Nazywają go wilkiem morskim i białym łososiem. Dlaczego labraks stał się jedną z najważniejszych ryb świata?
Labraks to jedna z najważniejszych ryb europejskiej gospodarki – ponad 96% jego populacji pochodzi dziś z hodowli. Jednocześnie w środowisku naturalnym jest go coraz mniej, a Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody klasyfikuje gatunek jako bliski zagrożenia. Skąd wzięła się ta globalna kariera i jak wygląda życie labraksa w naturze?
Spis treści: Gdzie żyje labraks? Biologia, tryb życia i rozmnażanie Labraks w Polsce Labraks jako ryba hodowlana Labraks w kuchni Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Bywa nazywany: wilkiem morskim, moronem, białym łososiem, branzino, spigolą, bassem europejskim, okoniem morskim. Skąd taka mnogość określeń? Labraks to jedna z najważniejszych ryb na świecie, zarówno współcześnie, jak i historycznie. Jako naturalny mieszkaniec m.in. Morza Śródziemnego i Atlantyku, od wieków stanowi ważną część diety niejednego kraju, żywi pokolenia rybaków i ich rodzin. Ostatnie 20 lat to z kolei triumfalny pochód labraksa jako jednej z najważniejszych ryb hodowlanych, odgrywającej coraz większą rolę w globalnej produkcji żywności i handlu. Ale to nie wszystko. Przyjrzyjmy się fascynującym faktom o labraksie: jego biologii, trybie życia i znaczeniu dla człowieka. Gdzie żyje labraks? Jego naturalny obszar występowania to północno-wschodni Ocean Atlantycki (od Norwegii po Maroko i Senegal), przez całe Morze Śródziemne aż po południowe rejony Morza Czarnego. Labraks preferuje płytkie wody przybrzeżne strefy litoralu, estuaria, laguny oraz przyujściowe odcinki rzek, w których chętnie żeruje w okresach letnim i jesiennym. Warto odnotować, że przedostał się przez Kanał Sueski do północnej części Morza Czerwonego. Wykazuje sezonowe zachowania migracyjne. Zimą przenosi się w głębsze, cieplejsze i bardziej stabilne rejony wód, a wiosną i latem wraca na płycizny. Biologia, tryb życia i rozmnażanie Jego łacińska nazwa to Dicentrarchus labrax. Słowo Dicentrarchus odnosi się do języka greckiego i dosłownie oznacza „dwukolcowy odbyt”, co opisuje obecność dwóch kolców w płetwie odbytowej. Jest drapieżnikiem, o wydłużonym, wrzecionowatym ciele i mało wyróżniającym się, srebrzystym ubarwieniu. Charakterystyczną cechą jest czarna, wyraźna linia boczna oraz ciemna plama na pokrywie skrzelowej. Posiada dwie oddzielne płetwy grzbietowe, z których pierwsza jest uzbrojona w 8 do 10 twardych promieni. Są one wyróżnikiem całego rzędu ryb okoniokształtnych. Labraks jest rybą długowieczną. Może przeżyć do 30 lat, osiągając przy tym długość nawet 103 cm i masę ciała do 12 kg. Jako oportunistyczny drapieżnik poluje głównie w nocy, żywiąc się skorupiakami, mięczakami oraz mniejszymi rybami ławicowymi, takimi jak śledzie, sardynki czy sardele. Młode osobniki łączą się w ławice i żerują na bezkręgowcach. Z wiekiem labraksy stają się mniej towarzyskie, przechodzą na dietę rybną i bardziej samotniczy tryb życia. Rozród odbywa się raz w roku w grupach, a ikra, zaopatrzona w kropelki tłuszczu, unosi się swobodnie w toni wodnej. Dojrzałość płciową ryby te osiągają późno, bo między 2. a 8. rokiem życia. Populacje atlantyckie dojrzewają później niż te z Morza Śródziemnego. Niezwykle interesujący jest proces determinacji płci labraksa: zależy on częściowo od temperatury wody. Np. w hodowlach, gdzie woda jest cieplejsza dla przyspieszenia wzrostu, lęgnie się zazwyczaj od 75% do 95% samców. Badania genetyczne wykazały istnienie dwóch odrębnych populacji labraksa: atlantyckiej i śródziemnomorskiej. Mimo braku fizycznych barier, nie mieszają się ze sobą. Labraks w Polsce W polskiej części Morza Bałtyckiego labraks jest spotykany coraz częściej, co według badaczy świadczy o stopniowym przesuwaniu się granicy jego zasięgu na wschód. Udokumentowano liczne przypadki połowów m.in. w Zatoce Gdańskiej, Puckiej oraz w okolicach Dębek, a rekordowy polski okaz ważył ok. 2,7 kg. Ta zdolność do zasiedlania nowych akwenów wynika z wyjątkowej odporności na wahania zasolenia. Labraks jest tzw. gatunkiem euryhalicznym, czyli tolerującym szerokie spektrum zasolenia. To pozwala mu żyć zarówno w słonych oceanach, jak i mniej słonych morzach, takich jak Bałtyk. Potrafi nawet bez szwanku przetrwać w estuariach, lagunach, a nawet słodkowodnych rzekach i jeziorach. Labraks jako ryba hodowlana Labraks to ryba o ogromnym znaczeniu komercyjnym i kulinarnym, uznawana za jeden z najcenniejszych gatunków konsumpcyjnych. Był jedną z pierwszych komercyjnie hodowanych ryb w Europie. Początkowo hodowano go w przybrzeżnych lagunach i zbiornikach pływowych, zanim pod koniec lat 60. XX wieku opracowano techniki masowej produkcji. Obecnie ponad 96% światowej produkcji labraksa pochodzi z akwakultury. Hodowla rośnie w szybkim tempie: w 2005 roku produkcja wynosiła ok. 100 tysięcy ton, a w 2022 już ok. 300 tys. W tej chwili jest on najważniejszą rybą hodowlaną w regionie Morza Śródziemnego. Najwięcej labraksów produkują: Grecja, Turcja, Włochy, Hiszpania, Chorwacja i Egipt. Labraks w kuchni Często bywa nazywany najzdrowszą rybą na świecie. To oczywiście zależy od tego, czym był karmiony i w jakich warunkach żył. Najzdrowsze są labraksy dzikie, ale połowy tego gatunku, w porównaniu z ilością ryb hodowlanych, są mikroskopijne. Według szacunków z lat 2000–2009 połowy dzikich labraksów to zaledwie niecałe 12 tys. ton. Ryb hodowlanych jest dziś na rynku przynajmniej 20 razy więcej. Nie oznacza to oczywiście, że nie warto ich jeść. Labraks ma białe, chude i zwarte mięso, cenione za wysoką zawartość pełnowartościowego białka, kwasów tłuszczowych omega-3 oraz witamin z grupy B i witaminy D. Sprawdzi się w niemal każdym przepisie, który wymaga białej ryby. Jego mięso ma nieco słodkawy smak i po odpowiedniej obróbce (nie za długo i nie za gorąco) jest miękkie i łatwo się rozdziela na płatki. We Włoszech jest znany jako branzino, a na południu kraju jako spigola. Często przyrządza się go, piekąc w całości i podając z cytryną. We Francji bywa nazywany „bar” lub „loup de mer” (wilk morski), a w Hiszpanii i Portugalii określa się go mianem robalo. Liczny w hodowli, zagrożony w naturze Podobnie jak łosoś atlantycki, labraks, mimo intensywnej hodowli, jest coraz mniej liczny w naturze. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje go w tej chwili jako bliski zagrożenia (Near Threatened). Główne zagrożenie to przełowienie – ryby podczas tarła, kiedy gromadzą się w duże grupy, stają się łatwym celem dla rybaków. Ponieważ labraks rośnie wolno i późno osiąga dojrzałość, jego populacje potrzebują wielu lat na regenerację. Wielka Brytania i Irlandia wprowadziły surowe limity, rozmiary ochronne oraz zakaz połowów komercyjnych w okresach tarła. Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Polska autorka wyróżniona przez „Travelera”. Opisała wyspę, na której czas płynie inaczej
Artykuł Andżeliki Doby o Archipelagu Eolskim – znanym z aktywnych wulkanów – znalazł się w gronie wyróżnionych prac w konkursie „Zostań Autorem National Geographic Traveler”, zorganizowanym z okazji 20-lecia magazynu.
