macierzyństwo - Ile w nim natury, a ile kultury? Choć ludzkość wykształciła różne jego modele, jedno jest pewne: nasza cywilizacja ma z macierzyństwem coraz większy problem. Tylko dla prenumeratorów - Tunele Gazy Półoficjalny system kanałów przemytniczych to dla jednych śmiertelna pułapka, a dla innych źródło fortuny. W trudnych warunkach ludzka pomysłowość owocuje czasem kuriozalnymi rozwiązaniami.
Olimpiady z mazurkiem: Igrzyska po polsku
Latem 1920 r. Antwerpia żyła olimpiadą. Pierwszą, na którą zaproszona została Polska reprezentacja szykowana przez powstały rok wcześniej Polski Komitet Igrzysk Olimpijskich. Tyle że latem 1920 r. nad Wisłą działy się rzeczy znacznie ważniejsze.
Stadiony opustoszały, bo większość sportowców ruszyła na front wojny polsko-bolszewickiej. W Belgii jednak o Polsce nie zapomniano: w defiladzie otwierającej igrzyska niesiono symboliczną biało-czerwoną flagę. Oficjalny debiut polskiego sportu na olimpijskim szlaku przypadł więc na Paryż i rok 1924 r., ale pierwszy występ Polaków w tej imprezie miał miejsce 12 lat wcześniej, w rozgrywanych w Sztokholmie igrzyskach V olimpiady. Niewiele brakowało, by wzięła w nich udział oficjalna reprezentacja Galicji. Osobne ekipy miały wtedy wchodzące w skład Monarchii Austro-Węgierskiej Węgry i Czechy, ale względy proceduralne (brak krajowego komitetu olimpijskiego) na to nie pozwoliły. Tym niemniej pojechał i startował w zawodach biegacz ze Lwowa Władysław Ponurski. Sukcesów nie miał, bo odpadł w eliminacjach na dystansach 200 i 400 m, ale zapisał się w historii jako pierwszy nasz olimpijczyk, obok jeźdźca Karola Rómmla, rotmistrza armii rosyjskiej, później podpułkownika Wojska Polskiego, który w Sztokholmie zaliczył pierwszy ze swoich trzech olimpijskich startów. Trzecim Polakiem w igrzyskach sztokholmskich był (także w reprezentacji Rosji) późniejszy generał i twórca polskiego jeździectwa sportowego Sergiusz Zahorski. W Paryżu nasi sportowcy znaleźli się już na liście medalistów. Srebrny krążek w drużynowym wyścigu kolarskim na 10 okrążeń toru (czyli 4 km) zdobyli warszawiacy ze słynnych Dynasów, gdzie funkcjonował tor kolarski – Jan Łazarski, Tomasz Stankiewicz, Franciszek Szymczyk i Józef Lange. Był to wyścig „na dopędzenie”, jak wtedy mówiono: drużyny startowały z przeciwległych krańców toru i jedna starała się dogonić drugą. W finale Polacy przegrali z Włochami – niewykluczone, że przez nadmiar ambicji najlepszego w zespole Langego. Postanowił on przejechać na prowadzeniu całe okrążenie, chociaż zmiana lidera następuje zwykle w połowie. Lange osłabł i stracił tempo, równocześnie wybijając zespół z rytmu. Miał prawo wierzyć w swoje umiejętności, bo był w świetnej formie, o czym świadczy bardzo dobre piąte miejsce w dystansowym wyścigu indywidualnym na 50 km. Tego samego dnia, ale kilka godzin później, brązowy medal w jeździeckim konkursie skoków przez przeszkody zdobył Adam Królikiewicz. Jednym z członków ekipy jeździeckiej był Tadeusz Komorowski, który przeszedł później do historii jako generał „Bór”, dowódca Powstania Warszawskiego. Mało kto spodziewał się, że już w