Jedna z najbardziej jadowitych ryb Europy. Jest niebezpieczna także dla ludzi
Ostrosz cieszy się złą reputacją najbardziej jadowitej ryby wód europejskich. Media nierzadko kreują tę rybę na „morskiego potwora”, który tylko czeka, by ugodzić pływaków swoim kolcem jadowym. Czy rzeczywiście jest się czego bać? Na to i inne pytania dotyczące jednego z najciekawszych drapieżników europejskich mórz odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Ostrosz, znany także jako ostrosz drakon, budzi niemały respekt. Już sama naukowa nazwa tej ryby – Trachinus draco – nasuwa skojarzenia z mityczną bestią. Dodajmy do tego informacje na temat wytwarzanego przez tę rybę niezwykle silnego jadu, a otrzymamy „potwora”, któremu lepiej nie wchodzić w drogę. Faktem jest, że przedstawiciele tego gatunku należą do najbardziej jadowitych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny, ale diabeł nie zawsze jest tak straszny, jak go malują. Ostrosz to mistrz polowania z zasadzki Ostrosz charakteryzuje się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, które zwęża się w kierunku ogona. Przedstawiciele tego gatunku mogą osiągać długość 53 cm i masę dochodzącą do 2 kg. Należy jednak podkreślić, że większość spotykanych osobników ma około 25 cm długości. Anatomia ostrosza jest podręcznikowym przykładem ewolucyjnego przystosowania do życia drapieżnika czatującego w ukryciu. Zręczny łowca żyje blisko dna, gdzie zakamuflowany czyha na niespodziewającą się zagrożenia ofiarę. Głowa Najbardziej charakterystyczną cechą ostrosza jest jego duża, spłaszczona głowa z okazałą, skierowaną ukośnie ku górze paszczą. Dolna szczęka jest wyraźnie dłuższa od górnej, co jest typowe dla ryb polujących z dołu na ofiary znajdujące się nad nimi. Oczy, duże i wyłupiaste, umieszczone są wysoko, niemal na samym szczycie głowy. Każda z tych cech świadczy o przystosowaniu ryby do dennego trybu życia. Kiedy ostrosz zagrzebuje się w podłożu, wysoko osadzone oczy pozwalają mu obserwować otoczenie. Charakterystycznie ukształtowany otwór gębowy pozwala na przeprowadzenie błyskawicznego ataku na przepływające nad nim ryby. Kamuflujące ubarwienie Grzbiet ostrosza ma zielonkawo-brązową barwę, a boki są żółtawo-brązowe. Pokrywa je wzór, na który składają się nieregularne, ukośne pręgi w kolorach jasnoniebieskim, żółtym i czarnym. To sprawia, że ryba doskonale zlewa się z piaszczystym, żwirowym lub mulistym dnem, które preferuje jako swoje siedlisko. Płetwy Ostrosz ma dwie płetwy grzbietowe. Pierwsza – krótka i czarna – jest zaopatrzona w kolce jadowe. Płetwa odbytowa, podobnie jak druga grzbietowa, jest długa. Razem ciągną się przez znaczną część ciała tego drapieżnika. Pęcherz pławny jest uwsteczniony, dzięki czemu ryba może prowadzić denny tryb życia. Zasięg geograficzny, siedlisko i tryb życia Trachinus draco jest gatunkiem o szerokim zasięgu geograficznym. Występuje we wschodniej części Oceanu Atlantyckiego, od wybrzeży Norwegii na północy po Maroko i Maderę na południu. Jest również stałym mieszkańcem Morza Śródziemnego, Egejskiego i Czarnego. Dość często można natrafić na informacje, według których ostrosz coraz częściej odwiedza Bałtyk. Te doniesienia są jednak mocno przesadzone. W Morzu Bałtyckim ostrosz jest niezwykle rzadkim gościem. Najczęściej jego obecność stwierdzana jest w zachodniej, bardziej zasolonej części akwenu. W pobliżu polskiego wybrzeża pojawia się sporadycznie. Siedlisko Przedstawiciele tego gatunku preferują miękkie podłoże, w które mogą łatwo się zakopać. Ostrosza można spotkać przy piaszczystym, mulistym lub żwirowym dnie. Sezonowe migracje Należy podkreślić, że dla tej ryby charakterystyczna jest sezonowa migracja głębokościowa. Latem, w trwającym od czerwca do sierpnia okresie tarła, Trachinus draco przebywa na głębokości kilku metrów. Zimą schodzi znacznie głębiej, bo poniżej 30 m. W ten sposób ryby unikają zimnych prądów powierzchniowych. Tryb życia i dieta Ostrosz jest samotnikiem, prowadzącym denny tryb życia. Dni spędza zagrzebany w podłożu, z którego wystają jedynie oczy i najeżona kolcami jadowymi płetwa grzbietowa. W nocy może swobodnie pływać, nawet w toni wodnej. Ta cecha wyraźnie odróżnia tę rybę od innych gatunków dennych. Poluje na niewielką zdobycz. Jego ofiarą padają drobne ryby i skorupiaki. Aparat jadowy, czyli arsenał ostrosza Natura wyposażyła ostrosza w niezwykle skuteczne narzędzie obrony. Mowa o aparacie jadowym, którego głównymi elementami są ostre kolce. Ryba ma ich od pięciu do siedmiu w pierwszej (mniejszej) płetwie grzbietowej i po jednym na każdej z pokryw skrzelowych. Ta charakterystyczna broń ma rowkowaną strukturę. W każdym kolcu znajduje się produkująca jad tkanka gruczołowa. Mechanizm aplikowania toksyny ma działanie pasywne. Kolce są pokryte cienką osłonką nabłonkową, która pęka pod wpływem nacisku, gdy wbija się w ciało ofiary. Uwolniony z gruczołów jad spływa do rany. W sytuacji zagrożenia ryba instynktownie stroszy kolce, zwiększając w ten sposób prawdopodobieństwo ukłucia. Toksyczny koktajl Jad ostrosza to złożona mieszanka, której głównym składnikiem jest drakotoksyna. To wielkocząsteczkowe białko wykazuje dwojakie działanie: hemolityczne – doprowadza do rozpadu czerwonych krwinek; depolaryzujące błony komórkowe – toksyna ta zaburza prawidłowe funkcjonowanie błon komórkowych, zwłaszcza w komórkach nerwowych i mięśniowych, co prowadzi do ich depolaryzacji. Następstwem tego jest niezwykle silny, wręcz paraliżujący ból, zaburzenia neurologiczne i skurcze mięśni. Oprócz drakotoksyny jad zawiera również inne substancje, które potęgują jego działanie. Należą do nich 5-hydroksytryptamina, która odpowiada za natychmiastowy, piekący ból, i histamina, wywołująca gwałtowną lokalną reakcję zapalną, obrzęk i zaczerwienienie. Wrażliwość na temperaturę Warto wspomnieć, że ważną cechą jadu ostrosza jest termolabilność. Zawarte w nim białka (zwłaszcza drakotoksyna), wykazują wrażliwość na wysoką temperaturę. Podgrzanie ich do temperatury około 45 stopni Celsjusza powoduje denaturację – nieodwracalną zmianę ich struktury przestrzennej, co prowadzi do utraty toksycznych właściwości. Czy należy bać się spotkania z ostroszem? W wielu publikacjach ostrosz jest przedstawiany jako śmiertelne zagrożenie dla człowieka. Należy jednak podkreślić, że udokumentowano zaledwie kilka przypadków, w których spotkanie z rybą zakończyło się tragicznie. Inna sprawa, że kąpiący się blisko brzegu plażowicze raczej nigdy nie zetkną się z tą rybą. Nawet latem, gdy sezon turystyczny osiąga apogeum, jadowity drapieżnik przebywa na głębokości kilku metrów. Najbardziej narażeni są wędkarze i rybacy, którzy nie zachowują ostrożności, ściągając zdobycz z haczyka i wyciągając połów z sieci. Dość wysokie ryzyko dotyczy także nurków. Objawy ukłucia Jeżeli jednak dojdzie do ukłucia, reakcja na jad jest natychmiastowa i gwałtowna. Pierwszym i dominującym objawem jest kłujący, piekący lub pulsujący ból, wielokrotnie silniejszy od użądlenia pszczoły lub osy. W ciągu 30 minut osiąga maksymalne natężenie. Bez pomocy lekarskiej, może utrzymywać się przez kilka dni. W miejscu ukłucia szybko pojawia się obrzęk, któremu towarzyszy silne zaczerwienienie, czasami także zasinienie. W cięższych przypadkach na skórze występują wypełnione płynem surowiczym pęcherze, a nawet miejscowa martwica tkanek. W większości przypadków reakcja ma charakter miejscowy. U niektórych osób pojawiają się jednak także objawy ogólnoustrojowe. Należą do nich: gorączka, dreszcze, obfite poty, nudności, wymioty, bóle głowy i stawów, kołatanie serca. W skrajnych przypadkach może dojść do poważniejszych komplikacji, takich jak spadek ciśnienia tętniczego, trudności z oddychaniem, a u osób uczulonych – nawet do wstrząsu anafilaktycznego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Wstężnica należy do najbardziej złożonych bezkręgowców. Jeden gatunek dzierży istotny rekord
Wstężnica wygląda jak niepozorny bezkręgowiec. Przypomina znacznie prostsze formy życia, jak choćby dość prymitywne płazińce. W rzeczywistości mówimy tu o znacznie bardziej zaawansowanym ewolucyjnie organizmie, który zdołał osiągnąć ogromny sukces biologiczny. Jak wyglądają wstężnice? Gdzie występują? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Ewolucyjny fenomen wśród bezkręgowców Hydrostatyczna broń wstężnic Toksyczne strategie łowieckie Wstężnice nie żyją wyłącznie w środowisku wodnym Wstężnice w Polsce Wstężnice (Nemertea) są najlepszym dowodem na to, jak niewiele wiemy o ekosystemach morskich. Naukowcy opisali i skatalogowali około 1300 gatunków tych bezkręgowców, a zdaniem wielu ekspertów, przynajmniej drugie tyle wciąż czeka na odkrycie. Mało tego, niektórzy uważają, że opisane gatunki mogą stanowić zaledwie 10% rzeczywistej różnorodności. Przyjrzyjmy się nieco bliżej tym fascynującym zwierzętom. Ewolucyjny fenomen wśród bezkręgowców Anatomia wstężnic skutecznie udowadnia, że ewolucja potrafi rozwiązać fundamentalne problemy drapieżnictwa i wewnętrznego transportu substancji bez konieczności tworzenia segmentów. Zwierzęta te charakteryzują się miękkim, nieczłonowanym ciałem o dwubocznej symetrii. Choć wiele gatunków ma cienki lub spłaszczony pokrój, ich morfologia jest niezwykle „plastyczna”. Wstężnice wykazują zdolność do dynamicznej zmiany kształtu, potrafiąc teleskopowo skrócić i pogrubić swoje ciało w spoczynku lub w reakcji na zagrożenie, oraz wydłużyć i zwęzić podczas poruszania się. Najniezwyklejszym aspektem morfologii wstężnic jest rozpiętość ich rozmiarów. Niektóre gatunki nie przekraczają centymetra długości, ale inni przedstawiciele tego typu to prawdziwi giganci. Przykładem niech będzie Lineus longissimus, który może osiągać długość przekraczającą 30 metrów. Mało tego, rekordowy okaz, odkryty w 1864 roku, mierzył ponad 55 metrów, a to stawia wstężnice w czołówce najdłuższych zwierząt na Ziemi. Należy jednak wspomnieć, że niektórzy badacze uważają, że te doniesienia dotyczą nienaturalnie rozciągniętego osobnika. Pomimo imponującej długości, ciało wstężnic jest niezwykle wąskie. Za przykład ponownie weźmy L. longissimus. Gatunek ten zwykle mierzy od 5 do 10 mm szerokości. Podobne do płazińców? Tylko pozornie Wstężnice wykazują morfologiczne podobieństwo do płazińców, jednak w tym miejscu należy podkreślić, że zbieżności mają wyłącznie powierzchowny charakter. Opisywane zwierzęta wykształciły bowiem dwie kluczowe innowacje fizjologiczne, które grubą kreską oddzielają je od mniej złożonych organizmów. Po pierwsze, wstężnice mają kompletny przewód pokarmowy. Jest on regionalnie wyspecjalizowany i, co najważniejsze, zawiera odbyt do usuwania odpadów. Ta cecha zapewnia znacznie wyższą efektywność trawienia i wykorzystania energii w porównaniu do płazińców, które trawią pokarm w jamie z tylko jednym otworem. Po drugie, Nemertea wykształciły zamknięty układ krwionośny. Obecność tego systemu transportowego, w połączeniu z kompletnym przewodem pokarmowym, stanowi warunek wstępny dla osiągnięcia ekstremalnych rozmiarów. Bez efektywnego zamkniętego obiegu, transport składników odżywczych, tlenu i metabolitów przez tak długie, nieczłonowane ciało byłby fizycznie niemożliwy. Hydrostatyczna broń wstężnic Kolejnym aspektem, potwierdzającym złożoność wstężnic, jest tzw. ryjek, czyli proboscis. Pod tą nazwą kryje się tubularna struktura, która w spoczynku jest całkowicie schowana w rynchocelu (rhynchocoel). Jest to jama wypełniona płynem, rozciągająca się od głowy na niemal dwie trzecie długości przewodu pokarmowego. To wysoce wyspecjalizowany hydrostatyczny system, dedykowany wyłącznie jednemu – skutecznemu atakowi. Mechanizm wystrzelenia Ryjek jest przytwierdzony do ściany rynchocelu za pomocą mięśnia wciągającego, który pozwala na jego powrót do wnętrza po użyciu. Kiedy wstężnica lokalizuje ofiarę, aparat ryjkowy jest natychmiastowo aktywowany. Wystrzelenie polega na gwałtownym odwróceniu ryjka na zewnątrz. Proces ten jest napędzany gwałtownym wzrostem ciśnienia hydrostatycznego w rynchocelu, które jest generowane przez skurcz mięśni wzdłużnych w ścianie ciała. Ryjek wystrzeliwuje ze znaczną siłą, zdolną uderzyć ofiarę w szczególnie wrażliwe miejsce, takie jak strona brzuszna. Oddzielenie jamy rynchocelu od głównej jamy ciała jest kluczowe, ponieważ pozwala to na utrzymanie i osiągnięcie ekstremalnie wysokiego ciśnienia niezbędnego do tak dynamicznego wystrzelenia broni. Mechanizm wycofania Po obezwładnieniu lub złapaniu ofiary, ryjek jest błyskawicznie wycofywany. Za kontrolę tego procesu odpowiada przede wszystkim mięsień wciągający, który jest przyczepiony do tylnego końca ryjka i do grzbietowej ściany rynchocelu. Dodatkowo wycofanie ryjka jest często wspomagane przez szybką redukcję ciśnienia w rynchocelu. Dekompresja jest osiągana poprzez odpływ płynu lub krwi z rynchocelu do grzbietowych i bocznych naczyń krwionośnych. Toksyczne strategie łowieckie Badania nad anatomią ryjka i użyciem toksyn pozwoliły naukowcom podzielić wstężnice na dwie główne gromady: Anopla i Enopla. Chirurgiczne uderzenie Ta pierwsza zachowała sztylety w ryjku – twardą strukturę o wystarczającej ostrości, by przebić ciało ofiary. Strategia ataku polega w tym przypadku na iniekcji. Aparat sztyletowy przebija skórę lub pancerz zdobyczy i wstrzykuje w jej ciało toksyny i soki trawienne. Atak jest powtarzany kilkukrotnie, co pozwala stwierdzić, że jad wstężnicy wymaga odpowiedniego stężenia lub czasu do skutecznego unieruchomienia ofiary. Drapieżnik oplątujący Wstężnice z gromady Anopla nie mają aparatu sztyletowego. Ich ryjek jest pokryty lepką, toksyczną substancją. Atak polega na owinięciu tej struktury wokół ofiary i przytrzymywaniu jej. Toksyny kontaktowe powoli uśmiercają lub paraliżują cel ataku. Gdy zdobycz umrze lub zostanie całkowicie unieruchomiona, wstężnica przystępuje do żerowania. Wstężnice nie żyją wyłącznie w środowisku wodnym Większość poznanych gatunków wstężnic jest związana ze środowiskiem wodnym, zwłaszcza z ekosystemami morskimi. Pierwotnie te charakterystyczne bezkręgowce występowały w wodach półkuli południowej. Jednak w następstwie działalności człowieka, zostały przetransportowane na półkulę północną. Zwierzęta te upodobały sobie przybrzeżne płytkie wody przydenne. Niektóre żyją w mule lub piasku. Zdarzają się też formy planktonowe, pelagiczne i głębinowe, ale należy podkreślić, że takie gatunki są nieliczne, a te ostatnie nie występują poniżej 2000 metrów. Zaledwie kilkanaście poznanych gatunków żyje w środowisku słodkowodnym. Preferują one czyste, stojące lub wolno płynące wody, przede wszystkim jeziora, stawy i rowy melioracyjne z bogatą roślinnością wodną. Należy jednak podkreślić, że nie wszyscy przedstawiciele typu Nemertea występują wyłącznie w środowisku wodnym. Istnieje grupa gatunków lądowych, które skolonizowały wilgotne miejsca. Warto wspomnieć, że niektóre wstężnice występują także w strefach pływów, zacierając granice między środowiskiem morskim a lądowym. Wstężnice w Polsce Wstężnice występują także w Polsce i, co ciekawe, nie żyją wyłącznie w Bałtyku. W naszym kraju stwierdzono występowanie kilku gatunków słodkowodnych i lądowych. Należą do nich: Prostoma graecense – gatunek słodkowodny, żyjący w naszych wodach śródlądowych; Prostoma kolasai – kolejny przedstawiciel tego słodkowodnego rodzaju; Leptonemertes chalicophora – gatunek lądowy/słodkowodny, spotykany w wilgotnej glebie, a czasem zawlekany do szklarni czy doniczek. Mimo że większość wstężnic morskich preferuje pełne zasolenie oceaniczne, także w naszej strefie przybrzeżnej można spotkać kilka gatunków tych zwierząt: Cyanophthalma obscura (dawniej znana jako Prostoma obscurum) – to typowo bałtycki gatunek. Jest niewielka, zielonkawa lub czerwonawa, i żyje w strefie płytkich wód wśród glonów i kamieni; Lineus ruber (wstężnica czerwona) – choć woli bardziej słone wody (np. Morze Północne), bywa spotykana w zachodnim Bałtyku. W polskiej strefie jest rzadsza i występuje na granicy swojego zasięgu tolerancji na słodką wodę. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te ryby naprawdę żyją w Bałtyku. Niektóre mogą zaskoczyć
Jakie gatunki ryb naprawdę żyją w Bałtyku? Choć często słyszymy, że nasze morze jest ubogie i niemal pozbawione życia, rzeczywistość wygląda inaczej. Bałtyk to akwen wyjątkowy – słonawy, dynamiczny i stale zmieniający się pod wpływem klimatu oraz działalności człowieka.