Spis treści: Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Budzik ustawiony na czwartą trzydzieści rano na Lipari to nie przymus, lecz obietnica. Wschodzące słońce, malujące horyzont nad majaczącymi w oddali wulkanicznymi stożkami Stromboli i Panarei, jest spektaklem, który porywa. Poranne światło godzinami tańczy na falach, odbija się od bielonych fasad domów, budząc wyspę do życia bez pośpiechu. Tu, na największej z siedmiu wulkanicznych sióstr Archipelagu Eolskiego, życie płynie innym rytmem. To podróż w poszukiwaniu dolce far niente w jego najbardziej autentycznej, nieperfekcyjnej, a jednocześnie głęboko satysfakcjonującej formie. Dzień na Lipari zawsze zaczynam od sycylijskiego „buongiorno” – brzoskwiniowej granity z odrobiną lokalnego wina Malvasia, podanej z puszystą brioche. Ten rytuał, spożywany w ciszy poranka, szybko stał się moim ulubionym. Stąd już tylko krok do portu i na łódź. Błękit krystalicznych wód Eolskich kontrastuje z czernią wulkanicznej ziemi, a na horyzoncie kolejno wynurzają się Alicudi, Filicudi, Salina i Vulcano. Okrążając wyspę, podziwiać można imponujące klify, ukryte zatoczki i malownicze jaskinie. Nierzadko towarzyszami podróży okazują się figlarne delfiny, dodając magii do tej surowej, autentycznej destynacji, która w naturalny sposób selekcjonuje turystów. Echa przeszłości: maski, pumeks i ludzkie historie Lipari to wyspa przesiąknięta historią sięgającą ponad sześciu tysięcy lat. Regionalne Muzeum Archeologiczne im. Luigi Bernabò Brea, mieszczące się w kompleksie Zamku Lipari, to prawdziwa skarbnica wiedzy. Od starożytnej ceramiki neolitycznej po rzymskie artefakty, każda gablota opowiada o cywilizacjach, które kształtowały to miejsce. Szczególne miejsce w kolekcji zajmują maski teatralne, odnajdywane podczas wykopalisk. Te gliniane wyobrażenia ludzkich twarzy, pochodzące głównie z okresu hellenistycznego (III–I wiek p.n.e.), były używane w greckich komediach i tragediach. Ich ekspresyjne miny, często groteskowe lub heroiczne, świadczą o bogatej kulturze teatralnej na wyspie i głębokim powiązaniu Lipari z antycznym światem. Były nie tylko elementem stroju aktora, ale przede wszystkim nośnikiem emocji i archetypów, pozwalającym widzom na natychmiastowe rozpoznanie postaci. View Gallery on the source website W muzeum wiele miejsca poświęcono również obsydianowi – wulkanicznemu szkłu, które przez tysiąclecia było głównym towarem eksportowym wyspy. Lipari słynęło również z kopalń pumeksu (pomice), lekkiego, porowatego kamienia używanego m.in. do produkcji materiałów budowlanych i kosmetyków. W rozmowach z mieszkańcami dowiedziałam się, że praca w tych kopalniach, choć dawała stabilizację, wiązała się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Pył pumeksowy, wdychany przez robotników przez lata, prowadził do chorób układu oddechowego, w tym pylicy płuc. To gorzkie świadectwo ludzkiej ceny rozwoju. Ostatnie kopalnie pumeksu na Lipari zostały zamknięte w 2007 roku, co było ważnym krokiem w ochronie środowiska i zdrowia mieszkańców. Homerycka Odyseja: wiatr Eola i błądzący bohater Lipari, jak cały Archipelag Eolski, jest miejscem, gdzie mitologia przenika do rzeczywistości. To tutaj, zgodnie z epopeją Homera, po upadku Troi błądził Odyseusz. Jego morska wędrówka, pełna wyzwań i nadprzyrodzonych spotkań, zaprowadziła go na wyspę Eolię, rządzoną przez Eola – il re dei venti, króla wiatrów. Homer w „Odysei” barwnie opisuje spotkanie Odyseusza z Eolem, który hojnie obdarzył go workiem zawierającym wszystkie niepomyślne wiatry, pozwalając wiać tylko sprzyjającemu Zefirowi. To miało zapewnić bezpieczny powrót na Itakę. Niestety, ciekawość towarzyszy, którzy w nadziei na znalezienie skarbów otworzyli worek, gdy ich władca spał, wypuściła uwięzione wichury. Rozpętała się potężna burza, która zepchnęła okręty z powrotem na Eolię. Eol, rozwścieczony i przekonany, że Odyseusz jest przeklęty przez bogów, odmówił dalszej pomocy, skazując go na dalszą, długą i pełną cierpień tułaczkę po morzach. Te mityczne opowieści wciąż tętnią życiem na Lipari. Spacerując po wyspie czuje się echa starożytnych legend. Błękitne wody, które widziały okręty Odyseusza, wulkaniczne krajobrazy, które mogły być świadkami gniewu Eola – wszystko to sprawia, że podróż po Lipari staje się czymś więcej niż tylko zwiedzaniem. Staje się zanurzeniem w opowieść, która od tysiącleci kształtuje wyobraźnię ludzkości. W pracowni Paolino Spady: rozmowy o sztuce i życiu Historia na Lipari żyje nie tylko w muzeach, ale tętni w małych uliczkach i w pasji rzemieślników. Najlepiej widać to w pracowni Paolino Spady. Wieczory spędzone tam, często przy kieliszku Malvasii, stały się dla mnie sercem tej podróży. Paolino, rzeźbiarz, który wraz z bratem Giovannim kontynuuje rodzinną tradycję, z dużymi emocjami i sentymentem opowiadał o swoim ojcu, Giuseppe Spadzie – wielkim artyście, który miał zaszczyt realizować monumentalny Altare della Patria w Rzymie. Przez dziesiątki lat bracia krok po kroku odwzorowywali maski i postaci z muzeum, tchnąc w nie nowe życie. Nasze rozmowy ożywiały mity i legendy. Paolino szczegółowo opisywał proces tworzenia replik starożytnych masek i mitologicznych postaci. „Glina, pasja i talent” – tymi słowami podsumowywał istotę swojej pracy. W tych rozmowach odkrywałam prawdziwe dolce far niente – nie jako lenistwo, lecz jako umiejętność celebrowania chwili, odnajdywania wartości w autentyczności i prostocie. Rowerem przez krajobrazy i smaki wyspy Popołudnia na Lipari to czas na aktywność i odkrywanie. Wyspa idealnie nadaje się do zwiedzania rowerem. Kręte drogi prowadzą przez winnice, gaje oliwne i zapierające dech w piersiach punkty widokowe. Jednym z najpiękniejszych jest ten rozciągający się z małego kościoła Quattrocchi. Panorama obejmuje skaliste wybrzeże, błękitne morze, a w oddali widać Salinę, gdzie kręcono nagrodzony Oscarem film „Il Postino” (Listonosz), oraz najbardziej odległe Alicudi i Filicudi. To miejsce, gdzie krajobraz staje się obrazem. Wieczorem Lipari ożywa, ale zachowuje swój kameralny charakter. Kolacje to celebracja lokalnych smaków. Na wyspach najlepiej smakują świeżo złowione owoce morza – proste, ale pełne morskiego aromatu. Do tego obowiązkowo podaje się insalata eoliana – orzeźwiającą sałatkę z pomidorów, czerwonej cebuli, ogórka, kaparów i świeżej bazylii, obficie skropioną lokalną oliwą. To prostota składników, która w połączeniu z jakością tworzy niezapomniane doznania. Lipari skrada serce i duszę. Pozwala marzyć. To miejsce z historią liczoną w tysiącleciach, a zarazem oferujące proste przyjemności. Nauczyła mnie, że perfekcja nie musi być idealna. Że czas płynie wolniej, a prawdziwe bogactwo kryje się w autentycznych doświadczeniach, w rozmowach z ludźmi, w historii, która otacza nas na każdym kroku. Tu znalazłam czas na oddech, na refleksję, na poszukiwanie własnej drogi w rytmie wulkanicznej wyspy. Źródło: National Geographic Traveler Z okazji 20-lecia polskiej edycji „National Geographic Traveler” redakcja zaprosiła czytelników do udziału w wyjątkowym konkursie. Chętni opowiedzieli nam o miejscach, które zachwycają, poruszają lub zmieniają sposób patrzenia na świat, a najlepsze z tych historii trafią na łamy magazynu i stronę internetową.