nastepnych igrzyskach Polska będzie miała pierwszą mistrzynię olimpijską. Została nią Halina Konopacka, wszechstronnie uzdolniona, piękna dama z towarzystwa, znakomicie jeżdżąca na nartach i konno, świetnie grająca w tenisa, zapalona automobilistka, a przy tym utalentowana malarka i poetka, której wiersze drukowano w Wiadomościach Literackich i Skamandrze. Znany jest jej udział w ewakuacji złota Banku Polskiego w 1939 r., gdy wraz z mężem, ministrem skarbu Ignacym Matuszewskim, brawurowo przeprowadziła pod niemieckimi bombami autobus z cennym ładunkiem do granicy z Rumunią, a potem przez Turcję i Syrię na statek do Francji. W 1928 r. w Amsterdamie Konopacka wystartowała w rzucie dyskiem i wygrała, bijąc rekord świata. Do końca wyczynowej kariery nikt na świecie nie zdołał jej pokonać w tej konkurencji! Największą furorę podczas igrzysk w Berlinie w roku 1936 zrobiła piękna wychowanka Łódzkiego Klubu Sportowego Maria Kwaśniewska. Zdobyła brązowy medal w rzucie oszczepem, ale do historii (a może tylko do legendy) przeszła jeszcze z innego powodu. – Hitler napadł na Polskę, bo nie chciałam mu ulec – mawiała później. Faktycznie, była najładniejsza spośród medalistek tej konkurencji (którą wygrała Niemka) i Hitler zaczął się do niej zalecać, ale dostał po łapach. W miarę upływu lat zawsze dowcipna pani Maria dodawała coraz bardziej pikantne szczegóły spotkania. Maria Kwaśniewska-Maleszewska to wybitna postać polskiego sportu. Z oddaniem pomagała innym podczas okupacji, potem aż do śmierci (zmarła w roku 2007 w wieku 94 lat) pracowała w Polskim Komitecie Olimpijskim, zajmując się m.in. zawodnikami, którym się w życiu nie powiodło. 62 złote medale zdobyli polscy sportowcy w letnich igrzyskach olimpijskich i dwa w zimowych, nie sposób więc w tym miejscu wymienić wszystkich nazwisk. Nie można jednak nie wspomnieć o takich postaciach jak Elżbieta Duńska-Krzesińska, która wygrała skok w dal w 1956 r. w Melbourne. Rekordu świata nie pobiła wówczas tylko dlatego, że podczas lądowania jej długi blond warkocz „machnął” o zeskok, zaś zgodnie z regulaminem liczy się ostatni ślad na piasku. Cztery lata później, na wszelki wypadek już bez warkocza, Krzesińska wywalczyła w Rzymie srebrny medal. Bokser Tadeusz Walasek przegrał niezasłużenie w finale turnieju w Rzymie z rywalem ze Stanów Zjednoczonych, co po powrocie do kraju kibice wynagrodzili mu szczerozłotą kopią medalu (zwycięzcy otrzymywali krążki zaledwie pozłacane). Jeden z największych pięściarzy w historii polskiego boksu Zbigniew Pietrzykowski też przegrał w finale, ale nie z byle kim: pokonał go nieznany wcześniej 18-letni Cassius Clay, który później przeszedł do historii nie tylko sportu jako Muhammad Ali. Bokserzy wygrywali olimpijskie turnieje już wcześniej, a także później, ale takiego sukcesu jak w Tokio w 1964 nie odnieśli nigdy. Józef Grudzień, Jerzy Kulej i Marian Kasprzyk wygrali trzy kolejne walki finałowe. Działo się to o piątej nad ranem polskiego czasu, ale cała Polska wówczas nie spała i chyba wszystkie telewizory były włączone. Szczególnie dramatyczny był finał pochodzącego z Bielska-Białej