Niezwykłe odkrycie w Morzu Śródziemnym. Kaszaloty stworzyły dwie odrębne kultury i mówią dwoma dialektami
Analiza tysięcy nagrań dźwięków wydawanych przez kaszaloty spermacetowe doprowadziła do niezwykłego odkrycia. Okazuje się, że basen Morza Śródziemnego zamieszkują dwie odrębne „kultury” tych ssaków, porozumiewające się dwoma dialektami tego samego języka. Ich społeczeństwo okazuje się dużo bardziej ludzkie niż myśleliśmy.
W wodach Morza Śródziemnego naukowcy zaobserwowali zjawisko, które może świadczyć o ewolucji kulturowej w populacji kaszalotów (Physeter macrocephalus). Przez lata sądzono, że te majestatyczne ssaki tworzą tam jedną grupę, posługującą się wspólnym językiem. Teraz odkryto, że wieloryby zamieszkujące wschodnią i zachodnią część basenu Morza Śródziemnego wykształciły dwa różne dialekty. To odkrycie sugeruje, że dla kaszalotów język jest się elementem tożsamości społecznej – podobnie jak u ludzi. Rytm i tempo: różnice w mowie wielorybów Zespół bioakustyków i biologów morskich, m.in. z Uniwersytetu w Bristolu oraz Uniwersytetu St Andrews, przeanalizował ogromny zbiór danych akustycznych, obejmujący 5291 kodów, zarejestrowanych w latach 2003–2021. Porównali nagrania z okolic Balearów w zachodniej części morza z danymi zebranymi wzdłuż Rowu Helleńskiego w Grecji. Wyniki okazały się zaskakująco klarowne: choć obie grupy używają rytmicznie podobnego schematu (trzy kliknięcia-pauza-dźwięk końcowy), to tempo ich wypowiadania jest zupełnie inne. Kaszaloty z zachodu używają powolniejszego stylu, w którym każde z kliknięć jest wyraźnie słyszalne dla ludzkiego ucha. Ich wschodni pobratymcy generują serie dźwięków w tak szybkim tempie, że ich rozróżnienie bez specjalistycznej analizy staje się niemal niemożliwe. Taylor Hersh, kierowniczka badań, podkreśliła że różnica ta była uderzająca już od pierwszego przesłuchania nagrań. To kolejne niezwykłe odkrycie dotyczące języka kaszalotów. Niedawno opublikowano badania o tym, że zwierzęta te mają własny „alfabet” i używają odpowiedników samogłosek. Dialekt jako fundament tożsamości Komunikacja u kaszalotów pełni funkcję znacznie głębszą niż tylko porozumiewanie się. Jest spoiwem skomplikowanych społeczeństw tych zwierząt. Kaszaloty żyją w małych, matrylinearnych grupach rodzinnych liczących do 20 osobników, które łączą się w potężne klany skupiające nawet tysiące zwierząt, używających jednego dialektu. Te komunikacyjne wzorce pomagają wielorybom określić tożsamość i prawdopodobnie zapobiegają mieszaniu się różnych grup. Badacze porównują sytuację w Morzu Śródziemnym do spotkania np. mieszkańca Bostonu z kimś z Mississippi – mimo używania różnych akcentów, obie strony nadal posługują się tym samym językiem. Ważne jest to, że różnice te nie prowadzą do całkowitej separacji – samce kaszalotów wciąż przemieszczają się między regionami i rozmnażają z samicami z obu grup. To pomaga zachować genetyczną różnorodność. Także kaszaloty w innych regionach świata mają swoje kulturowe wyróżniki. Wcześniejsze badania m.in. odkryły dialekt wielorybów z okolic Sycylii, czy preferencje terytorialne zwierząt z Karaibów, gdzie różne grupy „podzieliły” między siebie wody wokół różnych wysp. Mądrość sprzed tysięcy lat Śródziemnomorska populacja kaszalotów jest wyjątkowa w skali światowej. Szacuje się, że wieloryby zasiedliły ten akwen około 20 tysięcy lat temu i od tego czasu stopniowo rozprzestrzeniały się i nabywały wiedzy o najlepszych żerowiskach oraz miejscach, których należy unikać. Ta skumulowana przez tysiąclecia mądrość jest uznawana za unikatową „kulturę” tych zwierząt. To nie wszystko – w przeciwieństwie do populacji oceanicznych, gdzie dorosłe samce spędzają większość czasu z dala od grup prowadzonych przez samice, w Morzu Śródziemnym obie płcie dzielą te same terytoria przez całe życie. Ta nietypowa struktura społeczna mogła sprzyjać powstawaniu tych wyraźnych różnic kulturowych. Dzięki temu naukowcy mogą badać nie tylko samą treść języka kaszalotów (której póki co nie znamy), ale też ich społeczną ewolucję, która okazuje się zaskakująco podobna do ludzkiej. Źródło: Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Przypomina Santorini sprzed lat. Tę wyspę uznano za najlepszą na świecie
Jedni porównują ją do Santorini sprzed czasów Instagrama, inni widzą w niej idealne miejsce dla tych, którzy zamiast pocztówkowych kadrów szukają prawdziwej Grecji. Ta wyspa właśnie zyskała miano najlepszej na świecie.
Spis treści: Oto najlepsza wyspa w Europie Te plaże w Europie warto odwiedzić Wakacje na wyspach zazwyczaj kojarzą nam się z plażowaniem i błogim nicnierobieniem. Coraz więcej turystów wybiera jednak wyspy z innych powodów. Na wielu z nich, zwłaszcza tych mniej popularnych, można zaznać szerokiego wachlarza doświadczeń, w tym lokalnego klimatu, autentycznej kuchni czy bliskości natury. To podejście widać po wynikach rankingu World’s Best Awards 2025, opublikowanego na łamach serwisu Travel + Leisure. Oto najlepsza wyspa w Europie Na szczycie zestawienia znalazła się grecka wyspa Páros. To miejsce przez wiele lat pozostawało w cieniu bardziej rozreklamowanych greckich wysp. Dziś, jak widać, przyciąga zwłaszcza tych, którzy w podróży szukają autentyczności, a niekoniecznie turystycznych klisz. Wyspa leży w samym sercu Cyklad i oferuje wszystko, co najlepsze w Grecji. Znajdziemy tam zarówno tradycyjną architekturę, piękne plaże, lokalną kuchnię i nieco artystyczny klimat. W miasteczku Naousa życie toczy się leniwie. Wąskie uliczki są pełne butików z rękodziełem i uroczych kawiarni. Znajdziemy tu zarówno malownicze zatoczki idealne na rodzinny wypoczynek, jak i klasyczne piaszczyste plaże dla fanów kitesurfingu czy samotnych spacerów. Páros zachwyci także miłośników historii. Zachowały się tu fragmenty antycznych świątyń i bizantyńskie kościoły. Grecja zdominowała ranking wyspiarski ranking. W wyróżnionej piętnastce znalazły się też: Kreta, Milos, Santorini i Mykonos. Każda z nich oferuje nieco inne atrakcje i krajobrazy. Te plaże w Europie warto odwiedzić W pierwszej dziesiątce znalazły się także trzy włoskie wyspy: Ischia, Sardynia i Sycylia. Pierwsza z nich, nieco mniej znana, zaskakuje bogactwem gorących źródeł. Sardynia kusi z kolei turkusowymi wodami i dzikimi zatoczkami, a Sycylia to mekka dla miłośników historii, wulkanów i lokalnej kuchni. Spośród zwycięzców warto także wyróżnić Maderę i Azory. Oferują zupełnie inny krajobraz niż wyspy śródziemnomorskie – górzyste tereny, bujną roślinność, wulkaniczne jeziora i klimatyczne miasteczka z kolonialną architekturą. To raj dla osób ceniących piesze wędrówki, obserwację przyrody i lokalne wina. W rankingu nie zabrakło także Chorwacji, z malowniczym Hvarem i wyspami dalmatyńskimi, Majorki, która łączy popularność z autentycznością, oraz Malty, gdzie wpływy arabskie łączą się z włoskimi i brytyjskimi. Jest i niespodzianka, czyli Szkocja ze swoją wyspą Skye i Hebrydami – chłodniejsza, bardziej surowa, ale niezwykle malownicza alternatywa dla południowych klimatów. To miejsce, gdzie wiatr, mgła i góry tworzą niemal mistyczny krajobraz. Cały ranking poniżej: Páros, Grecja Ischia, Włochy Hvar i Wyspy Dalmatyńskie, Chorwacja Madera, Portugalia Majorka, Hiszpania Kreta, Grecja Milos, Grecja Azory, Portugalia Sardynia, Włochy Sycylia, Włochy Malta Skye i Hebrydy, Szkocja Santorini, Grecja Korsyka, Francja Mykonos, Grecja Źródło: Travel + Leisure Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Spiaggia Rosa zachwyca mimo zakazów. Natura powoli odbudowuje równowagę tego miejsca
Spiaggia Rosa, czyli absolutnie wyjątkowa różowa plaża, stanowi jeden z najbardziej unikatowych i rygorystycznie chronionych ekosystemów nadmorskich w całym basenie Morza Śródziemnego. Piaszczysty skrawek lądu na niewielkiej wyspie stał się globalnym symbolem konieczności ochrony przyrody przed destrukcyjnym wpływem masowej turystyki i sukcesu w tym zakresie. Skąd wziął się niezwykły kolor plaży? Czy to niezwykłe miejsce można zobaczyć na własne oczy? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się różowa plaża? Dziedzictwo Mauro Morandiego Skąd wziął się różowy piasek? Ochrona środowiska i ewolucja przepisów prawnych Jak podziwiać różową plażę? Spiaggia Rosa pozostaje „zakazanym owocem”, jednak to właśnie ta niedostępność sprawia, że każda minuta spędzona na obserwowaniu jej z dystansu staje się niezapomnianym przeżyciem. Tamtejszy różowy piasek stanowi dowód potęgi i niezwykłej finezji procesów biologicznych, które trwają niezmiennie od tysięcy lat. Gdzie znajduje się różowa plaża? Spiaggia Rosa znajduje się w Cala di Roto, w południowo-wschodniej części wyspy Budelli, będącej jedną z pereł archipelagu La Maddalena. Grupa ta znajduje się w obszarze cieśniny Bonifacio, oddzielającej Sardynię od francuskiej Korsyki. Struktura administracyjna i status ochronny W ujęciu administracyjnym, Budelli należy do gminy La Maddalena, wchodzącej w skład prowincji Sassari w autonomicznym regionie Sardynii. Od 1994 roku, cała wyspa (wraz z otaczającymi ją wodami), jest integralną częścią Parku Narodowego Archipelagu La Maddalena. Spiaggia Rosa została sklasyfikowana jako strefa A – obszar ochrony ścisłej, co oznacza całkowity zakaz wstępu, kąpieli i kotwiczenia jednostek pływających w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Dziedzictwo Mauro Morandiego Mówiąc o wyspie i różowej plaży, nie sposób nie wspomnieć o Mauro Morandim. Ten współczesny Robinson Crusoe spędził na wyspie 32 lata, stając się najważniejszym głosem w obronie Spiaggia Rosa. W 1989 roku Morandi, nauczyciel wychowania fizycznego z Modeny, wyruszył w rejs katamaranem w stronę Polinezji, chcąc uciec przed nowoczesnym społeczeństwem, które uważał za skorumpowane i konsumpcyjne. Awaria silnika zmusiła go do zatrzymania się przy archipelagu La Maddalena. Kiedy dowiedział się, że ówczesny strażnik Budelli odchodzi na emeryturę, postanowił sprzedać swoją łódź i przejąć jego obowiązki. Życie w izolacji Morandi zamieszkał w dawnym budynku radiostacji z czasów II wojny światowej. Przez dekady żył w harmonii z naturą – zbierał wodę deszczową do picia, zasilał swój dom energią słoneczną i ogrzewał go drewnem wyrzuconym przez morze. Jego głównym zadaniem, które sam sobie narzucił, była ochrona Spiaggia Rosa przed turystami, którzy mimo zakazów próbowali wejść na różowy piasek. Morandi przyjął rolę edukatora. Każdemu, kto zbliżył się do brzegu, opowiadał o ekosystemie wyspy i o tym, jak ważne jest, by nie zabierać z niej ani jednego ziarnka piasku. W późniejszych latach, dzięki dostępowi do internetu i mediów społecznościowych, stał się globalnym ambasadorem Budelli, dzieląc się zdjęciami wyspy z dziesiątkami tysięcy obserwujących. Jego walka z władzami parku o prawo do pozostania na wyspie po jej upaństwowieniu trwała kilka lat i zakończyła się jego eksmisją w 2021 roku. Skąd wziął się różowy piasek? Piasek na Spiaggia Rosa niemal w całości powstał z fragmentów organizmów żywych. W przeciwieństwie do większości plaż świata, gdzie dominują ziarna kwarcu, skaleni czy okruchy skał wulkanicznych, różowa plaża jest efektem tysiącletniego procesu akumulacji wapiennych szczątków. Można powiedzieć, że jest efektem złożonych procesów biologicznych i sedymentacyjnych między morską fauną a florą, których fundamentem są rozległe łąki trawy morskiej i mikroskopijne organizmy. Miniacina miniacea i Posidonia oceanica Głównym „architektem” różowego koloru jest Miniacina miniacea, jednokomórkowy pierwotniak z grupy otwornic. Organizmy te budują krzaczaste, rozgałęzione skorupki o barwie od jasnoróżowej do ciemnoczerwonej. Miniacina miniacea zamieszkuje przede wszystkim łąki trawy Neptuna (Posidonia oceanica), które porastają dno morskie wokół wyspy Budelli. Roślina ta pełni funkcję stabilizatora podłoża i środowiska otwornic – jej kłącza i liście stanowią idealne miejsce do przytwierdzania się tych organizmów. Po ich śmierci wapienne szkielety są uwalniane do toni wodnej. Prądy morskie o niskiej energii, charakterystyczne dla osłoniętej zatoki Cala di Roto, transportują lekkie fragmenty w stronę brzegu. W tym procesie szkielety ulegają mechanicznej abrazji, krusząc się na drobinki, które mieszając się z białym piaskiem kwarcowym i okruchami granitu, nadają plaży jej słynny odcień. Intensywność barwy jest zmienna i zależy od pH wody, aktywności prądów i stopnia wilgotności piasku – mokre ziarna silniej odbijają światło, przez co róż wydaje się bardziej nasycony. Warto wspomnieć, że analiza struktury piasku na Spiaggia Rosa wykazuje wysoką zawartość węglanu wapnia, pochodzącego nie tylko od otwornic, ale także od mszywiołów i mięczaków. Ochrona środowiska i ewolucja przepisów prawnych Spiaggia Rosa nie zawsze znajdowała się pod ścisłą ochroną. W latach 70. i 80. XX wieku słynna różowa plaża padła ofiarą własnej popularności. Setki turystów dziennie deptały delikatne osady, a wiele osób zabierało piasek w butelkach jako pamiątkę. Szacuje się, że w tym okresie plaża straciła tony swojego charakterystycznego różowego piasku, co doprowadziło do drastycznego zblednięcia jej koloru. W obliczu niemal całkowitej degradacji cennego ekosystemu, władze włoskie podjęły stanowcze kroki prawne: 1994 rok – władze włoskie wprowadziły całkowity zakaz lądowania na plaży, kąpieli w jej wodach i kotwiczenia łodzi w zatoce Cala di Roto; 1998 rok – zaostrzono przepisy i włączono plażę do strefy ochrony integralnej parku narodowego; 2016 rok – po długich bataliach prawnych, Budelli stała się własnością publiczną zarządzaną przez Park Narodowy Archipelagu La Maddalena; 2024–2025 rok – w ostatnich latach wprowadzono nowoczesny system monitoringu wizyjnego, który pozwala na całodobową kontrolę plaży i natychmiastowe wykrywanie naruszeń. Czy te działania przyniosły oczekiwany rezultat? Naukowcy z Neapolu i lokalni ekolodzy potwierdzają, że po trzech dekadach izolacji Spiaggia Rosa zaczęła odzyskiwać swój pierwotny kolor. Jak podziwiać różową plażę? Mimo że Spiaggia Rosa jest niedostępna dla ruchu pieszego, pozostaje jedną z największych atrakcji turystycznych w regionie Sardynii. Strategia parku narodowego opiera się na koncepcji „podziwiania z dystansu”, co pozwala zachować naturę nienaruszoną. Rejsy wycieczkowe i łodzie prywatne Najpopularniejszym sposobem zobaczenia plaży jest udział w zorganizowanym rejsie statkiem wycieczkowym. Większość jednostek wypływa z portów w Palau lub La Maddalena. Istnieje też możliwość wynajęcia mniejszej łodzi, o ile jej kapitan dysponuje specjalnym pozwoleniem i przestrzega stref kotwiczenia. Drewniane kładki i ścieżki edukacyjne Park przygotował system drewnianych pomostów. Ścieżka biegnie wzdłuż obrzeża Spiaggia Rosa, pozwalając na jej obserwację z lądu bez dotykania piasku. Wstęp na ścieżki jest możliwy wyłącznie w towarzystwie licencjonowanego przewodnika. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Rekin zaatakował sportowca w Morzu Śródziemnym. Skończyło się na strachu i powierzchownych ranach
Jak relacjonują włoskie media, pewien Francuz pływając w Morzu Śródziemnym przeżył atak rekina. Zdarzenie miało miejsce podczas treningów do triathlonu u wybrzeży Sardynii. Obrażenia zadane przez żarłacza są na całe szczęście niegroźne.