Spis treści: Jakie ryby żyją w Bałtyku? Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Ryby żyjące w Bałtyku adaptują się do wyjątkowych warunków tego zbiornika, który szybko się ociepla i zmienia pod wpływem czynników naturalnych oraz działalności człowieka. Warto patrzeć na nasze morze nie jako na ubogi akwen, lecz jako na dynamiczny system, który stale się przeobraża. Jakie ryby żyją w Bałtyku? Naukowcy dowodzą, że Morze Bałtyckie jest jednym z najszybciej ocieplających się mórz na świecie, co wpływa na migracje i kondycję licznych gatunków. Można więc wyróżnić różne grupy ryb, z których każda odgrywa istotną rolę w ekosystemie. Ryby typowo morskie Choć Bałtyk ma niewielkie zasolenie, wciąż żyją w nim klasyczne gatunki, które stanowią podstawę rybołówstwa i najczęściej kojarzone są z określeniem bałtyckie ryby. Śledź Najważniejsza gospodarczo ryba Morza Bałtyckiego. Tworzy ogromne ławice, migruje sezonowo i jest fundamentem łańcuchów pokarmowych. Polski rynek rybny w dużej mierze opiera się na śledziu bałtyckim. Dorsz Jeszcze niedawno król Bałtyku, dziś gatunek w kryzysie. Dorsz występuje w rejonie od Cieśniny Duńskiej do Zatoki Botnickiej. Młode tego gatunku pływają najczęściej w wodach przybrzeżnych, a dorosłe osobniki bytują na otwartym morzu. Szprot Mała, plamiasta ryba pelagiczna, blisko spokrewniona ze śledziem. Odgrywa kluczową rolę w sieciach troficznych, a jej populacja jest wciąż stosunkowo stabilna. Co ciekawe, szproty w Bałtyku dorastają do 10–14 cm, a w Morzu Północnym osiągają aż 17 cm. Stornia (flądra) Najbardziej charakterystyczna płastuga Bałtyku, która wyróżnia się spłaszczonym i asymetrycznym ciałem. Dorosłe flądry mierzą około 35 cm i przez większość czasu leżą na boku zakopane w mule na morskim dnie. Turbot (skarp) Rzadziej spotykany, ceniony kulinarnie. Żyje na dnie i preferuje chłodniejsze, głębsze partie akwenu głównie w polskiej części Bałtyku. Dorosłe osobniki mierzą do 55 cm. Turboty są drapieżnikami, które żywią się małymi rybami. Ryby słodkowodne w Bałtyku W wielu miejscach polskiego wybrzeża zasolenie jest niewysokie, dlatego klasyczne gatunki słodkowodne żyją tu bez większego problemu. Są częścią naturalnych ekosystemów tzw. Bałtyku wewnętrznego. Można je spotkać najczęściej w zatokach. Szczupak Poluje w zarośniętych ujściach rzek. W jego diecie są ryby, płazy, a nawet małe gatunki ptaków wodnych. To drapieżnik, który osiąga nawet 150 cm długości i może ważyć aż 10 kg. Okoń Popularny wśród wędkarzy, liczny w płytkich i nagrzewających się partiach morza. Okoń może mierzyć nawet 50 cm, choć zazwyczaj osiąga 25–30 cm. Co ciekawe, ryby tego gatunku charakteryzuje zmienne ubarwienie, które jest zależne od miejsca występowania. Leszcz i płoć Typowe ryby słodkowodne, które w Bałtyku występują w Zalewie Wiślanym i Szczecińskim, gdzie zasolenie jest najniższe. Ryby wędrowne i dwuśrodowiskowe To grupa gatunków, które część życia spędzają w morzu, a część w wodach śródlądowych. Ich obecność dobrze pokazuje, jak bardzo Bałtyk jest „półmorskim” akwenem. Łosoś i troć wędrowna Jedne z najbardziej cenionych ryb reofilnych. Dorosłe osobniki bytują w Bałtyku, a na tarło wpływają do rzek, m.in. Wisły, Słupi czy Parsęty. Zarówno łosoś, jak i troć wędrowna to gatunki anadromiczne, które w celu rozrodu migrują do słodkich wód rzecznych. Węgorz W słonawych wodach Bałtyku poluje na skorupiaki, owady wodne i ryby. To gatunek, który może żyć nawet ponad 60 lat. Ciekawostką jest też fakt, że wszystkie węgorze europejskie odbywają tarło w Morzu Sargassowym. Minóg morski Gromadzi się przy dnie i prowadzi pasożytniczy tryb życia – przyczepia się do innych ryb i wysysa ich krew oraz płyny ustrojowe. Choć to ryba bałtycka, to w polskiej części morza występuje rzadko. Największe ryby bałtyckie i inne ciekawostki Morze Bałtyckie, choć stosunkowo płytkie i mniej zasobne w porównaniu z oceanami, skrywa gatunki ryb osiągające imponujące rozmiary. Wśród największych ryb tego akwenu wymienić można przede wszystkim sumika europejskiego – w rejonach o niższym zasoleniu zdarzają się osobniki mierzące nawet 3 metry długości i ważące ponad 100 kg. Jeszcze większe rozmiary osiągają samogłowy, które mogą dorastać do 3 metrów i ważyć około 2 ton. W przypadku obu tych ryb należy jednak pokreślić, że w Bałtyku pojawiają się niezwykle rzadko. Inne duże gatunki to łosoś, osiągający do 150 cm długości i 30 kg wagi, dorsz – do 130 cm i 20 kg, oraz troć wędrowna, dorastająca do 110 cm i 20 kg. Na uwagę zasługuje również turbot, który może przekraczać metr długości i ważyć do 25 kg. W słonawych wodach Bałtyku można również spotkać węgorza europejskiego dorastającego do 150 cm i sandacza osiągającego 130 cm. Choć wiele z tych ryb pojawia się w Bałtyku sporadycznie lub w określonych rejonach, razem tworzą obraz akwenu pełnego zarówno gatunków średnich, jak i tych o imponujących rozmiarach, które udowadniają, że Bałtyk wcale nie jest ubogim morzem. Niebezpieczne ryby w Bałtyku Wiele osób zastanawia się też, czy w Bałtyku żyją rekiny. Tak, od czasu do czasu do Bałtyku wpływają zaskakujący goście, którzy wywołują sensację. Najczęściej dotyczy to migrujących osobników żarłacza śledziowego, znanego również jako lamna śledziowa. To jednak rzadkie przypadki, które nie stanowią zagrożenia dla człowieka i nie mają wpływu na codzienne funkcjonowanie ekosystemu. Bałtyk nie uchodzi za morze groźne dla ludzi, ale kilka jego gatunków ma kolce jadowe, którymi może boleśnie ukłuć. Nie są to zagrożenia porównywalne z tropikami, jednak warto znać ostrosza, który jest najczęściej wskazywany jako najniebezpieczniejsza ryba w pojawiająca się Bałtyku (nie mieszka tu na stałe). Ostrosz wytwarza silny jad, który znajduje się w kolcach przy płetwach grzbietowych i przy pokrywach skrzelowych. Jego toksyna nie jest silna, ale powoduje ból, obrzęk i zaczerwienienie, a w rzadkich przypadkach także krótkotrwałe zaburzenia czucia. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Tajemnicza globalna pandemia jeżowców. Ślady prowadzą na Wyspy Kanaryjskie
Jeżowce odgrywają niezwykle istotną rolę w morskich ekosystemach – zjadając i rozdrabniając wodorosty kontrolują ich wzrost, dbają o rafy koralowe czy umożliwiają przeżycie innym, mniejszym organizmom. Zaczęły jednak masowo wymierać, a naukowcy biją na alarm.
Wyspy Kanaryjskie dotknęła nierozpoznana pandemia, która wyniszczyła jeżowce niemal na całym świecie. Konsekwencje dla ekosystemów morskich nie są jeszcze w pełni znane, ale naukowcy ostrzegają, że będą poważne. Musimy się przygotować. Masowe wymieranie jeżowców Od lutego 2022 roku na Wsypach Kanaryjskich rozpoczęła się katastrofalna seria zgonów jeżowców z gatunku Diadema africanum. Naukowcy z Uniwersytetu La Laguna na Teneryfie najpierw zaczęli obserwować wymieranie za zachodnich wyspach – La Palmie i La Gomerze. Choroba szybko rozprzestrzeniła się na wschód, obejmując pozostałe wyspy archipelagu. Do końca 2023 roku populacje jeżowców zostały drastycznie zredukowane. Na co chorują jeżowce? Zwierzęta miały charakterystyczne objawy: spowolnione i nienaturalne ruchy, brak reakcji na bodźce, utratę kolców i tkanek, a ostatecznie śmierć. Zdjęcia wykonane w 2022 roku na Teneryfie przedstawiają martwe i umierające osobniki, wokół których gromadzą się drapieżniki. Drastyczny spadek populacji Szerokie badania terenowe prowadzone w latach 2022–2025 przez zespół pod kierownictwem Ivána Cano wykazały, że w porównaniu do 2021 roku na Teneryfie populacja Diadema africanum zmniejszyła się aż o 99,7%, a na La Palmie o 74%. Łącznie badania objęły 76 lokalizacji na siedmiu głównych wyspach archipelagu. Dane zebrano także dzięki współpracy z zawodowymi nurkami, którzy zgłaszali zmiany w liczebności jeżowców w swoich rejonach nurkowych. Choroba jeżowców może być elementem globalnej pandemii Zgony jeżowców z Wysp Kanaryjskich zbiegały się w czasie z wymieraniem innych gatunków jeżowców w różnych regionach świata: Karaibach, Morzu Śródziemnym, Morzu Czerwonym, Morzu Omańskim czy na Oceanie Indyjskim. Naukowcy podejrzewają, że może to być oznaka globalnej pandemii jeżowców – masowego zjawisko o nieznanym jeszcze zasięgu i skutkach. Zniknięcie Diadema africanum może mieć głębokie konsekwencje dla całego ekosystemu morskiego. Przy tym wszystkim warto jednak pamiętać, że jeżowce mogą być niebezpieczne. Czemu jeżowce umierają? Badacze zidentyfikowali objawy choroby, ale wciąż nie ustalono jej bezpośredniej przyczyny. Wcześniej za wymieranie jeżowców odpowiadaly infekcje wywołane przez ameby, np. Neoparamoeba branchiphilia. Obecnie częściej mówi się o roli orzęsków z rodzaju Philaster czy jednokomórkowych, pasożytniczych pierwotniakach, które mogą prowadzić do szybkiego obumierania jeżowców. Dodatkowo na rozprzestrzenianie się patogenów mogą wpływać nietypowe zjawiska oceanograficzne, takie jak gwałtowne fale oraz zmiany temperatury wody, będące następstwem globalnych zmian klimatu. Nie jest jasne, czy czynnik chorobotwórczy został przywleczony z Karaibów przez prądy oceaniczne lub transport morski, czy też jego źródłem są zmiany klimatyczne. Autorzy badania nie wykluczają żadnej z tych możliwości. Obecnie nie ma także pewności, czy pandemia rozprzestrzeni się dalej – na razie populacje Diadema w Azji Południowo-Wschodniej i Australii nie zostały dotknięte. Badacze apelują o dalsze badania i monitoring sytuacji, by zapobiec możliwej globalnej katastrofie ekologicznej. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy po raz pierwszy znaleźli w morzu rzadkiego wieloryba... i strzelili do niego z kuszy. Dlaczego?
Po latach poszukiwań – udało się. Naukowcy po raz pierwszy zidentyfikowali w morzu żywego dziobowala miłorzębozębnego: rzadkiego walenia, który do tej pory owiany był tajemnicą. Jeśli przykuliśmy waszą uwagę kuszą, to bez obaw – waleniowi nic się nie stało, a „ostrzeliwanie” to standardowy proces.
Pierwszy raz w historii udało się zaobserwować żywy gatunek wieloryba z rodziny wali dziobogłowych, który do tej pory znaliśmy jedynie za sprawą martwych osobników wyrzucanych na brzeg morza. Temu nieuchwytnemu ssakowi udało się nawet pobrać DNA… za pomocą kuszy. Tajemnicze ssaki ukryte pod powierzchnią wody Dziobowal miłorzebozębny przez dekady owiany był całkowitą tajemnicą. Gdyby nie martwe osobniki wyrzucane przez morze na brzeg nie wiedzielibyśmy tak naprawdę o jego istnieniu. Brakowało potwierdzonych obserwacji tych wielorybów na otwartym morzu. I to mimo tego, że należy on do rodziny wali dziobogłowych – drugiej co do liczby gatunków i zarazem najsłabiej poznanej wśród dużych ssaków żyjących na Ziemi. Przełom w poszukiwaniu dziobowala nastąpił w kilka lat temu, kiedy zespół naukowców prowadzących badania u zachodnich wybrzeży Meksyku zarejestrował wyjątkowe sygnały echolokacyjne. Przypisano je tajemniczemu gatunkowi, jednak brakowało dowodów. W 2020 roku zaczęto poszukiwania. Rzadkie spotkanie na otwartym morzu Badacze korzystali z zaawansowanych podwodnych mikrofonów (hydrofonów) i długo próbowali namierzyć źródło nietypowego dźwięku. W 2024 roku impuls echolokacyjny doprowadził ich do pojedynczego osobnika, który w istocie okazał się być wielorybem dziobogłowym. W ciągu kilku dni udało się dotrzeć do niewielkiego stada, w którym znajdował się m.in. dorosły samiec pokryty wojennymi bliznami i dorosła samica z młodym. Gatunki wielorybów dziobogłowych bywają jednak trudne do rozróżnienia, więc sama obserwacja wielorybów nie wystarcza do identyfikacji. I tutaj w tej historii pojawia się kusza. Naukowcy strzelili do wieloryba z kuszy Zespół mógł potwierdzić swoje obserwacje dopiero po pobraniu próbki DNA. W tym celu badacze strzelili do niego ze specjalnej kuszy – wszystko po to, by pobrać jego tkankę i nie niepokoić zwierzęcia zbytnim zbliżeniem się czy „łapanką”. Gruba skóra ssaka sprawiła jednak, że nie ma się o co martwić. Zwierzę ma się dobrze, a „wyciągnięto” z niego jedynie skrawek tłuszczu o wielkości gumki od ołówka. Okazało się, że w istocie jest to nieuchwytny wcześniej dziobowal miłorzębozębny. Swoje odkrycia naukowcy opublikowali w czasopiśmie „Marine Mammal Science”. Jaki jest nowy wieloryb? Dziobowale miłorzębozębne zawdzięczają swoją nazwę parze zębów, które kształtem przypominają charakterystyczne, wachlarzowate liście miłorzębu: drzewa pochodzącego z Chin. Są one w większości schowane w dziąsłach i szczęce, a na zewnątrz widoczne są jedynie ich końcówki. Samice nie mają kłów, które służą samcom nie do przeżuwania, a do toczenia brutalnych walk o terytorium. Stąd blizny na ciałach waleni. Dziobowale żywią się kałamarnicami i rybami, które „wysysają” ze składników odżywczych, więc zęby stają się jedynie bronią. Robert Pitman, współautor badania, nie kryje nadziei, że dokonane przez naukowców odkrycie pozwoli zidentyfikować wkrótce kolejne gatunki waleni, które nadal nie zostały zaobserwowane i ukrywają się w głębinach. To z ekscytujące, że na Ziemi wciąż żyją organizmy ważące ponad tonę, o których nic nie wiemy. Źródło: Marine Mammal Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wreszcie wiemy, skąd przybyli pierwsi ludzie. Wędrowali wzdłuż wybrzeża Afryki i... zajadali się owocami morza
Pochodzenie współczesnych ludzi jest przedmiotem zażartej dyskusji. Analizy genetyczne jako kolebkę naszego gatunku wskazują Afrykę, jednak do tej pory nie było jasne, jak rozprzestrzenił ię oni na inne kontynenty. Czy to możliwe, że kluczową rolę odegrały… owoce morza?