Kasprzyka z Litwinem Tamulisem. Polak złamał podczas walki palec, ale cały czas zadawał ciosy kontuzjowaną ręką, nie dając po sobie poznać, że cierpi z bólu. Historia Kasprzyka stała się kanwą filmu Bokser. W głównej roli wystąpił Daniel Olbrychski, wielki przyjaciel sportowców, zwłaszcza bokserów. Walka o medal w Tokio rozpoczęła się jeszcze przed zawodami. Kasprzyk miał kłopoty z prawem, ale słynny trener Feliks Stamm dał mu szansę. Decydującą eliminacją przed wyjazdem na igrzyska był towarzyski turniej w Łodzi, w którym Kasprzyk znokautował swego największego rywala, a jednocześnie nauczyciela i mistrza Leszka Drogosza, znanego z tego, że mało kto zdołał go trafić (obaj zdobyli w 1960 r. brązowe medale). Drogosz zagrał zresztą w tym filmie samego siebie, co było początkiem jego kariery aktorskiej. Jerzy Kulej powtórzył swój sukces w 1968 r. w Meksyku, zdobywając powtórnie złoto. Na niedawnym benefisie Daniela Olbrychskiego podczas wręczania jubilatowi pamiątkowego medalu, kopii swoich trofeów olimpijskich, Kulej dostał zawału serca. – Daniel, trzymaj mnie, ja przecież nigdy nie leżałem na deskach – zdołał jeszcze wyszeptać, zanim upadł nieprzytomny na scenę. I tym razem sędzia nie wyliczył go do dziesięciu. Gdy przychodzi wymieniać sukcesy piłkarzy, przypominają się przede wszystkim mistrzostwa świata w 1974 r. i trzecie miejsce polskiej drużyny. Ale przecież dwa lata wcześniej w Monachium reprezentacja Polski zdobyła złoty medal olimpijski i to był pierwszy sukces późniejszych orłów Kazimierza Górskiego. W finale Polska wygrała z Węgrami, co było niejako symbolicznym przekazaniem prymatu, bo ówczesne pokolenie kibiców i piłkarzy doskonale jeszcze pamiętało klasę węgierskiej złotej jedenastki z lat 50., gdy drużyna Madziarów grała w piłkę lepiej niż Brazylia. Kazimierz Deyna, Hubert Kostka, Włodzimierz Lubański i jego wierny pomocnik na boisku Zygfryd Szołtysik już wtedy dołączyli do grona „nieśmiertelnych”, za jakich w starożytności uważano mistrzów olimpijskich. Cztery lata później Polska drużyna pojechała na igrzyska do Montrealu w roli faworyta, ale przegrała w finale z NRD. Po tej porażce Górski zrezygnował z funkcji trenera i to był z kolei faktyczny koniec tego wielkiego zespołu, w którym razem, wówczas do tej samej bramki, grali dwaj dzisiejsi adwersarze Jan Tomaszewski i Grzegorz Lato. Srebrny medal piłkarzy w Barcelonie w 1992 r. miał znacznie mniejszą wartość, bo w olimpijskich turniejach piłkarskich mogą teraz grać tylko zawodnicy mający mniej niż 23 lata. Rok 1976 przyniósł bezprzykładny triumf siatkarzy, którzy w finale wygrali z ZSRR. Do sukcesów doprowadził zespół trener Hubert Wagner zwany „Katem”. Zaordynował on zespołowi trening w kilkukilogramowych kamizelkach obciążonych ołowiem. Wychodząc potem na boisko w meczowym kostiumie, jego zawodnicy wręcz fruwali nad siatką. Z dwoma medalami, srebrnym i brązowym, przyjechał z Montrealu kolarz Mieczysław Nowicki. Wraz z kolegami zajął drugie miejsce w wyścigu drużynowym, a indywidualnie nie wygrał tylko dlatego, że za długo oglądał się na ówczesnych liderów polskiej drużyny