O tym, kto żyje w wodach Morza Śródziemnego, przekonał się 28-letni Giovanni Caselli, który w trakcie pobytu na Sardynii trenował do triathlonu. Oprócz zakwasów i pobitych rekordów sportowiec przywiezie z włoskiej wyspy jeszcze jedną, wyjątkową pamiątkę. Na całe szczęście ta niebezpieczna przygoda skończyła się na niegroźnych ranach. Krwawy sport Giovanni Caselli, 28-letni mieszkaniec miejscowości Sète koło Montpellier, aktywnie odpoczywał na Sardynii, przygotowując się do zbliżającego się triathlonu. Jak wiadomo, jeden z etapów tej rywalizacji polega na wyścigu pływackim. Aby przygotować się do tej konkurencji, sportowiec trenował w wodach Morza Śródziemnego, gdzie panują idealne warunki do tego. Sportowy rytm został jednak zakłócony w momencie, gdy Francuz dostrzegł zbliżającego się rekina. W opinii Caselliego był to żarłacz czarnopłetwy, słynący z charakterystycznie zakończonych na czarno płetw. Wbrew oczekiwaniom pływaka zwierzę, które zwykle pozostaje obojętne na ludzi, rzuciło się na niego. Jak mówił poszkodowany w rozmowie z francuską gazetą „Midi Libre”: „Zacząłem powoli płynąć tyłem na grzbiecie i wtedy mnie po raz pierwszy ugryzł”. Francuz zaczął krzyczeć, co miało jeszcze bardziej rozwścieczyć rekina. Niegroźne obrażenia Zwierzę miało atakować sportowca aż do samego brzegu. W efekcie zdarzenia Caselli doznał pięciu ugryzień w trzech miejscach: na łydce, kolanie i dłoni. Na całe szczęście po wyjściu na brzeg okazało się, że rany nie są groźne, a interwencja pogotowia nie jest wymagana. Ofiara zachowuje jednak czujność – na zębach rekina znajduje się sporo bakterii, przez które w obrażenia mogło wdać się zakażenie. Wzrost liczby rekinich ataków Choć roczna liczba ataków spowodowanych przez rekiny nadal wydaje się marginalna, możemy mówić o znaczącym wzroście tego typu zdarzeń. Jak podaje International Shark Attack File – kompleksowa baza danych gromadząca informacje o wszystkich znanych przypadkach ataków rekinów na ludzi – w 2025 roku odnotowano 65 niesprowokowanych ataków rekinów na całym świecie, co stanowi duży wzrost w porównaniu z rokiem poprzednim (47 ataków) oraz średnią z ostatnich pięciu lat (61 incydentów). Eksperci tłumaczą, że zaistniała sytuacja może być spowodowana szeregiem mniej lub bardziej zależnych od ludzi czynników. Wśród nich są m.in. te związane z biologią zwierząt, warunkami klimatycznymi oraz zagęszczeniem ludzi w wodzie. Pomimo alarmujących nagłówków naukowcy przypominają, że globalne populacje rekinów drastycznie kurczą się przez przełowienie. Szansa na bycie zaatakowanym przez rekina pozostaje statystycznie marginalna. Dla porównania, w samych tylko Stanach Zjednoczonych rocznie tonie ponad 4000 osób, a pioruny zabijają globalnie około 24 000 ludzi każdego roku. Szansa na odtworzenie scenariusza z kultowego filmu „Szczęki” pozostaje więc niewielka. Źródła: Polskie Radio 24, The Guardian Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Capri zachwyca historią i przyrodą. To wyspa o dwóch obliczach
Capri – niewielka wyspa „wyrastająca” z błękitnych głębin Morza Tyrreńskiego u południowych wrót Zatoki Neapolitańskiej – od lat stanowi synonim luksusu. Należy jednak podkreślić, że to wyjątkowe miejsce ma jeszcze jedno oblicze – autentyczniejsze i naturalniejsze. Czym zachwyca ta włoska wyspa? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Biała wyspa na lazurowym morzu Od prehistorycznych gigantów po cesarską stolicę Dwa oblicza wyspy Przyroda i atrakcje naturalne Mimo skromnej, bo wynoszącej zaledwie 10,4 kilometra kwadratowego powierzchni, Capri przyciąga turystów z całego świata. Trudno się temu dziwić. Ta niewielka wyspa skrywa niezwykle bogatą i odległą historię, której ślady są tam widoczne do dziś. Jeżeli dodamy do tego wspaniałą przyrodę, otrzymamy destynację kompletną, oferującą wszystko, co definiuje udany urlop. Biała wyspa na lazurowym morzu Capri wyłania się z Morza Tyrreńskiego, w obszarze Zatoki Neapolitańskiej. Znajduje się naprzeciwko Półwyspu Sorrentyńskiego, od którego w czasach prehistorycznych została oddzielona w wyniku procesów geologicznych. Mówimy tu o formacji o charakterze górzystym, zdominowanej przez surowy krajobraz wapienny. To właśnie ta cecha najbardziej odróżnia ją od sąsiednich wysp Zatoki Neapolitańskiej, takich jak Ischia czy Procida, mających pochodzenie wulkaniczne. Morfologia i struktura terenu Capri jest zbudowana głównie z wapieni. Najwyższym punktem jest Monte Solaro, wzniesienie o wysokości 589 metrów n.p.m. Krajobraz charakteryzuje się stromymi klifami, licznymi grotami morskimi i charakterystycznymi iglicami skalnymi znanymi jako Faraglioni. Podział administracyjny W kontekście administracyjnym, ten niewielki skrawek lądu jest częścią miasta metropolitalnego Neapol w regionie Kampania. Wyspa jest podzielona na dwie odrębne gminy (comuni), które od 1496 roku funkcjonują na równych prawach: Capri – obejmuje centrum i wschodnią część wyspy. Jest to obszar bardziej zurbanizowany, skupiony wokół słynnej Piazzetty i portu Marina Grande; Anacapri – znajduje się w zachodniej, wyższej części wyspy. Charakteryzuje się większym spokojem, rozproszoną zabudową i bezpośrednim dostępem do Monte Solaro. Od prehistorycznych gigantów po cesarską stolicę Dzieje wyspy sięgają prehistorii. Najstarsze ślady obecności człowieka na Capri sięgają neolitu i epoki brązu. August i Tyberiusz W 29 roku p.n.e., zafascynowany pięknem wyspy Oktawian przejął ją od Neapolu w zamian za Ischię. Powstały tam wówczas luksusowe rezydencje, świątynie i akwedukty, przekształcające wyspę w prywatny kurort. To właśnie podczas prac fundamentowych pod jedną z jego willi odkryto ogromne skamieniałe kości wymarłych ssaków, które August polecił wystawić w swoim ogrodzie jako „szczątki gigantów”. Następca Oktawiana Augusta, Tyberiusz, wyniósł Capri do rangi administracyjnego centrum imperium. W 27 r. n.e. cesarz na stałe osiadł na wyspie, skąd zarządzał Rzymem aż do swojej śmierci w 37 r. n.e. Tacyt podaje, że Tyberiusz wybudował dwanaście willi, z których najbardziej imponującą była Villa Jovis. Motywacją do tej izolacji była niechęć do politycznych intryg Rzymu i lęk przed zamachem. Swetoniusz i inni kronikarze opisywali życie Tyberiusza na wyspie jako pasmo rozpusty i okrucieństwa, jednak współcześni historycy skłaniają się ku tezie o jego skromnym i pustelniczym trybie życia. Negatywne przekazy uznają natomiast za element „czarnej legendy”, stworzonej przez jego przeciwników. Czas najazdów Po upadku Rzymu, Capri stało się terytorium podległym Księstwu Neapolu, a później – Amalfi. Okres ten cechował się ciągłym zagrożeniem ze strony piratów i Saracenów. W rezultacie tamtejsza ludność musiała porzucić swoje nadbrzeżne osady i przenieść się na płaskowyże. W XVI wieku wyspa doznała dotkliwych zniszczeń podczas najazdów osmańskich admirałów: Barbarossy Hayreddina Paszy i Turguta Reisa. W okresie wojen napoleońskich Capri przechodziło z rąk do rąk między Francuzami i Brytyjczykami. W 1806 roku wyspę zajęły wojska Napoleona, jednak niebawem została ona odbita przez flotę angielską pod dowództwem sir Sidneya Smitha. Brytyjczycy silnie ufortyfikowali Capri, ale nie zdało się to na wiele. W 1808 roku francuski generał Lamarque zdołał ją odzyskać, przeprowadzając śmiały desant na klifach Anacapri, co zaskoczyło obrońców koncentrujących się na portach Marina Grande i Marina Piccola. Dwa oblicza wyspy Choć połączone wspólną historią, Capri i Anacapri wykształciły odmienne charaktery, które do dziś definiują turystyczne i społeczne życie wyspy. Centrum włoskiej elegancji Sercem gminy Capri jest Piazza Umberto I, powszechnie znana jako Piazzetta. Choć niewielka, zyskała miano „salonu świata”. Historyczny rynek rybny i warzywny dziś stanowi kosmopolityczny punkt spotkań. Ta transformacja rozpoczęła się w latach 30. XX wieku, kiedy Raffaele Vuotto wystawił stoliki swojej kawiarni na plac, zapraszając do wypoczynku na świeżym powietrzu. Nad placem dominuje Torre dell’Orologio – charakterystyczna wieża zegarowa, która niegdyś była dzwonnicą katedry św. Stefana. W pobliżu znajduje się Certosa di San Giacomo – czternastowieczny klasztor kartuzów, będący przykładem surowej architektury sakralnej. Spokój i autentyczność Anacapri, zlokalizowane na wyższym płaskowyżu, zachowało bardziej autentyczny, rzemieślniczy charakter. Przez wieki jedynym połączeniem między tą częścią a resztą wyspy były Schody Fenickie – niemal 1000 stopni wykutych w skale, prowadzących z Marina Grande do bram miasta. Jednym z najważniejszych punktów na mapie Anacapri jest Villa San Michele, dzieło Aksela Munthe. Szwedzki lekarz i pisarz wybudował swoją posiadłość na ruinach starożytnej willi Tyberiusza i średniowiecznej kaplicy, kierując się wizją domu „otwartego na słońce, wiatr i głos morza”. Rezydencja, otoczona wspaniałymi ogrodami, mieści bogatą kolekcję starożytnych artefaktów, w tym rzymskie popiersia, mozaiki i egipskiego sfinksa spoglądającego w stronę morza. Munthe był też prekursorem ochrony przyrody, wykupując zbocza góry Barbarossa, aby stworzyć tam rezerwat dla ptaków migrujących. Innym skarbem Anacapri jest kościół św. Michała Archanioła, słynący z majolikowej posadzki z 1761 roku, przedstawiającej scenę wygnania Adama i Ewy z Raju. Kolejnym istotnym obiektem jest Casa Rossa, dawna rezydencja amerykańskiego pułkownika Johna Claya MacKowena, w której dziś prezentowane są rzymskie rzeźby odnalezione na dnie Lazurowej Groty. Przyroda i atrakcje naturalne Capri obfituje w formacje, które bez wątpienia można nazwać turystycznymi ikonami. Lazurowa Grota To najbardziej znana jaskinia morska wyspy, której ponowne odkrycie w 1826 roku przez Augusta Kopischa zapoczątkowała erę nowoczesnej turystyki na Capri. Grota ma około 60 metrów długości i 25 metrów szerokości, a jej wejście mierzy zaledwie metr wysokości. Niezwykły błękit wody wynika z faktu, że światło słoneczne wpada do środka przez duży podwodny otwór, co powoduje odfiltrowanie czerwonych fal świetlnych i iluminację wnętrza intensywnym błękitem. Faraglioni i błękitna jaszczurka Trzy iglice skalne Faraglioni, wznoszące się na wysokość około 100 metrów n.p.m., to „strażnicy” południowego wybrzeża. Każda ze skał ma swoją nazwę: Stella (najbliższa lądu), Faraglione di Mezzo (z charakterystycznym łukiem, przez który mogą przepływać łodzie) i Faraglione di Fuori (znany również jako Scopolo). Skały Faraglioni są jedynym miejscem na świecie, gdzie występuje Podarcis siculus coeruleus. Dzięki izolacji ta piękna jaszczurka przybrała barwę intensywnego błękitu. Monte Solaro i Via Krupp Miłośnicy zachwycających krajobrazów powinni zdecydować się na wjazd wyciągiem krzesełkowym na Monte Solaro. Rozpościera się stamtąd niesamowity widok na Zatokę Neapolitańską i wybrzeże Kampanii. Z kolei Via Krupp to arcydzieło inżynierii z początku XX wieku. Wykuta w skale droga serpentynami łączy Ogrody Augusta z ośrodkiem Marina Piccola. Została zamówiona przez niemieckiego przemysłowca Friedricha Alfreda Kruppa, który chciał mieć bezpośrednie połączenie między swoją rezydencją w hotelu Quisisana a portem, gdzie kotwiczył swój jacht. Po latach renowacji droga została ponownie otwarta w 2023 roku. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Dardanele to pomost spinający Europę z Azją. Już tysiące lat temu decydowały o losach imperiów
Dardanele to jeden z najbardziej newralgicznych punktów na mapie świata, który jest czymś więcej niż tylko naturalną barierą geograficzną. Cieśnina przede wszystkim stanowi pomost, który łączy cywilizacje, systemy polityczne i rynki ekonomiczne. Wąskie gardło morskie w północno-zachodniej Turcji, będące integralną częścią Cieśnin Tureckich, oddziela półwysep Gallipoli od Azji Mniejszej, stanowiąc część granicy między Europą a Azją. Już tysiące lat temu kontrola nad tym akwenem decydowała o losach imperiów.
Spis treści: Geografia i hydrologia cieśniny Hellespont w starożytnych wierzeniach Od Troi do Aleksandra Osmańskie twierdze Bitwa o Gallipoli Konwencja z Montreux Cieśnina, która w starożytności była znana jako Hellespont, przez tysiąclecia uczyła ludzkość, że ten, kto panuje nad wodą, panuje nad losem narodów. Dziś, zamiast dzielić, Dardanele coraz częściej łączą – prawem i wspólną pamięcią o historii. Geografia i hydrologia cieśniny Dardanele to korytarz wodny o długości około 61 kilometrów, którego szerokość waha się od zaledwie 1,2 kilometra w najwęższym punkcie (zwanym „The Narrows”) do ok. 6 kilometrów na najszerszych odcinkach. Średnia głębokość to około 55 m, jednak w centralnych partiach, dno opada do ponad 100 m poniżej poziomu morza. Ta specyficzna rynna tektoniczna jest jedynym naturalnym połączeniem między Morzem Egejskim a Morzem Marmara, co czyni ją kluczowym elementem globalnego systemu żeglugowego. Niezwykłym zjawiskiem, o którym nie sposób nie wspomnieć, jest dwuwarstwowy system prądów Dardaneli, mający ogromne znaczenie dla nawigacji. Powstaje on w wyniku różnic w zasoleniu i gęstości wód między basenem Morza Czarnego a Morzem Śródziemnym. Warstwa powierzchniowa, niosąca lżejszą i mniej słoną wodę pochodzącą z Morza Czarnego, która napływa przez Bosfor do Morza Marmara, płynie następnie przez Dardanele w kierunku południowo-zachodnim ku Morzu Egejskiemu. Pod nią, na większych głębokościach, przemieszcza się prąd kompensacyjny o wyższym zasoleniu. Niesie on gęstsze wody śródziemnomorskie z Morza Egejskiego w przeciwnym kierunku – ku Morzu Marmara, a dalej w stronę Morza Czarnego. Te przeciwbieżne warstwy przepływu, dodatkowo modyfikowane przez ukształtowanie brzegów i lokalne wiatry, od wieków stanowiły wyzwanie dla żeglarzy. Hellespont w starożytnych wierzeniach Nazwa „Hellespont”, którą Dardanele nosiły przez większą część swojej historii, jest głęboko zakorzeniona w greckiej mitologii. Według legendy, wywodzi się ona od imienia mitycznej księżniczki Helle, córki króla Atamasa z Beocji. Wraz ze swoim bratem, Phrixusem, miała uciec przed gniewem swojej macochy, Ino, na grzbiecie cudownego barana o złotym runie, wysłanego przez ich matkę, boginię chmur Nephele. Podczas lotu nad cieśniną, Helle straciła równowagę, spadła do wody i utonęła, dając tym samym nazwę („Morze Helle”) akwenowi, który stał się jej grobem. Phrixus zdołał dotrzeć do Kolchidy, gdzie złote runo stało się później celem wyprawy Jazona i Argonautów. Warto wspomnieć, że Dardanele są również tłem dla jednej z najbardziej romantycznych i tragicznych opowieści o miłości – mitu o Hero i Leandrze. Hero była kapłanką bogini Afrodyty mieszkającą w wieży w Sestos na europejskim brzegu. Z kolei Leander żył w Abydos po stronie azjatyckiej. Zafascynowani sobą, zawarli układ – każdej nocy Leander przepływał wpław wzburzoną cieśninę, kierując się światłem lampy wystawianej przez Hero w oknie wieży. Ten nocny rytuał trwał przez całe lato, dopóki zimowy sztorm nie zgasił światła lampy. Leander stracił orientację w mroku i utonął, a jego ciało fale wyrzuciły u stóp wieży Hero. Widząc martwego ukochanego, kapłanka rzuciła się z wieży, wybierając śmierć u jego boku. Ten mit nie tylko zainspirował rzesze poetów, od Owidiusza po Byrona, ale stał się podwaliną pod współczesne tradycje pływackie w tym regionie. Od Troi do Aleksandra Strategiczna lokalizacja Dardaneli sprawiła, że od najwcześniejszych wieków były one obiektem zakusów różnych sił. U wejścia do cieśniny, na azjatyckim brzegu, wznosiła się Troja. Miasto to przez stulecia czerpało zyski z kontroli handlu morskiego. Ze względu na silne prądy i przeciwne wiatry, statki płynące w stronę Morza Czarnego często musiały tygodniami czekać w porcie na sprzyjające warunki. Trojanie mogli dzięki temu nakładać wysokie cła i opłaty za zaopatrzenie. W 480 roku p.n.e. perski król Kserkses I, planując inwazję na Grecję, rozkazał zbudować dwa gigantyczne mosty pontonowe w rejonie Abydos. Gdy pierwszy most został zniszczony przez burzę, władca w przypływie gniewu rozkazał wychłostać morze 300 batami i wrzucić do niego kajdany, by ukarać żywioł za nieposłuszeństwo wobec woli boskiego monarchy. Ostatecznie Persom udało się spiąć oba brzegi łańcuchem statków, co pozwoliło setkom tysięcy żołnierzy wkroczyć do Europy. W drugą stronę, w 334 roku p.n.e., przeprawił się Aleksander Wielki, rozpoczynając podbój Azji. Według przekazów król macedoński jako pierwszy wyskoczył z łodzi na azjatycki brzeg, rzucając włócznię w ziemię i ogłaszając, że przyjmuje Azję jako dar od bogów wywalczony orężem. Osmańskie twierdze Wraz z upadkiem Bizancjum i wzrostem potęgi Imperium Osmańskiego, Dardanele zyskały status najważniejszej linii obrony Stambułu. Mehmed II Zdobywca, świadomy zagrożenia płynącego z zachodu, w nakazał wzniesienie dwóch potężnych twierdz w najwęższym punkcie cieśniny – Çimenlik (wybudowana w 1452 roku na brzegu azjatyckim) i Kilitbahir (wybudowana w 1463 roku na brzegu europejskim). Druga z wymienionych, której nazwa oznacza „blokada morza”, miała kształt trójlistnej koniczyny, a jej mury zaprojektowano tak, by wytrzymały ostrzał artyleryjski ówczesnych okrętów. W późniejszych wiekach system obronny był systematycznie modernizowany. W XIX stuleciu wzniesiono redutę Namazgah. Jeden z najnowocześniejszych wówczas bastionów był wyposażonym w ciężkie działa dalekiego zasięgu. Fortyfikacje te, rozsiane wzdłuż obu brzegów, tworzyły niemal niemożliwą do przebycia barierę. Bitwa o Gallipoli Jeden z najdramatyczniejszych rozdziałów w historii cieśniny został otwarty podczas I wojny światowej. Winston Churchill opracował plan szybkiego zakończenia konfliktu. Jego koncepcja zakładała sforsowanie Dardaneli przez flotę sprzymierzonych, zajęcie Stambułu i połączenie się z siłami rosyjskimi na Morzu Czarnym. Operacja rozpoczęła się 18 marca 1915 roku od zmasowanego ataku brytyjsko-francuskiej floty na fortyfikacje cieśniny. Turcy dysponowali jednak skuteczną obroną. Pod osłoną nocy, stawiacz min „Nusret” ułożył wzdłuż brzegu pole minowe, które stało się zgubą dla pancerników Ententy. Jednostki HMS „Ocean”, HMS „Irresistible” i francuski „Bouvet” zatonęły, a kilka innych zostało poważnie uszkodzonych, co zmusiło flotę aliancką do odwrotu. Porażka na morzu doprowadziła do krwawej operacji lądowej na półwyspie Gallipoli, która trwała osiem miesięcy i kosztowała życie ok. 130–140 tys. żołnierzy po obu stronach. To właśnie w tamtejszych okopach narodził się autorytet Mustafy Kemala, który dzięki swojej determinacji i odwadze zyskał miano zbawcy narodu, co później pozwoliło mu na proklamowanie Republiki Turcji. Konwencja z Montreux Współczesny status Dardaneli jest regulowany mocą prawa międzynarodowego. Kluczowym dokumentem jest Konwencja z Montreux z 1936 roku, która po burzliwych latach po I wojnie światowej przywróciła Turcji pełną suwerenność nad jej wodami terytorialnymi w rejonie cieśnin. Dokument ten łączy zasadę swobody żeglugi handlowej z rygorystycznymi ograniczeniami dla okrętów wojennych, szczególnie dla tych, które należą do państw spoza basenu Morza Czarnego. W czasie pokoju statki handlowe wszystkich bander cieszą się pełną wolnością przejścia. Jednak przejście okrętów wojennych wymaga uprzedniej notyfikacji, a ich tonaż i czas przebywania na Morzu Czarnym są ściśle limitowane. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Procida zachwyca spokojem. To wyspa, która żyje własnym rytmem
Procida z całą pewnością nie jest miejscem do szybkiego „odhaczenia” na liście atrakcji. Tę niezwykłą wyspę najlepiej eksplorować powoli, obserwując codzienne rytuały mieszkańców. Mówimy tu o jednej z ostatnich autentycznych enklaw dawnej kultury na Morzu Śródziemnym, gdzie czas wciąż płynie w zgodzie z rytmem przypływów i odpływów, a nie według globalnych trendów turystycznych. Pozostając otwartą na nowoczesne formy wyrazu kulturowego, zdołała zachować swoją unikatową tożsamość i właśnie to czyni ją jedną z najniezwyklejszych atrakcji we Włoszech.