Nowy przybysz z Indo-Pacyfiku kolonizuje Europę. Duży krab „pływak” osiedla się u wybrzeży Włoch
Ulubione przez Polaków Morze Śródziemne przechodzi gwałtowną transformację ekologiczną, która dzieje się na naszych oczach – napędzają ją zmiany klimatu i nasze własne działanie. Jednym z najbardziej fascynujących zjawisk jest tzw. migracja lessepska – napływ obcych gatunków z Morza Czerwonego przez Kanał Sueski. W jej wyniku do mieszkańców Europy dołączył właśnie egzotyczny krab z Indo-Pacyfiku.
Najnowsze badanie opublikowane w czasopiśmie „Acta Ichthyologica et Piscatoria” dokumentuje błyskawiczną ekspansję kraba Gonioinfradens giardi w Morzu Jońskim, tuż u wybrzeży Włoch. Chociaż pierwsza obserwacja tego gatunku w okolicy Sycylii pochodzi z listopada 2025 roku (pojedynczy osobnik w Portopalo di Capo Passero), sytuacja szybko uległa zmianie. To już cała kolonia. Krab „pływak” kolonizuje Włochy W okresie od listopada 2025 do stycznia 2026 roku naukowcy udokumentowali obecność kolejnych 11 osobników kraba. To silny dowód na to, że gatunek ten przestał być jedynie „turystą” i zaczął tworzyć stabilne populacje w basenie Morza Śródziemnego. – Nasze odkrycia sugerują, że Gonioinfradens giardi przechodzi z fazy sporadycznych odnotowań do stałej obecności w centralnej części Morza Śródziemnego – wyjaśnia Francesco Tiralongo, główny autor badania. Czym charakteryzuje się nowy krab? Gonioinfradens giardi należy do rodziny pływakowatych (Portunidae) – tej samej, do której zaliczają się najbardziej agresywne i mobilne kraby świata. To, co wyróżnia go na tle rodzimych gatunków śródziemnomorskich, to unikalna budowa. Piąta para odnóży jest przekształcona w szerokie, spłaszczone wiosła (płetwy), co czyni go doskonałym i niezwykle szybkim pływakiem, a nie tylko piechurem kroczącym po dnie. Pod względem wizualnym budzi respekt: jego pancerz jest zazwyczaj nakrapiany, w odcieniach brązu i czerwieni, a krawędzie boczne zdobi sześć charakterystycznych, ostrych zębów. To właśnie ta „zbroja” oraz silne, ząbkowane szczypce czynią go skutecznym drapieżnikiem. W swojej nowej niszy ekologicznej G. giardi żywi się głównie małżami, ślimakami oraz mniejszymi skorupiakami, co może prowadzić do bezpośredniej konkurencji pokarmowej z lokalnymi gatunkami Rybacy jako pierwsi widzą zmiany Pierwszymi, którzy widzą zmiany w Morzu Śródziemnym, są ludzie, którzy poświęcili mu całe życie. Rybacy szybko dostrzegają nawet najdrobniejsze niuanse, dlatego naukowcy postanowili zintegrować swoje dane z ich „organoleptycznymi” obserwacjami i poprosić o pomoc. Wykorzystanie tradycyjnego sprzętu rybackiego pozwoliło na wyłowienie tuzina osobników w zaledwie dwa miesiące, co jasno wskazuje, że warunki środowiskowe stają się dla tego gatunku coraz bardziej sprzyjające. W miarę jak wody wokół Sycylii i w całym basenie Morza Jońskiego stają się cieplejsze, bariera termiczna, która wcześniej powstrzymywała migrację lessepską, znika. Krab ten nie tylko znajduje tu odpowiednią temperaturę do życia, ale – co ważniejsze – do efektywnego rozmnażania się, co potwierdzają znaleziska wielu osobników w różnym wieku w tak krótkim czasie. Co istotne, tegoroczne połowy wyznaczają najdalej na zachód wysuniętą granicę występowania tego kraba w całym Morzu Śródziemnym. Nowy krab może być zagrożeniem dla ekosystemu Duże, obce skorupiaki mogą wywołać efekt kaskadowy w lokalnych ekosystemach. Główne obawy naukowców dotyczą konkurencji o zasoby z rodzimymi gatunkami krabów czy potencjalnego wpływu na lokalne rybołówstwo. – Błyskawiczne pojawienie się tego gatunku pokazuje, jak szybko ekosystemy śródziemnomorskie reagują na zmiany środowiskowe – dodaje współautor badania, Alberto Felici. Dokumentowanie tych wczesnych faz osiedlania się jest kluczowe dla tworzenia strategii zarządzania kryzysowego i ochrony rodzimej fauny. Obecność G. giardi jest żywym dowodem na to, że parametry fizykochemiczne Morza Śródziemnego upodabniają się do wód tropikalnych. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ryzyko tsunami na Morzu Śródziemnym: dlaczego Nicea i inne miasta Lazurowego Wybrzeża muszą przygotować się na ewakuację?
W naszej wyobraźni tsunami to problem, który dotyka wyłącznie regiony Oceanu Spokojnego i Indyjskiego – a my, w Europie, nie mamy się o co martwić. To nieprawda: w przeszłości – wcale nie tak dawno temu – fale tsunami uderzały w północno-zachodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Naukowcy ostrzegają, że na 100 proc. w ciągu najbliższych lat dojdzie do kolejnego, a miasta wybrzeża przygotowują się na tę katastrofalną ewentualność.