Ryszarda Szurkowskiego i Stanisława Szozdę, którzy zaplątali się gdzieś w peletonie. Z igrzysk w Moskwie w 1980 r. Polacy zapamiętali przede wszystkim słynny gest Władysława Kozakiewicza. Po dającym mu złoty medal skoku o tyczce pokazał on gwiżdżącej na niego publiczności „wała”. To był polityczny skandal (w Polsce rodziła się akurat Solidarność), a ówczesny minister sportu Marian Renke tłumaczył obrażonym towarzyszom radzieckim, że Kozakiewicza bolała ręka i drugą musiał ją podtrzymywać, by pozdrowić radzieckich kibiców. W pewnym momencie swojego życia Kozakiewicz pokazał jednak „wała” także Polsce i Polakom: wyjechał do Niemiec i startował jako reprezentant tego kraju, co mu jednak potem wybaczono. Olimpiada to szansa na sławę dla uprawiających mniej popularne dyscypliny. Kibice znali i kochali lekkoatletów Zdzisława Krzyszkowiaka, Józefa Szmidta, Władysława Komara, Jacka Wszołę, Tadeusza Ślusarskiego, Bronisława Malinowskiego, ciężarowców Waldemara Baszanowskiego, Zygmunta Smalcerza, Ireneusza Palińskiego, Mariana Zielińskiego, Szymona Kołeckiego i Agatę Wróbel. Mało kto wiedziałby jednak cokolwiek o chodzie sportowym, gdyby nie polski multimedalista numer jeden Robert Korzeniowski, który wychodził sobie, dosłownie, aż cztery złote medale: w 1996 r. w Atlancie, dwa w 2000 w Sydney (20 i 50 km) i w 2004 w Atenach. Miałby pewnie pięć, gdyby nie kontrowersyjna dyskwalifikacja na finiszu olimpijskiego marszu w 1992 r. w Barcelonie. Zasadą chodu sportowego jest, by – w przeciwieństwie do biegu – w każdym momencie co najmniej jedna noga miała kontakt z podłożem. Chociaż w trakcie zawodów sędziowie plączą się między nogami zawodników z dziwnymi „ekierkami” do mierzenia kąta rozwarcia nogi w kolanie, rzecz jest wręcz nieuchwytna, a zatem podatna na indywidualne interpretacje. Ale nie narzekajmy, bo gdy Korzeniowski wygrywał, zdyskwalifikowano paru jego najgroźniejszych rywali. Ostatnim polskim mistrzem olimpijskim w letnich igrzyskach jest gimnastyk Leszek Blanik, zwycięzca konkursu skoków przez konia w Pekinie w 2008 r. Czy brytyjska stolica będzie dla naszych sportowców szczęśliwa? Przekonamy się już niebawem.
Wyprawa Long Walk Plus Expedition rozpoczęta
Dzisiaj rano rozpoczęła się wyprawa Long Walk Plus Expedition. O godzinie 9.20 Tomasz Grzywaczewski, Bartosz Malinowski i Filip Drożdż wylecieli z warszawskiego Okęcia by przez Kijów i Moskwę dotrzeć do Jakucka, skąd rozpoczną swoją wyprawę śladami Witolda Glińskiego.
Młodzi podróżnicy chcą przypomnieć światu nieprawdopodobną historię i bohatera, który rzucił w 1941 r. wyzwanie sowieckiemu imperium. Chcą też w ten niezwykły sposób złożyć hołd wszystkim, którym nie dane było wrócić z sowieckiej niewoli do wolnej Polski. Uczestników „Long Walk Plus Expedition” czeka ponad 200 dni na szlaku wyprawy oraz prawie 6.500 km do przebycia. Więcej na temat wyprawy znajdziecie w artykule Wyprawa "Long Walk Plus Expedition"
Against Gravity przedstawia kolejny zestaw filmów w cyklu DVD magazyn sztuki dokumentu: Oblicza...Tym razem zestaw 4 unikatowych dokumentów pokazujących kondycję współczesnej Rosji.