Spis treści: Gdzie znajduje się Procida? Od antycznych osad do stolicy kultury Kolorowa wyspa Atrakcje turystyczne wyspy Procida jest najmniejszą, a przy tym – także najmniej obleganą przez turystów zamieszkaną wyspą Zatoki Neapolitańskiej. Czy to oznacza, że pod względem atrakcyjności ustępuje Capri i Ischii? Nie, to po prostu zupełnie inne miejsce – mniej luksusowe, za to spokojniejsze i bardziej senne, gdzie życie toczy się zupełnie innym rytmem. Gdzie znajduje się Procida? Pod względem geograficznym, Procida usytuowana jest w północno-zachodniej części Zatoki Neapolitańskiej, która od zachodu otwiera się na Morze Tyrreńskie. Znajduje się między przylądkiem Capo Miseno na stałym lądzie a Ischią. Administracyjnie stanowi samodzielną gminę, wchodzącą w skład Miasta Metropolitalnego Neapol w regionie Kampania. Obejmuje ona nie tylko główną wyspę o powierzchni około 4 kilometrów kwadratowych, ale również przylegającą do niej, połączoną mostem wysepkę Vivara. Procida charakteryzuje się wulkaniczną genezą. Jest produktem erupcji czterech obecnie wygasłych (i w dużej mierze zatopionych) wulkanów. To właśnie pochodzenie determinuje specyficzną morfologię terenu, w tym obecność półkolistych zatok, które są pozostałościami po dawnych kraterach niszczonych przez erozję morską. Najwyższym punktem wyspy jest wzniesienie Terra Murata, osiągające wysokość około 91 metrów n.p.m., co w kontekście relatywnie płaskiego ukształtowania reszty terenu czyni je naturalnym punktem obserwacyjnym. Od antycznych osad do stolicy kultury Najstarsze dowody obecności człowieka na Procidzie pochodzą z epoki brązu, co potwierdzają znaleziska archeologiczne na wysepce Vivara i na głównej wyspie, wskazujące na kontakty z kulturą mykeńską. Mykeńczycy wykorzystywali te tereny prawdopodobnie jako punkty przeładunkowe na szlakach handlowych, prowadzących na zachód Morza Śródziemnego. Okres grecki i rzymski W VIII wieku p.n.e. na wyspę dotarli osadnicy greccy z Eubei, a następnie – Grecy z pobliskiej Kumyi. W okresie rzymskim wyspa znana pod łacińską nazwą Prochyta ewoluowała z miejsca opisywanego przez Juwenalisa jako jałowe i odizolowane w luksusowy kurort patrycjuszy, którzy budowali tu swoje wille. Pod rządami potężnych rodów Po upadku Cesarstwa Rzymskiego, w obliczu narastającego zagrożenia ze strony piratów saraceńskich, ludność porzuciła otwarte osady nadbrzeżne na rzecz ufortyfikowanego punktu na szczycie klifu – Terra Murata. W tym okresie Procida stała się lennem potężnych rodzin. Ród Da Procida władał wyspą przez ponad dwa stulecia. Najwybitniejszy jego przedstawiciel, Jan z Procidy, odegrał kluczową rolę w Nieszporach Sycylijskich. Następnie kontrolę przejęły rodziny Cossa i D’Avalos. Procida jako morska potęga Wiek XVIII i XIX to czas największego rozkwitu potęgi morskiej Procidy. Wyspiarska flota handlowa była jedną z najnowocześniejszych w Królestwie Obojga Sycylii, a stocznie produkowały jednostki cenione w całym basenie Morza Śródziemnego. Przejście od żaglowców do statków parowych pod koniec XIX wieku spowodowało jednak upadek lokalnego przemysłu szkutniczego, co zmusiło mieszkańców do powrotu do rybołówstwa lub emigracji zarobkowej na statki handlowe innych państw. Włoska Stolica Kultury Kulminacyjnym punktem najnowszej historii wyspy było ogłoszenie jej Włoską Stolicą Kultury na rok 2022. Mówimy tu o pierwszym przypadku w historii tego tytułu, kiedy laureatem została mała wyspa, a nie duże miasto. Projekt pod hasłem „Kultura nie izoluje” skupił się na wykorzystaniu dziedzictwa kulturowego jako motoru innowacji społecznej i zrównoważonego rozwoju, co zaowocowało rewitalizacją wielu historycznych obiektów. Kolorowa wyspa Najcharakterystyczniejszą cechą wyspy jest jej unikatowa architektura. Należy podkreślić, że charakterystyczne pastelowe kolory domów, zwłaszcza w dzielnicy Corricella, nie są jedynie elementem dekoracyjnym, ale niosą ze sobą znaczenie funkcjonalne i społeczne. Geneza kolorystyki fasad Według najbardziej prawdopodobnej teorii, różowe, żółte, zielone i błękitne barwy budynków pozwalały powracającym z połowu rybakom na identyfikację swoich domów z dużej odległości, nawet w warunkach gęstej mgły lub o zmierzchu. Ten system wizualnej komunikacji przetrwał stulecia i stał się dzisiaj jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli wyspy, chronionym przez lokalne przepisy urbanistyczne. Według mniej romantycznej wersji, kolorowe fasady są nawiązaniem do śródziemnomorskiej tradycji i stanowią rezultat dostępności pigmentów. Atrakcje turystyczne wyspy Zwiedzając Procidę odkrywa się kolejne warstwy historyczne, z których każda niesie ze sobą odmienne doznania estetyczne. Ze względu na niewielką skalę wyspy większość tamtejszych atrakcji jest dostępna pieszo. Marina Grande Pierwszym punktem kontaktu z wyspą jest Marina Grande, gdzie koncentruje się tamtejszy handel i transport. Wzdłuż nabrzeża ciągnie się rząd wysokich, kolorowych kamienic z XVIII wieku. Warto tam odwiedzić kościół Santa Maria della Pietà, którego charakterystyczna żółta dzwonnica dominuje nad portem. Terra Murata Przemieszczając się krętymi uliczkami, można dotrzeć do najstarszego punktu wyspy – Terra Murata. To usytuowana na pionowym klifie średniowieczna cytadela, która przez wieki stanowiła bezpieczne schronienie dla mieszkańców. Najważniejszym obiektem w tej części wyspy jest Palazzo d’Avalos, zbudowany w 1563 roku przez kardynała Innico d’Avalosa. Budynek ten ma niezwykle bogatą historię. W 1830 roku został przekształcony w więzienie wojskowe, a później – w cywilny zakład karny, który funkcjonował do 1988 roku. Obecnie obiekt jest udostępniony dla turystów w formie tras z przewodnikiem, pozwalając na zwiedzenie dawnych cel, dziedzińców i warsztatów więziennych, gdzie osadzeni produkowali między innymi liny i tkaniny. W samym centrum Terra Murata znajduje się opactwo San Michele Arcangelo, ufundowane w XI wieku przez benedyktynów, a następnie wielokrotnie przebudowywane. Jego wnętrze kryje liczne skarby sztuki sakralnej, w tym imponujący drewniany sufit kasetonowy i dzieła malarskie szkoły neapolitańskiej. Podziemia opactwa skrywają wspaniały kompleks muzealny, w którym znajduje się biblioteka z XV-wiecznymi rękopisami i XVIII-wieczna szopka wykonana z drewna i muszli. Marina di Corricella U stóp Terra Murata rozciąga się najbardziej znana i najczęściej fotografowana dzielnica wyspy – Marina di Corricella. Jest to osada rybacka o amfiteatralnym układzie, gdzie domy w pastelowych kolorach zdają się wyrastać jeden z drugiego. Corricella jest całkowicie wyłączona z ruchu kołowego, co w połączeniu z tradycyjnymi łodziami rybackimi i suszącymi się sieciami tworzy atmosferę spokoju i autentyczności. Piazza dei Martiri Plac Męczenników stanowi łącznik między nowszą a najstarszą częścią wyspy. Nazwa tego miejsca upamiętnia dwunastu mieszkańców Procidy, straconych przez dynastię Burbonów za udział w rewolucji 1799 roku. Znajduje się tam barokowe sanktuarium Santa Maria delle Grazie Incoronata, którego pastelowa fasada i kopuła stanowią charakterystyczny element panoramy Corricelli. Nasz autor Artur Białek Współpracownik National-Geographic.pl. Wcześniej związany m.in. z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. Pisał dla tytułów takich jak: „Kulisy Powiatu”, „AndroidNow” (gdzie pełnił także funkcję redaktora naczelnego) i „Bezpieczna Podróż”. Z wykształcenia jest ekonomistą, ale bardziej z przypadku niż zamiłowania. Jego największą pasją są podróże, zwłaszcza do miejsc wysokich, stromych i skalistych. Niewiele brakuje mu do zdobycia Korony Gór Polski, ale jego ambicje sięgają dalej. Lepiej niż w otoczeniu betonu i wielkopłytowej zabudowy czuje się wśród drzew i gór, które są jego największą miłością (zaraz obok ekosystemów leśnych), a obiektyw jego aparatu woli architekturę zabytkową niż nowoczesną. Najbardziej interesuje go historia współczesna, jako ta najlepiej poznana i pozostawiająca najmniej znaków zapytania. Wszystkie zwierzęta uważa za równorzędnych mieszkańców Ziemi. Zgodnie ze swoimi zainteresowaniami, w „National-Geographic.pl” pisze przede wszystkim o przyrodzie i historii. Zagorzały przeciwnik betonozy. Prywatnie opiekun dwóch wspaniałych gryzoni.
Wyspa Kos: od starożytnych ruin po rajskie plaże
Kos to grecka wyspa, którą można poznać w ciągu kilku dni dzięki niewielkim odległościom między atrakcjami. Odkrywanie miasta, plażowanie, zwiedzanie stanowisk archeologicznych i lokalnych targów da się wygodnie połączyć w ciekawy plan podróży. Dzięki temu każdy może dopasować pobyt do własnych zainteresowań – od relaksu nad morzem, po poznawanie historii i kultury wyspy.
Spis treści: Historia wyspy Kos w pigułce Z czego słynie wyspa Kos? Co zwiedzić na wyspie Kos? Najważniejsze atrakcje Kiedy najlepiej jechać na Kos? Wyspa Kos należy do archipelagu Dodekanezu, który znajduje się w południowo-wschodniej części Morza Egejskiego. Jej położenie, zaledwie kilka kilometrów w linii prostej od południowo-zachodniego wybrzeża Turcji, od zawsze miało znaczenie strategiczne i handlowe. Pod względem geograficznym jest to wyspa wydłużona – ma około 50 km długości i do 10 km szerokości. Jej powierzchnia wynosi około 290 km², co czyni ją po Rodos i Karpathos trzecią pod względem wielkości wyspą Dodekanezu. Krajobraz jest wyraźnie zróżnicowany. Na wyspie Kos znajdują się zarówno wykorzystywane rolniczo niziny, jak i bardziej surowe wyżyny. Najwyższym punktem jest masyw Dikeos, którego szczyt wznosi się 843 m n.p.m.. Historia wyspy Kos w pigułce Historia Kos sięga II tysiąclecia p.n.e., kiedy pojawili się tu pierwsi osadnicy. W późniejszym okresie wyspa została zasiedlona przez Dorów i stopniowo zyskała znaczenie w świecie greckim. W epoce klasycznej i hellenistycznej Kos stało się ważnym ośrodkiem nauki i handlu. To właśnie tutaj urodził się Hipokrates, uznawany za ojca medycyny. Funkcjonujący na wyspie Asklepiejon był jednym z najważniejszych ośrodków leczniczych starożytności – łącząc funkcje religijne i praktykę medyczną. W kolejnych wiekach wyspa znajdowała się pod panowaniem Rzymian, Bizancjum oraz joannitów. W XVI wieku została włączona do Imperium Osmańskiego, gdzie pozostawała przez niemal 400 lat. XX wiek przyniósł kolejne zmiany polityczne – od administracji włoskiej, przez okupację niemiecką, aż po włączenie wyspy do Grecji w 1947 roku na mocy traktatu pokojowego z Paryża. Dziś ślady tych epok są widoczne w strukturze urbanistycznej i zabytkach. Z czego słynie wyspa Kos? Wyspa Kos jest kojarzona przede wszystkim z dziedzictwem medycznym. To tutaj rozwijała się jedna z najważniejszych szkół medycyny starożytnej, a Asklepiejon do dziś pozostaje jednym z kluczowych stanowisk archeologicznych. Drugim ważnym elementem są plaże, które wyróżniają się dużą różnorodnością – od szerokich, piaszczystych odcinków po bardziej kamieniste i mniej zagospodarowane fragmenty wybrzeża. Istotną rolę odgrywa także rolnictwo. Uprawia się tu m.in. oliwki, winorośl, figi i warzywa. Warto odnotować, że nazwa sałaty rzymskiej (cos lettuce) wywodzi się właśnie od tej wyspy, co jest jednym z ciekawszych przykładów jej wpływu na europejską kulturę kulinarną. Co interesujące, Kos w okresie hellenistycznym pełniło funkcję swoistego arbitra w świecie sporów między miastami. Wyspa ta była stosunkowo często wzywana do zapewnienia sędziów rozstrzygających konflikty wewnętrzne. Co zwiedzić na wyspie Kos? Najważniejsze atrakcje Zwiedzanie Kos najlepiej rozplanować na kilka dni, co pozwala spokojnie obejrzeć zabytki i jednocześnie oddać się relaksowi na plaży. Wyspa sprawdzi się też jako pomysł na weekend w greckim stylu, choć wówczas trzeba będzie skupić się jedynie na wybranych atrakcjach. Miasto Kos, czyli serce wyspy To główny ośrodek administracyjny i turystyczny. Znajduje się tu port oraz liczne zabytki, w tym średniowieczny zamek Nerantzia z XIV wieku, wzniesiony przez joannitów przy wejściu do portu. W mieście warto też zwrócić uwagę na tętniące życiem ulice i lokalne targi, które pokazują codzienne życie mieszkańców. Asklepiejon Położony kilka kilometrów od miasta kompleks był jednym z najważniejszych ośrodków medycznych starożytności. Stanowi unikatowe połączenie przestrzeni sakralnej i leczniczej. Zwiedzający mogą dziś przejść się między ruinami świątyń i pozostałościami izby chorych, które obrazują praktyki lecznicze stosowane w starożytności. Platan Hipokratesa W centrum miasta Kos rośnie słynny platan Hipokratesa, pod którym według tradycji nauczał słynny lekarz. Obecny platan ma około 500 lat i i może być potomkiem drzewa, które stało tu w czasach Hipokratesa. Jego konary są wspierane rusztowaniami, a imponująca korona o średnicy około 12 metrów czyni je najprawdopodobniej największym platanem w Europie. Muzeum Hipokratesa Muzeum Hipokratesa prezentuje historię życia i działalności greckiego lekarza. Ekspozycje obejmują zbiory literatury medycznej i rekonstrukcje narzędzi stosowanych w starożytności. To miejsce pozwala lepiej zrozumieć wpływ Hipokratesa na współczesną medycynę i znaczenie Kos w historii nauki. Stanowiska archeologiczne Na wyspie znajdują się liczne pozostałości antycznej zabudowy, w tym odeon, starożytna agora czy Casa Romana – przykład rzymskiej architektury mieszkalnej. Zwiedzanie tych miejsc daje szansę dostrzeżenia różnorodnych etapów rozwoju miasta i życia jego dawnych mieszkańców. Plaże, które warto zobaczyć Na wyspie Kos znajdują się plaże zróżnicowane zarówno pod względem krajobrazu, jak i warunków do wypoczynku. Do najważniejszych należą: Tigaki – długa, piaszczysta plaża z łagodnym zejściem do wody, Marmari – spokojniejsza, często wybierana przez rodziny z dziećmi, Paradise Beach – znana z krystalicznie czystej wody, Agios Stefanos – wyjątkowa dzięki ruinom starożytnej bazyliki tuż przy brzegu. Północne wybrzeże jest bardziej wietrzne (idealne dla sportów wodnych), natomiast południowe oferuje spokojniejsze warunki do kąpieli. Kiedy najlepiej jechać na Kos? Lipiec i sierpień to czas największego ruchu turystycznego, kiedy na wyspę przybywają głównie osoby nastawione na plażowanie. Osoby preferujące zwiedzanie powinny raczej unikać tego okresu ze względu na wysokie temperatury (średnio 30–31°C w ciągu dnia). Najlepszym okresem na wizytę są miesiące od maja do czerwca oraz od września do października. Warunki pogodowe są wtedy stabilne, a liczba turystów zdecydowanie mniejsza niż w szczycie sezonu. Wówczas najłatwiej jest łączyć różne formy wypoczynku – zwiedzanie najważniejszych atrakcji wyspy bez presji czasu oraz chwile relaksu na plaży. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Polska autorka wyróżniona przez „Travelera”. Opisała wyspę, na której czas płynie inaczej
Artykuł Andżeliki Doby o Archipelagu Eolskim – znanym z aktywnych wulkanów – znalazł się w gronie wyróżnionych prac w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Budzik ustawiony na czwartą trzydzieści rano na Lipari to nie przymus, lecz obietnica. Wschodzące słońce, malujące horyzont nad majaczącymi w oddali wulkanicznymi stożkami Stromboli i Panarei, jest spektaklem, który porywa. Poranne światło godzinami tańczy na falach, odbija się od bielonych fasad domów, budząc wyspę do życia bez pośpiechu. Tu, na największej z siedmiu wulkanicznych sióstr Archipelagu Eolskiego, życie płynie innym rytmem. To podróż w poszukiwaniu dolce far niente w jego najbardziej autentycznej, nieperfekcyjnej, a jednocześnie głęboko satysfakcjonującej formie. Dzień na Lipari zawsze zaczynam od sycylijskiego „buongiorno” – brzoskwiniowej granity z odrobiną lokalnego wina Malvasia, podanej z puszystą brioche. Ten rytuał, spożywany w ciszy poranka, szybko stał się moim ulubionym. Stąd już tylko krok do portu i na łódź. Błękit krystalicznych wód Eolskich kontrastuje z czernią wulkanicznej ziemi, a na horyzoncie kolejno wynurzają się Alicudi, Filicudi, Salina i Vulcano. Okrążając wyspę, podziwiać można imponujące klify, ukryte zatoczki i malownicze jaskinie. Nierzadko towarzyszami podróży okazują się figlarne delfiny, dodając magii do tej surowej, autentycznej destynacji, która w naturalny sposób selekcjonuje turystów. Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Lipari to wyspa przesiąknięta historią sięgającą ponad sześciu tysięcy lat. Regionalne Muzeum Archeologiczne im. Luigi Bernabò Brea, mieszczące się w kompleksie Zamku Lipari, to prawdziwa skarbnica wiedzy. Od starożytnej ceramiki neolitycznej po rzymskie artefakty, każda gablota opowiada o cywilizacjach, które kształtowały to miejsce. Szczególne miejsce w kolekcji zajmują maski teatralne, odnajdywane podczas wykopalisk. Te gliniane wyobrażenia ludzkich twarzy, pochodzące głównie z okresu hellenistycznego (III–I wiek p.n.e.), były używane w greckich komediach i tragediach. Ich ekspresyjne miny, często groteskowe lub heroiczne, świadczą o bogatej kulturze teatralnej na wyspie i głębokim powiązaniu Lipari z antycznym światem. Były nie tylko elementem stroju aktora, ale przede wszystkim nośnikiem emocji i archetypów, pozwalającym widzom na natychmiastowe rozpoznanie postaci. View Gallery on the source website W muzeum wiele miejsca poświęcono również obsydianowi – wulkanicznemu szkłu, które przez tysiąclecia było głównym towarem eksportowym wyspy. Lipari słynęło również z kopalń pumeksu (pomice), lekkiego, porowatego kamienia używanego m.in. do produkcji materiałów budowlanych i kosmetyków. W rozmowach z mieszkańcami dowiedziałam się, że praca w tych kopalniach, choć dawała stabilizację, wiązała się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Pył pumeksowy, wdychany przez robotników przez lata, prowadził do chorób układu oddechowego, w tym pylicy płuc. To gorzkie świadectwo ludzkiej ceny rozwoju. Ostatnie kopalnie pumeksu na Lipari zostały zamknięte w 2007 roku, co było ważnym krokiem w ochronie środowiska i zdrowia mieszkańców. Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater Lipari, jak cały Archipelag Eolski, jest miejscem, gdzie mitologia przenika do rzeczywistości. To tutaj, zgodnie z epopeją Homera, po upadku Troi błądził Odyseusz. Jego morska wędrówka, pełna wyzwań i nadprzyrodzonych spotkań, zaprowadziła go na wyspę Eolię, rządzoną przez Eola – il re dei venti, króla wiatrów. Homer w „Odysei” barwnie opisuje spotkanie Odyseusza z Eolem, który hojnie obdarzył go workiem zawierającym wszystkie niepomyślne wiatry, pozwalając wiać tylko sprzyjającemu Zefirowi. To miało zapewnić bezpieczny powrót na Itakę. Niestety, ciekawość towarzyszy, którzy w nadziei na znalezienie skarbów otworzyli worek, gdy ich władca spał, wypuściła uwięzione wichury. Rozpętała się potężna burza, która zepchnęła okręty z powrotem na Eolię. Eol, rozwścieczony i przekonany, że Odyseusz jest przeklęty przez bogów, odmówił dalszej pomocy, skazując go na dalszą, długą i pełną cierpień tułaczkę po morzach. Te mityczne opowieści wciąż tętnią życiem na Lipari. Spacerując po wyspie czuje się echa starożytnych legend. Błękitne wody, które widziały okręty Odyseusza, wulkaniczne krajobrazy, które mogły być świadkami gniewu Eola – wszystko to sprawia, że podróż po Lipari staje się czymś więcej niż tylko zwiedzaniem. Staje się zanurzeniem w opowieść, która od tysiącleci kształtuje wyobraźnię ludzkości. W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Historia na Lipari żyje nie tylko w muzeach, ale tętni w małych uliczkach i w pasji rzemieślników. Najlepiej widać to w pracowni Paolino Spady. Wieczory spędzone tam, często przy kieliszku Malvasii, stały się dla mnie sercem tej podróży. Paolino, rzeźbiarz, który wraz z bratem Giovannim kontynuuje rodzinną tradycję, z dużymi emocjami i sentymentem opowiadał o swoim ojcu, Giuseppe Spadzie – wielkim artyście, który miał zaszczyt realizować monumentalny Altare della Patria w Rzymie. Przez dziesiątki lat bracia krok po kroku odwzorowywali maski i postaci z muzeum, tchnąc w nie nowe życie. Nasze rozmowy ożywiały mity i legendy. Paolino szczegółowo opisywał proces tworzenia replik starożytnych masek i mitologicznych postaci. „Glina, pasja i talent” – tymi słowami podsumowywał istotę swojej pracy. W tych rozmowach odkrywałam prawdziwe dolce far niente – nie jako lenistwo, lecz jako umiejętność celebrowania chwili, odnajdywania wartości w autentyczności i prostocie. Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Popołudnia na Lipari to czas na aktywność i odkrywanie. Wyspa idealnie nadaje się do zwiedzania rowerem. Kręte drogi prowadzą przez winnice, gaje oliwne i zapierające dech w piersiach punkty widokowe. Jednym z najpiękniejszych jest ten rozciągający się z małego kościoła Quattrocchi. Panorama obejmuje skaliste wybrzeże, błękitne morze, a w oddali widać Salinę, gdzie kręcono nagrodzony Oscarem film „Il Postino” (Listonosz), oraz najbardziej odległe Alicudi i Filicudi. To miejsce, gdzie krajobraz staje się obrazem. Wieczorem Lipari ożywa, ale zachowuje swój kameralny charakter. Kolacje to celebracja lokalnych smaków. Na wyspach najlepiej smakują świeżo złowione owoce morza – proste, ale pełne morskiego aromatu. Do tego obowiązkowo podaje się insalata eoliana – orzeźwiającą sałatkę z pomidorów, czerwonej cebuli, ogórka, kaparów i świeżej bazylii, obficie skropioną lokalną oliwą. To prostota składników, która w połączeniu z jakością tworzy niezapomniane doznania. Lipari skrada serce i duszę. Pozwala marzyć. To miejsce z historią liczoną w tysiącleciach, a zarazem oferujące proste przyjemności. Nauczyła mnie, że perfekcja nie musi być idealna. Że czas płynie wolniej, a prawdziwe bogactwo kryje się w autentycznych doświadczeniach, w rozmowach z ludźmi, w historii, która otacza nas na każdym kroku. Tu znalazłam czas na oddech, na refleksję, na poszukiwanie własnej drogi w rytmie wulkanicznej wyspy. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Nowy przybysz z Indo-Pacyfiku kolonizuje Europę. Duży krab „pływak” osiedla się u wybrzeży Włoch
Ulubione przez Polaków Morze Śródziemne przechodzi gwałtowną transformację ekologiczną, która dzieje się na naszych oczach – napędzają ją zmiany klimatu i nasze własne działanie. Jednym z najbardziej fascynujących zjawisk jest tzw. migracja lessepska – napływ obcych gatunków z Morza Czerwonego przez Kanał Sueski. W jej wyniku do mieszkańców Europy dołączył właśnie egzotyczny krab z Indo-Pacyfiku.
Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Acta Ichthyologica et Piscatoria” dokumentuje błyskawiczną ekspansję kraba Gonioinfradens giardi w Morzu Jońskim, tuż u wybrzeży Włoch. Chociaż pierwsza obserwacja tego gatunku w okolicy Sycylii pochodzi z listopada 2025 roku (pojedynczy osobnik w Portopalo di Capo Passero), sytuacja szybko uległa zmianie. To już cała kolonia. Krab „pływak” kolonizuje Włochy W okresie od listopada 2025 do stycznia 2026 roku naukowcy udokumentowali obecność kolejnych 11 osobników kraba. To silny dowód na to, że gatunek ten przestał być jedynie „turystą” i zaczął tworzyć stabilne populacje w basenie Morza Śródziemnego. – Nasze odkrycia sugerują, że Gonioinfradens giardi przechodzi z fazy sporadycznych odnotowań do stałej obecności w centralnej części Morza Śródziemnego – wyjaśnia Francesco Tiralongo, główny autor badania. Czym charakteryzuje się nowy krab? Gonioinfradens giardi należy do rodziny pływakowatych (Portunidae) – tej samej, do której zaliczają się najbardziej agresywne i mobilne kraby świata. To, co wyróżnia go na tle rodzimych gatunków śródziemnomorskich, to unikalna budowa. Piąta para odnóży jest przekształcona w szerokie, spłaszczone wiosła (płetwy), co czyni go doskonałym i niezwykle szybkim pływakiem, a nie tylko piechurem kroczącym po dnie. Pod względem wizualnym budzi respekt: jego pancerz jest zazwyczaj nakrapiany, w odcieniach brązu i czerwieni, a krawędzie boczne zdobi sześć charakterystycznych, ostrych zębów. To właśnie ta „zbroja” oraz silne, ząbkowane szczypce czynią go skutecznym drapieżnikiem. W swojej nowej niszy ekologicznej G. giardi żywi się głównie małżami, ślimakami oraz mniejszymi skorupiakami, co może prowadzić do bezpośredniej konkurencji pokarmowej z lokalnymi gatunkami Rybacy jako pierwsi widzą zmiany Pierwszymi, którzy widzą zmiany w Morzu Śródziemnym, są ludzie, którzy poświęcili mu całe życie. Rybacy szybko dostrzegają nawet najdrobniejsze niuanse, dlatego naukowcy postanowili zintegrować swoje dane z ich „organoleptycznymi” obserwacjami i poprosić o pomoc. Wykorzystanie tradycyjnego sprzętu rybackiego pozwoliło na wyłowienie tuzina osobników w zaledwie dwa miesiące, co jasno wskazuje, że warunki środowiskowe stają się dla tego gatunku coraz bardziej sprzyjające. W miarę jak wody wokół Sycylii i w całym basenie Morza Jońskiego stają się cieplejsze, bariera termiczna, która wcześniej powstrzymywała migrację lessepską, znika. Krab ten nie tylko znajduje tu odpowiednią temperaturę do życia, ale – co ważniejsze – do efektywnego rozmnażania się, co potwierdzają znaleziska wielu osobników w różnym wieku w tak krótkim czasie. Co istotne, tegoroczne połowy wyznaczają najdalej na zachód wysuniętą granicę występowania tego kraba w całym Morzu Śródziemnym. Nowy krab może być zagrożeniem dla ekosystemu Duże, obce skorupiaki mogą wywołać efekt kaskadowy w lokalnych ekosystemach. Główne obawy naukowców dotyczą konkurencji o zasoby z rodzimymi gatunkami krabów czy potencjalnego wpływu na lokalne rybołówstwo. – Błyskawiczne pojawienie się tego gatunku pokazuje, jak szybko ekosystemy śródziemnomorskie reagują na zmiany środowiskowe – dodaje współautor badania, Alberto Felici. Dokumentowanie tych wczesnych faz osiedlania się jest kluczowe dla tworzenia strategii zarządzania kryzysowego i ochrony rodzimej fauny. Obecność G. giardi jest żywym dowodem na to, że parametry fizykochemiczne Morza Śródziemnego upodabniają się do wód tropikalnych. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ryzyko tsunami na Morzu Śródziemnym: dlaczego Nicea i inne miasta Lazurowego Wybrzeża muszą przygotować się na ewakuację?
W naszej wyobraźni tsunami to problem, który dotyka wyłącznie regiony Oceanu Spokojnego i Indyjskiego – a my, w Europie, nie mamy się o co martwić. To nieprawda: w przeszłości – wcale nie tak dawno temu – fale tsunami uderzały w północno-zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Naukowcy ostrzegają, że na 100 proc. w ciągu najbliższych lat dojdzie do kolejnego, a miasta wybrzeża przygotowują się na tę katastrofalną ewentualność.
UNESCO ostrzega, że w ciągu najbliższych 30 lat na Morzu Śródziemnym niemal na pewno wystąpi tsunami o wysokości przynajmniej jednego metra. Lazurowe Wybrzeże, w tym Nicea, to jeden z najbardziej narażonych obszarów w Europie. Zagęszczenie ludności i turystów dodatkowo znacznie zwiększa potencjalną liczbę poszkodowanych. Czym jest tsunami i czy może być groźne też w Europie? Tsunami (z japońskiego: „fala portowa”) to seria dużych morskich fal wywołanych najczęściej przez podwodne trzęsienia ziemi, osuwiska czy erupcje wulkanów. Są dużo groźniejsze niż fale powstające pod wpływem wiatru, bo rozprzestrzeniają się z ogromną prędkością i niosą olbrzymią ilość energii. Na samym morzu nie wyglądają jednak zbyt spektakularnie – gwałtownie rosną dopiero wtedy, gdy zbliżają się do płytkich wód przybrzeżnych. Przez swój ogrom i zasięg wdzierają się daleko w głąb lądu z wielką siłą, powodując szybkie i nieoczekiwane zalania. Charakterystyczne dla tsunami jest także to, że pierwsza fala rzadko jest największa – kolejne mogą być znacznie wyższe i silniejsze, a seria uderzeń potrafi trwać nawet kilkadziesiąt minut. Ciśnienie wywierane przez takie fale na infrastrukturę wybrzeża osiąga kilka ton na metr kwadratowy. Dlaczego Nicea powinna być gotowa na tsunami? Tsunami na Morzu Śródziemnym nie są wyłącznie teorią czy przykrą ewentualnością. W przeszłości fale uderzały w wybrzeże Francji ponad 20 razy. Historyczne tsunami w Nicei w 1979 roku zabiło 8 osób i spowodowało poważne zniszczenia. Źródłem zagrożenia mogą być zarówno podmorskie trzęsienia ziemi (np. w okolicach Algierii lub Ligurii), jak i podwodne osuwiska tuż przy wybrzeżu. Fale mogą dotrzeć do Nicei nawet w ciągu 10 minut, co ogranicza skuteczność klasycznych systemów ostrzegania. Francja ma jednak swoje sposoby. Gotowość i plany ewakuacji Nicea wdrożyła nowoczesny system ostrzegania (Cenalt, FR-Alert) i wyznaczyła strefy zagrożenia: do 200 metrów od morza oraz do wysokości 5 metrów n.p.m. Opracowano szybkie trasy ewakuacyjne i ponad 100 punktów schronienia, a procedury regularnie testuje się podczas ćwiczeń z udziałem mieszkańców i turystów. Podstawą skutecznej ochrony są szybka reakcja i edukacja społeczeństwa – każda minuta ma znaczenie. W Nicei funkcjonują interaktywne mapy stref ewakuacji, a od 2026 r. miasto systematycznie oznakowuje zagrożone obszary. Aktywnie promuje się program UNESCO „Tsunami Ready” – ten model może być wdrażany także w innych śródziemnomorskich miastach. Podstawową zasadą jest natychmiastowe opuszczenie strefy zagrożenia na pierwsze ostrzeżenie lub widoczne cofnięcie się wody. Wielkie wyzwanie dla regionu Skala potencjalnych strat jest ogromna: według szacunków na wybrzeżu francuskim zagrożonych jest 187 miast i przynajmniej 164 000 mieszkańców, a w sezonie letnim nawet 835 000 plażowiczów. Podobne działania prewencyjne do tych z Nicei wdrażają także inne kraje regionu. Włochy także otrzymały oficjalny status „Tsunami Ready” dla wybranych miast (m.in. Minturno), co pokazuje, że zagrożenie traktowane jest poważnie w całym basenie Morza Śródziemnego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wyspa bez samochodów. Na Hydrze zamiast silników słychać stukot kopyt
Hydra – wyspa osłów i mułów – to jeden z nielicznych zakątków Grecji, gdzie właściwie nie dociera masowa turystyka. Oddzielona od Półwyspu Argolidzkiego wąskim przesmykiem morskim przez stulecia ewoluowała: od jałowej, bezwodnej skały, która była schronieniem dla uchodźców, do morskiego mocarstwa, które sfinansowało grecką wojnę o niepodległość. Dziś słynie przede wszystkim ze wspaniałej XIX-wiecznej zabudowy i niezwykle restrykcyjnej polityki transportowej.
Spis treści: Sucha, górzysta wyspa Od azylu do morskiego imperium Wyspa „bez kół” Atrakcje Hydry To jedno z tych miejsc, gdzie pojęcie „slow life” nabiera prawdziwie głębokiego znaczenia. Nie tylko ze względu na fakt, że na całej wyspie jest tylko jedno miasteczko. Gdy tempo dnia wyznacza miarowy stukot kopyt konia lub muła, czas naprawdę zaczyna płynąć wolniej. Sucha, górzysta wyspa Grecka wyspa Hydra należy do archipelagu Wysp Sarońskich. Jest zlokalizowana na południe od Półwyspu Argolidzkiego, części Peloponezu. Rozciągająca się na długości około 20 kilometrów i szerokości od 1,5 do 6 kilometrów, zajmuje powierzchnię około 64 kilometrów kwadratowych. Jej osią jest pasmo górskie, w którym najwyższym szczytem jest wznoszący się na 592 m n.p.m. Eros. Należy wspomnieć, żem wbrew nazwie wyspy, charakterystyczny dla niej jest niemal całkowity brak trwałych wód powierzchniowych. Historycznie problem ten był rozwiązywany poprzez system cystern gromadzących deszczówkę i dostawy statkami-cysternami. Teraz wygląda to nieco inaczej. Każdy dom jest wyposażony w cysternę, a na wyspie funkcjonuje zakład odsalania wody. Mimo to brak trwałych źródeł nadal jest poważnym problemem. Wystarczy wspomnieć, że w 2018 roku, w wyniku awarii podmorskiego kabla energetycznego właściwie cała Hydra została sparaliżowana. Klimat i roślinność Na Hydrze panuje klimat śródziemnomorski, dla którego charakterystyczne są gorące, suche lata i łagodne, wilgotne zimy. W sierpniu średnie temperatury oscylują w granicach 32 stopni Celsjusza. W styczniu termometry rzadko pokazują wartość poniżej 10 stopni. Roślinność wyspy to typowa makia śródziemnomorska, zdominowana przez krzewy odporne na suszę, dzikie zioła (tymianek, oregano) oraz nieliczne, reliktowe lasy sosnowe, które przetrwały intensywną wycinkę na potrzeby stoczniowe w XVIII wieku. Pożary lasów stanowią stałe zagrożenie, co w połączeniu z brakiem dróg dojazdowych dla wozów strażackich czyni ochronę przeciwpożarową wyzwaniem logistycznym. Od azylu do morskiego imperium Nowożytna historia Hydry rozpoczęła się w XV wieku, wraz z napływem Arwanitów, którzy uciekli z Peloponezu przed ekspansją Imperium Osmańskiego. Osiedlili się oni na niedostępnych skałach Hydry, tworząc hermetyczną, klanową społeczność. Izolacja i jałowość ziemi zniechęciły Turków do stałego osadnictwa na wyspie, co pozwoliło Hydrze cieszyć się faktyczną autonomią w zamian za opłacanie trybutu i dostarczanie marynarzy do floty sułtańskiej. Dialekt arwanicki przetrwał na wyspie aż do XX wieku. Złoty wiek żaglowców Przełom XVIII i XIX wieku to okres rozkwitu Hydry, napędzanego przez dwa czynniki geopolityczne: traktat w Küczük Kajnardży i wojny napoleońskie. Porozumienie pokojowe między Imperium Rosyjskim a Imperium Osmańskim pozwoliło greckim statkom pływać pod carską banderą, a to otworzyło drogę do handlu czarnomorskiego. Wówczas, żeglarze z Hydry właściwie zmonopolizowali transport zboża z dzisiejszej Ukrainy do Europy zachodniej. W trakcie wojen napoleońskich blokada kontynentalna stworzyła gigantyczny popyt na zboże. Hydrioci, słynący z brawury i szybkości swoich statków, łamali brytyjskie blokady, dostarczając żywność do Francji i Hiszpanii. Zyski z pojedynczych rejsów były astronomiczne, co pozwoliło na akumulację kapitału i budowę monumentalnych rezydencji. Rewolucja w 1821 roku Należy wspomnieć, że Hydra odegrała kluczową rolę w greckiej walce o niepodległość. W momencie wybuchu powstania wyspa posiadała gotową flotę wojenną i ogromne rezerwy finansowe. Bracia Lazaros i Georgios Kountouriotis, najbogatsi armatorzy, poświęcili swoje fortuny na sfinansowanie floty powstańczej. Georgios został później przewodniczącym rządu tymczasowego, a jego wnuk, Pavlos Kountouriotis, admirałem i pierwszym prezydentem Drugiej Republiki Greckiej. Wyspa „bez kół” Na Hydrze do dziś zachowała się wspaniała XIX-wieczna zabudowa z charakterystycznymi wąskimi uliczkami. To właśnie konieczność ochrony dziedzictwa architektonicznego zadecydowała o tym, że od lat 50. XX wieku na wyspie obowiązuje zakaz ruchu pojazdów mechanicznych. Co ciekawe, nie dotyczy to wyłącznie samochodów i motocykli, ale także rowerów. Wyjątki są nieliczne i ściśle licencjonowane. Po wyspie jeździ kilka małych śmieciarek. Jest jedna karetka pogotowia i wóz strażacki. Sporadycznie używane są małe pojazdy gąsienicowe do transportu materiałów budowlanych w wyższe partie miasta. Hydra opiera swoją logistykę na pracy zwierząt. Szacuje się, że na wyspie pracuje od kilkuset do ponad tysiąca zwierząt jucznych – osłów, mułów i koni. Transport pasażerski do odległych części wyspy jest realizowany taksówkami wodnymi. Atrakcje Hydry Największą atrakcją na Hydrze jest miasteczko (jedyne na wyspie) o tej samej nazwie. Miejsce to urzeka wąskimi, krętymi uliczkami i białą zabudową w układzie tarasowym. Jej najbardziej imponującym elementem są rezydencje kapitańskie z przełomu XVIII i XIX wieku. Budowane przez architektów sprowadzanych z Genui i Wenecji, łączą surowość fortyfikacji z luksusem pałaców. Warto wspomnieć, że brak samochodów czyni wyspę idealnym miejscem do pieszych wędrówek. Hydrę przecina sieć dobrze utrzymanych szlaków, prowadzących do odległych klasztorów i plaż. A skoro o plażach mowa, warto wspomnieć, że te na Hydrze są zupełnie inne od piaszczystych plaż Peloponezu. Dominują tu kamienie, żwir i skalne platformy. Z ciekawych atrakcji warto wymienić także muzea. Cieszące się największą popularnością – Muzeum Archiwum Historycznego Hydry – znajduje się w okazałym kamiennym budynku, tuż przy wschodniej stronie portu. Zgromadzono tam imponującą kolekcję przedmiotów z czasów wojny o niepodległość, w tym broń, stroje z epoki, mapy morskie i galiony ze statków. Perełką jest oryginalny rękopis traktatu w Küczük Kajnardży. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Żarłacz biały u wybrzeży Hiszpanii. Badania dowodzą, że w Europie mamy stabilną populację legendarnego rekina
Żarłacz biały w Morzu Śródziemnym jeszcze niedawno wydawał się tylko sensacyjną hipotezą. Tymczasem przypadkowe połowy, wieloletnie obserwacje i analiza danych z ostatnich 160 lat sugerują, że w Europie może funkcjonować stabilna populacja tego drapieżnika.