Najnowsze hipotezy zakładają, że Homo sapiens opuścił południowe wybrzeże Afryki – skąd szacuje się, że pochodził – 70 000 lat temu, rozpoczynając największą migrację w historii świata. Pomogło mu w tym wyjątkowe wśród hominidów przystosowanie do przybrzeżnego trybu życia i obecność smakowitych skorupiaków. Jakie dowody przemawiają za naszym przedwiecznym związkiem z morzem? Gdzie pojawili się pierwsi ludzie? Aktualne teorie Przez wiele lat dominowała teoria, że człowiek współczesny – czyli Homo sapiens – pojawił się w Afryce Wschodniej około 200 000 lat temu, a następnie zaczął rozprzestrzeniać się na inne kontynenty. Wskazywały na to analizy szczątków kostnych oraz narzędzi znalezionych na terenie Etiopii oraz Tanzanii. Nie było jak jasne, jak tego dokonał. Ostatnie dekady przyniosły jednak fascynujące odkrycia. Badania genetyczne wskazują na to, że w naszej historii kluczowe mogło być południowe wybrzeże Afryki. Najnowsza hipoteza zakłada, że to właśnie tam, na terenie dzisiejszego południowego Kapsztadu, człowiek współczesny rozwinął nie tylko szereg „nadmorskich” umiejętności, które umożliwiły mu przetrwanie, ale i zaawansowaną kulturę związaną z morzem, dzięki której rozprzestrzenił się na inne kontynenty. Kompleksy przybrzeżnych jaskiń Pinnacle Point i inne miejsca w rejonie zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO, ponieważ stanowią najbardziej zróżnicowany i najlepiej zachowany zapis rozwoju zachowań współczesnego człowieka. Sięga on 162 000 lat wstecz. Wielka wędrówka z południowej Afryki Najnowsza hipoteza podróży z Afryki określana jest mianem „koncepcji migracji przybrzeżnej” i zakłada, że nasi przodkowie opuścili region współczesnego RPA około 70 000 lat temu. Według prof. Alana Whitefielda i jego zespołu badawczego, pierwsi ludzie przez 20 000 lat przemieszczali się wzdłuż wybrzeży wschodniej Afryki, korzystając z bogactw zasobów morskich, i dotarli aż do półwyspu Arabskiego, a stamtąd w dalsze regiony Azji i Europy. Badania genetyczne prowadzone na uniwersytetach w Kapsztadzie, Johannesburgu oraz Oxfordzie wykazały, że to właśnie w południowej Afryce pierwsi ludzie mogli wykształcić umiejętności pozwalające im korzystać z dobrodziejstw morza. Te zaś miały pomóc im w wędrówce wzdłuż wybrzeża. Region dzisiejszego RPA obfitował w schronienia skalne, pożywienie – w szczególności owoce morza i mięczaki, które Homo sapiens musieli nauczyć się zdobywać – a także w surowce (kości) umożliwiające rozwój prymitywnych narzędzi. Analizy genetyczne dowodzą, że korzystanie z zasobów morskich poprawiło dietę pierwszych ludzi i umożliwiło znaczący rozwój ich zdolności poznawczych. Mieli oni przewagę nad tymi hominidami, które polegały wyłącznie na polowaniu i zbieractwie w głębi lądu. Dlaczego pierwsi ludzie opuścili Afrykę? Decyzja o opuszczeniu afrykańskiej kolebki wynikała z wielu czynników, ale dużą rolę odegrały… zmiany klimatyczne. Okresy globalnego ochłodzenia, czyli tzw. epoki lodowcowe, powodowały obniżenie poziomu mórz i umożliwiały odkrywanie nowych terenów. Tak najprawdopodobniej stało się z Morzem Czerwonym, które w wyniku globalnego ochłodzenia drastycznie zmniejszyło swój poziom i umożliwiło przeprawę pierwszym ludziom z Afryki na Półwysep Arabski. Przez pewien czas, po erupcji superwulkanu Toba w Indonezji, na dużych obszarach Ziemi panował także niedobór żywności. Według badaczy to migracje wzdłuż wybrzeża i przystosowanie do życia w sąsiedztwie morza między innymi umożliwiły Homo sapiens przetrwanie. Wygląda na to, że pomogły nam… owoce morza, które do dzisiaj uważamy za luksus. Zdolności adaptacyjne, rozwój skutecznych narzędzi i technologii, a także kultury umożliwiającej tworzenie zaawansowanych struktur społecznych sprawiły, że przedstawiciele naszego gatunku zasiedlili niemal każdy skrawek globu. Warto jednak pamiętać, gdzie ta historia miała swój początek. Źródło: Transactions of the Royal Society of South Africa Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajemnicze struktury w antarktycznych wodach. Naukowcy już wiedzą, jak powstały
Brytyjska ekspedycja poszukiwała w wodach Antarktyki zaginionego okrętu, a natknęła się na ponad tysiąc kolistych struktur. Dzięki ich szczegółowej analizie wiemy, kto był podwodnym „architektem”.
Od wielu dekad trwały poszukiwania wraku statku „Endurance”, który zatonął w listopadzie 1915 roku w Morzu Weddella. Jednostka należała do słynnej ekspedycji badawczej prowadzonej w Arktyce przez Ernesta Shackletona. Wyprawa ta obrosła wieloma mitami i legendami. Wraku poszukiwała również grupa Weddell Sea Expedition 2019. Nie udało się jej zlokalizować statku (to zrobiła inna ekspedycja w 2022 roku), ale na dnie przeraźliwe zimnego oceanu odkryto niezwykłe ślady. Okrągłe struktury. Kto lub co je zbudowało? Odkrycia dokonano w zachodnim Morzu Weddella, w obszarze, który stał się dostępny dopiero po oderwaniu się wielkiej góry lodowej w 2017 roku. Region ten był wcześniej niemal nieznany i ukryty pod lodem. Znalezisko opisała grupa badaczy z Uniwersytetów w Exeter i Essex na łamach „Frontiers in Marine Science”. Zdalnie sterowany pojazd „Lassie” zlokalizował ponad 1000 okrągłych struktur. Nie były one rozrzucone losowo, lecz zorganizowane w odrębne wzory na dnie morskim. Każda ze struktur miała zaledwie kilkanaście centymetrów średnicy, ale układały się w większe grupy. Rybi budowniczowie „Budowniczymi” okazała się ryba okoniokształtna Lindbergichthys nudifrons. Okrągłe „instalacje” są tak naprawdę skupiskami gniazd tych ryb. Ale do tej pory naukowcy nie napotkali nic podobnego. Po raz pierwszy sfilmowano je w Morzu Weddella w 2019 roku i opisano teraz na łamach periodyku naukowego. Naukowcy zaobserwowali, że każde gniazdo było strzeżone przez rybę rodzicielską, chroniącą jaja przed drapieżnikami. Ta niezwykła organizacja rybiej wylęgarni jest uważana za strategię przetrwania. Osobniki w centrum zgrupowań okręgów zyskują ochronę, osłonięte przez sąsiadów. Z kolei samotne gniazda na obrzeżach są zajmowane przez większe, silniejsze osobniki, lepiej przygotowane do obrony swoich gniazd. Okrągłe gniazda – ku zaskoczeniu naukowców – są ułożone w złożone, geometryczne wzory, takie jak owale, półksiężyce i przywodzące na myśl literę U. Uważa się, że jest to forma grupowej obrony przed drapieżnikami. Podwodne materiały budowlane Rybie gniazda w arktycznym morzu są zbudowane przede wszystkim z miękkiego osadu (sedymentu) dna morskiego, w którym ryby wykopują zagłębienia. Wiele gniazd zawierało dodatkowe „cegiełki” w postaci elementów skalnych lub muszli. Skały były też widoczne obok gniazd – być może tam ryby uciekają w przypadku zagrożenia. W gniazdach ryby składają tarło, czyli jajeczka. Naukowcy odnotowali, że gniazda były regularnie czyszczone przez rybich rodziców, nawet poza sezonem lęgowym. Znaczenie odkrycia To odkrycie ujawnia rozległe i aktywne tarliska ryb na dnie Morza Weddella, w regionie Antarktydy, który był wcześniej niedostępny i ukryty pod grubą pokrywą lodową. Ustalenie brytyjskich naukowców dostarcza niezbędnych dowodów, które wzmacniają argumenty za ustanowieniem dużego Morskiego Obszaru Chronionego na Morzu Weddella. Chroniąc ten obszar, naukowcy dążą do zabezpieczenia nie tylko fok i pingwinów, ale także tych ukrytych podwodnych „żłobków”. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Morze Śródziemne skrywa więcej historii niż niejedna encyklopedia. To akwen, który łączy kontynenty i kultury
Morze Śródziemne to jedno z najważniejszych mórz świata, od tysięcy lat pełniące rolę naturalnego pomostu między Europą, Afryką i Azją. To właśnie nad jego brzegami rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności – Egipt, Grecja czy Rzym – które ukształtowały kulturę i historię całego regionu. Dziś Morze Śródziemne pozostaje nie tylko kluczowym szlakiem handlowym, lecz także wyjątkowym obszarem przyrodniczym, bogatym w gatunki endemiczne i unikalne ekosystemy. Stanowi zarazem jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, łącząc walory krajobrazowe, kulturowe i gospodarcze.
Spis treści: Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Fauna i flora Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? Morze Śródziemne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych akwenów wodnych na świecie, który od tysięcy lat kształtuje historię, gospodarkę i kulturę całego basenu śródziemnomorskiego. Jak sama nazwa wskazuje, jest ono morzem śródziemnym, czyli takim, które w większości otoczone jest lądem i połączone z oceanem tylko wąskimi cieśninami. Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Położone jest pomiędzy trzema kontynentami: Europą od północy, Afryką od południa oraz Azją od wschodu. Z Oceanem Atlantyckim łączy je Cieśnina Gibraltarska, a z Morzem Czerwonym – Kanał Sueski. Na wschodzie znajduje się także połączenie z Morzem Czarnym poprzez Bosfor i Morze Marmara. Powierzchnia Morza Śródziemnego wynosi około 2,5 mln km², a jego średnia głębokość przekracza 1400 m. Najgłębsze miejsce to Głębia Kalipso w Morzu Jońskim, która sięga około 5200 m. To sprawia, że Morze Śródziemne należy do największych mórz zamkniętych na świecie. Charakterystyczną cechą Morza Śródziemnego jest wysokie zasolenie – średnio 33–39‰, co wynika z silnego parowania w gorącym klimacie i ograniczonej wymiany wód z Atlantykiem. Dzięki temu jego barwa i przejrzystość są wyjątkowe, a wody Morza Śródziemnego należą do najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Najważniejsze wyspy Morza Śródziemnego Morze Śródziemne obfituje w wyspy, które stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale i ważne punkty historyczne oraz gospodarcze. Największe i najbardziej znane z nich to: Sycylia (Włochy) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z czynnego wulkanu Etna i bogatej historii sięgającej czasów starożytnych Greków i Rzymian, Sardynia (Włochy) – druga co do wielkości wyspa, znana z kultury nuragijskiej i podejrzeń, że może być ona mityczną Atlantydą, Cypr – strategicznie położona wyspa na wschodzie, od wieków będąca miejscem krzyżowania się wpływów greckich, tureckich i bliskowschodnich, Korsyka (Francja) – ojczyzna Napoleona Bonaparte, charakteryzująca się górzystym krajobrazem i unikatową przyrodą, Kreta (Grecja) – kolebka cywilizacji minojskiej, z zabytkami w Knossos i pięknymi plażami, Baleary (Hiszpania) – archipelag obejmujący Majorkę, Minorkę, Ibizę, Formenterę i Cabrerę, będący jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych Europy. Oprócz nich warto wspomnieć o Malcie, Rodos czy Wyspach Liparyjskich. Każda z tych wysp ma swoją specyfikę, a ich różnorodność geograficzna i kulturowa doskonale obrazuje bogactwo całego regionu. Zobacz także: Pięć wysp na Morzu Śródziemnym, które warto odwiedzić. Jakie kraje leżą nad Morzem Śródziemnym? Morze Śródziemne oblewa wybrzeża aż 23 państw, co czyni je jednym z najbardziej zróżnicowanych regionów pod względem politycznym i kulturowym. Europa: Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Malta oraz Wielka Brytania za sprawą swojego terytorium zamorskiego – Gibraltaru. Azja: Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Palestyna. Afryka: Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Maroko. Ten ogromny wachlarz krajów sprawia, że basen Morza Śródziemnego to mozaika języków, religii i kultur. To właśnie tutaj spotykają się tradycje europejskie, arabskie i bliskowschodnie, a różnorodność regionu widać zarówno w architekturze, kuchni, jak i zwyczajach. Region ten od wieków był też miejscem intensywnej wymiany handlowej. Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie traktowali je jak wewnętrzne „morze handlu”, dzięki któremu rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności. Fauna i flora Morze Śródziemne jest jednym z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na świecie. Choć zajmuje zaledwie 1% powierzchni wszystkich mórz, żyje tu wiele gatunków morskich, z czego wg szacunków naukowców około 25% stanowią gatunki endemiczne. Zwierzęta w Morzu Śródziemnym W Morzu Śródziemnym żyje około 5000 gatunków zwierząt. W jego wodach występuje między innymi tuńczyk błękitnopłetwy, barakuda, dorsz śródziemnomorski czy ryba miecznik. Występują tu również żółwie morskie (np. żółw karetta), delfiny, a także foki mniszki śródziemnomorskie – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków morskich na świecie. W Morzu Śródziemnym stwierdzono też obecność gatunków obcych, które przywędrowały głównie przez Kanał Sueski, np. skrzydlica pstra czy krab niebieski. To przykład migracji, która zmienia skład ekosystemu i stanowi poważne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Dowiedz się więcej o zagrożeniach dla Morza Śródziemnego wynikających z migracji zwierząt. Roślinność śródziemnomorska Pod względem roślinności Morze Śródziemne słynie z łąk trawy morskiej, która tworzy podwodne łąki stanowiące siedlisko dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Na lądzie dominują natomiast charakterystyczne twardolistne zarośla typu makii, doskonale przystosowane do gorącego i suchego klimatu. Uzupełniają je m.in. drzewa oliwne, cytrusowe, eukaliptusy, cyprysy, pistacje oraz winorośl, które od wieków stanowią podstawę gospodarki regionu i są nierozerwalnie związane z jego krajobrazem kulturowym. Roślinność ta określana jest wspólnym mianem roślinności śródziemnomorskiej. W niektórych rejonach można spotkać także topolę białą, która wyróżnia się odpornością na zmienne warunki klimatyczne. Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? To pytanie nurtuje wielu turystów planujących wakacje nad Morzem Śródziemnym. Odpowiedź brzmi: tak, w Morzu Śródziemnym żyją rekiny, ale ryzyko spotkania z nimi jest minimalne. Według badań występuje tu około 50 gatunków rekinów, m.in. żarłacz błękitny, żarłacz śledziowy, a także żarłacz biały. Większość z nich to jednak gatunki głębinowe, jednak czasami pojawiają się blisko brzegu. Statystyki pokazują, że ataki rekinów w tym regionie są rzadkie. W porównaniu np. z Australią, Morze Śródziemne jest jednym z najbezpieczniejszych akwenów do kąpieli. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Co się dzieje, gdy na morzu dochodzi do przestępstwa? „Kobieta z kabiny 10” pokazuje mroczną stronę rejsów
W nowym thrillerze Netflixa „Kobieta z kabiny dziesiątej” Laura „Lo” Blacklock (w którą wciela się Keira Knightley) budzi się w środku nocy na luksusowym superjachcie i słyszy krzyk. Gdy podchodzi do balkonu, dostrzega, jak sądzi, ślady krwi na barierce i kogoś wypadającego za burtę. Ale co by się stało, gdyby taka sytuacja naprawdę miała miejsce na statku? Jak funkcjonują procedury obsługi pasażerów w rejsach, gdy dochodzi do wypadku lub podejrzenia tragedii na pokładzie?