„Oblicza Rosji” – zestaw filmów dokumentalnych na DVD. 1. Durakowo, wioska głupców 2. Rublowka 3. W czterech ścianach 4. Borys RyŜy – historia poety 5. Elektryczka 6. 7x Moskwa Nie bój się Rosji- Tadeusz Sobolewski Sześć dokumentów umieszczonych w tym pakiecie - to głęboko pouczająca podróż po współczesnej Rosji i jej skrajnościach. Od pałaców, stawianych seryjnie na wzór XIX-wiecznych arystokratycznych rezydencji, wzdłuż szosy zwanej „Rublowką”, gdzie mieszka Putin, Jelcyn, „nowi Ruscy”, ale też Roztropowicz, córka Szostakowicza i potomkowie carskiej rodziny Romanowów – po bloki Jekaterynburga, gdzie mieszkał młody poeta „straconego pokolenia” pieriestrojki („Borys Ryży - historia poety”), zanim popełnił samobójstwo w 2001. Schodzimy jeszcze niżej, do bandyckich lepianek, z których wywodzą się chłopcy z poprawczaka, o jasnym, szczerym spojrzeniu, skazani za kradzieże i zabójstwa („W czterech ścianach”). Jest tu jeszcze inny dom poprawczy, założony przez byłego wojskowego, związanego z partią „Narodnaja Wolja”, zwany przez niego „poligonem kształcenia człowieka”. Zbudował dwór, stworzył feudalną społeczność, opartą na absolutnym posłuszeństwie wobec przywódcy, którego dewizą jest: „Bóg na niebie, car na ziemi” („Durakowo - wioska głupców”). Charyzmatyczny Michał Fiodorowicz o niedźwiedziowatych kształtach, z krzyżem prawosławnym na piersiach, przyjmuje do swojego schroniska zagubionych młodych. Może jest kimś w rodzaju rosyjskiego Kotańskiego, który stawia na nogi nałogowców? Gruzińską reżyserkę, Nino Kirtadze, interesuje głównie jego wizja rosyjskiego społeczeństwa, tak charakterystyczna dla współczesnych autorytarnych tendencji. Jest to wizja podupadłego imperium, atakowanego przez siły zachodniej demokracji, działające rozkładowo na rosyjską duszę. Przeciwko Rosji toczy się wojna - wywodzi Michał Fiodorowicz – Rosja potrzebuje silnej władzy. Jej wcieleniem jest Putin. Jego antytezą – Gorbaczow. Pieriestrojka przełomu lat 80. i 90. zostawiła w przeciętnym Rosjaninie złą pamięć. To wtedy – tłumaczy bohater „Durakowa” – otwarto na oścież okno do Europy i zapomniano je zamknąć; powstał przeciąg. To wtedy, na naszą zgubę – wywodzi dalej – otwarto tamy wolności słowa i braku odpowiedzialności za nie. Potrzebny jest sojusz silnej władzy, wojska i cerkwi. Czy taka postawa kształtuje ustrój współczesnej Rosji? Czy mamy do czynienia z odrodzeniem odwiecznej imperialnej idei „Boga, Cara i Ojczyzny”? Czy tak zwana „rosyjska idea” towarzyszyła wszystkim fazom ustrojowym Rosji, także komunizmowi w radzieckim wydaniu? W głośnym eseju pod złowrogim tytułem „Kamienna Rosja, martwy lud”, publikowanym w styczniu 2009 w Gazecie Wyborczej, rosyjski politolog Jurij Afanasjew mówi z przerażeniem o społeczeństwie, które – zupełnie jak pensjonariusze Durakowa – poddaje się putinowskiej „ogólnorosyjskiej gimnastyce porannej, wstawaniu z klęczek w łoskocie werbli i fanfar”. Filmy, które obejrzymy, na pierwszy rzut oka potwierdzają tę pesymistyczną diagnozę. Rozczarowanie stanem Rosji panuje tam zarówno na lewicy, jak na prawicy. Opozycyjny demokrata, podobnie jak nacjonalista z