UNESCO ostrzega, że w ciągu najbliższych 30 lat na Morzu Śródziemnym niemal na pewno wystąpi tsunami o wysokości przynajmniej jednego metra. Lazurowe Wybrzeże, w tym Nicea, to jeden z najbardziej narażonych obszarów w Europie. Zagęszczenie ludności i turystów dodatkowo znacznie zwiększa potencjalną liczbę poszkodowanych. Czym jest tsunami i czy może być groźne też w Europie? Tsunami (z japońskiego: „fala portowa”) to seria dużych morskich fal wywołanych najczęściej przez podwodne trzęsienia ziemi, osuwiska czy erupcje wulkanów. Są dużo groźniejsze niż fale powstające pod wpływem wiatru, bo rozprzestrzeniają się z ogromną prędkością i niosą olbrzymią ilość energii. Na samym morzu nie wyglądają jednak zbyt spektakularnie – gwałtownie rosną dopiero wtedy, gdy zbliżają się do płytkich wód przybrzeżnych. Przez swój ogrom i zasięg wdzierają się daleko w głąb lądu z wielką siłą, powodując szybkie i nieoczekiwane zalania. Charakterystyczne dla tsunami jest także to, że pierwsza fala rzadko jest największa – kolejne mogą być znacznie wyższe i silniejsze, a seria uderzeń potrafi trwać nawet kilkadziesiąt minut. Ciśnienie wywierane przez takie fale na infrastrukturę wybrzeża osiąga kilka ton na metr kwadratowy. Dlaczego Nicea powinna być gotowa na tsunami? Tsunami na Morzu Śródziemnym nie są wyłącznie teorią czy przykrą ewentualnością. W przeszłości fale uderzały w wybrzeże Francji ponad 20 razy. Historyczne tsunami w Nicei w 1979 roku zabiło 8 osób i spowodowało poważne zniszczenia. Źródłem zagrożenia mogą być zarówno podmorskie trzęsienia ziemi (np. w okolicach Algierii lub Ligurii), jak i podwodne osuwiska tuż przy wybrzeżu. Fale mogą dotrzeć do Nicei nawet w ciągu 10 minut, co ogranicza skuteczność klasycznych systemów ostrzegania. Francja ma jednak swoje sposoby. Gotowość i plany ewakuacji Nicea wdrożyła nowoczesny system ostrzegania (Cenalt, FR-Alert) i wyznaczyła strefy zagrożenia: do 200 metrów od morza oraz do wysokości 5 metrów n.p.m. Opracowano szybkie trasy ewakuacyjne i ponad 100 punktów schronienia, a procedury regularnie testuje się podczas ćwiczeń z udziałem mieszkańców i turystów. Podstawą skutecznej ochrony są szybka reakcja i edukacja społeczeństwa – każda minuta ma znaczenie. W Nicei funkcjonują interaktywne mapy stref ewakuacji, a od 2026 r. miasto systematycznie oznakowuje zagrożone obszary. Aktywnie promuje się program UNESCO „Tsunami Ready” – ten model może być wdrażany także w innych śródziemnomorskich miastach. Podstawową zasadą jest natychmiastowe opuszczenie strefy zagrożenia na pierwsze ostrzeżenie lub widoczne cofnięcie się wody. Wielkie wyzwanie dla regionu Skala potencjalnych strat jest ogromna: według szacunków na wybrzeżu francuskim zagrożonych jest 187 miast i przynajmniej 164 000 mieszkańców, a w sezonie letnim nawet 835 000 plażowiczów. Podobne działania prewencyjne do tych z Nicei wdrażają także inne kraje regionu. Włochy także otrzymały oficjalny status „Tsunami Ready” dla wybranych miast (m.in. Minturno), co pokazuje, że zagrożenie traktowane jest poważnie w całym basenie Morza Śródziemnego. Źródło: The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Wyspa bez samochodów. Na Hydrze zamiast silników słychać stukot kopyt
Hydra – wyspa osłów i mułów – to jeden z nielicznych zakątków Grecji, gdzie właściwie nie dociera masowa turystyka. Oddzielona od Półwyspu Argolidzkiego wąskim przesmykiem morskim przez stulecia ewoluowała: od jałowej, bezwodnej skały, która była schronieniem dla uchodźców, do morskiego mocarstwa, które sfinansowało grecką wojnę o niepodległość. Dziś słynie przede wszystkim ze wspaniałej XIX-wiecznej zabudowy i niezwykle restrykcyjnej polityki transportowej.
Spis treści: Sucha, górzysta wyspa Od azylu do morskiego imperium Wyspa „bez kół” Atrakcje Hydry To jedno z tych miejsc, gdzie pojęcie „slow life” nabiera prawdziwie głębokiego znaczenia. Nie tylko ze względu na fakt, że na całej wyspie jest tylko jedno miasteczko. Gdy tempo dnia wyznacza miarowy stukot kopyt konia lub muła, czas naprawdę zaczyna płynąć wolniej. Sucha, górzysta wyspa Grecka wyspa Hydra należy do archipelagu Wysp Sarońskich. Jest zlokalizowana na południe od Półwyspu Argolidzkiego, części Peloponezu. Rozciągająca się na długości około 20 kilometrów i szerokości od 1,5 do 6 kilometrów, zajmuje powierzchnię około 64 kilometrów kwadratowych. Jej osią jest pasmo górskie, w którym najwyższym szczytem jest wznoszący się na 592 m n.p.m. Eros. Należy wspomnieć, żem wbrew nazwie wyspy, charakterystyczny dla niej jest niemal całkowity brak trwałych wód powierzchniowych. Historycznie problem ten był rozwiązywany poprzez system cystern gromadzących deszczówkę i dostawy statkami-cysternami. Teraz wygląda to nieco inaczej. Każdy dom jest wyposażony w cysternę, a na wyspie funkcjonuje zakład odsalania wody. Mimo to brak trwałych źródeł nadal jest poważnym problemem. Wystarczy wspomnieć, że w 2018 roku, w wyniku awarii podmorskiego kabla energetycznego właściwie cała Hydra została sparaliżowana. Klimat i roślinność Na Hydrze panuje klimat śródziemnomorski, dla którego charakterystyczne są gorące, suche lata i łagodne, wilgotne zimy. W sierpniu średnie temperatury oscylują w granicach 32 stopni Celsjusza. W styczniu termometry rzadko pokazują wartość poniżej 10 stopni. Roślinność wyspy to typowa makia śródziemnomorska, zdominowana przez krzewy odporne na suszę, dzikie zioła (tymianek, oregano) oraz nieliczne, reliktowe lasy sosnowe, które przetrwały intensywną wycinkę na potrzeby stoczniowe w XVIII wieku. Pożary lasów stanowią stałe zagrożenie, co w połączeniu z brakiem dróg dojazdowych dla wozów strażackich czyni ochronę przeciwpożarową wyzwaniem logistycznym. Od azylu do morskiego imperium Nowożytna historia Hydry rozpoczęła się w XV wieku, wraz z napływem Arwanitów, którzy uciekli z Peloponezu przed ekspansją Imperium Osmańskiego. Osiedlili się oni na niedostępnych skałach Hydry, tworząc hermetyczną, klanową społeczność. Izolacja i jałowość ziemi zniechęciły Turków do stałego osadnictwa na wyspie, co pozwoliło Hydrze cieszyć się faktyczną autonomią w zamian za opłacanie trybutu i dostarczanie marynarzy do floty sułtańskiej. Dialekt arwanicki przetrwał na wyspie aż do XX wieku. Złoty wiek żaglowców Przełom XVIII i XIX wieku to okres rozkwitu Hydry, napędzanego przez dwa czynniki geopolityczne: traktat w Küczük Kajnardży i wojny napoleońskie. Porozumienie pokojowe między Imperium Rosyjskim a Imperium Osmańskim pozwoliło greckim statkom pływać pod carską banderą, a to otworzyło drogę do handlu czarnomorskiego. Wówczas, żeglarze z Hydry właściwie zmonopolizowali transport zboża z dzisiejszej Ukrainy do Europy zachodniej. W trakcie wojen napoleońskich blokada kontynentalna stworzyła gigantyczny popyt na zboże. Hydrioci, słynący z brawury i szybkości