Spis treści: Jak naprawdę wyglądają procedury, gdy ktoś wypada za burtę? Co się dzieje, gdy na pokładzie dochodzi do przestępstwa? Kto odpowiada za dochodzenie w sprawie przestępstw na wodach międzynarodowych? Film z Keirą Knightley w roli głównej bije obecnie rekordy popularności na Netflixie, przyciągając uwagę widzów na całym świecie. Akcja rozgrywająca się na luksusowym jachcie od pierwszych minut trzyma w napięciu, a atmosfera klaustrofobicznego niepokoju narasta z każdą sceną. W jednej z kluczowych momentów dziennikarka Laura „Lo” Blacklock alarmuje załogę po tym, jak jest przekonana, że była świadkiem zbrodni. Rozpoczynają się gorączkowe poszukiwania rzekomo zaginionego pasażera – jednak wbrew jej słowom wszyscy na pokładzie wydają się obecni. Gdy jeden z członków załogi nakazuje odwołać wezwanie Mayday do Straży Przybrzeżnej, Blacklock pyta z niedowierzaniem: „Zadzwoniłeś do Straży Przybrzeżnej?”, na co słyszy spokojną odpowiedź: „Oczywiście że tak”. Thriller „Kobieta z kabiny 10”, oparty na bestsellerowej powieści Ruth Ware, to nie tylko opowieść o strachu i obsesji, lecz także historia, która w zaskakująco realistyczny sposób dotyka kwestii bezpieczeństwa na morzu. Warto więc przyjrzeć się temu, jak podobna sytuacja wyglądałaby w rzeczywistości, gdyby podczas rejsu faktycznie doszło do tragedii. Jak naprawdę wyglądają procedury, gdy ktoś wypada za burtę? W sytuacji, gdy pasażer lub członek załogi wypadnie za burtę, obsługa statku natychmiast wdraża ściśle określone procedury bezpieczeństwa. –Najprościej mówiąc, statek zawraca dokładnie w miejsce, w którym znajdowała się osoba, by rozpocząć akcję poszukiwawczą – wyjaśnił w rozmowie z „USA Today” Michael Winkleman, prawnik z kancelarii Lipcon, Margulies & Winkleman specjalizujący się w prawie morskim. Jeśli jednak nikt nie był świadkiem zdarzenia ani nie zarejestrowały go kamery, procedura wygląda inaczej. W pierwszej kolejności załoga przeszukuje statek, od kabin i korytarzy po pokłady rekreacyjne, aby upewnić się, że zaginiona osoba nie znajduje się na pokładzie. – Nie ma sensu zawracać ogromnego statku w poszukiwaniu kogoś, kto po prostu siedzi w barze i pije drinka – tłumaczył Winkleman. Takie poszukiwania mogą trwać nawet kilka godzin. Dopiero gdy nie przyniosą rezultatu, kapitan podejmuje decyzję o zawróceniu jednostki i rozpoczęciu akcji ratunkowej na morzu, a służby pokładowe powiadamiają odpowiednie władze przybrzeżne. W zależności od miejsca zdarzenia działania te prowadzone są we współpracy z krajowymi ośrodkami ratownictwa morskiego – w Europie z służbami SAR (Search and Rescue), a w Stanach Zjednoczonych ze Strażą Przybrzeżną (U.S. Coast Guard). Celem jest jak najszybsze dotarcie do miejsca, w którym osoba mogła wpaść do wody, zanim prądy morskie uniemożliwią skuteczne poszukiwania. Co się dzieje, gdy na pokładzie dochodzi do przestępstwa? W przeciwieństwie do fabuły thrillera „Kobieta z kabiny 10” na współczesnych statkach wycieczkowych obowiązują precyzyjne procedury dotyczące przestępstw na morzu. Większość dużych jednostek posiada własne służby ochrony, które pełnią funkcję policji pokładowej. – Gdy istnieje podejrzenie przestępstwa, to właśnie one przejmują kontrolę nad sytuacją – wyjaśnił Winkleman. Standardowy protokół zakłada natychmiastowe odizolowanie miejsca zdarzenia, zabezpieczenie dowodów i uniemożliwienie dostępu osobom postronnym. – Jeśli mają podejrzanego, personel ochrony może go zatrzymać i umieścić w areszcie pokładowym. W praktyce jest to więzienie na statku – dodał prawnik. Równocześnie załoga ma obowiązek powiadomić odpowiednie władze w najbliższym porcie, do którego zmierza. W przypadku rejsów na Karaiby może to być Bahamas Maritime Authority, natomiast w Europie – służby morskie kraju, w którego wodach znajduje się statek. Ostatecznie decyzję o dalszym postępowaniu podejmują organy ścigania państwa, które ma prawo prowadzić śledztwo w tej sprawie. Jednak jeszcze przed zawinięciem do portu załoga sporządza szczegółowe raporty i dokumentację fotograficzną, by zachować pełny ciąg dowodowy. Kto odpowiada za dochodzenie na wodach międzynarodowych? To, kto zajmuje się śledztwem w przypadku przestępstwa na statku, zależy przede wszystkim od miejsca zdarzenia i państwa, pod którego banderą pływa jednostka. W praktyce oznacza to, że jurysdykcja na morzu często ma charakter międzynarodowy. W Stanach Zjednoczonych śledztwo prowadzi FBI, jeśli przestępstwo wydarzyło się na wodach amerykańskich, na statku należącym do firmy z USA lub dotyczyło obywateli tego kraju. Podobne zasady obowiązują w Europie – odpowiedzialność zazwyczaj spoczywa na państwie bandery lub kraju, w którego wodach doszło do zdarzenia. Sytuację komplikuje jednak fakt, że wiele statków pływa pod tzw. tanimi banderami, zarejestrowanymi w państwach o łagodniejszych przepisach, takich jak Bahamy, Panama czy Malta. W takich przypadkach dochodzenia często wymagają współpracy międzynarodowych służb i organów morskich. Źródła: USA Today, BBC, Guardian, Międzynarodowa Organizacja Morska Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Dar Młodzieży idzie w odstawkę. Powstanie nowy statek
Dar Młodzieży to obrosły niejedną legendą polski statek szkoleniowy, który wykształcił wiele pokoleń żeglarzy. Nadciąga jednak jego następca, a Uniwersytet Morski w Gdyni pęka z dumy – nowy statek ma być wyposażony w najnowsze technologie, a przy tym odwoływać się do najlepszych tradycji Polskiej Marynarki Handlowej.
Po 43 latach służby i niemal 25 000 przeszkolonych kadetów Dar Młodzieży będzie mógł wreszcie odejść na zasłużoną emeryturę. Decyzją Rady Ministrów ustanowiony został wieloletni program „Budowy statków dla uczelni morskich w latach 2025–2029”, którego celem będzie m. in. zaprojektowanie, budowa i wyposażenie nowoczesnego szkolnego żaglowca dla UMG. Nowy żaglowiec dla Uniwersytetu Morskiego w Gdyni Senat uczelni oraz KPRM byli zgodni – infrastruktura szkoleniowa i badawcza Uniwersytetu Morskiego wymagała unowocześnienia. Dar Młodzieży, na którym szkolą się obecnie kadeci, nie spełnia już standardów, które obowiązują dla tego typu jednostek. Odsłużył już swoje: uczestniczył między innymi w rejsie dookoła świata. Nowy statek zastąpi charakterystyczną trzymasztową fregatę w ciągu najbliższych trzech lat, odsyłając Dar Młodzieży na wyczekiwany odpoczynek. Podobnie było z Darem Pomorza, który służył w latach 1929–1982, a obecnie jest na stałe zacumowanym w Gdyni w muzeum. Dlaczego potrzebny jest nowy statek? Następca Daru Młodzieży przyniesie nie tylko najnowocześniejsze rozwiązania elektroniczne, automatyczne czy nawigacyjne, ale także specjalnie przygotowane przestrzenie dydaktyczne. Szkolenie polskich marynarzy będzie dzięki temu przebiegać zdecydowanie sprawniej i podniesie się jakość kształcenia. Statek umożliwi studentom i pracownikom uczestnictwo w projektach badawczych – nauczą się między innymi obsługi zaawansowanych urządzeń pomiarowych. Jednostka umożliwi szkolenie aż 120 kadetów jednocześnie. Program budowy statków – liczba mnoga jest nieprzypadkowa, bo oprócz następcy Daru Młodzieży powstanie także osobna jednostka szkolno-badawcza dla Politechniki Morskiej w Szczecinie – pozwoli wzmocnić pozycję Polskiej Marynarki na mapie europejskiej nauki i przemysłu morskiego. Żaglowce mają posłużyć flocie przez kolejne dekady, tak jak z sukcesami robił to Dar Młodzieży. Pozostaje życzyć stopy wody pod kilem. Źródło: UMG Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zwierzęta na bombie? Naukowcy odnaleźli stworzenia, których domem stały się niewybuchy z II wojny światowej
Do tej pory bomby z czasów II wojny światowej, szczególnie te pozostałe w Morzu Bałtyckim czy Północnym, uważaliśmy za toksyczne zagrożenie dla organizmów morskich. Okazuje się jednak, że mogą one stać się domem dla wielu zwierząt. Niezwykłe spotkanie naukowców pokazuje, jak natura próbuje poradzić sobie z wpływem człowieka.
Badawcza łódź podwodna natknęła się na kraby, ryby i inne organizmy morskie, które rozwijały się na leżących na dnie Morza Bałtyckiego ładunkach wybuchowych z czasów II wojny światowej. Teren dawnego składowiska broni był dla nich bardziej atrakcyjny niż otaczające je dno morskie. Życie na bombach w Bałtyku W wodach Morza Bałtyckiego wzdłuż niemieckiej granicy leży około 1,5 miliona ton zatopionej broni – pochodzi ona nie tylko z II wojny światowej, ale także z pierwszej. Składają się na nią nie tylko materiały wybuchowe, ale także pozostałości broni chemicznej czy nawet… jądrowej. Sądzono, że bomby w Bałtyku będą odstraszać zwierzęta. Naukowcy udowodnili jednak, że cmentarzyska bomb stanowią przestrzeń do bujnego rozwoju dzikiej przyrody. Sfilmowali sieć ukwiałów, rozgwiazd i innych organizmów w Zatoce Lubeckiej. Zwierzęta wybrały sobie specyficzne miejsce do życia: zasiedliły fragmenty bomb V-1 wykorzystywanych przez nazistów. – Byliśmy przygotowani na znacznie niższą liczbę wszystkich gatunków zwierząt. Okazało się jednak, że jest odwrotnie – mówi Andrey Vedenin z Instytutu Badawczego Senckenberga w Niemczech. Naukowcy opublikowali wyniki badań wynikających z niezwykłego spotkania w czasopiśmie „Communications Earth and Environment”. Dlaczego morskie organizmy wolą bomby od dna? Niewybuchy nie brzmią jak idealne miejsce do życia, prawda? Cóż, z perspektywy morskich stworzeń wszystko ma swoje plusy i minusy. Według naukowców mogą być one przyciągane przez twarde powierzchnie, których w Bałtyku jest stosunkowo niewiele. Głównie wyściela go piasek – kamienie i głazy zostały usunięte w XIX i XX wieku w celach budowlanych. Obecność substancji chemicznych sprawia również, że w tym terenie… brakuje ludzi. To ochronna bańka dla zwierząt przed najgroźniejszym stworzeniem na Ziemi, mimo konieczności pójścia na pewne toksyczne kompromisy. Mogą one być zresztą nieświadome zagrożenia: naukowcy zajmą się teraz obliczeniem, ile zanieczyszczeń zostało wchłoniętych przez organizmy i czy są one nadal zdolne do rozmnażania. To kolejny dowód na to, że natura ima się wszystkich sposobów, by przetrwać. Zasiedla nawet odpady po ludziach i wykorzystuje ich toksyczność, by się przed nimi chronić. To wspaniały dowód siły życia. Źródło: Communications Earth & Environment Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Meduza – jak żyje i dlaczego wciąż zadziwia naukowców?
Meduzy często budzą mieszane uczucia – od zachwytu nad ich delikatnym pięknem, po lęk przed parzącymi czułkami. Te pozornie proste organizmy w rzeczywistości kryją w sobie niezwykle złożoną biologię i nietypowy cykl życiowy, który fascynuje badaczy na całym świecie. Choć nie posiadają mózgu ani serca, potrafią orientować się w otoczeniu, reagować na bodźce, a nawet uczyć się na błędach. Naukowcy odkrywają też gatunki, które wymykają się zasadom biologii, jak „nieśmiertelna” Turritopsis dohrnii. Dowiedz się więcej i jednych z najbardziej zagadkowych mieszkańców mórz i oceanów.
Spis treści: Czym jest meduza? Jak długo żyją meduzy? Gatunki meduz Jak rozmnażają się meduzy? Gdzie występują meduzy? Czy wszystkie meduzy parzą? Meduza (łac. Scyphozoa) to jedna z dwóch form morfologicznych parzydełkowców (Cnidaria). Jest to stadium swobodnie pływające, pelagiczne, o charakterystycznym, galaretowatym ciele przypominającym kształtem dzwon, parasol, a niekiedy dysk czy nawet grzyb. To właśnie ta forma życia parzydełkowców jest najczęściej spotykana przez człowieka – na plaży, w trakcie kąpieli w morzu czy na fotografiach i w filmach przyrodniczych. Czym jest meduza? Warto jednak pamiętać, że meduza to nie osobny gatunek zwierzęcia, lecz jedna z form życiowych parzydełkowców. Drugą formą jest polip, czyli przytwierdzony do podłoża, cylindryczny organizm rozmnażający się bezpłciowo. Polip i meduza są ze sobą ściśle powiązane, a cykl życiowy parzydełkowców opiera się na przemianie tych dwóch form. Pod względem budowy meduzy wyróżnia symetria promienista. Ciało składa się z dwóch warstw naskórka – zewnętrznej pochodzenia ektodermalnego oraz wewnętrznej gastrodermy wyścielającej jamę gastralną. Pomiędzy nimi znajduje się galaretowata mezoglea. Na spodniej stronie meduzy mieści się otwór gębowy prowadzący do gardzieli i jamy gastralnej, pełniącej funkcję trawienną. Brzegi ciała zaopatrzone są w czułki, pojedyncze oczka i statocysty, dzięki czemu meduza odbiera bodźce ze środowiska i reaguje na zmiany w otoczeniu. Zobacz też: Meduzy potrafią się uczyć, choć nie mają mózgu. Jak długo żyją meduzy? Czas życia meduzy jest stosunkowo krótki. Większość gatunków żyje od kilku tygodni do kilku miesięcy, a osobnik dorosły ginie zazwyczaj po zakończeniu rozrodu. To właśnie etap meduzy jest zwieńczeniem cyklu życiowego parzydełkowca. Wyjątkową ciekawostką jest tzw. meduza nieśmiertelna – Turritopsis dohrnii, należąca do stułbiopławów. Gatunek ten w pewnych warunkach potrafi powrócić z formy meduzy do formy polipa. Oznacza to teoretyczną możliwość nieśmiertelności biologicznej, choć w praktyce osobniki zwykle giną wskutek drapieżnictwa lub chorób. Turritopsis dohrnii jest zaliczana do najdłużej żyjących zwierząt. Gatunki meduz Meduzy nie stanowią jednej odrębnej grupy zoologicznej. Różne gromady parzydełkowców (poza koralowcami) wytwarzają własne formy meduz, które różnią się szczegółami budowy i rozwoju. Dlatego wyróżnia się kilka typów: Scyfomeduza – meduza krążkopławów (Scyphozoa). To właśnie one kojarzone są najczęściej z klasycznym obrazem meduzy o dużym, galaretowatym ciele. Należy do nich np. chełbia modra. Hydromeduza – meduza stułbiopławów (Hydrozoa). Charakteryzuje się mniejszymi rozmiarami i uproszczoną budową. Kubomeduza – meduza kostkowców (Cubozoa). W tej grupie znajdują się gatunki szczególnie niebezpieczne dla człowieka, np. osa morska. Meduzy poszczególnych grup różnią się sposobem powstawania, cyklem życiowym oraz anatomią, jednak wszystkie łączy obecność parzydełek. Jak rozmnażają się meduzy? Rozmnażanie meduz wiąże się ściśle z cyklem rozwojowym parzydełkowców, w którym występuje przemiana pokoleń. Dojrzałe meduzy są rozdzielnopłciowe i wytwarzają gamety. Komórki jajowe i plemniki wyrzucane są do wody, gdzie dochodzi do zapłodnienia. Powstaje zygota, a z niej larwa (planula), która ewoluuje. Planula – pierwsza forma, która powstaje z zygoty po zapłodnieniu. Polip – planula osiada na podłożu i przekształca się w polipa. Ten ma kształt tuby, z otworem gębowym otoczonym wieńcem czułków. Może występować pojedynczo lub w koloniach. Efyra – powstaje w procesie strobilizacji, kiedy to dojrzały polip dzieli się poprzecznie, tworząc kolejne segmenty przypominające talerzyki. Meduza – ostatnie stadium rozwoju parzydełkowców, następna forma przekształcona z efyry (w pełni dojrzała płciowo). Ten cykl pozwala na łączenie rozmnażania bezpłciowego (stadium polipa, który dojrzewając, dzieli się poprzecznie, w wyniki czego powstają efyry) z płciowym (stadium rozdzielnopłciowych meduz). Dzięki temu parzydełkowce zachowują dużą zdolność adaptacyjną i skutecznie zasiedlają różne środowiska morskie. Gdzie występują meduzy? Meduzy są organizmami kosmopolitycznymi – można je spotkać w morzach i oceanach niemal całego świata, od tropików po zimne rejony polarne. Zasiedlają przede wszystkim wody słone, rzadziej wody słonawe. Ich obecność jest szczególnie zauważalna w strefach przybrzeżnych, gdzie łatwo spotkać je podczas kąpieli morskich. Liczebność meduz w danym akwenie może zmieniać się w zależności od sezonu, warunków środowiskowych i dostępności pożywienia. Meduza w Morzu Bałtyckim Bałtyk, jako morze stosunkowo młode i ubogie w gatunki, nie jest bogatym siedliskiem meduz. Występuje tu jednak chełbia modra (Aurelia aurita), przedstawiciel krążkopławów. To najbardziej znany gatunek meduzy spotykany w Polsce. Chełbia modra ma ciało o średnicy do kilkudziesięciu centymetrów, przezroczyste i delikatne, z widocznymi czterema półkolistymi gonadami w centrum ciała. Jest drapieżnikiem – żywi się planktonem, drobnymi skorupiakami i larwami ryb. Jej parzydełka są stosunkowo słabe. Kontakt z nimi może wywołać jedynie nieznaczne podrażnienie skóry, porównywalne do użądlenia przez osę czy pszczołę. Tylko u osób uczulonych reakcja może być silniejsza, zwykle jednak nie stanowi zagrożenia życia. Czy wszystkie meduzy parzą? Meduzy to parzydełkowce, a te jak sama nazwa wskazuje, wyposażone są w parzydełka, czyli wyspecjalizowane komórki zawierające kapsułki z toksyną. Jednak siła działania parzydełek zależy od gatunku. Gatunki występujące w Bałtyku, takie jak chełbia modra, parzą bardzo słabo. Ich jad jest odczuwalny, ale niegroźny dla zdrowego człowieka. Z kolei niektóre meduzy tropikalne, np. osa morska (Chironex fleckeri) czy żeglarz portugalski (Physalia physalis), są skrajnie niebezpieczne. Ich jad może powodować ciężkie poparzenia skóry, zaburzenia pracy serca, skurcze mięśni, a w skrajnych przypadkach nawet zgon. Właśnie dlatego osa morska jest uznawana za jedno z najbardziej jadowitych zwierząt na świecie. Odpowiadając więc wprost: tak, wszystkie meduzy parzą, ale nie wszystkie w stopniu zauważalnym dla człowieka. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Na ratunek podwodnym łąkom Bałtyku – naukowcy przywracają życie morskim roślinom
Fundacja MARE wraz z Uniwersytetem Gdańskim rozpoczęła nowy projekt naukowy w Zatoce Puckiej. Celem tych działań jest wspomaganie regeneracji łąk trawy morskiej na obszarach jej dawnego zasięgu. Przywrócenie występowania tych podwodnych organizmów może pozytywnie wpłynąć na ekosystem morza Bałtyckiego.