20 kwietnia 2023 roku doszło do niezwykłego zdarzenia na wybrzeżu Hiszpanii: lokalni rybacy, operujący na południu kraju, przypadkowo schwytali młodego żarłacza białego (Carcharodon carcharias). Osobnik mierzył około 2 m. długości i ważył 80-90 kg. To wyjątkowa rzadkość, bo rekiny te uważa się za mieszkańców głownie otwartych, oceanicznych wód. Spotkanie ich w Morzu Śródziemnym graniczy z cudem. To rzadkie spotkanie stało się impulsem dla zespołu naukowców. Przeprowadzili szeroko zakrojony przegląd historycznych danych dotyczących obserwacji żarłacza w regionie. Przeanalizowali zapisy obejmujące aż 160 lat – od 1862 do 2023 roku – a wyniki ich pracy zostały właśnie opublikowane w czasopiśmie naukowym „Acta Ichthyologica et Piscatoria”. Dane ze 160 lat. Żarłacz jest czy go nie ma? Analiza źródeł potwierdziła, że żarłacze białe są stale obecne w śródziemnomorskich wodach. Wśród doniesień były zarówno bezpośrednie obserwacje, jak i dowody pośrednie, m.in. ślady drapieżnictwa na żółwiach karetta. Czas obserwacji pokrywał się z sezonowymi migracjami tuńczyka błękitnego, co sugeruje, że żarłacze podążały za pożywieniem. Wygląda jednak na to, że populacja tych rekinów ma charakter niemalże „widmowy” – spotkania z nimi są niezwykle rzadkie. Nie sposób ocenić jak liczna jest ta europejska populacja i jaki dokładnie obszar zamieszkuje. Ale to pewne. Mamy w Europie żarłacza białego. W skali świata, gatunek ten figuruje na Czerwonej Liście Międzynarodowej Ligi Ochrony Przyrody jako narażony na wyginięcie, a ogólny trend jego populacji jest spadkowy. Dr José Carlos Báez, główny autor badania, podkreśla, że kluczowym odkryciem jest obecność osobników młodocianych. Skoro w Morzu Śródziemnym pojawiają się młode rekiny, bardzo możliwe że żarłacze się w nim także rozmnażają – a to byłaby sensacja. Szczytowy drapieżnik i jego rola w ekosystemie Celem badania była nie tylko dokumentacja obecności rekinów. Naukowcy starają się też walczyć z mitami dotyczącymi żarłaczy białych. Dr Báez, nawiązując do słów H.P. Lovecrafta o tym, że najstarszym i najsilniejszym lękiem ludzkości jest strach przed nieznanym, argumentuje, że naukowa rzetelność jest najlepszym lekarstwem na uprzedzenia. Z ekologicznego punktu widzenia żarłacze białe pełnią niezwykle ważną funkcję w ekosystemie. Są drapieżnikami szczytowymi, regulującymi populację wielu gatunków. Jako gatunek migracyjny, przenoszą składniki odżywcze na ogromne odległości. Są padlinożercami i usuwają martwą materię organiczną, pełniąc role „czyścicieli” dna morskiego. Nawet po śmierci ich opadające na dno ogromne ciała, dostarczają substancji odżywczych setkom gatunków małych organizmów. Ich obecność w Morzu Śródziemnym, nawet przy niewielkiej liczebności, miałaby ogromny wpływ na cały ekosystem. Badacze uważają, że teraz czas na wdrożenie długoterminowych programów monitoringu. Tylko połączenie bezpośrednich obserwacji z nowoczesnymi metodami śledzenia może nam dać ostateczną odpowiedź, ile żarłaczy białych żyje w Morzu Śródziemnym. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Turyści okrzyknęli to miasto „hiszpańskim Miami”. Ale Benidorm to więcej niż drapacze chmur
Benidorm dumnie dzierży miano jednego z najpopularniejszych kurortów Hiszpanii. I choć wieżowce oraz huczne życie nocne są jego znakami rozpoznawczymi, stanowią one zaledwie ułamek tego, co miasto naprawdę ma do zaoferowania.
Spis treści: Manhattan Morza Śródziemnego Paczka cygar i rewolucja bikini Betonowy las w wersji eko? Dokładnie tak Energia Levante i spokój Poniente Paella z widokiem na morze Golden hour w Benidormie Benidorm jest tym, czym chcesz, by był Trudno o miasto, które budziłoby w Hiszpanii tak skrajne emocje jak Benidorm. W powszechnej świadomości funkcjonuje jako głośny kurort, wakacyjny azyl Brytyjczyków i miejsce rzekomo wyprane z hiszpańskiej duszy. Słyszałam to tyle razy, że niemal w to uwierzyłam. Tymczasem rzeczywistość rzuciła tej reputacji rękawicę już podczas pierwszego spaceru wzdłuż plaży Poniente. Manhattan Morza Śródziemnego Dotarłam do Benidormu, gdy słońce chowało się za horyzont. Na granatowym niebie gasły ostatnie promienie dnia. Miasto przywitało mnie eksplozją neonowych świateł, muzyką i gwarem plażowiczów wędrujących beztrosko od baru do baru. Benidorm leży we wschodniej Hiszpanii, między Alicante a Walencją, w samym sercu Costa Blanca. Choć to nieduże miasto, trudno przeoczyć jego charakterystyczną linię horyzontu, gęstą od strzelistych wieżowców. To właśnie dzięki nim Benidorm dorobił się przydomku „Manhattanu Morza Śródziemnego” albo – z nutą przekory – „hiszpańskiego Las Vegas”. Dziś Benidorm jest jednym z najpopularniejszych kurortów w kraju, odwiedzanym rocznie nawet przez 3 miliony turystów. Paczka cygar i rewolucja bikini W pierwszej połowie XX wieku Benidorm był skromną wioską rybacką. Mieszkańcy utrzymywali się z połowów tuńczyka i okolicznych plantacji cytrusów. Prawdziwa rewolucja przyszła w latach 50., gdy stery miasta przejął Pedro Zaragoza Orts. Zaragoza, dziś postać niemal legendarna, dostrzegł w Benidormie niewykorzystany potencjał ekonomiczny. Nie miał wątpliwości: przyszłość miasta leży w turystyce. – Sięgnął po paczkę cygar i postawił ją pionowo na stole. Właśnie tak miały rosnąć hotele Benidormu – opowiada Antonio, przewodnik i pracownik biura miasta. To również Zaragoza rzucił wyzwanie konserwatywnej Hiszpanii. Wsiadł na Vespę, odbył ośmiogodzinną podróż do Madrytu i przekonał generała Franco do legalizacji bikini. Ignorując groźby ekskomuniki, przeforsował dekret, który pozwalał turystkom na swobodę, o jakiej reszta kraju mogła tylko pomarzyć. Betonowy las w wersji eko? Dokładnie tak Co ciekawe, w 2025 roku Benidorm otrzymał tytuł Europejskiego Zielonego Pioniera Inteligentnej Turystyki. To potwierdzenie, że pionowy model miasta niesie realne korzyści ekologiczne. Wbrew pozorom gęsta zabudowa wieżowców pozwoliła zachować naturę – aż 61% terytorium miasta stanowią obecnie chronione obszary przyrodnicze. Miasto stało się europejskim liderem w zarządzaniu zasobami. Dzięki inteligentnym systemom sieć wodna osiągnęła imponującą, 95-procentową wydajność, a recykling szarej wody pozwolił zmniejszyć całkowite zużycie o 18%. Energia Levante i spokój Poniente Wybrzeże Benidormu to ponad sześć kilometrów piaszczystych brzegów, podzielonych na dwie wyraźne strefy przez skalisty cypel Starego Miasta. Na wschodzie rozciąga się Playa de Levante – tętniące życiem centrum kurortu. To tu, wzdłuż dwukilometrowej linii brzegowej, skupiają się hotele, bary i kluby. Zupełnie inny nastrój panuje na zachodzie. Playa de Poniente jest dłuższa (liczy ponad 3 km) i znacznie szersza. Jej znak rozpoznawczy – falująca promenada – barwną linią oddziela pas piasku od miejskiej zabudowy. Podczas gdy Levante przyciąga energią, Poniente oferuje spokój i wystarczająco dużo miejsca, by cieszyć się morzem bez tłumów. Dla pragnących ucieczki od wielkomiejskiego krajobrazu, północny kraniec wybrzeża oferuje jeszcze jedno oblicze. U stóp stromych klifów Sierra Helada kryją się zatoczki Cala Almadraba i Cala Ti Ximo. Woda jest tu niemal nierealnie turkusowa. Ten piękny odcień to zasługa falujących w całym regionie łąk posidonii morskiej (Posidonia oceanica). Ta niezwykła roślina, będąca kluczowym elementem śródziemnomorskiego ekosystemu, działa jak naturalny filtr i fabryka tlenu. Paella z widokiem na morze Choć dzielnica Rincón de Loix kusi zapachem „english breakfast”, wystarczy krótki spacer w stronę Casco Antiguo, by aromat frytek ustąpił miejsca owocom morza i oliwie. W wąskich uliczkach Starego Miasta, zwłaszcza na słynnej „Alei Tapas” (Calle Santo Domingo), lokalna tożsamość ma się świetnie. Tutaj, przy lampce lokalnego wina z regionu Alicante, warto skosztować dumy regionu – arroz a banda, ryżu gotowanego w intensywnym wywarze rybnym. Benidorm słynie przede wszystkim z kuchni walenckiej, w tym wyśmienitej paelli. Aby jej spróbować, odwiedzam Marisquería Posada del Mar, kameralną restaurację niedaleko punktu widokowego Balcón del Mediterráneo. Gdy na stole pojawia się parująca paellera, aromat owoców morza natychmiast każe mi zapomnieć o zgiełku panującym na zewnątrz. W Hiszpanii lunch to najważniejszy i najbardziej obfity posiłek dnia – prawdziwa klęska urodzaju, w której kolejne półmiski i miseczki pojawiają się szybciej, niż zdąży się opróżnić poprzednie. Golden hour w Benidormie Aby zrozumieć skalę wizji Pedro Zaragozy, muszę spojrzeć na miasto z góry. Zajmuję miejsce w terenowym jeepie, który zabiera mnie na spotkanie z „zachodzącym słońcem”. Naszą trasę zaczynamy od punktu Tossal del Senyal. Potem Mirador de l’Ermita Verge del Mar, a na koniec słynny punkt widokowy La Creu, skąd miasto widać jak na dłoni. Z tej perspektywy wieżowce Benidormu przestają być tylko betonową dżunglą – stają się częścią spektakularnej panoramy. W tym momencie zaczynam rozumieć, w czym tkwi magia tego miasta. Choć tutejsza woda, piasek i pogoda są wspaniałe, Benidorm ma do zaoferowania znacznie więcej. Turystyka aktywna ma się tu równie dobrze, jak klubowe życie nocne. Wybieram się więc na przejażdżkę rowerem elektrycznym po Parku Przyrody Sierra Helada. Wsparcie silnika pozwala bez wysiłku pokonywać strome podjazdy, a wiatr we włosach przynosi ulgę od hiszpańskiego słońca. Benidorm jest tym, czym chcesz, by był Pobyt w Benidormie uświadomił mi, jak złudne bywa pierwsze wrażenie. – Możesz wybierać między różnymi osobowościami tego miasta – przekonuje Ana, która kilka lat temu przeprowadziła się tu z Lizbony. I rzeczywiście, Benidorm pozwala na przeżycie wielu równoległych historii. To miejsce o kilku twarzach, a każda z nich potrafi oczarować na swój sposób. Źródło: National Geographic Polska
Morze Śródziemne skrywa więcej historii niż niejedna encyklopedia. To akwen, który łączy kontynenty i kultury
Morze Śródziemne to jedno z najważniejszych mórz świata, od tysięcy lat pełniące rolę naturalnego pomostu między Europą, Afryką i Azją. To właśnie nad jego brzegami rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności – Egipt, Grecja czy Rzym – które ukształtowały kulturę i historię całego regionu. Dziś Morze Śródziemne pozostaje nie tylko kluczowym szlakiem handlowym, lecz także wyjątkowym obszarem przyrodniczym, bogatym w gatunki endemiczne i unikalne ekosystemy. Stanowi zarazem jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, łącząc walory krajobrazowe, kulturowe i gospodarcze.
Spis treści: Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Fauna i flora Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? Morze Śródziemne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych akwenów wodnych na świecie, który od tysięcy lat kształtuje historię, gospodarkę i kulturę całego basenu śródziemnomorskiego. Jak sama nazwa wskazuje, jest ono morzem śródziemnym, czyli takim, które w większości otoczone jest lądem i połączone z oceanem tylko wąskimi cieśninami. Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Położone jest pomiędzy trzema kontynentami: Europą od północy, Afryką od południa oraz Azją od wschodu. Z Oceanem Atlantyckim łączy je Cieśnina Gibraltarska, a z Morzem Czerwonym – Kanał Sueski. Na wschodzie znajduje się także połączenie z Morzem Czarnym poprzez Bosfor i Morze Marmara. Powierzchnia Morza Śródziemnego wynosi około 2,5 mln km², a jego średnia głębokość przekracza 1400 m. Najgłębsze miejsce to Głębia Kalipso w Morzu Jońskim, która sięga około 5200 m. To sprawia, że Morze Śródziemne należy do największych mórz zamkniętych na świecie. Charakterystyczną cechą Morza Śródziemnego jest wysokie zasolenie – średnio 33–39‰, co wynika z silnego parowania w gorącym klimacie i ograniczonej wymiany wód z Atlantykiem. Dzięki temu jego barwa i przejrzystość są wyjątkowe, a wody Morza Śródziemnego należą do najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Najważniejsze wyspy Morza Śródziemnego Morze Śródziemne obfituje w wyspy, które stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale i ważne punkty historyczne oraz gospodarcze. Największe i najbardziej znane z nich to: Sycylia (Włochy) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z czynnego wulkanu Etna i bogatej historii sięgającej czasów starożytnych Greków i Rzymian, Sardynia (Włochy) – druga co do wielkości wyspa, znana z kultury nuragijskiej i podejrzeń, że może być ona mityczną Atlantydą, Cypr – strategicznie położona wyspa na wschodzie, od wieków będąca miejscem krzyżowania się wpływów greckich, tureckich i bliskowschodnich, Korsyka (Francja) – ojczyzna Napoleona Bonaparte, charakteryzująca się górzystym krajobrazem i unikatową przyrodą, Kreta (Grecja) – kolebka cywilizacji minojskiej, z zabytkami w Knossos i pięknymi plażami, Baleary (Hiszpania) – archipelag obejmujący Majorkę, Minorkę, Ibizę, Formenterę i Cabrerę, będący jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych Europy. Oprócz nich warto wspomnieć o Malcie, Rodos czy Wyspach Liparyjskich. Każda z tych wysp ma swoją specyfikę, a ich różnorodność geograficzna i kulturowa doskonale obrazuje bogactwo całego regionu. Zobacz także: Pięć wysp na Morzu Śródziemnym, które warto odwiedzić. Jakie kraje leżą nad Morzem Śródziemnym? Morze Śródziemne oblewa wybrzeża aż 23 państw, co czyni je jednym z najbardziej zróżnicowanych regionów pod względem politycznym i kulturowym. Europa: Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Malta oraz Wielka Brytania za sprawą swojego terytorium zamorskiego – Gibraltaru. Azja: Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Palestyna. Afryka: Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Maroko. Ten ogromny wachlarz krajów sprawia, że basen Morza Śródziemnego to mozaika języków, religii i kultur. To właśnie tutaj spotykają się tradycje europejskie, arabskie i bliskowschodnie, a różnorodność regionu widać zarówno w architekturze, kuchni, jak i zwyczajach. Region ten od wieków był też miejscem intensywnej wymiany handlowej. Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie traktowali je jak wewnętrzne „morze handlu”, dzięki któremu rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności. Fauna i flora Morze Śródziemne jest jednym z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na świecie. Choć zajmuje zaledwie 1% powierzchni wszystkich mórz, żyje tu wiele gatunków morskich, z czego wg szacunków naukowców około 25% stanowią gatunki endemiczne. Zwierzęta w Morzu Śródziemnym W Morzu Śródziemnym żyje około 5000 gatunków zwierząt. W jego wodach występuje między innymi tuńczyk błękitnopłetwy, barakuda, dorsz śródziemnomorski czy ryba miecznik. Występują tu również żółwie morskie (np. żółw karetta), delfiny, a także foki mniszki śródziemnomorskie – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków morskich na świecie. W Morzu Śródziemnym stwierdzono też obecność gatunków obcych, które przywędrowały głównie przez Kanał Sueski, np. skrzydlica pstra czy krab niebieski. To przykład migracji, która zmienia skład ekosystemu i stanowi poważne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Dowiedz się więcej o zagrożeniach dla Morza Śródziemnego wynikających z migracji zwierząt. Roślinność śródziemnomorska Pod względem roślinności Morze Śródziemne słynie z łąk trawy morskiej, która tworzy podwodne łąki stanowiące siedlisko dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Na lądzie dominują natomiast charakterystyczne twardolistne zarośla typu makii, doskonale przystosowane do gorącego i suchego klimatu. Uzupełniają je m.in. drzewa oliwne, cytrusowe, eukaliptusy, cyprysy, pistacje oraz winorośl, które od wieków stanowią podstawę gospodarki regionu i są nierozerwalnie związane z jego krajobrazem kulturowym. Roślinność ta określana jest wspólnym mianem roślinności śródziemnomorskiej. W niektórych rejonach można spotkać także topolę białą, która wyróżnia się odpornością na zmienne warunki klimatyczne. Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? To pytanie nurtuje wielu turystów planujących wakacje nad Morzem Śródziemnym. Odpowiedź brzmi: tak, w Morzu Śródziemnym żyją rekiny, ale ryzyko spotkania z nimi jest minimalne. Według badań występuje tu około 50 gatunków rekinów, m.in. żarłacz błękitny, żarłacz śledziowy, a także żarłacz biały. Większość z nich to jednak gatunki głębinowe, jednak czasami pojawiają się blisko brzegu. Statystyki pokazują, że ataki rekinów w tym regionie są rzadkie. W porównaniu np. z Australią, Morze Śródziemne jest jednym z najbezpieczniejszych akwenów do kąpieli. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Rafa koralowa w Europie! Zaskakujące odkrycie u wybrzeży Włoch
To żaden żart ani instalacja artystyczna. Włosi rzeczywiście odkryli rafę koralową w wodach Morza Śródziemnego. Dotarcie do koralowców nie jest jednak proste i wymaga zejścia aż na 500 metrów w dół.