swoich statków, łamali brytyjskie blokady, dostarczając żywność do Francji i Hiszpanii. Zyski z pojedynczych rejsów były astronomiczne, co pozwoliło na akumulację kapitału i budowę monumentalnych rezydencji. Rewolucja w 1821 roku Należy wspomnieć, że Hydra odegrała kluczową rolę w greckiej walce o niepodległość. W momencie wybuchu powstania wyspa posiadała gotową flotę wojenną i ogromne rezerwy finansowe. Bracia Lazaros i Georgios Kountouriotis, najbogatsi armatorzy, poświęcili swoje fortuny na sfinansowanie floty powstańczej. Georgios został później przewodniczącym rządu tymczasowego, a jego wnuk, Pavlos Kountouriotis, admirałem i pierwszym prezydentem Drugiej Republiki Greckiej. Wyspa „bez kół” Na Hydrze do dziś zachowała się wspaniała XIX-wieczna zabudowa z charakterystycznymi wąskimi uliczkami. To właśnie konieczność ochrony dziedzictwa architektonicznego zadecydowała o tym, że od lat 50. XX wieku na wyspie obowiązuje zakaz ruchu pojazdów mechanicznych. Co ciekawe, nie dotyczy to wyłącznie samochodów i motocykli, ale także rowerów. Wyjątki są nieliczne i ściśle licencjonowane. Po wyspie jeździ kilka małych śmieciarek. Jest jedna karetka pogotowia i wóz strażacki. Sporadycznie używane są małe pojazdy gąsienicowe do transportu materiałów budowlanych w wyższe partie miasta. Hydra opiera swoją logistykę na pracy zwierząt. Szacuje się, że na wyspie pracuje od kilkuset do ponad tysiąca zwierząt jucznych – osłów, mułów i koni. Transport pasażerski do odległych części wyspy jest realizowany taksówkami wodnymi. Atrakcje Hydry Największą atrakcją na Hydrze jest miasteczko (jedyne na wyspie) o tej samej nazwie. Miejsce to urzeka wąskimi, krętymi uliczkami i białą zabudową w układzie tarasowym. Jej najbardziej imponującym elementem są rezydencje kapitańskie z przełomu XVIII i XIX wieku. Budowane przez architektów sprowadzanych z Genui i Wenecji, łączą surowość fortyfikacji z luksusem pałaców. Warto wspomnieć, że brak samochodów czyni wyspę idealnym miejscem do pieszych wędrówek. Hydrę przecina sieć dobrze utrzymanych szlaków, prowadzących do odległych klasztorów i plaż. A skoro o plażach mowa, warto wspomnieć, że te na Hydrze są zupełnie inne od piaszczystych plaż Peloponezu. Dominują tu kamienie, żwir i skalne platformy. Z ciekawych atrakcji warto wymienić także muzea. Cieszące się największą popularnością – Muzeum Archiwum Historycznego Hydry – znajduje się w okazałym kamiennym budynku, tuż przy wschodniej stronie portu. Zgromadzono tam imponującą kolekcję przedmiotów z czasów wojny o niepodległość, w tym broń, stroje z epoki, mapy morskie i galiony ze statków. Perełką jest oryginalny rękopis traktatu w Küczük Kajnardży. Źródło: National Geographic Traveler Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Morze Śródziemne wchodzi w nową fazę? Naukowcy mówią o kaskadowych zmianach
Zmiany klimatu w Morzu Śródziemnym nie ograniczają się do wzrostu temperatury. Ocieplenie wpływa także na strukturę i skład biologiczny wód. Najnowsze analizy wskazują na wyraźną zmianę w składzie planktonu. To może przełożyć się na przyszłość całego akwenu.
Morze Śródziemne jest jednym z obszarów o największej bioróżnorodności, a jednocześnie jednym z regionów najbardziej narażonych na zmiany klimatu. Do tej pory większość badań nad zmianami bioróżnorodności morskiej koncentrowała się głównie na organizmach, z którymi człowiek bezpośrednio wchodzi w interakcje lub które spożywa, takich jak ryby. Planktonowi poświęcano niewiele uwagi, pomimo jego fundamentalnej roli jako podstawy morskiej piramidy pokarmowej. Tę lukę postanowił wypełnić zespół hiszpańskich naukowców, który opublikował właśnie alarmujące wyniki analiz. Osady pełne informacji Aby wykryć zmiany zachodzące w Morzu Śródziemnym badacze przeanalizowali dane z osadów morskich z Morza Alborańskiego w zachodniej części oraz z Cieśniny Sycylijskiej w centralnej części Morza Śródziemnego. Próbki pobrano w czasie wyprawy morskiej na pokładzie statku badawczego. Świdry zagłębiły się na głębokość blisko 300 m metrów i w drugiej lokalizacji – ponad jednego kilometra. Osady te pełnią funkcję naturalnych archiwów. Zawarte są nich skamieniałe szczątki planktonu gromadzone przez lata. Na podstawie tych danych zrekonstruowano wzorce bioróżnorodności na przestrzeni ostatnich dwóch tysiącleci. Miniaturowe, ale bardzo ważne Badacze skupili się na dwóch dominujących grupach planktonu wapniejącego: kokolitoforach, które są fotosyntetycznymi mikroalgami oraz otwornicach planktonowych, które należą do zooplanktonu. Obie grupy odgrywają kluczową rolę w regulacji morskiego obiegu węgla i składu chemicznego wód morskich. Służą również jako skuteczne wskaźniki środowiskowe, bo rejestrują wczesne zmiany warunków panujących w wodach. Idą zmiany Jednym z najważniejszych odkryć jest wzrost liczebności Gephyrocapsa oceanica, gatunku kokolitofora, częściej występującego w tropikalnych wodach Atlantyku, który od dawna jest obecny w Morzu Śródziemnym i rozprzestrzenia się przez Cieśninę Gibraltarską. Podczas gdy różnorodność kokolitoforów gwałtownie wzrosła od początku ery przemysłowej, różnorodność otwornic spadła. Te przeciwstawne trendy są wyjaśnione różnicami w cechach fizjologicznych i ekologicznych oraz odzwierciedlają sposób, w jaki coraz cieplejsze, rozwarstwione i ubogie w składniki odżywcze morze faworyzuje niektóre gatunki kosztem innych. – Zmiany te są zgodne z prognozami wynikającymi z modeli klimatu i rozmieszczenia gatunków i wskazują na reorganizację społeczności planktonowych – mówi pierwszy autor badania, Arturo Lucas z Uniwersytetu Autonomicznego w Barcelonie. Małe organizmy – poważne konsekwencje Mikroskopijny plankton jest prawie niewidoczny gołym okiem, ale odgrywa kluczowe znaczenie w środowisku wodnym. Naukowcy ostrzegają, że trwające zmiany mogą mieć kaskadowy wpływ na funkcjonowanie ekosystemów morskich. – Należy pamiętać, że zmiany u podstawy sieci pokarmowej mogą rozprzestrzeniać się na wyższe poziomy troficzne, wpływając na ogólną równowagę ekosystemu morskiego – dodaje Patrizia Ziveri, badaczka z ICTA-UAB i współautorka badania. Morzu Śródziemnemu grożą poważne i gwałtowne zmiany fizykochemiczne oraz biologiczne, które są napędzane głównie przez antropogeniczne ocieplenie klimatu. A to może wpłynąć na to między innymi jakie ryby będą zamieszkiwać ten akwen w przyszłości. Źródło: Global and Planetary Change Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Żarłacz biały u wybrzeży Hiszpanii. Badania dowodzą, że w Europie mamy stabilną populację legendarnego rekina
Żarłacz biały w Morzu Śródziemnym jeszcze niedawno wydawał się tylko sensacyjną hipotezą. Tymczasem przypadkowe połowy, wieloletnie obserwacje i analiza danych z ostatnich 160 lat sugerują, że w Europie może funkcjonować stabilna populacja tego drapieżnika.