Spis treści: Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Wpływ człowieka na łąki podwodne Na czym polega rewilding Bałtyku? Łąki podwodne to bardzo ważny element morskiego ekosystemu, składający się z wielu gatunków roślinności. W Polsce, łąki są tworzone przede wszystkim przez trawę morską Zostera marina i inne rośliny naczyniowe. Funkcjonowanie łąk podwodnych może do złudzenia przypominać sposób życia ich lądowych odpowiedników. Morskie rośliny wytwarzają nasiona, systemy korzeniowe, które utrzymują je na dnie, a nawet kwitną. Rozwój roślin podwodnych (tak samo jak lądowych) uzależniony jest od procesu fotosyntezy, dlatego płytkie wody Zatoki Puckiej stają się idealnym środowiskiem dla występowania tego typu łąk. Promienie słoneczne mogą bezpośrednio docierać do roślin, bez większych strat na etapie przenikania przez wodę. Dlaczego łąki podwodne są potrzebne? Podwodne łąki na wiele sposobów wpływają pozytywnie na funkcjonowanie Morza Bałtyckiego. Ich obecność oddziałuje zarówno na stan i jakość samej wody, jak i na warunki życia organizmów zamieszkujących morski ekosystem. Łąki morskie działają m.in. jak naturalne filtry. Gęste liście zatrzymują zawiesiny i osady, przez co woda staje się bardziej przejrzysta. Dodatkowo pochłanianie wodnych składników odżywczych (takich jak azot czy fosfor) przez łąki zmniejsza występowanie glonów, które swoją obecnością ograniczają dopływ światła oraz pogarszają warunki życia w morzu. Innym pozytywnym działaniem podwodnych systemów roślinnych jest ich funkcja schronienia i miejsca rozrodu dla wielu gatunków ryb, mięczaków i skorupiaków. W gęstwinie roślin młode ryby znajdują ochronę przed drapieżnikami, a liczne bezkręgowce mają tam optymalne warunki do życia. Utrata łąk oznacza więc także spadek liczebności wielu gatunków zależnych od tego siedliska. Podwodne łąki przeciwdziałają również negatywnym skutkom ocieplenia klimatu. Rośliny podwodne prowadzą fotosyntezę, pochłaniając dwutlenek węgla z atmosfery i wody. Łąki stają się ważnym magazynem tzw. „niebieskiego węgla”, czyli węgla uwięzionego w ekosystemach przybrzeżnych. Wpływ człowieka na łąki podwodne Jeszcze przed latami 60. XX wieku łąki podwodne zajmowały znaczną część Zatoki Puckiej. Obecnie, jak podkreślają członkowie fundacji MARE zajmującej się ochroną Bałtyku, obszary łąk w rejonie Zatoki Puckiej zmniejszyły się o ok. 80%. Głównej przyczyny tego zjawiska należy szukać w działalności człowieka. Rozwój nadmorskiej infrastruktury był jednym z czynników spadku występowania łąk morskich. Do morza trafiały ogromne ilości azotu i fosforu z rolnictwa, ścieków i przemysłu. Powodowało to masowe zakwity glonów, które ograniczały przejrzystość wody i docieranie światła niezbędnego do fotosyntezy. Rozbudowa wybrzeża również negatywnie wpłynęła na jakość życia łąk. Porty, kurorty czy ośrodki turystyczne zajęły miejsce naturalnych łąk, zabierając możliwość rozprzestrzeniania się roślin. Pespektywa powrotu łąk morskich jest jednak optymistyczna. Jak podaje MARE: „Dziś, gdy jakość środowiska Morza Bałtyckiego poprawiła się, obserwowany jest proces naturalnej regeneracji łąk trawy morskiej, którego przejawem jest m. in. zwiększanie zasięgu ich występowania oraz powrót gatunków, które dawniej były na nich obserwowane, jak np. widlik Furcellaria lumbricalis i Coccotylus brodiei”. Znajdujemy się więc w idealnym momencie, aby aktywnie pomóc naturze w odbudowie tego wyjątkowego podwodnego ekosystemu. Na czym polega rewilding Bałtyku? Rewilding, czyli odtwarzanie naturalnych procesów i siedlisk oraz umożliwianie naturze odzyskania równowagi bez ciągłej ingerencji człowieka, jest fundamentem prac prowadzonych w Zatoce Puckiej. Projekt, który ma na celu odtworzenie łąk podwodnych, został podzielony na dwa etapy. Pierwszy etap polega na nasadzeniu Zostera marina (zostery morskiej) w dwóch rejonach eksperymentalnych. Jeden z nich pozbawiony był roślinności, a drugi charakteryzował się dnem porośniętym nielicznymi roślinami. Zastosowano również dwie metody sadzenia roślin. Przy pierwszej została użyta ekologiczna jutowa siatka, która umacnia dno, a przy drugiej nie użyto żadnych wspomagaczy do nasadzenia. Korzystając z metody porównawczej naukowcy będą mogli stwierdzić, która strategia transplantacji sadzonek ma największe szanse powodzenia. Drugi etap polega na monitorowaniu sadzonek. Aby projekt był skuteczny, należy przez okres jednego roku, co miesiąc monitorować warunki życia zostery oraz badać rozwój podwodnych roślin. Olga Sarna z fundacji MARE opisuje projekt w następujący sposób: „Zależy nam na budowaniu nowej narracji o morzu, szczególnie o połączeniu człowieka z morzem i o więzi, którą mamy z wodą. Skupiamy się na wybudzaniu wrażliwości wśród społeczeństwa i uświadamianiu społeczeństwa, jak funkcjonuje ekosystem, którego jesteśmy częścią”. Ucząc wspomnianej wrażliwości, w przyszłości będziemy mogli zapobiegać sytuacjom destrukcyjnym dla środowiska, takim jakie miały miejsce w Zatoce Puckiej od lat 60. ubiegłego stulecia. Źródło: Fundacja MARE Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Statek-widmo z serca pustyni. Co naprawdę wydarzyło się z Eduardem Bohlenem?
Niemiecki parowiec Eduard Bohlen to jeden z najbardziej tajemniczych wraków świata. W 1909 roku osiadł na mieliźnie u wybrzeży Namibii, a dziś spoczywa w sercu pustyni. Wokół niego nie ma nic – tylko piach, wiatr i surowa przyroda. Co sprawiło, że ten statek znalazł się w takim miejscu?
Eduard Bohlen był niemieckim statkiem pasażersko-towarowym, który został zwodowany 23 października 1890 roku w stoczni Blohm and Voss w Hamburgu. Swoją nazwę wziął od dziewiętnastowiecznego niemieckiego kupca Eduarda Bohlena, który związany był z niemieckim handlem działającym w Afryce. Armator statku Woermann Linie (później Deutsche Afrika-Linien) miał tradycję nazywania statków imionami zasłużonych dla handlu i żeglugi osób związanych z ekspansją niemiecką w Afryce. Jednostka mogąca pomieścić na pokładzie niespełna 90 pasażerów początkowo służyła na trasie pomiędzy Niemcami, a Afryką zachodnią. W roku 1895 statek został sprzedany belgijskim liniom wykorzystującym Eduarda Bohlena na trasie pomiędzy Antwerpią, a Kongo. Trzy lata później statek wrócił do Niemiec. W jakich okolicznościach doszło do katastrofy? Ostatnia podróż statku rozpoczęła się 5 września 1909 roku. Eduard Bohlen wyruszył z Swakopmund (środkowa Namibia) do Kapsztadu, gdzie miał wyładować sprzęt dla kopalni diamentów. Przeprawa na południe przez Wybrzeże Szkieletowe stanowiła w tamtych czasach niezwykle wymagający odcinek Atlantyku. Gęste mgły, silne prądy i niemal całkowity brak naturalnych punktów orientacyjnych utrudniały nawigatorom nabranie odpowiedniego kursu. 5 września statek dopłynął na wysokość dzisiejszej zatoki Conception Bay w środkowej Namibii. To tam - w efekcie gęstej mgły utrudniającej trzymanie odpowiedniego kursu – parowiec osiadł na mieliźnie, z której już nigdy się nie ruszył. Na szczęście załodze udało się bezpiecznie zejść na ląd i dotrzeć do pobliskich punktów kolonialnych. W efekcie katastrofy nikt nie zginął, a skutki awarii pozostały jednie materialne. Jak obecnie wygląda Eduard Bohlen? Statek obecnie spoczywa w tym samym miejscu, w którym ugrzązł 116 lat temu. Tyle tylko, że miejsce to w wyniku przesunięcia linii brzegowej i akumulacji piasku mieści się ok. 400 metrów w głąb pustyni Namib. Skorodowany wrak przykrywają teraz tony piasku naniesionego przez wiatr. Mimo, że wybrakowany, Eduard Bohlen nadal robi wrażenie wśród przyjezdnych. Pustynna sceneria jaka go otacza nadaje dodatkowego charakteru statkowi, który znajdując się samotnie na pustyni bez dwóch zdań można nazwać „statkiem widmo”. Według serwisu podróżniczego ATI Holidays to „najbardziej nienaruszony i fotografowany wrak całego wybrzeża Namibii”. Dotarcie do statku nie jest jednak takie łatwe. W okolicy Eduarda Bohlena na próżno szukać jakichkolwiek zabudowań. Wizytę należy planować więc z dłuższym wyprzedzeniem, a sama podróż może trwać nawet kilka dni. Najłatwiej o zorganizowanie takiej wyprawy z miasta Swakopmund, które oferuje wyjazdy samochodami z napędem 4x4 do niemieckiego parowca. Popkulturowe znaczenie Eduarda Bohlena Swoim niesamowitym wyglądem wrak przyciąga nie tylko rzesze turystów z całego świata ale i wielu producentów filmowych chcących swoje produkcje osadzić w post-apokaliptycznej scenerii. W ten sposób statek pojawił się chociażby w serialu „Fallout” opowiadającym o świecie po apokalipsie. Wrak pojawia się również w popularnonaukowych produkcjach taki jak „Wonders of the Universe” fizyka Braiana Coxa czy „The Grand Tour” prowadzone przez legendarnych założycieli motoryzacyjnego magazynu „Top Gear”. Źródła: Smartage, Ati-Holidays, Shipwrecklodge Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Ta nieznana nauce ryba głębinowa przypomina różowy pompon. Niezwykły film z Kalifornii
Różowa rybka o niezwykłym kształcie to tylko jedno z fascynujących odkryć zespołu z Monterey Bay Aquarium Research Institute. W wodach otaczających Kalifornię naukowcy znaleźli trzy nieznane gatunki ryb głębinowych.
Badacze z Monterey Bay Aquarium Research Institute (MBARI) odkryli aż trzy nowe gatunki ryb głębinowych. Wszystkie należą do dennikowatych – rodziny ryb żyjącej między innymi w największych głębinach świata. Nowo odkryta ryba w kształcie pomponu W 2019 roku badacze zaobserwowali nieznaną różową rybę z rodziny dennikowatych (Liparidae), pływającą tuż nad dnem morskim w rejonie Monterey Canyon w Kalifornii. Analizy potwierdziły, że był to nieopisany wcześniej gatunek, nazwany Careproctus colliculi. Słowo „colliculi” nawiązuje do charakterystycznej, chropowatej faktury skóry tej ryby. Nowo odkryta ryba ma tylko około 9 cm długości, ale mały rozmiar nadrabia niezwykłym kształtem – jej głowa przypomina różowy pomponik z dużymi oczami. Całe ciało jest różowe, z szerokimi płetwami piersiowymi o wydłużonych promieniach, co nadaje im postrzępiony wygląd. Wyniki prac zespołu naukowców z USA (State University of New York, Uniwersytetu Montany i Uniwersytetu Hawajskiego), opublikowano właśnie w czasopiśmie „Ichthyology and Herpetology”. Oprócz Careproctus colliculi odkryto jeszcze dwa nieznane nauce gatunki dennikowatych. Wszystkie trzy żyją na dużych głębokościach, u wybrzeży Kalifornii. View oEmbed on the source website Dennikowate: odporni mieszkańcy największych głębin Dennikowate to niezwykle zróżnicowana rodzina ryb. Znanych jest ponad 400 ich gatunków, od ryb płytkich płycizn po głębinowe. Mają miękkie, galaretowate ciała, duże głowy i często posiadają przyssawkę na brzuchu. Pozwala to im przyczepiać się do podłoża czy innych organizmów. Rekord najgłębiej występującej ryby na świecie należy właśnie do dennikowatych. W 2023 roku japońscy i australijscy badacze sfilmowali dennika z rodzaju Pseudoliparis na głębokości 8 336 metrów, podczas ekspedycji do rowu oceanicznego Izu-Ogasawara, u wybrzeży Japonii. Kolejne dwa gatunki – zupełnie różne od pierwszego Kolejne dwie nowo odkryte rybki, choć tez nalezą do dennikowatych, wyglądają zupełnie inaczej. Careproctus yanceyi ma jednolicie czarne ciało, zaokrągloną głowę i poziomy pysk. Z kolei rybka nazwana roboczo Paraliparis em wyróżnia się wydłużonym, bocznie spłaszczonym ciałem, brakiem przyssawki i mocno zarysowaną szczęką. Nazwano ją na cześć miejsca badań – stacji badawczej „Station M”, gdzie MBARI od lat prowadzi badania. Rybom wykonano tomografię komputerową i to właśnie ona, wraz z analizą DNA, pozwoliła na wyodrębnienie nowych gatunków. Jak podkreśla kierująca badaniami biolożka, dr Mackenzie Gerringer, odkrycie trzech nowych gatunków przypomina o ogromnej różnorodności organizmów głębinowych i ich niezwykłych przystosowaniach do wysokiego ciśnienia, lodowatej temperatury i wiecznej ciemności. Ekosystemy głębinowe pozostają najmniej zbadanymi i najbardziej tajemniczymi zakątkami naszej planety. I nie zmieni się to szybko, bo ich badanie to prawdziwe wyzwanie – zarówno dla ludzi, jak i urządzeń badawczych, które muszą być odporne na ekstremalne warunki. Przed nami z pewnością jeszcze wiele odkryć. Źródło: Ichtyology & Herpetology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Morze Wattowe – wyjątkowy akwen przybrzeżny pełen życia i tajemnic
Morze Wattowe jest jednym z najlepiej zachowanych ekosystemów pływowych w Europie i obejmuje nie tylko wody przybrzeżne, ale też liczne wyspy i osuchy, które zmieniają się pod wpływem przypływów i odpływów. Obszar ten odgrywa kluczową rolę w migracji ptaków wodno-błotnych, dla których jest miejscem odpoczynku i lęgów. To obszar niezwykły zarówno pod względem przyrodniczym, jak i turystycznym, oferujący wiele atrakcji związanych z wodami płytkimi i osuchami.
Spis treści: Pływy i rytm przyrody Morze Wattowe zwiedzanie – spacery po dnie morskim i wyspy Różnorodność krajobrazu i osuchów Fauna i flora Morza Wattowego Morze Wattowe (czasami nazywane też Morzem Wattów) to unikatowy akwen, który mimo nazwy nie jest morzem w sensie geograficznym, lecz jest częścią Morza Północnego. Obejmuje przybrzeżne wody Zatoki Niemieckiej, leżące pomiędzy kontynentem a łańcuchem Wysp Fryzyjskich. Morze Wattowe rozciąga się od wyspy Texel w Holandii po wyspę Fanø w Danii, obejmując terytoria Holandii, Niemiec i Danii. Geologicznie Morze Wattowe jest krajobrazem bardzo młodym, liczącym ok. 10 000 lat. Powstało w wyniku wdarcia się morza w głąb lądu i działalności człowieka, m.in. osuszania terenów przybrzeżnych i budowy grobli. Liczy około 450 km długości i od 10 do 30 km szerokości. Charakterystyczne dla Morza Wattowego są płaskie równiny pływowe odsłaniane w czasie odpływu, tzw. watty lub osuchy. Dzięki nim obszar ten stał się miejscem o ogromnej wartości przyrodniczej, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Głębokość Morza Wattowego waha się średnio od 1 do 2 metrów, co sprawia, że w czasie odpływów odsłaniają się setki kilometrów kwadratowych dna morskiego. To właśnie dzięki temu możliwe są spacery po dnie morskim, stanowiące jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych regionu. Pływy i rytm przyrody Najważniejszym zjawiskiem kształtującym Morze Wattowe są przypływy i odpływy. Przypływy podnoszą poziom wody, a odpływy odsłaniają płaskie dno morskie i osuchy. Zjawisko to powtarza się dwa razy dziennie, nadając rytm całemu ekosystemowi. W czasie przypływu ptaki odlatują w kierunku brzegu, a woda powoli zalewa teren, który jeszcze chwilę wcześniej był suchy. Prędkość przypływu wynosi średnio 1 km/godz., a podczas burz może zwiększyć się nawet do 1 m/s. Uwaga! Osoby planujące zwiedzanie Morza Wattowego muszą znać godziny pływów, by uniknąć zagrożeń. Zjawisko pływów wpływa na rozmieszczenie roślinności bagiennej, która rozwija się w zależności od regularności zalewania wodą morską. Rytm przypływów i odpływów tworzy naturalny cykl życiowy dla wielu gatunków zwierząt, od planktonu po ptaki wodno-błotne, determinując ich codzienne zachowania. Morze Wattowe zwiedzanie – spacery po dnie morskim i wyspy Jedną z największych atrakcji regionu jest zwiedzanie Morza Wattowego podczas spacerów po osuchach. Po odpływie odsłaniają się kilkukilometrowe płaskie przestrzenie, pozwalające obserwować faunę wodno-błotną. W niektórych miejscach możliwe są przejażdżki bryczką lub jazda konna. Tradycyjnie przyjęte jest chodzenie boso – wrażenie dotyku piasku i błota potęguje kontakt z naturą, ale wymaga ostrożności, by nie stracić równowagi. Na wyspach Morza Wattowego, takich jak Borkum, Sylt, Juist czy Amrum, turystów czekają piaszczyste plaże, wydmy i czyste powietrze sprzyjające talasoterapii. To metoda, która do leczenia wykorzystuje właściwości morza i klimatu morskiego. Halligen – wyspy zmieniające się z pływem Grupa wysp Halligen położona w Niemczech i Danii to przykład geologicznego fenomenu Morza Wattowego. Jeszcze w XIV wieku były częścią stałego lądu, dziś w czasie przypływów większość ich powierzchni jest zalana wodą, pozostawiając tylko pagórki z domami. Wyspy te są siedliskiem rzadkich gatunków ptaków i miejscem badań naukowych. Co ciekawe, do wysp tych można dotrzeć, spacerując po wattach w czasie odpływu. Różnorodność krajobrazu i osuchów Osuchy to niejednorodny teren. W najbliższej linii brzegowej znajduje się watt iglasty z glonami, dalej watt mieszany z piaskiem i gliną, a najbardziej oddalone od brzegu obszary to watt piaszczysty, pełen muszli małży i karłowatej roślinności. Każda z tych stref pełni inne funkcje ekologiczne, ale wszystkie służą jako siedliska dla ptaków wodno-błotnych, ryb i owadów. Watt piaszczysty stanowi doskonałe miejsce żerowania dla krabów, małży i wielu gatunków bezkręgowców, które z kolei przyciągają ptaki w poszukiwaniu pożywienia. W niektórych rejonach osuchów tworzą się miniaturowe laguny i kałuże, które stanowią tymczasowe siedliska dla ryb i płazów. Codzienne przemiany krajobrazu sprawiają, że spacerując po osuchach, można obserwować dynamiczną zmianę środowiska naturalnego. Dzięki takiej mozaice siedlisk Morze Wattowe wspiera niezwykłą bioróżnorodność, a jednocześnie stanowi naturalne laboratorium dla naukowców i ekologów. Podczas odpływu na powierzchni osuchów można zaobserwować niezwykłe struktury wytworzone przez wodę i piasek – malownicze kanały, wyżłobienia i niewielkie pagórki, które zmieniają się codziennie wraz z rytmem pływów. Fauna i flora Morza Wattowego Morze Wattowe jest domem dla około 10 000 gatunków zwierząt i roślin. Płytka woda sprzyja rozwojowi planktonu, który jest pożywieniem dla ryb, skorupiaków i ptaków. Wśród ryb występują m.in. dorsze, flądry, łososie, płaszczki i węgorze. Często spotkać można foki oraz morświny. Ptaki wodno-błotne korzystają z bogactwa małży i traw morskich. Na terenie parków narodowych Morza Wattowego odnotowuje się około 400 gatunków ptaków, z których wiele zimuje w regionie, a miliony migrujących ptaków odpoczywają tu podczas przelotów. Niektóre gatunki ptaków, takie jak rybitwy czy biegusy, wykorzystują Morze Wattowe jako kluczowe miejsce lęgowe i żerowiska, co czyni ten obszar jednym z najważniejszych w Europie dla awifauny wodno-błotnej. Walory przyrodnicze tego terenu są chronione w ramach pięciu parków narodowych: Park Narodowy Schiermonnikoog (Holandia), Park Narodowy Wydm Texel (Holandia), Park Narodowy Szlezwicko-Holsztyńskiego Morza Wattowego (Niemcy), Park Narodowy Hamburskiego Morza Wattowego (Niemcy), Park Narodowy Dolnosaksońskiego Morza Wattowego (Niemcy). Dzięki ochronie parków narodowych i rezerwatów biosfery wiele gatunków rzadkich i zagrożonych przetrwało, a ekosystem Morza Wattowego zachowuje swoją naturalną równowagę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Mieszkanie nad morzem wydłuża życie – ale nie każdemu. Oto wyjątki
Chęć długiego i zdrowego życia powoduje, że wprowadzamy wiele różnych zmian: uprawiamy więcej sportu, rzucamy palenie, wysypiamy się, dbamy o dietę. Okazuje się jednak, że duży wpływ na długowieczność może mieć także odległość od zbiornika wodnego. Czemu warto zainwestować w dom nad morzem i jaki ma on wpływ na długość życia?