To już druga taka rafa koralowa odkryta w pobliskich wodach Półwyspu Apenińskiego. Pierwszą odnaleziono w 2019 r w rejonie turystycznego miasta Monopoli, w regionie Apulia. Dokonał tego zespół naukowców z Uniwersytetu Bari Aldo Moro. Znaleziska znacząco różnią się od siebie. Formacja z 2019 r. znajduje się na głębokości 30–50 metrów, natomiast ta znaleziona niedawno rozpościera się ok. 500 metrów pod poziomem morza. Gdzie została odnaleziona rafa? Nowa rafa głębinowa leży u wybrzeży południowych Włoch, w obrębie Zatoki Neapolitańskiej, będącej częścią Morza Tyrreńskiego. Dokładniej rzecz biorąc, koralowce znajdują się w kanionie Dohrna – jednym z głębszych podwodnych kanionów w całym basenie Morza Śródziemnego. Kanion ten rozpoczyna się zaledwie kilka kilometrów od brzegu, na głębokości ok. 100 metrów, i opada później nawet do 1000 metrów w głąb morza. Kremowy kuzyn Nowo odkryta formacja koralowców różni się od swoich krewnych znanych m.in. z australijskiej Wielkiej Rafy Koralowej. Nie dostrzeżemy tu jaskrawych barw kojarzących się z tropikalnymi ekosystemami. Dzieje się tak z powodu braku glonów Zooxanthellae, typowych dla ciepłych wód Morza Koralowego. Zooxanthellae zawierają specjalne barwniki fotosyntetyczne o odcieniach żółci, brązu, zieleni i czerwieni. W tropikach, gdzie rafa jest dobrze oświetlona, mogą one przeprowadzać fotosyntezę, nadając koralowcom intensywne kolory. W przypadku rafy z Morza Śródziemnego, głębokość, na której znajdują się koralowce, jest zbyt duża, by docierało tam światło słoneczne. Włoska formacja żywi się poprzez filtrację materii organicznej – planktonu – unoszącej się w prądach oceanicznych, a nie dzięki fotosyntezie. W efekcie formacje przybierają zdecydowanie bardziej stonowane, kremowe barwy. Najpopularniejszym twardym koralowcom głębinowym o beżowych odcieniach towarzyszą czarne koralowce oraz rosnące pojedynczo korale samotne. 80-metrowa rafa Rafa rozwija się na stromych ścianach podmorskiego kanionu Dohrna. Ten żyjący element dna morskiego rozciąga się na ponad 80 metrów wysokości, a niektóre koralowe narośla przekraczają nawet 2 metry szerokości. Koralowce nie tworzą jednolitej struktury charakterystycznej dla innych formacji, lecz układają się kaskadowo, pnąc się po całej długości 80-metrowej ściany kanionu. Na najgłębszych poziomach występują najstarsze siedliska, często już przekształcone w osady wapienne. Środkowa partia to obszar największej gęstości korali, gąbek i czarnych koralowców – panują tu najlepsze warunki przepływu wody. Co oznacza odkrycie rafy? Mimo że rafa, ze względu na swoją głębokość, nie wpłynie na popularyzację turystyczną okolic Neapolu, może nadać nowy kierunek badaniom oceanograficznym w Morzu Śródziemnym. W przeciwieństwie do turystów, specjalne badawcze roboty będą mogły zejść na głębokość 500 metrów, w celu przeprowadzenia kolejnych analiz powierzchni rafy głębinowej. Kierownik misji, która stoi za głębinowym znaleziskiem, Giorgio Castellan, mówi, że odkrycie ma kluczowe znaczenie dla pogłębienia wiedzy o funkcjonowaniu i zasięgu głębinowych siedlisk koralowych, szczególnie w kontekście planowania ich ochrony i odtwarzania. Dzięki nowo odkrytej rafie będziemy mogli w łatwiej przygotować się na kolejne eksploracje dna morza oraz w przyszłości zaprojektować działania gospodarki przyrodniczą z myślą o ochronie żyjących elementów dna morskiego. Źródła: TVN24, Reuters Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mimo słońca i pięknych plaż wciąż nie ma tłumów turystów. To jedna z ostatnich tak wyjątkowych wysp w Europie
W świecie zdominowanym przez masową turystykę wciąż istnieją miejsca, które potrafią oprzeć się komercji. Na tej małej śródziemnomorskiej wyspie nie ma tłumów, głośnych kurortów ani pośpiechu. Jesienią wciąż panuje tu dobra pogoda na słoneczny odpoczynek.
Choć większość hiszpańskich wysp od dawna tętni rytmem masowej turystyki, wciąż można znaleźć miejsca, które zachowały spokój i kameralny urok. Jednym z nich jest niewielka wyspa na Morzu Śródziemnym, gdzie życie płynie niespiesznie, a po wąskich uliczkach częściej niż ludzie przechadzają się koty. To wyjątkowy zakątek Hiszpanii, wolny od zgiełku, w którym wciąż można poczuć atmosferę prostego nadmorskiego życia. Historia najmniejszej zamieszkanej wyspy Hiszpanii Położona u wybrzeży Alicante niewielka wyspa Nueva Tabarca ma zaledwie 1,8 kilometra długości i nieco ponad 400 metrów szerokości. To najmniejsza zamieszkana wyspa Hiszpanii – jej stała populacja liczy około 50 osób, choć w sezonie letnim liczba ta potrafi wzrosnąć kilkukrotnie. Skromne rozmiary rekompensuje bogatą historią i niepowtarzalnym charakterem. Choć administracyjnie należy do Alicante, jej położenie na Morzu Śródziemnym pozwoliło zachować wyjątkową tożsamość i spokojny rytm życia. W przeciwieństwie do zatłoczonego Costa Blanca Tabarca oparła się masowej turystyce i zachowała niemal nienaruszony krajobraz – kamienne uliczki, niską zabudowę i ciszę przerywaną jedynie odgłosami morza. Dzieje wyspy sięgają XVIII wieku i niezwykłej historii uchodźców z północnoafrykańskiej Tabarki. W 1741 roku wojska beja Tunisu zajęły tamtejszą osadę genueńskich handlarzy koralowcem, zmuszając wielu mieszkańców do ucieczki. Hiszpański król zaoferował im schronienie na bezludnej wówczas Illa Plana, która wkrótce otrzymała nową nazwę – Nueva Tabarca – na pamiątkę utraconego domu. Osada została zaplanowana według zasad oświeceniowego urbanizmu: ulice krzyżowały się pod kątem prostym, a solidne mury miały chronić mieszkańców przed piratami. Do dziś zachował się ten charakterystyczny układ oraz surowe piękno dawnej zabudowy. Choć część Tabarkianów osiedliła się także na Sardynii, to właśnie hiszpańska Tabarca pozostała symbolem ich historii i miejscem, w którym czas płynie wolniej. Wyspa Tabarca – raj dla turystów, wyzwanie dla mieszkańców Turystyka stanowi podstawę gospodarki Tabarki, lecz jej charakter pozostaje sezonowy. Choć klimat sprzyja odwiedzinom przez cały rok, większość turystów przybywa tu jedynie latem, i to najczęściej na jeden dzień. Około 20 niewielkich rodzinnych firm obsługuje wówczas setki osób dziennie, jednak wraz z końcem wakacji wyspa niemal pustoszeje. Jak w rozmowie z CNN wyjaśniła María del Mar Valera, restauratorka i prezes stowarzyszenia APEHA z Alicante, „zimą nikt tu nie przyjeżdża”. Szacuje się, że 80–90% odwiedzających stanowią turyści zagraniczni, głównie z Europy Północnej. Gdy sezon się kończy, ulice pustoszeją, a ciszę przerywa jedynie szum fal i odgłosy kotów, których (według badań z 2023 roku) jest tu dwukrotnie więcej niż mieszkańców. Latem sytuacja diametralnie się zmienia. W szczycie sezonu liczba przyjezdnych sięga nawet 10 tys. dziennie, co stanowi ogromne obciążenie dla niewielkiej infrastruktury. Po ich wyjeździe na wyspie pozostają jedynie stali mieszkańcy, którzy zmagają się z innymi problemami. Otóż zimą drastycznie maleje liczba kursujących promów, co utrudnia codzienne życie. – Zimą normalne życie staje się prawie niemożliwe, gdyż trudno dotrzeć na stały ląd i wrócić tego samego dnia – wyznała Carmen Martí, przewodnicząca lokalnego stowarzyszenia mieszkańców. Właśnie dlatego część starszych osób decyduje się opuścić wyspę, aby mieć łatwiejszy dostęp do opieki medycznej i usług publicznych. Równocześnie władze Alicante starają się znaleźć równowagę między ochroną dziedzictwa a potrzebami lokalnej społeczności. W maju 2025 roku wprowadzono przepisy mające chronić historyczną zabudowę Tabarki, w tym ufortyfikowaną wieżę w niezamieszkanej części wyspy. – Naszym celem jest zachowanie unikalnych elementów architektury i znalezienie nowych funkcji dla zabytkowych budynków – podkreślił José Manuel Pérez, dyrektor ds. dziedzictwa miejskiego w Alicante. Dziś z murów fortu można dostrzec na horyzoncie wieżowce Alicante – symbol kontrastu między masową turystyką a wyspą, która wciąż zachowuje autentyczny rytm życia. Źródło: CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Każdego dnia budzę się z myślą, że wulkan może znów wybuchnąć” – tak się żyje na Stromboli
Wyspa Stromboli to jedno z tych miejsc, które łączą w sobie piękno natury i żywioł nieprzewidywalności. Mieszkańcy tej niewielkiej włoskiej wyspy żyją w rytmie erupcji – na własnych zasadach i w cieniu jednego z najbardziej aktywnych wulkanów w Europie.
Spis treści: Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Odys, Strombolinek i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Codzienność na wyspie Stromboli to nie tylko bajeczne krajobrazy i bliskość Morza Tyrreńskiego. To również ciągłe nasłuchiwanie odgłosów wulkanu, którego aktywność potrafi zaskoczyć o każdej porze dnia i nocy. To jedno z najsłynniejszych miejsc wulkanicznych we Włoszech. Pomimo ryzyka, mieszkańcy nie wyobrażają sobie życia gdzie indziej. Ich podejście do natury, prostota codzienności i lokalna społeczność tworzą unikalny mikroświat, który fascynuje nie tylko podróżników, ale i naukowców. Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? To właśnie wyspę Stromboli zauważam jako pierwszą z pokładu promu, który w sezonie kursuje co godzinę ze stałego lądu. W miarę jak się przybliżamy, szaro-zielona góra wynurza się majestatycznie z intensywnie szafirowego morza i z każdą chwilą potężnieje w oczach. Po chwili wydaje mi się gigantyczna – i nic dziwnego, bo wznosi się aż na 940 m n.p.m. Nad kraterem unosi się stała aureola dymu, a z oddali wyraźnie widać wyżłobioną przez lawę ścieżkę zwaną La Sciara del Fuoco, po której rozżarzony materiał skalny spływa bezpośrednio do morza. Stromboli to jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie – jest w stanie niemal ciągłej erupcji od ponad 2000 lat. Co 10 do 12 minut z trzech kraterów ulokowanych na szczycie wystrzeliwują eksplozje gazów i fragmentów lawy, które osiągają wysokość nawet 100 metrów. To zjawisko – zwane „erupcją stromboliańską” – nadało nazwę całemu typowi erupcji wulkanicznej. Od tych wybuchów drżą szyby i drzwi w domach rozrzuconych u podnóża wulkanu. Zastanawiam się, jak żyje się ludziom w tak nieprzewidywalnym otoczeniu. – Oczywiście je słyszymy, ale to dla nas chleb powszedni. Nie boimy się wulkanu. Moja rodzina żyje tu od pokoleń. Choć wciąż jest aktywny, erupcje nigdy nie stanowiły zagrożenia dla mieszkańców wyspy – mówi Francesco Scibilia, prowadzący pensjonat na Stromboli, witając mnie w porcie Scari. Pobliska plaża – pokryta szaro-czarnym wulkanicznym pyłem – nie zachęca do klasycznych kąpieli słonecznych, ale przyciąga turystów swoją surową urodą. Wybieramy się pieszo w stronę krateru. Słońce w zenicie pali niemiłosiernie, a każdy krok po rozgrzanym pyle potęguje wrażenie obcowania z żywiołem. Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Po stokach góry wspinają się odważnie białe domki okolone wysokimi murami, nad którymi kołyszą się dorodne pióropusze palm. Przez artystycznie kute bramy zaglądam do ogrodów tonących w kwiatach i zieleni – pełnych hibiskusów, bugenwilli i drzewek cytrusowych. Docieramy na placyk przed kościołem św. Wincentego (Chiesa di San Vincenzo) – duchowym i historycznym centrum wyspy. To tutaj odnaleziono ślady pierwszego osadnictwa sięgające XVI wieku p.n.e. Przez wieki mieszkańcy żyli w rytmie morza – łowili ryby, handlowali i wypatrywali statków. W XVIII wieku Stromboli przeżywała prawdziwy złoty wiek. Obrotni wyspiarze dorobili się aż 65 własnych żaglowców, które regularnie kursowały między Sycylią a Neapolem, transportując towary i ludzi. Sielankę przerwała rewolucja technologiczna i katastrofa naturalna. Wraz z pojawieniem się parowców i tragicznym podwodnym trzęsieniem ziemi, wywołującym gigantyczne fale tsunami, wyspa opustoszała niemal z dnia na dzień. Wielu mieszkańców emigrowało, a Stromboli popadła w zapomnienie. Aż w 1949 roku wydarzył się przełom. Roberto Rossellini nakręcił tu film „Stromboli, ziemia boga” z Ingrid Bergman, co na nowo skierowało oczy świata na wyspę. Ulica Wiktora Emanuela kryje niepozorny domek z tabliczką– to tu mieszkali w czasie zdjęć jako kochankowie. Tuż obok znajduje się tajemnicza strzałka prowadząca pod górę. – To droga ewakuacyjna, gdyby jednak wulkan dał się nam za bardzo we znaki – wyjaśnia Francesco. – Nad naszym bezpieczeństwem czuwa 24 godziny na dobę zespół wulkanologów z Neapolu, a na miejscu mamy oddział Gwardii Cywilnej. Na jej sygnał z lądu w kilkadziesiąt minut przylecą helikoptery, a w porcie czekają łodzie... Odys, „Strombolinek” i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze Z placu przed kościołem św. Wincentego roztacza się wspaniały widok na Strombolicchio, czyli „Strombolinek”. Włosi z upodobaniem tworzą zdrobnienia, ale w tym przypadku nazwa może być myląca – skała nie przypomina oryginału, to raczej poszarpany masyw wyrastający z morza, niczym strażnik u bram wyspy. Na szczyt Stromboli wiedzie długi, miejscami stromy szlak, który mimo pozorów nie nastręcza większych trudności. Kratery znajdują się z boku wulkanu, a ścieżka pozwala zbliżyć się do nich nawet na 100 metrów. Nagle słyszę syk, który przechodzi w ogłuszający łoskot – rozżarzone odłamki kamieni wylatują z wnętrza góry, a ja aż podskakuję z wrażenia. Po godzinie znów jestem na pokładzie. Kierujemy się ku największej z wysp archipelagu – Lipari, która liczy 37,7 km² i ponad 10 tysięcy mieszkańców. To właśnie tutaj koncentruje się życie Wysp Liparyjskich, stanowiąc dom dla dwóch trzecich ich populacji. Z oddali cały archipelag mieni się w promieniach słońca i przypomina literę Y. U podstawy leży Vulcano, a po przeciwległych końcach ramion znajdują się Stromboli i Alicudi. Choć w Polsce mówimy o Wyspach Liparyjskich, Włosi znają je jako Wyspy Eolskie, nazwane tak na cześć greckiego boga wiatrów – Eola, syna Posejdona. Według mitologii Eol przechowywał wiatry w jaskiniach archipelagu, wypuszczając je w zależności od potrzeby – czasem łagodny Zefirek, innym razem wściekły Boreasz. Legenda głosi, że gdy Odys po zdobyciu Troi dotarł na Lipari, Eol podarował mu skórzany worek z wiatrami potrzebnymi do nawigacji. Niestety, towarzysze Odyseusza, myśląc że wewnątrz są kosztowności, otworzyli go w nocy. Wypuszczone wiatry rozpętały sztorm, z którego tylko Odys wyszedł cało. Lipari to jedna z nielicznych wysp archipelagu (obok Saliny i Vulcano), które posiadają drogi przystosowane do samochodów. Na Stromboli dominuje ruch pieszy – mieszkańcy korzystają z meleksów, a turyści wybierają skuterki motorino. Wsiadam na motorino w porcie Marina Lunga i ruszam w stronę ruin normańskiego zamku, górującego nad miasteczkiem. Przemierzam wąskie, strome uliczki bez obaw – nawet jeśli spotykam inny pojazd, tutejsi dżentelmeni z połyskującymi złotymi łańcuchami z uśmiechem ustępują miejsca samotnej turystce. – Ciao bella! – witają mnie właściciele lokalnych sklepików, oferujących ceramikę stylizowaną na antyczne maski i amfory, bazarkowe ubrania oraz pumeks wydobywany z wulkanu. Dostaję kilka serdecznych propozycji randek i jeszcze więcej zaproszeń na obiad. Ostatecznie przyjmuję jedno – od typowej włoskiej mammy o krągłych kształtach, która zaprasza mnie do rodzinnej trattorii. Serwuje grillowanego miecznika, lokalny przysmak, który smakuje jeszcze lepiej, gdy przyrządzany jest z takim sercem i gościnnością. VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Restauracyjka mojej gospodyni to raczej skromna, rodzinna trattoria – kilka drewnianych stołów przykrytych obrusami w kratkę tworzy klimat domowej gościnności. Czekając na danie główne, próbuję caponaty – duszonych w pomidorach bakłażanów z cebulą, selerem naciowym i kaparami. Te ostatnie są dumą regionu – na wyspach obchodzi się ich święto w czerwcu, z pokazami kulinarnymi i potrawami, w których królują małe, aromatyczne pąki. Na deser kosztuję Malvasii – słodkiego wina o bursztynowej barwie, wytwarzanego na sąsiedniej wyspie Salinie. Intensywny smak i gęsta konsystencja doskonale domykają posiłek. Nabrawszy sił, wsiadam znów na motorino i wspinam się po zboczach w kierunku zamku. Ruiny normańskiej twierdzy kryją ciekawą niespodziankę – Muzeum Archeologiczne, które dokumentuje dzieje archipelagu od czasów prehistorycznych po nowożytne. W części plenerowej zrekonstruowano antyczny amfiteatr, w którym do dziś można obejrzeć lokalne spektakle z widokiem na zatokę. Znów wsiadam na prom. Z braku czasu nie wysiadam na Salinie, a w oddali majaczy Filicudi – wyspa słynąca z grot i jaskiń. Jedna z nich, Bue Marino, miała być siedzibą mitycznych potworów. Omijam też Panareę, kurort dla VIP-ów – księżniczki Monako Karoliny, Michaela Douglasa i Catherine Zeta-Jones. Wyjątek stanowił były prezydent Włoch Giorgio Napolitano, który od lat wybierał wakacje na... Stromboli. Skromnie, ale z charakterem. Na Vulcano planuję zanurzyć się w gorących źródłach siarkowych. Zanim jednak dotrzemy do portu, zapach morza zostaje wyparty przez intensywny odór siarki – wyczuwalny już z daleka. Wyspa wita mnie palącym żarem i krajobrazem jak z księżyca. Kilkaset metrów od nabrzeża, w zagłębieniu między wzgórzami, znajduje się kwadratowe błotne jeziorko, w którym taplają się turyści. Wskakuję do środka bez namysłu. Od razu oblepia mnie ciepłe, cuchnące, szare błoto. Nie przypomina to luksusowych zabiegów spa – ale przecież właśnie o autentyczność tu chodzi. Po chwili jednak robi się zbyt gorąco, więc wyrywam się z tej siarkowej kałuży i ruszam w kierunku morza. Marzę o chłodnych falach i miękkim piasku, ale czeka mnie kolejna niespodzianka – woda jest... gorąca i bulgocze! Co gorsza – również śmierdzi siarką. Zapachu nie pozbędę się przez trzy dni, choć szoruję się wszystkimi możliwymi środkami. Skóra może i gładka jak u niemowlaka, ale narzeczony zarządza kwarantannę. I jeszcze jedna strata – kupiona „na metry” bransoletka z bazarku straciła cały blask. Cóż – nie wszystko złoto, co się świeci. Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Wyspy Liparyjskie, znane również jako Wyspy Eolskie (wł. Isole Eolie), to archipelag siedmiu większych i dziesięciu mniejszych wysp pochodzenia wulkanicznego, położony na Morzu Tyrreńskim, na północ od Sycylii. Wszystkie należą do Włoch. Nazwa archipelagu wywodzi się od greckiego słowa liparos, oznaczającego „żyzny” – i rzeczywiście, te bazaltowe, porośnięte zielenią wyspy urzekają bujną roślinnością, żyzną glebą i niezwykłą energią. Najlepszy czas na wizytę to czerwiec oraz wrzesień i październik – wtedy pogoda jest nadal słoneczna, ale nie dokucza już letni upał, a wyspy nie są tak zatłoczone jak w szczycie sezonu. Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Dojazd na Stromboli wymaga przesiadek, ale trasa sama w sobie to część wakacyjnej przygody. Oto kilka praktycznych opcji: Najwygodniej lecieć z Warszawy do Palermo lub Katanii, z przesiadką w Rzymie. Loty obsługuje m.in. LOT. Ceny w dwie strony zaczynają się od ok. 1300–1700 zł, zależnie od sezonu. Z Palermo/Katanii dojedziesz pociągiem do portu w Milazzo (ok. 2–3 godz., koszt ok. 35 zł). Z Milazzo codziennie odpływają promy i szybkie wodoloty (hydrofoile) – kursują nawet co godzinę w sezonie. Stromboli znajduje się na jednej z dalszych tras – rejs trwa ok. 2,5–3 godz., koszt biletu to ok. 65–90 zł. Szczegóły i bilety: www.siremar.it, www.caronteetourist.it. Jeśli szukasz gotowego pakietu, dostępne są rejsy jachtem po Wyspach Liparyjskich (np. z portu w Mesynie), lub wypoczynkowe turnusy z pobytem na Sycylii i wyspach. Ceny wycieczek zaczynają się od ok. 1600–2100 zł/os. Na miejscu między wyspami przemieszczasz się promami – bilet między Stromboli a Lipari czy Vulcano kosztuje ok. 50–65 zł. Noclegi na Stromboli: najtańsze opcje zaczynają się już od 65 zł/os. w pokojach 2–3 osobowych. Znajdziesz tu agroturystyki i pensjonaty z domowym klimatem, jak Casa La Pergola. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Cape Greco to malowniczy przylądek na Cyprze. Turyści pokochali to miejsce
Cape Greco należy do najchętniej odwiedzanych miejsc na Cyprze. Wspaniały park narodowy stwarza idealne warunki dla wszystkich, którzy stawiają na piesze wędrówki i inne formy aktywnego wypoczynku. To niezwykłe miejsce warto odwiedzić z jeszcze jednego powodu. Stanowi namacalny dowód na to, jak bardzo destrukcyjna dla natury może być działalność człowieka. Jakie atrakcje skrywa Cape Greco? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Śródziemnomorski raj na skraju wyspy Unikatowa przyroda jest wizytówką tego miejsca Jakie atrakcje czekają tam na przyjezdnych? Krajobraz Cape Greco prezentuje się niezwykle surowo, niemal pierwotnie. Pagórkowaty teren jest usiany skałami, klifami i niską roślinnością. Drzew praktycznie tam nie uświadczymy. Okazałych krzewów i drzew praktycznie tam nie uświadczymy. Jeszcze na początku XX wieku, obszar niewielkiego przylądka porastał gęsty las, w którym dominował jałowiec fenicki. Dziś ten gatunek niemal tam nie występuje, a to za sprawą działalności człowieka. Cały teren został wyeksploatowany w ciągu zaledwie kilku lat i natura nadal nie powróciła tam do stanu pierwotnego. Śródziemnomorski raj na skraju wyspy Na szczęście nie oznacza to, że niewielki półwysep nie jest wart uwagi. Przeciwnie, krajobraz zdominowany przez wapienne klify, usiane jaskiniami morskimi, fantazyjne formacje skalne i turkusową wodę Morza Śródziemnego. Gdzie znajduje się ten rajski zakątek? Przylądek Cape Greco jest zlokalizowany na południowo-wschodnim wybrzeżu Cypru, u wschodniego krańca zatoki Famagusta. Stanowi najdalej wysunięty na południe punkt wyspy i Republiki Cypryjskiej, ale nie tylko. Skalisty skrawek lądu jest też najdalej wysuniętym na południe punktem Unii Europejskiej. Półwysep sąsiaduje z dwoma popularnymi kurortami. Na zachód od cypla, w odległości około 10 km, znajduje się Ayia Napa. Na wschodzie, w podobnej odległości, zlokalizowany jest Protaras. Unikatowa przyroda jest wizytówką tego miejsca Co prawda ludzie zdewastowali gęsto zadrzewiony półwysep, ale to paradoksalnie dało szansę nowym formom roślinnym. Od 18 lutego 1993 roku obszar Cape Greco podlega ochronie jako Etniko Dasiko Parko Kawo Greco. Teren ten został też włączony do obszaru Natura 2000. Działania ochronne służą zachowaniu krajobrazu, środowiska naturalnego i bioróżnorodności tego niezwykłego obszaru. Park narodowy ma powierzchnię 385 hektarów. Flora Cape Greco Cały półwysep pokrywają przede wszystkim zimozielone zarośla i suchorośla. Występuje tam ponad 400 gatunków roślin, z czego 14 to cypryjskie endemity. Wśród nich znajdują się: Anthemis plutonia – gatunek z rodziny astrowatych, Cyclamen cyprium – gatunek z rodziny pierwiosnkowatych. Warto wspomnieć, że w wodach otaczających półwysep znajdują się rozległe podmorskie łąki z trawą neptuna. Podlegają one ochronie jako siedlisko przyrodnicze w ramach obszaru Natura 2000. Fauna Cape Greco Królestwo ssaków na półwyspie jest reprezentowane przede wszystkim przez lisa rudego, stepojeża uszatego i zająca szaraka. Można tam spotkać liczne gady, w tym jadowitą żmiję lewantyńską, która w Europie odpowiada za niemal wszystkie zgony, będące następstwem ukąszenia przez węża. Na szczęście nie ma tam zbyt wielu przedstawicieli tego gatunku. Znacznie łatwiej można spotkać na półwyspie jednego z niejadowitych węży. Prawdziwą ciekawostką jest malpolon, jeden z największych, bo osiągający do 2 metrów długości, węży w Europie. Wygląda groźnie i jest klasyfikowany jako warunkowo jadowity, ale dla człowieka nie stanowi śmiertelnego niebezpieczeństwa. Capo Greco znajduje się na jednym z głównych szlaków migracyjnych ptaków i należy do kluczowych przystanków dla wielu gatunków podróżujących między Europą a Afryką. Zidentyfikowano tam około 87 gatunków. Wśród gatunków charakterystycznych dla tego obszaru zidentyfikowano dwa endemity – pokrzewkę cypryjską i białorzytkę cypryjską. Jakie atrakcje czekają tam na przyjezdnych? Władze tego terenu wygospodarowały 16 km pieszych szlaków turystycznych. Trasy nie są wymagające, jednak należy wspomnieć, że nie brakuje tam stromych podejść, będących sprawdzianem dla kondycji. Jest też szlak rowerowy i konny, więc park narodowy można zwiedzać na wiele sposobów. Co warto tam zobaczyć? Kaplica Agioi Anargyroi Nie jest niespodzianką, że na terenie parku narodowego nie znajdziemy wielu zabudowań. Jednym z nielicznych budynków jest kaplica Agioi Anargyroi, której patronami są dwaj święci wczesnochrześcijańscy – bracia Damian i Kosma. Nie imponuje wyszukanym stylem. Ot, zwykły biały budynek z niebieskim dachem, jakich wiele w krajach śródziemnomorskich. Dlaczego więc znalazła miejsce na liście ciekawych miejsc? Po pierwsze, ze względu na lokalizację. Kaplica wznosi się na końcu klifu, w wyjątkowo malowniczej scenerii. Po drugie, za kaplicą znajdują się schody, które prowadzą wprost do wspaniałej morskiej jaskini. Według miejscowej legendy, woda pokrywająca jej dno ma właściwości lecznicze. Jaskinie morskie i klify A skoro o jaskiniach morskich mowa, tych nie brakuje na terenie Cape Greco. Wydrążone w klifach, są jedną z największych naturalnych atrakcji parku. Najciekawsze znajdują się przy zachodniej granicy Cape Greco. Kolejnym naturalnym atutem tego miejsca są wapienne klify. Wysokie na około 10 metrów urwiska tworzą niezwykle malowniczą scenerię. Most Kamara Tou Koraka Niezwykłym tworem natury jest też słynny most skalny. Naturalny łuk formował się przez tysiąclecia pod wpływem erozyjnej działalności wody i wiatru. Prezentuje się niesamowicie, ale czas nie stoi w miejscu i stan tej wspaniałej formacji pogarsza się z roku na rok. Jaskinie cyklopów Wróćmy na chwilę do tamtejszych morskich jaskiń. Według legendy, w jednej z nich mieszkała rodzina cyklopów – mitycznych jednookich olbrzymów. Prowadzi do niej szlak biegnący wzdłuż wybrzeża, który rozpoczyna się na plaży Konnos. Plaża Konnos To jedna z najbardziej urokliwych plaż na południu wyspy. Znajduje się w na północnym wybrzeżu parku. Poza sezonem jest cicha i kameralna, ale w sezonie urlopowym trudno tam znaleźć wolne miejsce. Błękitna Laguna Jedną z największych atrakcji Cape Greco bez wątpienia jest Błękitna Laguna. Naturalny basen, wypełniony turkusową wodą, stwarza doskonałe warunki do pływania i nurkowania. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Morze Śródziemne się zmienia. Drapieżne ryby z południa ruszają na północ
Rosnące temperatury wód Morza Śródziemnego sprawiają, że obce gatunki przedostają się tam przez Kanał Sueski. Szczególnie niebezpieczna jest skrzydlica – drapieżna i jadowita ryba, która nie ma w nowych rejonach naturalnych wrogów.
Morze Śródziemne, jedno z najszybciej ocieplających się mórz świata, doświadcza gwałtownej „tropikalizacji”. Zjawisko to obserwowane jest szczególnie intensywnie u wybrzeży Turcji, Libanu i Izraela, ale coraz częściej także w zachodniej części basenu. Morze Śródziemne się nagrzewa – ryby z południa ruszają na północ Coraz wyższe temperatury wód Morza Śródziemnego sięgająły w 2023 i 2024 roku rekordowych wartości: nawet 32 st. C przy powierzchni oraz 29 st. C na głębokości 30 metrów. Takie warunki sprzyjają inwazji gatunków obcych z Morza Czerwonego. Proces ten nieuchronnie rozpoczął się już w XIX wieku, po otwarciu Kanału Sueskiego. Od czasu jego pogłębienia i poszerzenia w 2015 roku tempo migracji gatunków znacznie wzrosło. Według badaczy każdego roku przedostają się przez Kanał nowe organizmy, które łatwo adaptują się do coraz cieplejszych wód Morza Śródziemnego. Skrzydlica przedostała się przez Kanał Sueski Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów jest rozprzestrzenienie się skrzydlicy – drapieżnej ryby z rodziny skorpenowatych. Gatunek ten naturalnie występuje w Morzu Czerwonym, ale teraz stał się liczny u wybrzeży Turcji, w rejonie Antalyi. Instruktorzy nurkowania opowiadają, że dawniej spotykali pojedyncze osobniki, a dziś podczas jednego nurkowania widzą ich kilkanaście. Skrzydlica, pozbawiona naturalnych wrogów w Morzu Śródziemnym, stanowi poważne zagrożenie dla lokalnej ichtiofauny – niektóre mniejsze gatunki ryb, jak babki, niemal przez nią zniknęły. Do 2100 roku będzie jak w tropikach Profesor Gil Rilov z Oceanographic and Limnological Research Institute w Izraelu podkreśla, że sytuacja we wschodniej części Morza Śródziemnego jest ostrzeżeniem dla całego jego basenu. Wiele rodzimych gatunków już zniknęło, a proces postępuje szybko. Skrzydlica nie jest jedyna. Kolejny przybysz z Morza Czerwonego – sygan marmurkowy (Siganus rivulatus) – był obserwowany nawet w okolicach Malty, ponad 1700 km od Kanału Sueskiego. Badania wskazują, że wędrówka gatunków jest coraz bliższa także w odwrotnym kierunku – z Atlantyku przez Cieśninę Gibraltarską. W pesymistycznym scenariuszu do roku 2100 całe Morze Śródziemne może ulec „tropikalizacji”, czyli przekształcić się w ekosystem podobny do tropikalnych mórz i oceanów. Skutki są trudne do przewidzenia. Z jednej strony pojawiają się gatunki atrakcyjne z punktu widzenia nurkowania czy rybołówstwa, z drugiej grozi to gwałtownym zachwianiem równowagi ekosystemów i zanikaniem gatunków rodzimych, w tym endemicznych. Największe zagrożenie wynika z braku naturalnych drapieżników które mogłyby regulować liczebność inwazyjnych ryb. W Morzu Czerwonym na skrzydlice polują np. rekiny i barakudy. Przyszłość Morza Śródziemnego rysuje się więc niepokojąco – jego ekosystem z pewnością znacząco się zmieni w najbliższych dekadach. Źródło: PNAS Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tajemnicza wyspa, którą pokochał cesarz. Co skrywała przed rycerzem Kalifrontem?
Wyspa Rab, znana z łagodnego klimatu i ponad dwóch tysięcy godzin słońca rocznie, przyciąga nie tylko plażowiczów. Jej kamienne zaułki, legendarne postaci i pustynne zatoki skrywają więcej, niż można się spodziewać.
Spis treści: Rabska Fjera – festiwal średniowiecznego ducha Ulice, jedzenie i muzyka – Rab żyje Miasto Czterech Wież – śródziemnomorski statek z kamienia Rajska Plaża i dzika Sahara – dwa oblicza Rabu Kamenjak, wino i legenda o Kalifroncie Kalifront i rybacka fiesta – duch Rabu Bełt kuszy ze świstem przelatuje przez plac i wbija się z impetem w tarczę. – Prawie środek! – słyszę z oddali, jak wykrzykuje po oddanym strzale zadowolony Chorwat ubrany w średniowieczny strój. Po chwili naciąga kołowrotem wielką bojową kuszę do ponownego strzału. Należy do Stowarzyszenia Kuszników Rabskich, a jego drużyna uczestniczy w turnieju rycerskim. Rabska Fjera – festiwal średniowiecznego ducha Na wyspie trwa właśnie Rabska Fjera – największy w Chorwacji festiwal kultury średniowiecznej. Teren wokół portu starego miasta Rab zmienił się w tętniący życiem gród sprzed kilkuset lat. Przeciskam się między kramami rzemieślników odzianych w staroświeckie stroje. – Może łyżkę albo deskę do krojenia z drewna oliwnego pan sobie życzy? – zachwalają swoje wyroby kupcy na straganach. Ulice, jedzenie i muzyka – Rab żyje Nęcą mnie zapachy stoisk z jedzeniem. Kupuję rapski šulcici, lokalną przekąskę wyrabianą ze smażonego ciasta przypominającego wyrośniętą pizzę. Wybieram wersję podawaną z dojrzewającą szynką pršut i oliwkami. Wyborna! Siadam na kamiennych schodach rozgrzanych słońcem – z dala od gwaru Rabskiej Fjery. Po wąskich uliczkach przemykają koty i zmęczeni upałem turyści. Obok mnie na lutni brzdąka bard wtulony w narożnik starego domu. Mam wrażenie, że przeniosłem się w czasie. Miasto Czterech Wież – śródziemnomorski statek z kamienia Mrużę oczy od zachodzącego słońca. Stare miasto Rab widziane z oddali przypomina mi gigantyczny statek z czterema kominami sunący przez morze. Dlatego Rab zwą Miastem Czterech Wież. Wypatrywano z nich niebezpieczeństw, dzwoniono, żeby obwieścić dobre nowiny. Nad czerwonymi dachami góruje wieża z dzwonnicą przy placu św. Krzysztofa, patrona wyspy. Wchodzę po stromych schodach, mijam dzwony i stawiam kroki na galerii. Ostrożnie stąpam wokół ośmiokątnej kopuły wieńczącej szczyt na ciasnym tarasie widokowym. Widok na osłonięty od wiatru port, wąski cypel Kaldanac i zachodzące nad Adriatykiem słońce wart jest tych kilku chwil grozy. Po zejściu z prawie 30-metrowej wieżycy spaceruję po murach. Najniżej ułożone kamienie pamiętają czasy Rzymian. Wchodzę na dziedziniec starego klasztoru św. Justyny – pod gołym niebem działa tam kino plenerowe, które istnieje od 1913 roku. Rajska Plaża i dzika Sahara – dwa oblicza Rabu Za czasów cesarza Oktawiana Augusta Rab nosił nazwę Arba. Z czasem pojawiła się także nazwa Felix Arba, czyli „szczęśliwa”. Rzymianie wiedli tu życie wśród bujnej roślinności i piaszczystych plaż. Mieszkam w wiosce Mundanije. Rano budzi mnie pianie koguta i beczenie owiec. Po dniu spędzonym w mieście ruszam samochodem na północ wyspy – do Loparu, słynącego z Rajskiej Plaży. Rajska Plaža zachwyca szeroką, piaszczystą linią brzegową, ale przytłacza ilością ludzi. Dzieci mają tu raj, a ja – zmysł podróżnika – ruszam dalej. Docieram pieszo do Sahary. Piaszczysta zatoka otoczona śródziemnomorską roślinnością zachwyca spokojem i surowym pięknem przypominającym pustynny krajobraz. Kamenjak, wino i legendy Kolejny dzień – wspinam się na najwyższy szczyt wyspy – Kamenjak. W upale daje się we znaki, ale z góry widać cały Rab i sąsiednie wyspy. W restauracji pod szczytem jem rapską pašticadę i piję lokalne wino Mont Galatus. W winnicy Mont Galatus spotykam właściciela – Petara Ribarića. Pokazuje mi butelki z 1987 roku, które sam napełniał. Nie dodaje do wina chemii. – Po co miałbym cokolwiek dodawać, skoro ono wszystko robi samo? – mówi. Na jego posesji znajdują się ruiny kaplicy z XIV wieku, obrośnięte winoroślą. Kalifront i rybacka fiesta – duch Rabu Zachód wyspy porasta gęsty las Kalifront. Tu kryją się stare domy, ruiny i legenda o rycerzu Kalifroncie i pięknej Dradze, która chciała zostać mniszką. Gdy ją porwał, został zamieniony w kamień. W Kamporze trwa Ribarska Fešta. Na nabrzeżu pachnie pieczonym tuńczykiem, gra muzyka, tańczą ludzie. Zjadam šulčići na słodko, popijam białe wino. Nagle tańczę z nieznajomą „córką rybaka”. Trudno się oprzeć Rabowi. źródło: National Geographic Traveler Polska
Wyspy Liparyjskie to kraina aktywnych wulkanów. Tu można docenić potęgę natury
Kiedy tylko widzę wulkan, od razu mam ochotę na niego wejść. A co dopiero, gdy stożek okazuje się sercem maleńkiego lądu! Oto Wyspy Liparyjskie.