20 kwietnia 2023 roku doszło do niezwykłego zdarzenia na wybrzeżu Hiszpanii: lokalni rybacy, operujący na południu kraju, przypadkowo schwytali młodego żarłacza białego (Carcharodon carcharias). Osobnik mierzył około 2 m. długości i ważył 80-90 kg. To wyjątkowa rzadkość, bo rekiny te uważa się za mieszkańców głownie otwartych, oceanicznych wód. Spotkanie ich w Morzu Śródziemnym graniczy z cudem. To rzadkie spotkanie stało się impulsem dla zespołu naukowców. Przeprowadzili szeroko zakrojony przegląd historycznych danych dotyczących obserwacji żarłacza w regionie. Przeanalizowali zapisy obejmujące aż 160 lat – od 1862 do 2023 roku – a wyniki ich pracy zostały właśnie opublikowane w czasopiśmie naukowym „Acta Ichthyologica et Piscatoria”. Dane ze 160 lat. Żarłacz jest czy go nie ma? Analiza źródeł potwierdziła, że żarłacze białe są stale obecne w śródziemnomorskich wodach. Wśród doniesień były zarówno bezpośrednie obserwacje, jak i dowody pośrednie, m.in. ślady drapieżnictwa na żółwiach karetta. Czas obserwacji pokrywał się z sezonowymi migracjami tuńczyka błękitnego, co sugeruje, że żarłacze podążały za pożywieniem. Wygląda jednak na to, że populacja tych rekinów ma charakter niemalże „widmowy” – spotkania z nimi są niezwykle rzadkie. Nie sposób ocenić jak liczna jest ta europejska populacja i jaki dokładnie obszar zamieszkuje. Ale to pewne. Mamy w Europie żarłacza białego. W skali świata, gatunek ten figuruje na Czerwonej Liście Międzynarodowej Ligi Ochrony Przyrody jako narażony na wyginięcie, a ogólny trend jego populacji jest spadkowy. Dr José Carlos Báez, główny autor badania, podkreśla, że kluczowym odkryciem jest obecność osobników młodocianych. Skoro w Morzu Śródziemnym pojawiają się młode rekiny, bardzo możliwe że żarłacze się w nim także rozmnażają – a to byłaby sensacja. Szczytowy drapieżnik i jego rola w ekosystemie Celem badania była nie tylko dokumentacja obecności rekinów. Naukowcy starają się też walczyć z mitami dotyczącymi żarłaczy białych. Dr Báez, nawiązując do słów H.P. Lovecrafta o tym, że najstarszym i najsilniejszym lękiem ludzkości jest strach przed nieznanym, argumentuje, że naukowa rzetelność jest najlepszym lekarstwem na uprzedzenia. Z ekologicznego punktu widzenia żarłacze białe pełnią niezwykle ważną funkcję w ekosystemie. Są drapieżnikami szczytowymi, regulującymi populację wielu gatunków. Jako gatunek migracyjny, przenoszą składniki odżywcze na ogromne odległości. Są padlinożercami i usuwają martwą materię organiczną, pełniąc role „czyścicieli” dna morskiego. Nawet po śmierci ich opadające na dno ogromne ciała, dostarczają substancji odżywczych setkom gatunków małych organizmów. Ich obecność w Morzu Śródziemnym, nawet przy niewielkiej liczebności, miałaby ogromny wpływ na cały ekosystem. Badacze uważają, że teraz czas na wdrożenie długoterminowych programów monitoringu. Tylko połączenie bezpośrednich obserwacji z nowoczesnymi metodami śledzenia może nam dać ostateczną odpowiedź, ile żarłaczy białych żyje w Morzu Śródziemnym. Źródło: Acta Ichthyologica et Piscatoria Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Turyści okrzyknęli to miasto „hiszpańskim Miami”. Ale Benidorm to więcej niż drapacze chmur
Benidorm dumnie dzierży miano jednego z najpopularniejszych kurortów Hiszpanii. I choć wieżowce oraz huczne życie nocne są jego znakami rozpoznawczymi, stanowią one zaledwie ułamek tego, co miasto naprawdę ma do zaoferowania.
Spis treści: Manhattan Morza Śródziemnego Paczka cygar i rewolucja bikini Betonowy las w wersji eko? Dokładnie tak Energia Levante i spokój Poniente Paella z widokiem na morze Golden hour w Benidormie Benidorm jest tym, czym chcesz, by był Trudno o miasto, które budziłoby w Hiszpanii tak skrajne emocje jak Benidorm. W powszechnej świadomości funkcjonuje jako głośny kurort, wakacyjny azyl Brytyjczyków i miejsce rzekomo wyprane z hiszpańskiej duszy. Słyszałam to tyle razy, że niemal w to uwierzyłam. Tymczasem rzeczywistość rzuciła tej reputacji rękawicę już podczas pierwszego spaceru wzdłuż plaży Poniente. Manhattan Morza Śródziemnego Dotarłam do Benidormu, gdy słońce chowało się za horyzont. Na granatowym niebie gasły ostatnie promienie dnia. Miasto przywitało mnie eksplozją neonowych świateł, muzyką i gwarem plażowiczów wędrujących beztrosko od baru do baru. Benidorm leży we wschodniej Hiszpanii, między Alicante a Walencją, w samym sercu Costa Blanca. Choć to nieduże miasto, trudno przeoczyć jego charakterystyczną linię horyzontu, gęstą od strzelistych wieżowców. To właśnie dzięki nim Benidorm dorobił się przydomku „Manhattanu Morza Śródziemnego” albo – z nutą przekory – „hiszpańskiego Las Vegas”. Dziś Benidorm jest jednym z najpopularniejszych kurortów w kraju, odwiedzanym rocznie nawet przez 3 miliony turystów. Paczka cygar i rewolucja bikini W pierwszej połowie XX wieku Benidorm był skromną wioską rybacką. Mieszkańcy utrzymywali się z połowów tuńczyka i okolicznych plantacji cytrusów. Prawdziwa rewolucja przyszła w latach 50., gdy stery miasta przejął Pedro Zaragoza Orts. Zaragoza, dziś postać niemal legendarna, dostrzegł w Benidormie niewykorzystany potencjał ekonomiczny. Nie miał wątpliwości: przyszłość miasta leży w turystyce. – Sięgnął po paczkę cygar i postawił ją pionowo na stole. Właśnie tak miały rosnąć hotele Benidormu – opowiada Antonio, przewodnik i pracownik biura miasta. To również Zaragoza rzucił wyzwanie konserwatywnej Hiszpanii. Wsiadł na Vespę, odbył ośmiogodzinną podróż do Madrytu i przekonał generała Franco do legalizacji bikini. Ignorując groźby ekskomuniki, przeforsował dekret, który pozwalał turystkom na swobodę, o jakiej reszta kraju mogła tylko pomarzyć. Betonowy las w wersji eko? Dokładnie tak Co ciekawe, w 2025 roku Benidorm otrzymał tytuł Europejskiego Zielonego Pioniera Inteligentnej Turystyki. To potwierdzenie, że pionowy model miasta niesie realne korzyści ekologiczne. Wbrew pozorom gęsta zabudowa wieżowców pozwoliła zachować naturę – aż 61% terytorium miasta stanowią obecnie chronione obszary przyrodnicze. Miasto stało się europejskim liderem w zarządzaniu zasobami. Dzięki inteligentnym systemom sieć wodna osiągnęła imponującą, 95-procentową wydajność, a recykling szarej wody pozwolił zmniejszyć całkowite zużycie o 18%. Energia Levante i spokój Poniente Wybrzeże Benidormu to ponad sześć kilometrów piaszczystych brzegów, podzielonych na dwie wyraźne strefy przez skalisty cypel Starego Miasta. Na wschodzie rozciąga się Playa de Levante – tętniące życiem centrum kurortu. To tu, wzdłuż dwukilometrowej linii brzegowej, skupiają się hotele, bary i kluby. Zupełnie inny nastrój panuje na zachodzie. Playa de Poniente jest dłuższa (liczy ponad 3 km) i znacznie szersza. Jej znak rozpoznawczy – falująca promenada – barwną linią oddziela pas piasku od miejskiej zabudowy. Podczas gdy Levante przyciąga energią, Poniente oferuje