Spis treści Związek między lokalizacją a długowiecznością Jaka jest przyczyna dłuższego życia nad morzem? Nie każde sąsiedztwo wody jest korzystne Domy nad morzem w Polsce Najnowsze badania potwierdziły to, co dawno podejrzewano: mieszkanie w pobliżu linii brzegowej, może znacząco wydłużać życie. Naukowcy z Uniwersytetu Stanowego Ohio przeanalizowali dane 66 263 osób, badając związek między długością ich życia a miejscem zamieszkania. Związek między lokalizacją a długowiecznością Badacze nie bez kozery skupili się na strefie przybrzeżnej – już wcześniejsze analizy udowodniły korelację między mieszkaniem w „niebieskich strefach” a korzyściami zdrowotnymi. Tym razem chcieli jednak skupić się bezpośrednio na związku między długością życia a mieszkaniem nad wodą. Dane okazały się zaskakujące. Osoby posiadające domy nad morzem czy oceanem charakteryzowała dłuższa oczekiwana długość życia. Jednak osoby mieszkające nad śródlądowym zbiornikiem wodnym w mieście żyły przeciętnie krócej. – Przewiduje się, że mieszkańcy wybrzeża będą żyć przynajmniej o rok dłużej od średniej wynoszącej 79 lat [szacowana długość życia w Stanach Zjednoczonych w 2025 r. – przyp. red.], a osoby mieszkające w zurbanizowanych obszarach w pobliżu rzek czy jezior mają szanse umrzeć o rok wcześniej, niż wynosi średnia – mówi Jianyong Wu, naukowiec zajmujący się zdrowiem z Ohio State University. Jaka jest przyczyna dłuższego życia nad morzem? Niestety, nie udało się znaleźć prostego związku przyczynowo-skutkowego, który miałby ostatecznie rozwiązać zagadkę nadmorskiej długowieczności. Naukowcy sugerują jednak kilka czynników, które mogą się wzajemnie wzmacniać. Wymienia się wśród nich przede wszystkim łagodniejszy klimat, czyli mniej dni z ekstremalnymi temperaturami, lepszą jakość powietrza i większe możliwości rekreacji na łonie natury. Niebagatelne okazały się jednak także przyczyny społeczno-ekonomiczne. Nieruchomości nad morzem są zwykle droższe niż domy znajdujące się w głąb lądu, a więc wysoki status materialny ich posiadaczy również koreluje z oczekiwaną długością życia. Nie każde sąsiedztwo wody jest korzystne Naukowców zaskoczyło to, że wbrew ich założeniom nie każdy dom położony wzdłuż linii brzegowej zwiększa oczekiwaną długość życia. Chociaż mieszkanie na wsi nad rzeką czy jeziorem faktycznie wydłuża życie, to w mieście jest zupełnie inaczej. W mieście zbiorniki śródlądowe przynoszą ryzyko powodzi, mniej jest przestrzeni do rekreacji, a zanieczyszczenie powietrza jest duże i niesie katastrofalne skutki dla zdrowia. Innymi słowy: wszelkie korzyści wynikające z przebywania w pobliżu wody są niwelowane poprzez niedogodności związane z życiem w mieście. Domy nad morzem w Polsce Szacuje się, że w polskich gminach nadmorskich – a do nich zalicza się w naszym kraju 55 jednostek administracyjnych – mieszka około 4,2% mieszkańców naszego kraju, czyli 1,6 mln osób. To właśnie głównie oni korzystać mogą z dobrodziejstw, które niesie za sobą strefa dłuższego życia. Który czynnik przedłużający życie jest jednak najważniejszy? To wciąż pozostaje zagadką. Źródło: Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec z górą śmieci nad Bałtykiem. Gdańskie plaże będzie sprzątał robot
Każdego roku przyjezdni koszmarnie zaśmiecają gdańskie plaże. Tylko podczas ostatniego letniego sezonu zebrano z nich ponad 300 ton odpadów. Problemowi zaradzić ma teraz autonomiczny robot, który będzie zbierać drobne śmieci – pierwszy taki w Polsce.
Spis treści: Robot połknie śmieci Jak działa robot? Trudno się z tym pogodzić, ale podczas letnich urlopów zwiedzający bez skrupułów zaśmiecają atrakcyjne zakątki naszego kraju, takie jak parki narodowe czy piękne plaże nad Bałtykiem. W ubiegłym roku podczas dwudniowej akcji na tatrzańskich szlakach zebrano ćwierć tony odpadów. To jednak nic w porównaniu ze śmietniskami, które tworzą wczasowicze nad morzem. Tylko w ubiegłym sezonie letnim na gdańskich plażach zebrano blisko 310 ton odpadów! Władze miasta postanowiły więc wziąć sprawy w swoje ręce. Robot połknie śmieci Na plaży w Stogach pojawił się w środę autonomiczny robot BeBot, który oczyszcza piasek z drobnych odpadów: niedopałków, szkła, kapsli, plastiku. Słowem, są to śmieci trudne do zebrania tradycyjnymi metodami. To pierwszy tego typu robot w Polsce, a jego zakup sfinansował terminal kontenerowy Baltic Hub w ramach działań na rzecz ochrony środowiska. Robot jest zasilany energią słoneczną (posiada panele fotowoltaiczne na swojej obudowie), pracuje cicho i nie emituje spalin, dzięki czemu nie zakłóca wypoczynku plażowiczów. Szacuje się, że przez pół roku codziennej pracy może zebrać nawet 27,5 tony śmieci. Jak działa robot? Na plażach w Gdańsku w szczycie sezonu przebywa jednocześnie nawet kilkadziesiąt tysięcy osób. Wiele z nich nie chce przenosić swoich odpadków do śmietników. – Podczas testów BeBot w 10 minut zebrał około 8,5 kg odpadów, w tym niedopałki, kawałki szkła, plastiku i kapsle. To pokazuje dużą skuteczność tej technologii w usuwaniu drobnych zanieczyszczeń, które często umykają podczas standardowego sprzątania plaży – mówi Dominika Milion, dyrektor ds. zrównoważonego rozwoju w Baltic Hub. Milion zwróciła uwagę na to, że robot podczas pracy nie narusza naturalnej struktury plaży. BeBot jest sterowany zdalnie przez operatora, który może znajdować się w odległości do 300 metrów od niego. Urządzenie przeczesuje piasek do głębokości 10 cm i odsiewa śmieci, które następnie zbiera do specjalnego pojemnika. Jest przy tym niezwykle wydajne, bo w ciągu godziny potrafi wyczyścić do 3000 metrów kwadratowych plaży. Robot będzie kierowany tam, gdzie odpadków jest szczególnie dużo i gdzie szkło mogłoby stanowić największe zagrożenie dla ludzi, np. na boiska do siatkówki. Źródło: Gdańsk.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak bronić się przed prądem wstecznym? Ta wiedza może uratować życie
Zrozumienie, na czym polega prąd wsteczny i jak się przed nim chronić, powinno stanowić podstawę wiedzy każdego plażowicza. Pływanie wyłącznie w miejscach wyznaczonych i nadzorowanych przez ratowników to pierwsza linia obrony przed tym niewidocznym zagrożeniem. Jednak to właśnie świadomość i opanowanie w chwili kryzysu często decydują o tym, czy skończy się na tragedii.
Spis treści: Czym są prądy wsteczne i dlaczego są tak groźne? Prąd wsteczny: jak reagować, by przeżyć? Każdego roku – zarówno w Polsce, jak i krajach na całym świecie – odnotowuje się setki utonięć. Choć wiele z nich to efekt lekkomyślności, jak np. kąpiele pod wpływem alkoholu czy przecenianie własnych możliwości, to nie wszystkie tragedie są wynikiem błędnych decyzji. Otóż jedną z wyjątkowo niebezpiecznych przyczyn śmiertelnych wypadków w wodzie są prądy wsteczne – często niewidoczne dla oka zjawiska, które mogą zaskoczyć nawet doświadczonych pływaków. Jak je rozpoznać i co zrobić, gdy porwą człowieka? Czym są prądy wsteczne i dlaczego są tak groźne? Prąd wsteczny, znany również jako prąd strugowy, to silny, wąski nurt, który odprowadza nagromadzoną wodę z powrotem w kierunku otwartego morza. Wbrew pozorom nie występuje wyłącznie na burzliwych i niebezpiecznych plażach – może pojawić się wszędzie tam, gdzie fale rozbijają się o brzeg, nawet na pozornie spokojnych odcinkach wybrzeża. – Prądy wsteczne mogą utworzyć się na każdej plaży, na której występuje falowanie. Fale wypychają wodę na ląd, a następnie grawitacja ściąga ją z powrotem. W określonych miejscach ten proces tworzy skoncentrowany strumień cofającej się wody, który może błyskawicznie porwać człowieka daleko od brzegu – wyjaśniał Chris Brewster z United States Lifesaving Association w rozmowie z Fox News. Prąd wsteczny może osiągać prędkość nawet 2,5 metra na sekundę – to tempo, z którym nie jest w stanie konkurować nawet doświadczony pływak. Jak wyjaśniał Greg Dusek, główny oceanograf amerykańskiej Narodowej Służby Oceanicznej (NOAA), zjawisko to najczęściej występuje w miejscach naturalnych obniżeń dna morskiego, a także w pobliżu falochronów, pomostów i innych konstrukcji hydrotechnicznych. Właśnie w tych lokalizacjach cofająca się woda się koncentruje, tworząc wąski, lecz silny strumień, który może błyskawicznie porwać człowieka w głąb morza. Należy jednak pamiętać, że choć prąd wsteczny bywa trudny do zauważenia gołym okiem, jego obecność może sygnalizować kilka charakterystycznych cech: ciemniejszy odcień wody, spieniona powierzchnia, wiry unoszące piasek oraz linie piany lub wodorostów przesuwające się w stronę otwartego morza. – Właśnie te subtelne różnice w barwie, strukturze i ruchu wody mogą być sygnałem ostrzegawczym – podkreślał Dusek. Prąd wsteczny: jak reagować, by przeżyć? Z danych United States Lifesaving Association wynika, że aż 81,9% wszystkich interwencji ratowników na plażach dotyczy właśnie prądów wstecznych. To ten typ zagrożenia najczęściej zaskakuje kąpiących się. W momencie, gdy zaczynają odczuwać silny, cofający nurt, reagują instynktownie i próbują dopłynąć bezpośrednio do brzegu. Ta strategia jednak rzadko przynosi rezultat. – Większość osób nie zdaje sobie sprawy z tego, że zostali porwani przez prąd, dopóki nie zauważą, że mimo wysiłku nie przybliżają się do brzegu. Wówczas próbują płynąć jeszcze intensywniej, ale bez skutku. Pojawia się panika, a wyczerpanie organizmu następuje bardzo szybko. To właśnie ten mechanizm często prowadzi do utonięcia – tłumaczył Chris Brewster z United States Lifesaving Association. W takich sytuacjach kluczowe jest zachowanie spokoju i rezygnacja z bezpośredniej walki z nurtem. Co jest najskuteczniejszą strategią? Zamiast płynąć bezpośrednio do brzegu – co może prowadzić do wyczerpania – należy unosić się na wodzie i przeczekać, aż osłabnie działanie prądu. Gdy tylko pojawi się możliwość, najlepiej odpłynąć w bok, równolegle do linii brzegowej, by wydostać się ze strefy silnego nurtu. Dopiero wtedy można bezpiecznie wrócić na plażę. – Nie próbuj walczyć z prądem, bo i tak nie wygrasz. Postaraj się zrelaksować i pozwolić wodzie się przez chwilę prowadzić. Kiedy nadarzy się okazja, odpłyń w bok, a dopiero potem wracaj do brzegu – radził Brewster. Źródła: Fox News, Polski Instytut Rozwoju Kultury Fizycznej i Sportu Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zapomnij o stresie i bezsenności. Nauka potwierdza wpływ plaży na zdrowie
Czy plaża może uzdrowić ciało i duszę? Naukowcy, surferzy i psycholodzy są zgodni co do tego, że przebywanie nad wodą koi nerwy, zmniejsza ból i buduje więzi. Oto co mówią najnowsze badania.