Spis treści: Wyspy Liparyjskie w mitach Archipelag Wysp Liparyjskich Lipari – wyspa kontrastów Vulcano, czyli krajobraz księżycowy Stromboli – najpiękniejszy spektakl świata Wyspy Liparyjskie – informacje praktyczne Kiedy zobaczyłam Wyspy Liparyjskie z pokładu płynącego na Sycylię statku, wiedziałam, że moja przygoda z nimi właśnie się zaczyna. Nie ma takiego drugiego miejsca w Europie, w którym co kilkanaście minut trzęsie się ziemia i wybuchają wulkany. Na Wyspach Liparyjskich aktywność sejsmiczna jest niezmiennie wysoka, a erupcję – z blisko siebie położone kraterów – można obserwować codziennie. Wulkany eksplodują małymi strużkami lawy, ale kiedy obserwujemy to widowisko nocą, przypomina najpiękniejszy pokaz fajerwerków. I pomyśleć, że jest to spektakl nie tylko naturalny, ale też odbywający się z taką samą siłą od tysięcy lat! Słysząc pomrukujące co kilkadziesiąt minut wyspy informujące nas w ten sposób przed wstrząsem i błyskiem, których za chwilę mamy być świadkami, przypomniałam sobie jeden z greckich mitów. Miał rozgrywać się właśnie tu, pomiędzy maleńkimi wyspami Morza Śródziemnego, w czasach, kiedy pływał między nimi Odyseusz. Wyspy Liparyjskie w mitach Siedemnaście Wysp Liparyjskich, nazywanych również Wyspami Eolskimi, to niewielkie wulkaniczne atole położone pomiędzy Sycylią, Korsyką i Sardynią. Nazwa tych siedmiu większych i dziesięciu zupełnie małych „wyprysków” na Morzu Śródziemnym pochodzi od słowa liparos, co w języku greckim oznacza „urodzajny”. Według legendy to właśnie tu miał swoją siedzibę bóg wiatrów Eol i z polecenia Zeusa zarządzał zarówno huraganami, monsunami, szkwałami, jak i niewinnymi zefirkami. Eol uwięził nieprzychylne Odyseuszowi wiatry, by ten, po zwycięstwie pod Troją, mógł spokojnie wrócić do domu. Wyglądało na to, że dzięki delikatnej zachodniej bryzie statek Odyseusza spokojnie dopłynie do Itaki. I pewnie tak by się stało, gdyby reszta wiatrów do końca podróży pozostała zamknięta w worku. Tego zalecenia nie posłuchali jednak towarzysze Odyseusza i widząc już brzeg Itaki, ciekawi, co kryje się w środku potężnej paczki od Eola – wypuścili na wolność prawdziwą trąbę powietrzną. Zawróciła ona statek Odyseusza z powrotem na morze, aby błądził po nim jeszcze przez kilkanaście lat. I choć jest to tylko legenda, to rzeczywiście pierwszymi ludźmi, którzy osiedlili się w 580 r. p.n.e. na Wyspach Liparyjskich, byli Grecy. To oni odkryli właściwości obsydianu – skały pochodzenia wulkanicznego, z której zaczęto wyrabiać narzędzia, broń, rzeźby i ozdoby, wierząc również, że pomaga on w koncentracji i oddala zmęczenie. Rzymianie, którzy przypłynęli na Eole po wygranych wojnach punickich, stworzyli tu kolonię karną dla groźnych przestępców i nazwali je „przedsionkiem piekieł”. Surowe, oddalone od kontynentu wyspy były częstym celem piratów, bywały więzieniem, a nawet… kurortem, ponieważ bogata w siarkę woda opływająca ich brzegi słynęła z właściwości leczniczych. W latach 60. XX w. wyspę Lipari upodobali sobie hipisi i nazwali ją swoim rajem. Archipelag Wysp Liparyjskich Lipari, Salina, Vulcano, Stromboli, Filicudi, Alicudi, Panarea – nazwy Wysp Liparyjskich brzmią niczym słodkie zaklęcia. Siedem z nich jest zamieszkanych, pozostałe – bezludne. Tylko trzy wyspy: Salina, Lipari i Vulcano, posiadają drogi dostosowane do ruchu samochodowego. Pomimo stosunkowo małej powierzchni występują tu duże wysokości względne, od 421 m n.p.m. na Panarei, do 962 m n.p.m. na Salinie. Strome stoki są pokryte w znacznej części tufami wulkanicznymi, starymi popiołami i językami lawy. Woda pitna pochodzi z opadów zbieranych do specjalnych cystern na dachach domów oraz zbiorników umieszczonych w górach. Ponieważ wciąż jej brakuje, jest dowożona statkami z Messyny i z Neapolu. Wyspy są stożkami wulkanów sięgających dna Morza Śródziemnego lub wygasłymi kraterami składającymi się ze skał – porfiru i bazaltu. To prawdziwy dukt tektoniczny rozciągający się od wciąż aktywnej Etny na Sycylii aż po położonego na kontynencie spektakularnego Wezuwiusza. Wyspy Liparyjskie stanowią prawdziwe wyzwanie nie tylko dla wulkanologów, ale też dla wszystkich fanów tych wiecznie aktywnych ognisk lawy w głębi Ziemi. Patrząc na wyrzucający z siebie iskry wulkan na Stromboli, pomyślałam z ulgą, że nie muszę już wyjeżdżać do Ameryki Południowej, żeby oglądać te fascynujące stożki. Mamy je w Europie! Na archipelag Wysp Liparyjskich można się dostać promem, statkiem lub wodolotem. Ja wybrałam płynący z Reggio di Calabria prom. Przez blisko 2 godz. bóg wiatrów Eol dawał nam o sobie znać, wciąż igrając z pogodą. Podróż rozpoczęła się w pełnym słońcu, ale już po chwili niebo zasnuło się i zaczął padać deszcz. Po kwadransie wiatr ustał i mogłam oglądać brzegi majaczących w oddali wysp i przypatrywać się kształtom wulkanów. Już sama świadomość, że pod wodą, po której właśnie płyniemy, osiągającą tu głębokość ponad 2 tys. m, ziemia wciąż wrze i drży – robi ogromne wrażenie. Zafascynowana obserwowałam rzeźby skalne, które dzięki wyobraźni, ale też igrającym tu światłocieniom przypominają kształty zwierząt. W Grotta del Cavallo zobaczyłam głowę konia, a nieco dalej miejsce, w którym kąpała się ponoć sama bogini Wenus. Przepływając koło Łuku Aniołów, pewnie dzięki Eolowi, można było usłyszeć dźwięk przypominający łopotanie skrzydeł. Bóg wiatrów miał tego dnia wyraźnie dobry humor, bo puścił nasz prom wolno i pozwolił dotrzeć do wysepki Lipari, co nie udało się kiedyś Odyseuszowi. Lipari – wyspa kontrastów Na Lipari, gdzie wszystko jest falą albo wulkanem, a więc posiada energię, siłę sprawczą i moc – czułam się jak w domu. Spacerowałam po wąskich i stromych ulicach tej małej wyspy wielkich wiatrów, okrążyłam wulkan, dwa bary, jedną piekarnię oraz kościół i zastanawiałam się̨, na czym polega jej fenomen. Ograniczona przestrzeń́, poczucie odcięcia, ale i bezpieczeństwa, staranność́ życia. Dni mijają̨ bez wysiłku, bo możliwości są̨ ograniczone. Czas płynie, jak chce. Zwykle wolniej, ale są też momenty, w których przyspiesza. Lipari wydała mi się wyjątkowa z powodu kontrastu barw, jaki funduje nam zestawienie wydobywanego tu wciąż białego pumeksu i czarnego obsydianu. Wznosi się nad nią średniowieczny zamek Meligunte harmonijnie wkomponowany w strukturę skał. Wspięłam się na jego mury, żeby zobaczyć nie tylko całą wyspę, ale też bezmiar turkusowego w tym rejonie morza. Do twierdzy przylega najbardziej charakterystyczna budowla Lipari – katedra św. Bartłomieja, którego kult jest tu wciąż żywy. Zbudowany w czasach średniowiecza i przebudowany w XVII w. na styl barokowy kościół ma w sobie akcenty śródziemnomorskie – błękitne kopuły i żółte ściany. Dłuższą chwilę spędziłam w parku archeologicznym, oglądając pozostałości po greckim amfiteatrze, a także ustawione obok siebie rzymskie sarkofagi. Zaraz potem przysiadłam w barze na placu przy Marina Corta, zamówiłam espresso i małmazję – kultowe wino Wysp Liparyjskich o bursztynowej barwie, wytwarzane z winogron uprawianych na wulkanicznym podłożu. Obserwowałam mieszkańców i nielicznych turystów wędrujących wzdłuż kolorowych domów. Vulcano, czyli krajobraz księżycowy Kolejnym przystankiem w mojej podróży po Eolach była wyspa Vulcano, na której według legendy znajdowały się słynne kuźnie boga ognia i wojny – Hefajstosa. Najpierw położyłam się na czarnej plaży niedaleko Porto di Levante, żeby chwilę odpocząć przed czekającą mnie wspinaczką do ogromnego krateru wulkanu – serca wyspy. Nie zważając na roztaczający się zapach zgniłych jaj, obłożyłam się ciemnym siarkowym błotem, żeby po kilkunastu minutach odmłodnieć o 10 lat! Po takiej terapii 3-kilometrową trasę wiodącą do krateru udało mi się pokonać w niespełna 40 minut, choć żar lał się z nieba, a zapach siarki dosłownie obezwładniał. Wyprawa przez ten księżycowy krajobraz była dla mnie nie tylko wyzwaniem, ale też miała w sobie magię. Z krateru Vulcano zobaczyłam bowiem Stromboli – wyspę, o której marzyłam, od kiedy zobaczyłam film „Stromboli, ziemia bogów” Roberto Rosselliniego. Podczas kręcenia tego arcydzieła reżyser rozpoczął skandaliczny romans z piękną i zamężną Ingrid Bergman. Stromboli – najpiękniejszy spektakl świata Kiedy dopływałam do wybrzeży Stromboli, z wciąż aktywnego wulkanu unosiła się chmura dymu. Trzy miasteczka, czterystu mieszkańców i dwa porty – szybko udało mi się dotrzeć do San Vincenzo, które tak dobrze pamiętałam z filmu. Spędziłam cały dzień w cieniu wulkanu, wpatrując się w niego zahipnotyzowana. Dominujący i pełen mocy, był niekwestionowanym królem wyspy. Decydował o wszystkim i determinował ludzki los. Pablo, dobiegający siedemdziesiątki właściciel baru, w którym zjadłam idealnie usmażoną ośmiornicę, przypomniał zdarzenie z 2003 r., kiedy to część stożka wulkanu wpadła do morza, wywołując tsunami. Połowa mieszkańców wyspy zdecydowała się wtedy opuścić swoje domy. – Wyjechali tak jak stali, zostawili cały dobytek – wspominał. – Ale wracają tu, bo trudno zapomnieć Stromboli. No bo jak tu zasnąć, kiedy nie kołysze cię do snu pomruk wulkanu? Wciąż poszukując miejsc odciętych od cywilizacji, dotarłam do miasteczka Ginostra. Można do niego jedynie dopłynąć – nie ma połączenia lądowego z San Vincenzo. Żyje tam zaledwie 30 osób zajmujących się przede wszystkim połowem ryb. Jednego z rybaków namówiłam, żeby wypłynął ze mną wieczorem na morze. Chciałam zobaczyć ten naturalny spektakl, który wulkan funduje obserwującym go po zmroku każdego dnia. W absolutnych ciemnościach, bo na Stromboli nie ma światła na ulicach, obserwowałam strzelające na wysokość 100 m słupy rozżarzonej lawy, te wybuchy i fajerwerki na tle granatowego ekranu nieba nad Stromboli. Uznałam go za najpiękniejszy naturalny spektakl świata! Wyspy Liparyjskie – informacje praktyczne Dojazd Sposobem dotarcia na Wyspy Liparyjskie jest prom. Z sycylijskich miast: Milazzo, Mesyny i Palermo, odbywają się częste rejsy na Lipari. Na Lipari można też podróżować bezpośrednio z Kalabrii i Kampanii, z portów w Reggio di Calabria, Vibo Valentia Marina i Neapolu. Te ostatnie połączenia są jednak dostępne tylko w okresie letnim. Wycieczki na Lipari realizowane są zarówno przez promy tradycyjne, jak i wodoloty. Promy na Wyspy Eolskie są oferowane przez SNAV, Liberty Lines Fast Ferries Siremar. Docierają do 9 portów, z czego port Lipari jest najbardziej popularny, z 596 przeprawami w tygodniu. Promy z Milazzo do Lipari pływają nawet 16 razy dziennie, z czasem przeprawy 1 godz. 38 min. Cena promu Milazzo Lipari wynosi 91,66 euro. Bez opłat rezerwacyjnych. Prom z Milazzo do Vulcano pływa 15 razy dziennie, średni czas przeprawy to 1 godz. 14 min. Kosztuje 90,96 euro. Bez opłat rezerwacyjnych. Bilet na prom z miejscowości Tropea na Lipari kosztuje ok. 50 euro. Nocleg Hotel Villa Enrica – Aeolian Charme. Miejsce z pięknym widokiem, basenem i bardzo dobrym śniadaniem. Ten butikowy hotel jest położony na wzgórzach Lipari. Hotel Villa Augustus. Mieści się w odnowionej zabytkowej rezydencji w samym centrum Lipari. Od portu jest oddalony o zaledwie 300 m. Oferuje duży ogród, restaurację oraz przestronny taras z widokiem na wybrzeże. Źródło: archiwum NG
Koronki dla królowej Elżbiety i kawa jak smoła – poznaj urokliwe zakątki Cypru
Larnaka na Cyprze nie tylko uczy stoicyzmu, ale też odkrywa przed turystami barwne obyczaje mieszkańców, starożytne dziedzictwo i tajemnicze spotkania o poranku. Przekonaj się, dlaczego warto tu wracać.
Spis treści: Historia i architektura Larnaki Cerkiew św. Łazarza i grób przyjaciela Chrystusa Poranny rytuał pod cerkwią św. Łazarza Lefkara – cypryjska stolica koronek Omodos, Chirokitia i Kolossi – oliwa, wina i historia – Dobrze, że przyleciałaś na Cypr. Tu nauczysz się odpoczywać i cieszyć drobnymi przyjemnościami – mój przyjaciel Georges, który mieszka w Larnace od urodzenia, wziął łyk lokalnego piwa Keo i uśmiechnął się zalotnie. – Jutro jest niedziela. Jeśli chcesz zobaczyć, jak my tu żyjemy, idź za róg, wprost pod cerkiew św. Łazarza, ok. 9.30, usiądź w którejś z kawiarni, masz tu ich sporo, i czekaj. Tylko bądź cierpliwa. The Old Country Pub przy promenadzie Piale Pasha – pierwszej nadmorskiej ulicy w Larnace – w którym właśnie bawiliśmy, robił się tłoczny. Powoli zapadał zmrok i miasto zaczynało drugą zmianę, zapalały się latarnie i restauracyjne lampki, kelnerzy podkręcali muzykę, a głodni turyści zjeżdżali z okolicznych plaż na kalmary, halloumi, musakę i słodką commandarię, na którą mieszkańcy mówią, że jest „winem królów i królem win”. George podczas całego wieczoru nie pisnął już ani słowa o jutrzejszym poranku, więc nie ciągnęłam go za język. A następnego dnia spakowałam książkę – na wypadek naprawdę długiego czekania, aparat, notes, z którym się nie rozstaję, i przed 9.00 pobiegłam w stronę cerkwi św. Łazarza. Historia i architektura Larnaki Larnaka to najstarsze i trzecie co do wielkości miasto na wyspie, którego historia sięga już XII w. p.n.e., kiedy przybyli tu feniccy koloniści i założyli osadę. Jest idealnym pierwszym przystankiem na Cyprze – bo w tutejszej architekturze odbija się i historia miasta, i Cypru, którymi na przestrzeni wieków władali m.in. Grecy, Rzymianie, Turcy czy Brytyjczycy. Zresztą ci ostatni mają wciąż na wyspie dwie bazy wojskowe (Akrotiri i Dhekelia), po nich też został lewostronny ruch. Zapuszczając się w labirynt uliczek, chociażby odchodzących od najsłynniejszej w mieście promenady Finikoudes, odnajdziemy więc zarówno tradycyjne cypryjskie budynki z kamienia, jak i domy w stylu kolonialnym, nowoczesne wille czy budowle z okresu osmańskiego – jak imponujący XVIII-wieczny akwedukt Kamares. Ja zaś najbardziej lubię się zapuścić do dawnej tureckiej dzielnicy Skala z pobielanymi kamienicami, w których miejscowi artyści mają swoje pracownie. Cerkiew św. Łazarza i grób przyjaciela Chrystusa Dzisiejszego poranka maszeruję jednak – zgodnie z sugestią przyjaciela – pod wspomnianą cerkiew, czyli przykład architektury bizantyjskiej. Świątynię zbudowano w IX w., a odnowiono osiem stuleci później. Została wzniesiona w miejscu, w którym znaleziono sarkofag z napisem „Przyjaciel Chrystusa”. Nikt zatem nie miał wątpliwości, że to grób wskrzeszonego w Betanii (Judea) – cztery dni po śmierci – Łazarza. Sarkofag zresztą do dziś jest w podziemiach kościoła, podobnie jak część relikwii, które są przechowywane w srebrnym relikwiarzu. Łazarz wkrótce po wskrzeszeniu trafił do Kition (dawna nazwa Larnaki) i wiele lat był tu biskupem. W cerkwi zobaczycie też bogato zdobioną 300-letnią ambonę i wspaniały barkowy ikonostas, na który potrafię się gapić w nieskończoność. Poranny rytuał pod cerkwią św. Łazarza O godz. 9 miasto jest jeszcze niemal puste, ale – jak przez ponad 300 dni w roku – już obficie oblane słońcem. Przy Piale Pasha palmy lekko tańczą w rytm szalejącego wiatru, a pierwsi urlopowicze rozkładają ręczniki na przylegającej do promenady piaszczystej plaży. Kilku miejscowych wesołków pali papieroski w kawiarni Island. Uliczki świecą pustkami, butiki z rękodziełem i dewocjonaliami, do których lubię zaglądać, są wciąż pozamykane, tylko po krużgankach przylegających do cerkwi kręcą się zaspane grube kociska. Idę na chwilę do tutejszego fortu z XVII w., zbudowanego przez Turków i przekształconego w więzienie przez Brytyjczyków (jest tu m.in. szubienica, która jeszcze w XX w. była w użyciu). Warto się wdrapać na mury obronne, by zrobić kilka panoramicznych zdjęć budzącemu się do życia miastu, które – jeśli wierzyć mojemu obiektywowi – właśnie nieźle się zagęściło, jakby przyjechał autokar turystów. Chyba o tym mówił Georges. Już po chwili okazuje się, że to żadni turyści, tylko mieszkańcy, którzy gromadnie wyszli z kościoła. – Msza zaczęła się o 6.00 i trwała ponad 3 godz. – tłumaczy mi pani Eleni. Wspólnie z mężem i dwiema sąsiadkami zasiedli właśnie w kawiarni i popijają gęstą jak smoła, parzoną w miedzianym tygielku cypryjską kawę. – To nasz rytuał, po mszy kawa, potem spacer, śmiejemy się, dziękujemy za słońce. To porządkuje nam dzień. Dzięki temu jesteśmy spokojni i możemy pojechać do tawerny na obiad. Sighia! Sighia oznacza „spokojnie, na zdrowie” i zwrotu używa się tu tylko podczas picia małej czarnej. Sama chętnie wzniosłabym taki toast, ale nerwowo krążę między kawiarniami i bezskutecznie szukam wolnego krzesła, mieszkańcy całymi rodzinami rozsiedli się w najlepsze absolutnie wszędzie. Lefkara – cypryjska stolica koronek Zostawiam to spokojnie wesołe towarzystwo w Larnace, bo dookoła jest jeszcze ciekawiej. Najpierw wschód – wbijam w nawigację Lefkarę, czyli ukochaną miejscowość Leonarda da Vinci. Ponieważ drogi na Cyprze są bardzo porządne i wiją się między zielonymi pagórkami oraz wzgórzami Troodos, jazda samochodem to niezła lewostronna frajda. Lefkara ma zaledwie kilka wąskich uliczek, wyłożonych kamieniem. Z kamienia są też rozczulające domostwa z błękitnymi okiennicami, pod którymi mieszkańcy poustawiali donice z różowymi i czerwonymi oleandrami, kaktusami czy bugenwillami. Wąchając kwiaty i robiąc im zdjęcia, wyobrażam sobie, jak po mieścince przechadzała się młodziutka wenecjanka Katarzyna Cornaro... Tradycja haftowania przetrwała do dziś, dlatego aż roi się tu od drobnych sklepików z obrusami, serwetami i chustami. – Haftujemy na lnie – mówi pani Maria. Obrus tka się kilka miesięcy. Moja babcia i mama też haftowały, a dziadek te wzory wykorzystywał do zdobienia srebrnej biżuterii. Omodos, Chirokitia i Kolossi – oliwa, wina i historia W drodze do Omodos zajeżdżam do wioski Chirokitia, gdzie zachowały się pozostałości neolitycznej osady z VI w. p.n.e. I także do zakładu tłoczenia oliwy Ktima Erotokritos – po miksturę na długowieczność. Omodos w górach Troodos to kilka brukowanych uliczek, butików i tawern, ale największą atrakcją jest klasztor Timiou Stavrou z relikwiarzem w kształcie krzyża. Na koniec zahaczam jeszcze o zamek Kolossi, twierdzę z XIII w., w której urzędowali joannici. Dziś jest całkiem pusta, ale zostały XVI-wieczne freski i zabytkowe kominki. Teraz patrzę z jej dachu na okolicę i wyobrażam sobie, jak wyglądało oblężenie zamku przez Genueńczyków, Cypr to wyspa fantazji. Źródło: National Geographic Traveler Polska Nasza ekspertka Agnieszka Michalak Agnieszka Michalak – dziennikarka z wieloletnim doświadczeniem, ukończyła polonistykę na Uniwersytecie Łódzkim oraz Zarządzanie w Kulturze w strukturach UE na PAN. Redaktorka magazynu „National Geographic Traveler”, gdzie publikuje reportaże oraz prowadzi dział kultura. Jest także redaktor prowadzącą w magazynie Polskich Linii Lotniczych LOT – „Kaleidoscope”. Przez wiele lat zajmowała się krytyką teatralną w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, pisała o kulturze także do „Teatru”, „Kina”, „Newsweeka” czy „Wprost”. Jako dziennikarka pracowała też w TVP Kultura. Była w jury Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej organizowanego przez MKiDN. Zatem podróżując po świecie, punktami obowiązkowymi na jej trasach są teatry i muzea. Biega i trekkinguje, dlatego najbardziej lubi pisać o wędrówkach w Dolomitach i Bieszczadach. I nie rozstaje się z książkami.