spokój i wystarczająco dużo miejsca, by cieszyć się morzem bez tłumów. Dla pragnących ucieczki od wielkomiejskiego krajobrazu, północny kraniec wybrzeża oferuje jeszcze jedno oblicze. U stóp stromych klifów Sierra Helada kryją się zatoczki Cala Almadraba i Cala Ti Ximo. Woda jest tu niemal nierealnie turkusowa. Ten piękny odcień to zasługa falujących w całym regionie łąk posidonii morskiej (Posidonia oceanica). Ta niezwykła roślina, będąca kluczowym elementem śródziemnomorskiego ekosystemu, działa jak naturalny filtr i fabryka tlenu. Paella z widokiem na morze Choć dzielnica Rincón de Loix kusi zapachem „english breakfast”, wystarczy krótki spacer w stronę Casco Antiguo, by aromat frytek ustąpił miejsca owocom morza i oliwie. W wąskich uliczkach Starego Miasta, zwłaszcza na słynnej „Alei Tapas” (Calle Santo Domingo), lokalna tożsamość ma się świetnie. Tutaj, przy lampce lokalnego wina z regionu Alicante, warto skosztować dumy regionu – arroz a banda, ryżu gotowanego w intensywnym wywarze rybnym. Benidorm słynie przede wszystkim z kuchni walenckiej, w tym wyśmienitej paelli. Aby jej spróbować, odwiedzam Marisquería Posada del Mar, kameralną restaurację niedaleko punktu widokowego Balcón del Mediterráneo. Gdy na stole pojawia się parująca paellera, aromat owoców morza natychmiast każe mi zapomnieć o zgiełku panującym na zewnątrz. W Hiszpanii lunch to najważniejszy i najbardziej obfity posiłek dnia – prawdziwa klęska urodzaju, w której kolejne półmiski i miseczki pojawiają się szybciej, niż zdąży się opróżnić poprzednie. Golden hour w Benidormie Aby zrozumieć skalę wizji Pedro Zaragozy, muszę spojrzeć na miasto z góry. Zajmuję miejsce w terenowym jeepie, który zabiera mnie na spotkanie z „zachodzącym słońcem”. Naszą trasę zaczynamy od punktu Tossal del Senyal. Potem Mirador de l’Ermita Verge del Mar, a na koniec słynny punkt widokowy La Creu, skąd miasto widać jak na dłoni. Z tej perspektywy wieżowce Benidormu przestają być tylko betonową dżunglą – stają się częścią spektakularnej panoramy. W tym momencie zaczynam rozumieć, w czym tkwi magia tego miasta. Choć tutejsza woda, piasek i pogoda są wspaniałe, Benidorm ma do zaoferowania znacznie więcej. Turystyka aktywna ma się tu równie dobrze, jak klubowe życie nocne. Wybieram się więc na przejażdżkę rowerem elektrycznym po Parku Przyrody Sierra Helada. Wsparcie silnika pozwala bez wysiłku pokonywać strome podjazdy, a wiatr we włosach przynosi ulgę od hiszpańskiego słońca. Benidorm jest tym, czym chcesz, by był Pobyt w Benidormie uświadomił mi, jak złudne bywa pierwsze wrażenie. – Możesz wybierać między różnymi osobowościami tego miasta – przekonuje Ana, która kilka lat temu przeprowadziła się tu z Lizbony. I rzeczywiście, Benidorm pozwala na przeżycie wielu równoległych historii. To miejsce o kilku twarzach, a każda z nich potrafi oczarować na swój sposób. Źródło: National Geographic Polska
Morze Śródziemne skrywa więcej historii niż niejedna encyklopedia. To akwen, który łączy kontynenty i kultury
Morze Śródziemne to jedno z najważniejszych mórz świata, od tysięcy lat pełniące rolę naturalnego pomostu między Europą, Afryką i Azją. To właśnie nad jego brzegami rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności – Egipt, Grecja czy Rzym – które ukształtowały kulturę i historię całego regionu. Dziś Morze Śródziemne pozostaje nie tylko kluczowym szlakiem handlowym, lecz także wyjątkowym obszarem przyrodniczym, bogatym w gatunki endemiczne i unikalne ekosystemy. Stanowi zarazem jeden z najpopularniejszych kierunków turystycznych świata, łącząc walory krajobrazowe, kulturowe i gospodarcze.
Spis treści: Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Fauna i flora Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? Morze Śródziemne to jeden z najbardziej rozpoznawalnych akwenów wodnych na świecie, który od tysięcy lat kształtuje historię, gospodarkę i kulturę całego basenu śródziemnomorskiego. Jak sama nazwa wskazuje, jest ono morzem śródziemnym, czyli takim, które w większości otoczone jest lądem i połączone z oceanem tylko wąskimi cieśninami. Położenie i wielkość Morza Śródziemnego Położone jest pomiędzy trzema kontynentami: Europą od północy, Afryką od południa oraz Azją od wschodu. Z Oceanem Atlantyckim łączy je Cieśnina Gibraltarska, a z Morzem Czerwonym – Kanał Sueski. Na wschodzie znajduje się także połączenie z Morzem Czarnym poprzez Bosfor i Morze Marmara. Powierzchnia Morza Śródziemnego wynosi około 2,5 mln km², a jego średnia głębokość przekracza 1400 m. Najgłębsze miejsce to Głębia Kalipso w Morzu Jońskim, która sięga około 5200 m. To sprawia, że Morze Śródziemne należy do największych mórz zamkniętych na świecie. Charakterystyczną cechą Morza Śródziemnego jest wysokie zasolenie – średnio 33–39‰, co wynika z silnego parowania w gorącym klimacie i ograniczonej wymiany wód z Atlantykiem. Dzięki temu jego barwa i przejrzystość są wyjątkowe, a wody Morza Śródziemnego należą do najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Najważniejsze wyspy Morza Śródziemnego Morze Śródziemne obfituje w wyspy, które stanowią nie tylko atrakcję turystyczną, ale i ważne punkty historyczne oraz gospodarcze. Największe i najbardziej znane z nich to: Sycylia (Włochy) – największa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z czynnego wulkanu Etna i bogatej historii sięgającej czasów starożytnych Greków i Rzymian, Sardynia (Włochy) – druga co do wielkości wyspa, znana z kultury nuragijskiej i podejrzeń, że może być ona mityczną Atlantydą, Cypr – strategicznie położona wyspa na wschodzie, od wieków będąca miejscem krzyżowania się wpływów greckich, tureckich i bliskowschodnich, Korsyka (Francja) – ojczyzna Napoleona Bonaparte, charakteryzująca się górzystym krajobrazem i unikatową przyrodą, Kreta (Grecja) – kolebka cywilizacji minojskiej, z zabytkami w Knossos i pięknymi plażami, Baleary (Hiszpania) – archipelag obejmujący Majorkę, Minorkę, Ibizę, Formenterę i Cabrerę, będący jednym z najpopularniejszych regionów turystycznych Europy. Oprócz nich warto wspomnieć o Malcie, Rodos czy Wyspach Liparyjskich. Każda z tych wysp ma swoją specyfikę, a ich różnorodność geograficzna i kulturowa doskonale obrazuje bogactwo całego regionu. Zobacz także: Pięć wysp na Morzu Śródziemnym, które warto odwiedzić. Jakie kraje leżą nad Morzem Śródziemnym? Morze Śródziemne oblewa wybrzeża aż 23 państw, co czyni je jednym z najbardziej zróżnicowanych regionów pod względem politycznym i kulturowym. Europa: Hiszpania, Francja, Monako, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Bośnia i Hercegowina, Czarnogóra, Albania, Grecja, Malta oraz Wielka Brytania za sprawą swojego terytorium zamorskiego – Gibraltaru. Azja: Turcja, Cypr, Syria, Liban, Izrael, Palestyna. Afryka: Egipt, Libia, Tunezja, Algieria, Maroko. Ten ogromny wachlarz krajów sprawia, że basen Morza Śródziemnego