Spis treści: Więcej wody, mniej stresu Niebieska siłownia Ból a plaża Plaża buduje więzi Wybrzeże od dawna uważane jest za miejsce sprzyjające zdrowiu. W XVIII-wiecznej Europie lekarze zalecali pobyt nad morzem w leczeniu gruźlicy, trądu i innych chorób. Pacjenci kąpali się (a czasem też pili) w wodzie morskiej bogatej w minerały. Wieczorami zasypiali przy dźwiękach fal i morskiego wiatru. Choć niektóre z tych metod zostały obalone, współczesna nauka nadal potwierdza, że natura dobrze wpływa na zdrowie. Już w 1984 roku badania wykazały, że pacjenci po operacjach szybciej wracali do zdrowia, jeśli mieli widok na przyrodę zamiast na ścianę. Od tego czasu psychologia środowiskowa bada, dlaczego przebywanie na łonie natury działa na nas tak dobrze. Początkowo skupiano się głównie na zieleni – parkach czy lasach. Obecnie coraz więcej naukowców przygląda się „niebieskim przestrzeniom” – takim jak morza, jeziora czy rzeki. Jednym z pionierów tej dziedziny jest Mat White – psycholog środowiskowy, a prywatnie surfer i pływak. W 2010 roku wraz z zespołem udowodnił, że zdjęcia natury z elementami wody oceniane są jako bardziej atrakcyjne i relaksujące. To badanie, cytowane już ponad tysiąc razy, zapoczątkowało współczesny nurt badań nad niebieskimi przestrzeniami. Co tak naprawdę dzieje się z ciałem i umysłem, gdy spędzamy czas nad wodą? Więcej wody, mniej stresu Już pierwsze kroki po plaży często prowadzą do tzw. przywrócenia uwagi. To stan, w którym umysł wycisza się i łagodnie skupia na otoczeniu. White przeanalizował dane od ponad 4 000 mieszkańców Anglii. Pytał, które krajobrazy dają im najwięcej spokoju. Wybrzeże wypadło nieco lepiej niż lasy i góry. Dlaczego plaża tak nas uspokaja? Catherine Kelly, autorka książki „Blue Spaces: How and Why Water Can Make You Feel Better”, uważa, że chodzi o skalę krajobrazu. Dźwięki fal i rozległe horyzonty dają poczucie przestrzeni i perspektywy. Patrzenie w dal budzi poczucie zachwytu. Ten stan pozwala oderwać się od codziennych zmartwień i poczuć coś większego. Zachwyt redukuje stres, nadaje sens i zachęca do działania na rzecz innych. Według teorii przywrócenia uwagi najbardziej relaksujące krajobrazy to te „delikatnie fascynujące”. Są wystarczająco zmienne, by nas zainteresować, ale na tyle przewidywalne, by nasz umysł mógł odpocząć. Fale morskie idealnie to odzwierciedlają. Wzory fal przypominają powtarzające się wzory, które wpływają na fale mózgowe, wywołując stan relaksu. Surferka i badaczka Easkey Britton uważa, że fale pomagają też być obecnym w danej chwili i uwolnić się od natłoku myśli. Niebieska siłownia Gdy umysł zwalnia, ciało często nabiera tempa. Plaża zachęca do spacerów, pływania czy zabawy z bliskimi. Badania pokazują, że ludzie częściej ćwiczą w pobliżu wody. Choć wysiłek fizyczny jest intensywniejszy w zielonych przestrzeniach, to nad wodą trwa on dłużej. Woda sprawia, że czas płynie wolniej. Dłuższy ruch i mniejsze napięcie wpływają na lepszy sen. Badanie z 2024 roku, obejmujące prawie 19 000 osób z 18 krajów, wykazało, że regularne wizyty w zielonych i niebieskich przestrzeniach wiążą się z mniejszym ryzykiem niedoboru snu. Ból a plaża Morze od dawna pomaga ludziom radzić sobie z bólem i stresem. Trudno jednak powiedzieć, czy to rzeczywiście zasługa samego krajobrazu, czy raczej faktu, że po prostu odpoczywamy od codziennych obowiązków. Aby to sprawdzić, naukowcy stosują tzw. badania z podwójnie ślepą próbą, które uznaje się za najbardziej wiarygodne. Problem w tym, że w przypadku natury trudno je przeprowadzić — przecież nikt nie da się oszukać, że patrzy na morze, jeśli go nie widzi. Dlatego niektórzy badacze sięgają po wirtualną rzeczywistość (VR), która pozwala „przenieść” ludzi nad wodę w sposób kontrolowany, np. podczas eksperymentów w gabinecie dentystycznym. W 2017 roku przeprowadzono badanie w takim gabinecie. Pacjenci nosili okulary VR i „przenosili się” na plażę lub do miasta. Osoby na plaży odczuwały mniej bólu niż pozostali. Nowsze badania z 2025 roku, opublikowane w „Nature Communications”, pokazały, że oglądanie naturalnych krajobrazów w VR (np. widok jeziora) zmniejszało reakcje na ból i aktywność w mózgu związaną z jego przetwarzaniem. Plaża buduje więzi Często odwiedzamy plażę z rodziną lub znajomymi. Czy w takim razie wspólne przebywanie nad wodą wzmacnia więzi? White i Pahl zapytali rodziców małych dzieci o ich doświadczenia na plaży. Odpowiedzi pokazały, że wspólne wyjścia nad wodę rzeczywiście zbliżają rodzinę. To może wynikać z przestrzeni, wolności i okazji do wspólnej zabawy. Inne badania sugerują, że niebieskie przestrzenie budują więzi także między obcymi osobami. Powroty nad morze często budzą też nostalgię. Przypominają dzieciństwo i ułatwiają otwartość na zabawę i kontakt z innymi. Choć jeden dzień na plaży nie uzdrowi nas całkowicie, to takie chwile mają trwały, pozytywny wpływ. Dzieci, które dorastają w kontakcie z naturą, jako dorośli czują z nią większą więź i chętniej dbają o środowisko. White i Pahl pracują obecnie nad projektem badającym, jak natura pomaga radzić sobie z trudnymi sytuacjami i budować odporność psychiczną. Wyniki takich badań mogą wspierać ochronę środowiska i planowanie zdrowych przestrzeni miejskich. – Jeśli jakieś miejsce nam służy, powinniśmy zadbać o to, by jemu też było dobrze – mówi Kelly. Źródło: National Geographic Polska Autorka: Emma Loewe
NASA odkryła rekordowo wysoki wzrost poziomu mórz i oceanów. Jaka jest tego przyczyna?
Dzięki danym satelitarnym naukowcy ustalili, o ile podniósł się poziom wody w morzach i oceanach na Ziemi. Przebił prognozowany stan o niemal 2 milimetry. Ta różnica wygląda na niewielką. Mówimy jednak o ilości wody, która wypełniłaby ponad 180 tysięcy największych tankowców.
Spis treści: Ile wody mieści się w półcentymetrowej warstwie mórz i oceanów? Satelity na straży oceanów Ciepła woda wypiera lód – sprzężenie zwrotne w praktyce Zaskakujące skutki: fale morskie, powodzie, brak słodkiej wody Globalne ocieplenie nadal topi lodowce na Ziemi, co wywołuje nieustanny wzrost poziomu mórz. W ubiegłym roku poziom ten osiągnął nowe rekordy. Jednak, zdaniem oceanografów z NASA, w 2024 r. to nie globalne ocieplenie, lecz inny mechanizm wywołał największy wzrost objętości wody. – Każdy rok jest nieco inny, ale jasne jest, że ocean nadal się podnosi, a tempo wzrostu jest coraz szybsze. Mimo to zaobserwowany w 2024 roku poziom mórz i oceanów był wyższy, niż się spodziewaliśmy – powiedział oceanograf NASA Josh Willis. Ile wody mieści się w półcentymetrowej warstwie mórz i oceanów? Analizując wcześniejsze trendy, NASA przewidywała na 2024 rok wzrost o 0,43 cm, ale wyniósł on aż 0,59 cm. Te liczby nie wyglądają na niepokojące, ale przyjrzyjmy się przeliczeniu na objętość wody. Łączna powierzchnia ziemskich mórz i oceanów wynosi około 361 milionów kilometrów kwadratowych. To stanowi około 71% całkowitej powierzchni Ziemi. Oznacza to, że różnica między przewidywanym wzrostem a tym zaobserwowanym to około 579 miliardów metrów sześciennych wody. Ilość, która wypełniłaby 180 500 największych tankowców ropy naftowej (ULCC). A mówimy tylko o różnicy w prognozach. Bo jeśli policzymy łączny wzrost poziomu mórz i oceanów, który wyniósł 0,59 cm, wychodzi nam, że w 2024 roku do tych ogromnych akwenów trafiło około 2,13 biliona metrów sześciennych wody. Co mieści się w ponad – uwaga – 6,65 milionach największych tankowców ropy naftowej. Satelity na straży oceanów Dane, na których bazowali naukowcy prognozując wzrost, pochodzą z pomiarów wykonywanych przez pięć międzynarodowych satelitów od 1992 roku. Najnowszy z nich, Sentinel-6 Michaela Freilicha, jest w stanie mierzyć wysokość powierzchni morza z dokładnością do kilku centymetrów dla 90 procent oceanów na Ziemi. Ale skąd ten nagły wzrost poziomu wód? Naukowcy od dawna podejrzewali, że nieuwzględnione pętle sprzężenia zwrotnego przyspieszą wzrost poziomu morza ponad przewidywania, a teraz możemy być świadkami wyników. Do tej pory topniejące lodowce na Ziemi odpowiadały za dwie trzecie wzrostu poziomu morza każdego roku, ale w zeszłym roku niespodziewanie się to zmieniło. Ciepła woda wypiera lód – sprzężenie zwrotne w praktyce Amerykańska Agencja Kosmiczna odkryła, że w 2024 r. aż dwie trzecie wzrostu poziomu mórz było spowodowane rozszerzalnością cieplną ciekłej wody morskiej, mimo że utrata lodu lodowcowego również wciąż przyspiesza. Cieplejsza woda jest mniej gęsta, więc zajmuje więcej miejsca niż woda zimna – a po rekordowym ociepleniu atmosfery na Ziemi nasze oceany były najcieplejsze od trzech dekad. Należy wyjaśnić, że ziemskie oceany mają warstwy o różnych temperaturach. Najcieplejsze, a co za tym idzie najmniej gęste wody znajdują się bliżej powierzchni. Ale zwiększona energia cieplna w naszej atmosferze wywołuje więcej burz i szybsze wiatry, co – poza innymi niszczycielskimi skutkami – miesza wody oceanów, przez co szybciej wysyła więcej ciepła do niższych warstw, dodatkowo zwiększając temperatury oceanów i wynikający z tego wzrost poziomu morza. Zaskakujące skutki: fale morskie, powodzie, brak słodkiej wody Właśnie zmiany we wzorcach wiatru powodują, że niektóre obszary oceanu nagrzewają się dwa do trzech razy bardziej niż średnia globalna. Wynikające z tego morskie fale upałów zabijają miliardy stworzeń morskich i niszczą zależne od nich łowiska. Kolejnym negatywnym efektem takiego stanu rzeczy jest zwiększająca się liczba powodzi. Wraz ze wzrostem poziomu oceanów, zalewają one główne rzeki, takie jak Ganges, słoną wodą. A chociaż wody jest ogólnie więcej, to wymienione zjawiska drastycznie zmniejszają zasoby słodkiej wody dla ludzkości. Bez interwencji może to ostatecznie zmusić całe populacje do migracji w poszukiwaniu tego istotnego zasobu. Jak na razie jedynym sposobem na zmniejszenie tego wpływu jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych. Każdy ułamek stopnia, o jaki możemy zmniejszyć przyszłe ocieplenie, uratuje życie. Ale w czasach, gdy kolejne państwa ograniczają „zielone” programy, nie będzie to takie łatwe. Źródło: ScienceAlert Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To niezwykłe, ale częste zjawisko. Łatwo można zaobserwować je także w Polsce
Fatamorgana to jeden z najbardziej intrygujących przykładów na to, jak natura potrafi igrać z naszymi zmysłami. W określonych warunkach pogodowych, obserwator może doświadczyć niezwykle sugestywnego złudzenia obecności obiektów tam, gdzie w rzeczywistości ich nie ma. Jak powstaje fatamorgana? Co to takiego? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur Fatamorgana niejedno ma imię Woda na drodze lub na pustyni? Statek unoszący się nad wodą? To tylko iluzja Nie taka niezwykła, jak można przypuszczać Nazwa tego zjawiska wywodzi się z legend arturiańskich. Morgana Le Fay była przyrodnią siostrą króla Artura i potężną czarodziejką. Dysponowała licznymi talentami, w tym mocą wywoływania złudzeń optycznych. Podobno żeglarze, którzy płynęli przez Cieśninę Mesyńską wierzyli, że miraże, których doświadczają, są wywoływane właśnie przez nią. Trzeba przyznać, że iluzje optyczne bywają niezwykle sugestywne i często wydają się rzeczywistymi obiektami. Zapewniamy jednak, że nie ma w tym żadnej magii, ani białej, ani czarnej. Kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur Fatamorgana, nazywana też mirażem, to nic innego, jak rezultat ugięcia promieni światła w optycznie niejednorodnych ośrodkach. W następstwie tego procesu powstaje pozorny obraz odległego obiektu. Mówimy tu zatem o zjawisku optycznym, wywołanym różnymi współczynnikami załamania światła w warstwach powietrza o różnej temperaturze, a co za tym idzie – także różnej gęstości. W ciepły, słoneczny dzień, podłoża osiągają znacznie wyższą temperaturę niż znajdujące się nad nimi powietrze. W konsekwencji tego, oddają one ciepło do warstw powietrza. Przy czym należy podkreślić, że te nagrzewają się nierównomiernie. Warstwy niższe są cieplejsze, natomiast wyższe – chłodniejsze. Jak powstaje fatamorgana? Wraz ze zmianą temperatury powietrza, następuje zmiana jego właściwości optycznych. W tym konkretnym przypadku, kluczową rolę odgrywa współczynnik załamania. W niejednorodnym ośrodku występuje pewien rozkład rozchodzenia się fali. Zakrzywiony bieg promieni świetlnych sprawia, że światło od odległego obiektu może docierać do obserwatora więcej niż jedną drogą. Na granicy warstw powietrza dochodzi do załamania, w następstwie czego powstaje iluzja optyczna, nazywana obrazem pozornym. Fatamorgana niejedno ma imię O biegu promieni świetlnych decyduje rozkład współczynnika załamania. W zależności od rozkładu temperatury, pozorny obraz dalekiego planu może powstawać pod lub nad obiektem rzeczywistym. Ze względu na położenie owego dodatkowego obrazu, fatamorgany można podzielić na: górne – powstają, gdy współczynnik załamania maleje z wysokością, dolne – powstają, gdy współczynnik załamania rośnie z wysokością. Fatamorgana górna Gdy wyższa warstwa powietrza jest cieplejsza niż dolna, znajdująca się tuż nad powierzchnią, promienie światła ulegają załamaniu ku górze. To sprawia, że widziany przez obserwatora obraz obiektu znajduje się nad jego faktycznym położeniem. W momencie wystąpienia mirażu górnego, dochodzi do przeskalowania obrazu w pionie. Przez to, pozorne obiekty wydają się być o wiele większe niż rzeczywiste, a przez to – także znacznie bliższe. Fatamorgana dolna Miraż dolny jest zjawiskiem odwrotnym. Gdy warstwa powietrza nad podłożem jest cieplejsza niż wyższa, promienie światła uginają się do dołu. Powstaje pozorny obraz, który znajduje się pod obiektem rzeczywistym. Woda na drodze lub na pustyni? Statek unoszący się nad wodą? To tylko iluzja Jak to wygląda w praktyce? Fatamorgana górna najczęściej powstaje nad powierzchnią mórz lub jezior. Wówczas można zaobserwować duże fale, czasami przypominające tsunami. W rzeczywistości znajdują się one w znacznej odległości od obserwatora i wcale nie są tak wielkie, jak się wydaje. Czasami żeglarze doświadczają iluzji statku unoszącego się nad powierzchnią wody, innym razem widzą miasta lub wyspy w miejscu, w którym nie powinno ich być. Fatamorgana dolna jest zjawiskiem częstszym niż górna. Powstaje nad silnie nagrzanym podłożem, np. nad piaskiem czy asfaltową szosą. Obserwator może odnieść wrażenie, że widzi przed sobą rozlaną wodę lub zbiornik wodny, w którym odbijają się chmury i obiekty sąsiadujące, jak drzewa czy nadjeżdżające z naprzeciwka samochody. Tymczasem to nic innego, jak niebo odbite na styku warstw powietrza, cieplejszej i chłodniejszej. Nie taka niezwykła, jak można przypuszczać Istnieje wiele niezwykłych zjawisk optycznych, ale wiele z nich obserwuje się stosunkowo rzadko. Przykładem niech będzie biała tęcza, która powstaje wyłącznie przy mglistej pogodzie, gdy słońce oświetla zawieszony w powietrzu aerozol pod określonym kątem. Fatamorgana jest znacznie powszechniejsza. Wbrew pozorom, nie trzeba maszerować rozległą, gorącą pustynią czy płynąć bezkresnym oceanem, by doświadczyć niezwykle sugestywnej iluzji optycznej. Jak wspomnieliśmy wcześniej, kluczowym czynnikiem jest różnica temperatur w poszczególnych warstwach powietrza. Zatem, jeżeli dzień jest słoneczny, istnieje duże prawdopodobieństwo zaobserwowania fatamorgany. Najlepiej, jeżeli zostanie spełniony dodatkowy warunek – brak wiatru. Wówczas rozkład współczynnika załamania pozostaje stabilny. Gdzie można zaobserwować fatamorganę? Z powyższego wynika, że to intrygujące zjawisko nie jest wyłączną domeną dużych pustyń, jak Sahara, Gobi czy Atakama. To prawda. Miraż dolny można zaobserwować także na Pustyni Błędowskiej, ale nie tylko. Jesteśmy przekonani, że tej sugestywnej iluzji doświadczył niemal każdy kierowca, który w upalny dzień jechał prostym odcinkiem szerokiej szosy. Mało tego, latem, gdy wiatr nie wieje, a wilgotność powietrza utrzymuje się na niskim poziomie, wystarczy przyjrzeć się dachom zaparkowanych samochodów, by odnieść wrażenie, że są pokryte wodą. To samo dotyczy miraży górnych. Najefektowniejsze występują w obszarze Cieśniny Mesyńskiej, gdzie wody są dość spokojne, a ruch statków – duży. Tam najłatwiej zaobserwować „latające” okręty. Zdarza się jednak, że wspaniałe iluzje obserwują także osoby wypoczywające na polskim wybrzeżu. W 2022 roku na Bałtyku pojawiły się ogromne fale. Można było odnieść wrażenie, że nadciąga tsunami. W rzeczywistości fale były niewielkie i znacznie oddalone od brzegu. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Bursztynowe żniwa nad Bałtykiem. Po sztormach znaleziono cenne bursztyny z inkluzjami
Po ostatnich sztormach Bałtyk wyrzucił na brzeg w gminie Postomino prawdziwe skarby – bursztyny z zatopionymi wewnątrz owadami. Takie inkluzje mogą być warte nawet kilkanaście tysięcy złotych. Za najrzadsze okazy kolekcjonerzy są gotowi zapłacić fortunę.