Durakowa, skłonny jest widzieć dzisiejszą Rosję jako na kraj chory, znajdujący się w stanie upadku, bliski katastrofy. Z tą różnicą, że dla jednych Putin jest symbolem tego upadku, a dla innych jest mężem opatrznościowym. W filmie o Rublowce stara kobieta skarży się: „Gorbaczow i Jelcyn okradli nas ze wszystkiego. Za Breżniewa było lepiej, był przynajmniej porządek. Życzę Putinowi, żeby rządził jak najdłużej.” W tym wciąż ogromnym, mimo rozpadu ZSRR, kraju-kontynencie podziały polityczne idą wbrew naszym nawykom myślowym, wyniesionym z czasów PRL. I tak na przykład potężna partia, która nosi nazwę „komunistycznej”, dawno porzuciła leninizm na rzecz tradycyjnej „rosyjskiej idei”, wyrażającej się w trójcy: „prawosławie, samodzierżawie, narodowość”. Mamy wrażenie, że Rosja pod względem mentalnym cofa się do swoich początków. Ożywa idea imperialna, kult Stalina. Daje o sobie znać upokorzenie, jakim był rozpad ZSRR. Ślad myślenia, że tylko silna, autorytarna władza pomoże podnieść z upadku znajdziemy w filmie „W czterech ścianach”, w wypowiedziach młodocianych przestępców z poprawczaka. „Tutaj ciągle patrzą na ciebie, obserwują. Żyjemy pod ostrym reżimem. Ale już przywykliśmy”. Dom poprawczy, w którym złodzieje i zabójcy o niewinnych twarzach zgodnie śpiewają w chórze: „ruski chłopak w ogniu nie płonie, ruski chłopak w wodzie nie tonie”, jest oazą czystości i porządku, wobec panującego wokół rozpadu. Czyżby autorytaryzm miał być jedynym wyjściem ze społecznego chaosu? Film Alexandry Westmeier mówi coś innego. Przestępczość młodych jest wynikiem społecznego rozproszenia, braku demokracji. Autorytarny reżim nie poprawia ludzi, nie resocjalizuje ich, większość tych chłopców trafi z powrotem do więzień dla dorosłych. Film o poecie Borysie Ryżym – zrealizowany przez Rosjankę, mieszkającą w Holandii, Alionę van der Horst, przyjaciółkę siostry poety – wnika głęboko w dramat pokolenia, którego koniec dzieciństwa przypadł na czasy pieriestrojki. Liberalizacja życia w ZSRR, która nam niosła nadzieję na niepodległość, dla Rosjan z pokolenia Borysa była katastrofą, wykoleiła ich, skazała na przestępczość. Rozpadła się komunistyczna wiara, w której byli wychowani, i którą wbijano im w głowy niczym kościelne credo. Komunizm był dla nich czymś w rodzaju religii. „Tylko my dwoje - opowiada w filmie siostra poety - poszliśmy na studia. Reszta naszej klasy skończyła jako ochroniarze gangsterów. To był jedyny sposób na lepsze życie. Ludzie uzyskali wolność, ale nie wiedzieli, co z nią zrobić”. „Dla wielu Rosjan, zwłaszcza z prowincjonalnych miast był to okres rujnujący – mówi reżyserka. Ja wiem, wy w Polsce macie nieco inny stosunek do pieriestrojki. Ale tam, w głębi Rosji, zobaczyłam straszne konsekwencje tamtego czasu. Wielu bandytów, którzy doszli do głosu w latach 90., jest dziś we władzach Jekaterynburga. Bawią się w demokrację, choć wszyscy wiedzą, kim byli wcześniej. Ale demokracja – dodaje Aliona van der Horst – to długi i powolny proces. Ile wieków pracy było trzeba, ile historycznego szczęścia, aby demokracja zapanowała tu, gdzie teraz mieszkam, w Holandii?”