Spis treści: Cena bursztynu zależy nie tylko od zawartości Bałtyk wyrzuca tony bursztynu: gdzie i jak szukać skarbów? Bursztyn nad Bałtykiem: wartość nie zawsze łatwo mierzalna Jarosławiec w gminie Postomino znów przyciąga uwagę łowców skarbów. Po serii sztormów fale wyrzuciły na plażę nie tylko wodorosty, kawałki drewna i muszle, ale także dużą ilość bursztynu. Wśród licznych bryłek żywicy sprzed milionów lat znalazły się wyjątkowe okazy z inkluzjami – czyli zatopionymi wewnątrz organizmami (zazwyczaj są to owady). Takie bursztyny przyciągają uwagę zarówno kolekcjonerów, jak i naukowców. To właśnie inkluzje sprawiają, że zwykły bursztyn może zyskać nieprzeciętną wartość. Jak szacują eksperci, komar lub mucha uwięziona w bursztynie – ze względu na stosunkowo najczęstsze występowanie – może być wyceniana na 2–3 tysiące złotych. Rekordową wycenę osiągnął egzemplarz z jaszczurką w środku – oszacowano jego wartość na ponad 1,3 miliona dolarów. Cena bursztynu zależy nie tylko od zawartości Wartość bursztynu to nie tylko kwestia tego, co znajduje się w jego wnętrzu. Liczy się również kolor, przejrzystość oraz rozmiar bryłki. Zwykle spotykany jest bursztyn w odcieniach żółci i miodu – właśnie takie kawałki najczęściej trafiają na plaże Bałtyku po sztormach. Znalezienie dużej bryły o wadze powyżej pół kilograma może oznaczać duży zysk. Kilka lat temu w Kołobrzegu przypadkowy spacerowicz natknął się na okaz, którego wartość oszacowano na kilkanaście tysięcy złotych. Zaskakująca historia miała miejsce w Rumunii. Kamień o wadze około 3,5 kilograma został odnaleziony przez starszą kobietę w strumieniu. Przyniosła go do domu i umieściła przy drzwiach jako odbojnik. Okazało się, że jest to bursztyn wart milion euro. Największą gratką dla kolekcjonerów są jednak bryłki o rzadkiej barwie. Najdroższy i najbardziej pożądany jest bursztyn biały. Eksperci zwracają uwagę, że cena za kilogram może sięgać nawet 100 tysięcy złotych. Na drugim biegunie znajduje się bursztyn czarny, który jest najmniej ceniony ze względu na dużą ilość zanieczyszczeń. Bałtyk wyrzuca tony bursztynu: gdzie i jak szukać skarbów? Zbieranie bursztynu to nie tylko hobby – to również prawdziwa sztuka. Według szacunków każdego roku podczas silnych sztormów Bałtyk wyrzuca na brzeg nawet kilka ton skamieniałej żywicy. Doświadczeni zbieracze wiedzą, że najlepsze łowy odbywają się tuż po burzy, kiedy cofające się fale pozostawiają na piasku pasma wodorostów, patyków i morskich śmieci. Właśnie tam, między naturalnymi resztkami, najłatwiej dostrzec połyskujące bryłki. Wielu poszukiwaczy używa podbieraków i woderów, brodząc w płytkiej wodzie. Inni preferują długie spacery wzdłuż plaży – zwłaszcza nocą, z latarką UV. Bursztyn posiada bowiem właściwości fluorescencyjne i w ultrafiolecie błyszczy żółtawo-białym światłem. Bursztyn nad Bałtykiem: wartość nie zawsze łatwo mierzalna Nie bez powodu bursztyn bywa nazywany „złotem Bałtyku”. Jego wartość potrafi przewyższyć cenę niejednego metalu szlachetnego, zwłaszcza gdy w grę wchodzą inkluzje lub rzadki kolor. Zbieranie bursztynu nie wymaga specjalnych zezwoleń, pod warunkiem że odbywa się ręcznie i z poszanowaniem środowiska. Nie wolno używać sprzętu hydraulicznego ani penetrować obszarów chronionych, takich jak wydmy czy tereny rezerwatów. Sezon bursztynowy dopiero się rozkręca, a Bałtyk potrafi zaskoczyć. Może właśnie ty podczas spaceru po plaży trafisz na kawałek żywicy, który zmieni twoje życie? Jeśli nie finansowo, to przynajmniej emocjonalnie? Bo bursztyn to nie tylko kopalna żywica – to zamknięta w złocistej bryłce historia sprzed milionów lat.
Morze gwiazd na Malediwach to niezwykły spektakl natury. Gdy zachodzi, woda mieni się tysiącem światełek
Morze gwiazd na Malediwach urosło do rangi jednej z największych atrakcji wyspiarskiego państwa. Wspaniały spektakl światła niektórzy określają mianem magicznego i tajemniczego. W rzeczywistości nie ma w tym ani magii, ani tym bardziej tajemnicy, a „rozgwieżdżona woda” nie jest wyłączną domeną Malediwów. Skąd bierze się to zjawisko? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
Spis treści: Jak wygląda morze gwiazd na Malediwach? Czym jest morze gwiazd? Jak dotrzeć na wyspę Vaadhoo? Kiedy podziwiać morze gwiazd na Malediwach? Egzotyczna przyroda, białe rajskie plaże, turkusowa woda, gwarancja dobrej pogody, idealne warunki do nurkowania, luksusowe kurorty, interesująca architektura i zabytkowe meczety – atrakcje Malediwów można mnożyć i mnożyć, ale to najwyraźniej za mało. Tym, co jeszcze przyciąga turystów do egzotycznego raju, jest wyspa Vaadhoo, a konkretnie – tamtejsza plaża, przy której woda mieni się tysiącami świetlnych punktów, niczym niebo w bezchmurną noc. Jak wygląda morze gwiazd na Malediwach? Niektóre zjawiska dosłownie zapierają dech w piersiach i dają poczucie obcowania z czymś całkowicie nierealnym. Biała tęcza, widmo Brockenu, latarnia Maracaibo – to zaledwie kilka przykładów. Do tej listy należy dopisać także morze gwiazd. Ci, którzy mieli okazję obserwować ten niezwykły spektakl natury, określają go jako niebo rozpościerające się u stóp. Niebo, w którym można się zanurzyć, nie w przenośni, a dosłownie. Kiedy zapada noc, woda u wybrzeży wyspy Vaadhoo nabiera zielono-niebieskiego blasku. Można odnieść wrażenie, że w Oceanie Indyjskim odbija się rozgwieżdżone niebo, choć bliższe prawdy wydaje się stwierdzenie, że gwiazdy spadły z firmamentu i zanurzyły się w turkusowej wodzie. Czym jest morze gwiazd? Czasami można usłyszeć, że morze gwiazd na Malediwach to najniezwyklejsze miejsce w obrębie całego archipelagu. Wertując atlasy i przyglądając się mapom, nie można jednak znaleźć tego miejsca. To dlatego, że w rzeczywistości nie mówimy tu o obszarze geograficznym. Jak wspomnieliśmy wcześniej, morze gwiazd jest zjawiskiem. Nie pogodowym i nie optycznym, a wynikającym z zachodzących w wodzie reakcji chemicznych. W praktyce nie mówimy tu o niczym innym niż o efekcie bioluminescencji. Pod tym pojęciem kryje się zdolność niektórych organizmów do wytwarzania i emitowania światła. Gwiazdy w morzu to w rzeczywistości plankton W tym przypadku, za występowanie tego efektu odpowiadają bruzdnice – mikroskopijny fitoplankton. Te proste organizmy reagują na ruch wody, wywołany przez pływające zwierzęta, fale lub prąd. Pobudzone w ten sposób, zaczynają wydzielać lucyferynę – substancje chemiczną, która w kontakcie z tlenem emituje światło. Czemu służy to spektakularne zjawisko? W naturze, bioluminescencja ma kilka zastosowań. Czasami służy wabieniu ofiary, zwłaszcza w morskich głębinach, gdzie praktycznie nie dociera światło. W tym przypadku to jednak nic innego, jak mechanizm obronny. Plankton emituje światło wyłącznie w momencie, gdy ruch wody komunikuje mu, że może spodziewać się ataku. W ten sposób te drobne organizmy starają się odstraszyć potencjalnego drapieżnika. Jak dotrzeć na wyspę Vaadhoo? Wyspa Vaadhoo, zaliczana do atolu Raa, znajduje się w odległości około 190 kilometrów od Male, stolicy wyspiarskiego państwa. Żeby tam dotrzeć, na międzynarodowym lotnisku należy „złapać” krajowy lot do portu lotniczego na wyspie Ifuru. Tam można wynająć łódź, którą dopłynie się do Vaadhoo, lub skorzystać z oferty wycieczkowej jednego z wielu tamtejszych biur turystycznych. Jako że zjawisko morza gwiazd można zaobserwować nocą, najlepiej zarezerwować nocleg. Na wyspie działa kilka hoteli. Kiedy podziwiać morze gwiazd na Malediwach? Należy podkreślić, że morze gwiazd na Malediwach w żadnym wypadku nie jest zjawiskiem stałym. Nie pojawia się też cyklicznie. Można je zaobserwować wyłącznie wtedy, gdy w wodzie pojawia się odpowiednio duże nagromadzenie planktonu. Wpływ na to mają także inne czynniki, jak temperatura wody, pora roku, a nawet faza księżyca. Najdogodniejsza do obserwacji jest pora sucha, która na Malediwach trwa od grudnia do kwietnia. Niebo jest wówczas bezchmurne, a woda u wybrzeży archipelagu – stabilna. Szczególnie warto celować w luty i marzec, kiedy nagromadzenie planktonu jest największe. Z poziomu plaży świecący plankton prezentuje się wyjątkowo efektownie, ale czasami trzeba „pomóc” tym niewielkim organizmom. Żeby wzbudzić reakcję bioluminescencji, najlepiej po prostu zanurzyć się w wodzie. Morze gwiazd na Malediwach to „loteria” Podkreślamy nawet przebywanie na Malediwach w teoretycznie najdogodniejszym terminie nie daje żadnej gwarancji zaobserwowania morza gwiazd. Tak jak wspomnieliśmy, obecność fitoplanktonu u wybrzeży wyspy Vaadhoo nie jest stała, a w przypadku niewielkiego nagromadzenia tych mikroskopijnych organizmów, nie uda się zauważyć emitowanego przez nie światła. Gdzie jeszcze można podziwiać morze gwiazd? Warto zaznaczyć, że efekt rozgwieżdżonego morza nie pojawia się wyłącznie u wybrzeży wyspy Vaadhoo. W tym miejscu należy przypomnieć, że plankton nie ma zdolności do poruszania się w pełni kontrolowany sposób. Dryfuje niesiony prądami morskimi, przez co może dotrzeć w dowolne miejsce. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Yonaguni to japońska Atlantyda? Naukowcy wciąż nie są zgodni w tej kwestii
Yonaguni, najdalej wysunięta na zachód zamieszkana wyspa Japonii, od lat dzieli środowisko naukowców. Cztery dekady temu w pobliżu jej wybrzeży przypadkiem odkryto zagadkowe struktury, które mogą być śladami nieznanej cywilizacji. Jeżeli okazałoby się, że to prawda, całą wiedzę na temat dziejów człowieka na Ziemi można by wyrzucić do kosza.
Spis treści: Jakie tajemnice skrywa Yonaguni? Niezwykłe znalezisko u wybrzeży Yonaguni Co na to inni naukowcy? Spór nie doczekał się rozstrzygnięcia Gdzie byłaby dziś ludzkość, gdyby nie archeologia? Nauka o społeczno-kulturowej przeszłości człowieka nieustannie odsłania przed nami kolejne rozdziały zamierzchłej przeszłości. Zdarza się, że w toku pracy badawczej, naukowcy trafiają na znaleziska, których nie mogliby zobaczyć nawet w najśmielszych snach. Czy do takich należy monument Yonaguni? A może to po prostu niesamowity twór natury? Te pytania należą do takich, na które nauka wciąż jeszcze nie znalazła odpowiedzi. Jakie tajemnice skrywa Yonaguni? Yonaguni to niewielka wyspa archipelagu Yaeyama, zajmująca powierzchnię ok. 30 kilometrów kwadratowych. Należy do prefektury Okinawa, a z wód Oceanu Spokojnego wyłania się w miejscu oddalonym o około 100 km od wschodniego wybrzeża Tajwanu. Pewnie do dziś byłaby jedną z wielu anonimowych wysp, które nie wzbudzają większego zainteresowania wśród turystów. Byłaby, gdyby nie znalezisko, na które w 1985 roku natrafił jeden z przewodników podwodnych wycieczek. Okazało się, że na dnie oceanu, w pobliżu południowego wybrzeża wyspy, rozpościerają się struktury, które mogą być ruinami starożytnego miasta, starszego od jakiegokolwiek z odkrytych. Niezwykłe znalezisko u wybrzeży Yonaguni W 1985 roku Kihachiro Aratake, ówczesny dyrektor Stowarzyszenia Turystycznego Yonaguni-Cho, wyruszył na poszukiwania miejsc dogodnych do prowadzenia obserwacji głowomłotów pospolitych. Doświadczony nurek dowiedział się, że najwięcej niezwykłych rekinów można spotkać w pobliżu klifu Arakawabana. Gdy zszedł pod wodę, nie znalazł rekinów, ale natrafił na coś bardziej niezwykłego, czego jeszcze nie widział. Pod wodą Aratake zauważył niezwykłe struktury, które z żadnej ze stron nie przypominały naturalnego tworu. Ze zboczy wzgórza wyrastało coś, co przypominało monolityczne bloki – struktury o płaskich krawędziach, które tworzyły symetryczne kąty. Doszedł do wniosku, że patrzy na coś w rodzaju piramidy. Po powrocie na powierzchnię natychmiast wybrał numer miejscowego uniwersytetu. Chciał się dowiedzieć, co właściwie zobaczył, ale nikt nie był w stanie udzielić mu odpowiedzi. Naukowcy potwierdzili odkrycie Wieść o znalezisku zaczęła roznosić się w środowisku akademickim. W końcu dowiedział się o tym profesor Maasaki Kimura z Uniwersytetu Ryukyu. Już wtedy był cenionym naukowcem – archeologiem, geologiem morskim, wulkanologiem i sejsmologiem – który zapisał na swoim koncie wiele prac naukowych. Ekspert w dziedzinie badań dna morskiego zainteresował się tematem. Niebawem skompletował zespół, z którym wyruszył na Yonaguni. Pod wodę zszedł osobiście, żeby dokładnie przyjrzeć się rzekomym strukturom. Gdyby nie miał na twarzy maski, pewnie przetarłby oczy ze zdumienia. Pod wodą natrafił na coś, co przypominało ogromną bramę, składającą się z idealnie dopasowanych kamiennych bloków, tworzących kąt prosty. Zaobserwował także inne obiekty, które jego zdaniem były wytworem ludzkich rąk. Co w tym niezwykłego, skoro na świecie odkryto już wiele zatopionych budowli? Najbardziej zastanawiający jest szacowany wiek monumentu Yonaguni, jak do dziś nazywana jest podwodna struktura. Kimura uznał, że ruiny starożytnego miasta mogą liczyć nawet 6 tysięcy lat. Co znaleźli badacze? Informacje o niezwykłym znalezisku szybko pojawiły się w zachodnich mediach. Donoszono o „japońskiej Atlantydzie” i zaginionej cywilizacji. Odkrycie podwodnych struktur nie wywołało jednak poruszenia w środowisku naukowym. Przeciwnie, wielu badaczy uznało, że Kimura zaczyna szerzyć pseudonaukowe poglądy. Japoński uczony nie zamierzał jednak rezygnować z dalszych badań. Przeciwnie, poszukiwaniu dowodów na poparcie swojej tezy poświęcił całą dalszą karierę. W kolejnych latach jego zespół wielokrotnie schodził pod wodę w poszukiwaniu nowych znalezisk. Praca okazała się owocna. Badacze natrafili między innymi na struktury przypominające świątynię, sanktuaria, basen czy stadion. Odkryli także sieć połączeń drogowych między poszczególnymi obiektami. Zidentyfikowano rowy przypominające kanały melioracyjne i coś, co przypomina przedstawiającą żółwia płaskorzeźbę i inne domniemane zdobienia. Najbardziej fascynująca była jednak sama piramida. Obiekt z piaskowca i mułowca mierzy ok. 26 metrów wysokości, 270 metrów długości i 120 metrów szerokości. Składa się z niemal idealnie płaskich tarasów i prostych ścian. Zdaniem eksperta, widoczne są na niej ślady użycia narzędzi w postaci rzędu równomiernie rozmieszczonych otworów, które mają być niczym innym, jak porzuconą próbą oddzielenia części skały za pomocą klinów. Co na to inni naukowcy? Wielu badaczy zgodziło się z Kimurą, że podwodne struktury są całkowicie sztucznym wytworem. Do zwolenników hipotezy przedstawionej przez naukowca z Uniwersytetu Ryukyu należy choćby profesor Teruaki Ishii z Uniwersytetu Tokijskiego, jednak jego zdaniem Kimura pomylił się, szacując wiek monumentu. Uznał, że struktury wytworzono 10 tysięcy lat temu. Oznaczałoby to, że monument powstał w neolicie i jest znacznie starszy od egipskich czy południowoamerykańskich piramid. Nie brakuje jednak sceptyków, zdaniem których to, co znajduje się u wybrzeży Yonaguni jest całkowicie lub częściowo naturalnym tworem. Argumenty sceptyków Do tej grupy zalicza się między innymi archeolog Richar Rearson. Jego zdaniem, na wyspie Yonaguni nie żyła wystarczająco liczna społeczność, która mogłaby wytworzyć tak duże obiekty. Najbardziej wyważony pogląd przedstawił profesor Robert Schoch z Uniwersytetu Bostońskiego. W 1997 roku rozpoczął badania podwodnych znalezisk. Po oględzinach uznał, że zobaczył niesamowicie piękny twór natury. Stwierdził, że w tamtym regionie skały naturalnie wyłamują się w płaszczyźnie poziomej i pionowej, tworząc coś na kształt schodkowych konstrukcji. Uznał też, że sama piramida nie jest zbudowana z kamiennych bloków. To w jego opinii ma wykluczać udział budowniczych. Nie wykluczył jednak, że monolity Yonaguni mogły być w pewnym stopniu poddane obróbce. Nawiązał do znalezionych na wyspie starożytnych grobowców i innych konstrukcji drążonych w skale, które miały naśladować naturalne cechy otoczenia. Spór nie doczekał się rozstrzygnięcia Zwolennicy tezy o obróbce podwodnych struktur nie są w stanie jednoznacznie podważyć argumentów strony przeciwnej, ale tak samo działa to w drugą stronę. Póki co nie można uznać, że monument Yonaguni to dzieło ludzkich rąk. Być może ta kwestia nigdy nie doczeka się ostatecznego rozstrzygnięcia, bo z braku dowodów, które wskazywałyby, że znajdują się tam ślady działalności ludzi, japoński rząd zaprzestał finansowania prowadzonych tam badań. Uznano, że dno morskie u wybrzeży Yonaguni zostało ukształtowane w wyniku działania naturalnych procesów. Zostało zarejestrowane jako pomnik przyrody i podlega całkowitej ochronie. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.