. Ważne jest, żeby te filmy – zrealizowane przez twórców spoza Rosji – nie utwierdzały nas w rusofobii. Spoglądamy często na Rosję z nieuprawnioną wyższością, jak na inną, obcą cywilizację, niemającą szans na wejście do demokratycznej rodziny. Ten sposób myślenia podważa Maria Janion w książce „Niesamowita słowiańszczyzna”, pokazując, jak łatwo poprawiamy swoje europejskie samopoczucie, widząc w Rosji jedynie patologię – znieruchomiały, fatalistyczny obraz kraju skazanego na autorytaryzm i nacjonalizm. W Polsce – pisze Janion – „samoidentyfikacja dokonuje się zazwyczaj poprzez przedstawienie Rosji jako nie w pełni wartościowego, niebezpiecznego Innego”. Usuwamy ją z horyzontu europejskiego i uznajemy za niższą formę cywilizacji. Tolerujemy tylko złe informacje o Rosji. Przeciwko katastroficznym tezom wspomnianego eseju Afanasjewa, który mówił o rozpadzie społeczeństwa w Rosji putinowskiej, zaprotestował polski wybitny znawca Rosji, historyk idei, prof. Andrzej Walicki: „można mieć różne poglądy na Rosję Putina i Miedwiediewa, ale pisanie, że Rosja w naszych czasach zmieniła się tylko na gorsze, że społeczeństwo rosyjskie znajduje się w gorszym stanie niż w czasach stalinowskich, jest równie obłędne i niemoralne, jak negowanie Holocaustu”. Podobnie wypowiada się moskiewski pisarz Wiktor Jerofiejew w wywiadzie Marcina Wojciechowskiego (Gazeta Wyborcza): „Rosyjski autorytaryzm może wywoływać dziś sprzeciw, czy nawet obrzydzenie, ale w porównaniu z sowieckim totalitaryzmem to krok do przodu. Trzeba zdać sobie sprawę, że w Rosji nigdy nie było demokracji, więc nie zbuduje się jej od razu. Na to potrzeba czasu. Tymczasem Rosja zrezygnowała z komunizmu i już do niego nie wróci. Władza kontroluje partie, media, część biznesu, ale ludzie mogą żyć w miarę po swojemu. Jeżdżą za granicę, przyglądają się światu, posyłają dzieci do szkół. Obszar wolności rozszerza się. Budujemy kapitalizm – nawet z Miedwiediewem i Putinem. A kapitalizm to zaufanie i otwartość. W końcu te wartości doprowadzą nas do liberalizmu i demokracji. Chociaż jeszcze nieprędko” – przepowiada Jerofiejew. Ma pretensje do Zachodu, który po 1989 „popełniał wobec Rosji błąd za błędem. Wtedy [w czasach Gorbaczowa i Jelcyna] byliśmy naprawdę gotowi przyjąć wartości europejskie. Ale nikomu na tym nie zależało.” Zabawne, że filmie o Rublowce podobnie mówi mały chłopiec z rodziny Romanowów, potomek jednego z najstarszych arystokratycznych rodów, który w odróżnieniu od „nowych Ruskich” mieszka nie w stylizowanym pałacu, ale w awangardowym, „dekonstruktywistycznym” domu zaprojektowanym przez jego rodziców: „Przeczekamy obecny zamach na demokrację. W Rosji musi zapanować prawdziwa wolność i przejrzystość.” W dokumentach, ukazujących „Oblicza Rosji” jest wiele karykatury. To nieuniknione w sytuacji, gdy Rosjanie, spadkobiercy ZSRR, przybierają pozy. Uczą się na nowo cerkiewnej pobożności, która stała się dziś państwowym rytuałem. W kraju bez demokratycznych tradycji kwitnie kult arystokracji. Mieszkający wzdłuż podmoskiewskiej Rublowki „nowi Ruscy” ubierają się w sobolowe futra, stawiają kopie staroszlacheckich rezydencji jak z Carskiego Sioła i zawieszają na ścianach portrety, na których wyglądają jak carscy dworzanie. W dokumencie Piotra Stasika „7x Moskwa” mamy współczesne „żywe obrazy”. Stasik, wzorując się na Wojciechu Wiszniewskim, monumentalizuje obrazy codzienności, nadając im ironiczny sens. Ukazuje ludzi, sprowadzonych do jednego, mechanicznego gestu. Wspaniała scena, będąca kwintesencją pretensjonalnych rosyjskich póz: para nowożeńców pozuje do zdjęcia z gołąbkiem na tle moskiewskich pałaców. Zastygają w pomnikowych pozach - tacy ładni i tacy nieszczerzy. A gdzie Rosja zwyczajna, nieupozowana? Polska i Rosja są dziś odgrodzone barierą stereotypów, propagandy, historycznych pretensji. Na naszych wyobrażeniach o Rosji kładzie się cieniem kompleks wymuszonej przyjaźni polsko-radzieckiej. Przed kilku laty do projektu filmowego „Rosja-Polska”, zainicjowanego przez Instytut Adama Mickiewicza, a wyprodukowanego przez polską firmę Eureka Media, zaproszono młodych ludzi, którzy nie mają antyrosyjskiego kompleksu, przeciwnie, ciągnie ich na Wschód. – Najpierw my odwróciliśmy się od Rosji, teraz Rosja od nas – mówi Maciej Cuske. Jadąc tam, chciałem sfilmować nie tyle życie rosyjskie, co życie w ogóle. Gdy wydawało się, że nie mam tematu, odkryłem, że tematem jest kolejka, którą codziennie dojeżdżam. Ale nie ta z pijackiej legendy „Moskwy-Pietuszek”, tylko ta najzwyczajniejsza, o której nikt nie pisał. Cuske ma wielki dar bezinteresownej obserwacji. Pozbierane w różnym czasie i miejscu mikroobserwacje, mikroscenki kunsztownie zaplata w jeden sytuacyjny warkocz, tak, że widzowi zdaje się, że wszystko to zobaczył ot, tak sobie, wsiadając do wagonu kolejki. Patrzymy na rzeczywistość jak na jedną całość, jeden organizm, spleciony z wielu twarzy, zbiorowe „oblicze Rosji”. W „Elektryczce” Cuske sfilmował zbiorowość ludzką tak, jakby był to jeden człowiek o wielu twarzach. Moskiewską „elektryczką” ludzie dojeżdżają do pracy nieraz i 100 kilometrów. Ktoś chrapie z otwartymi ustami, ktoś pije piwo, ktoś bawi się z dzieckiem. Ten śmieje się, ta śpiewa “Podmoskownyje wieczera”, ta porusza rytmicznie głową jak w tańcu, tamci flirtują. Ktoś szuka między ławkami zagubionego kota. Kobieta opowiada swojej sąsiadce coś zabawnego - widzimy teatr jej rąk w szumie pędzącego pociągu, w smugach światła, przebiegających po sylwetkach ludzi. Za oknami mijają pory dnia, migają wysokie bloki. Czyjś śmiech, czyjeś zagapienie, czyjeś zaaferowanie – to różne twarze tej samej zbiorowości, od dzieciństwa po starość. „Pociąg dojeżdża do stacji końcowej, ale nic się nie kończy. Potok życia trwa. Następnego dnia, kiedy kamery już nie będzie, tak samo będzie jechała para z niemowlakiem, tak samo ktoś się będzie kłócił, flirtował. Tak samo wchodzić będą żebracy, handlarze, grajkowie.” Oto Rosja oddemonizowana, zwyczajna, podobna do całego świata, a zarazem fascynująca pięknem ludzkich twarzy, wyrazistością spojrzenia, melodią języka. Tadeusz Sobolewski „Oblicza Rosji” – zestaw filmów dokumentalnych na DVD. 1. Durakowo, wioska głupców 2. Rublowka 3. W czterech ścianach 4. Borys RyŜy – historia poety 5. Elektryczka 6. 7x Moskwa