to mozaika języków, religii i kultur. To właśnie tutaj spotykają się tradycje europejskie, arabskie i bliskowschodnie, a różnorodność regionu widać zarówno w architekturze, kuchni, jak i zwyczajach. Region ten od wieków był też miejscem intensywnej wymiany handlowej. Grecy, Fenicjanie czy Rzymianie traktowali je jak wewnętrzne „morze handlu”, dzięki któremu rozwijały się wielkie cywilizacje starożytności. Fauna i flora Morze Śródziemne jest jednym z najbardziej zróżnicowanych ekosystemów na świecie. Choć zajmuje zaledwie 1% powierzchni wszystkich mórz, żyje tu wiele gatunków morskich, z czego wg szacunków naukowców około 25% stanowią gatunki endemiczne. Zwierzęta w Morzu Śródziemnym W Morzu Śródziemnym żyje około 5000 gatunków zwierząt. W jego wodach występuje między innymi tuńczyk błękitnopłetwy, barakuda, dorsz śródziemnomorski czy ryba miecznik. Występują tu również żółwie morskie (np. żółw karetta), delfiny, a także foki mniszki śródziemnomorskie – jeden z najbardziej zagrożonych gatunków ssaków morskich na świecie. W Morzu Śródziemnym stwierdzono też obecność gatunków obcych, które przywędrowały głównie przez Kanał Sueski, np. skrzydlica pstra czy krab niebieski. To przykład migracji, która zmienia skład ekosystemu i stanowi poważne zagrożenie dla gatunków rodzimych. Dowiedz się więcej o zagrożeniach dla Morza Śródziemnego wynikających z migracji zwierząt. Roślinność śródziemnomorska Pod względem roślinności Morze Śródziemne słynie z łąk trawy morskiej, która tworzy podwodne łąki stanowiące siedlisko dla wielu gatunków ryb i bezkręgowców. Na lądzie dominują natomiast charakterystyczne twardolistne zarośla typu makii, doskonale przystosowane do gorącego i suchego klimatu. Uzupełniają je m.in. drzewa oliwne, cytrusowe, eukaliptusy, cyprysy, pistacje oraz winorośl, które od wieków stanowią podstawę gospodarki regionu i są nierozerwalnie związane z jego krajobrazem kulturowym. Roślinność ta określana jest wspólnym mianem roślinności śródziemnomorskiej. W niektórych rejonach można spotkać także topolę białą, która wyróżnia się odpornością na zmienne warunki klimatyczne. Czy w Morzu Śródziemnym żyją rekiny? To pytanie nurtuje wielu turystów planujących wakacje nad Morzem Śródziemnym. Odpowiedź brzmi: tak, w Morzu Śródziemnym żyją rekiny, ale ryzyko spotkania z nimi jest minimalne. Według badań występuje tu około 50 gatunków rekinów, m.in. żarłacz błękitny, żarłacz śledziowy, a także żarłacz biały. Większość z nich to jednak gatunki głębinowe, jednak czasami pojawiają się blisko brzegu. Statystyki pokazują, że ataki rekinów w tym regionie są rzadkie. W porównaniu np. z Australią, Morze Śródziemne jest jednym z najbezpieczniejszych akwenów do kąpieli. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Rafa koralowa w Europie! Zaskakujące odkrycie u wybrzeży Włoch
To żaden żart ani instalacja artystyczna. Włosi rzeczywiście odkryli rafę koralową w wodach Morza Śródziemnego. Dotarcie do koralowców nie jest jednak proste i wymaga zejścia aż na 500 metrów w dół.
To już druga taka rafa koralowa odkryta w pobliskich wodach Półwyspu Apenińskiego. Pierwszą odnaleziono w 2019 r w rejonie turystycznego miasta Monopoli, w regionie Apulia. Dokonał tego zespół naukowców z Uniwersytetu Bari Aldo Moro. Znaleziska znacząco różnią się od siebie. Formacja z 2019 r. znajduje się na głębokości 30–50 metrów, natomiast ta znaleziona niedawno rozpościera się ok. 500 metrów pod poziomem morza. Gdzie została odnaleziona rafa? Nowa rafa głębinowa leży u wybrzeży południowych Włoch, w obrębie Zatoki Neapolitańskiej, będącej częścią Morza Tyrreńskiego. Dokładniej rzecz biorąc, koralowce znajdują się w kanionie Dohrna – jednym z głębszych podwodnych kanionów w całym basenie Morza Śródziemnego. Kanion ten rozpoczyna się zaledwie kilka kilometrów od brzegu, na głębokości ok. 100 metrów, i opada później nawet do 1000 metrów w głąb morza. Kremowy kuzyn Nowo odkryta formacja koralowców różni się od swoich krewnych znanych m.in. z australijskiej Wielkiej Rafy Koralowej. Nie dostrzeżemy tu jaskrawych barw kojarzących się z tropikalnymi ekosystemami. Dzieje się tak z powodu braku glonów Zooxanthellae, typowych dla ciepłych wód Morza Koralowego. Zooxanthellae zawierają specjalne barwniki fotosyntetyczne o odcieniach żółci, brązu, zieleni i czerwieni. W tropikach, gdzie rafa jest dobrze oświetlona, mogą one przeprowadzać fotosyntezę, nadając koralowcom intensywne kolory. W przypadku rafy z Morza Śródziemnego, głębokość, na której znajdują się koralowce, jest zbyt duża, by docierało tam światło słoneczne. Włoska formacja żywi się poprzez filtrację materii organicznej – planktonu – unoszącej się w prądach oceanicznych, a nie dzięki fotosyntezie. W efekcie formacje przybierają zdecydowanie bardziej stonowane, kremowe barwy. Najpopularniejszym twardym koralowcom głębinowym o beżowych odcieniach towarzyszą czarne koralowce oraz rosnące pojedynczo korale samotne. 80-metrowa rafa Rafa rozwija się na stromych ścianach podmorskiego kanionu Dohrna. Ten żyjący element dna morskiego rozciąga się na ponad 80 metrów wysokości, a niektóre koralowe narośla przekraczają nawet 2 metry szerokości. Koralowce nie tworzą jednolitej struktury charakterystycznej dla innych formacji, lecz układają się kaskadowo, pnąc się po całej długości 80-metrowej ściany kanionu. Na najgłębszych poziomach występują najstarsze siedliska, często już przekształcone w osady wapienne. Środkowa partia to obszar największej gęstości korali, gąbek i czarnych koralowców – panują tu najlepsze warunki przepływu wody. Co oznacza odkrycie rafy? Mimo że rafa, ze względu na swoją głębokość, nie wpłynie na popularyzację turystyczną okolic Neapolu, może nadać nowy kierunek badaniom oceanograficznym w Morzu Śródziemnym. W przeciwieństwie do turystów, specjalne badawcze roboty będą mogły zejść na głębokość 500 metrów, w celu przeprowadzenia kolejnych analiz powierzchni rafy głębinowej. Kierownik misji, która stoi za głębinowym znaleziskiem, Giorgio Castellan, mówi, że odkrycie ma kluczowe znaczenie dla pogłębienia wiedzy o funkcjonowaniu i zasięgu głębinowych siedlisk koralowych, szczególnie w kontekście planowania ich ochrony i odtwarzania. Dzięki nowo odkrytej rafie będziemy mogli w łatwiej przygotować się na kolejne eksploracje dna morza oraz w przyszłości zaprojektować działania gospodarki przyrodniczą z myślą o ochronie żyjących elementów dna morskiego. Źródła: TVN24, Reuters Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Mimo słońca i pięknych plaż wciąż nie ma tłumów turystów. To jedna z ostatnich tak wyjątkowych wysp w Europie
W świecie zdominowanym przez masową turystykę wciąż istnieją miejsca, które potrafią oprzeć się komercji. Na tej małej śródziemnomorskiej wyspie nie ma tłumów, głośnych kurortów ani pośpiechu. Jesienią wciąż panuje tu dobra pogoda na słoneczny odpoczynek.
Choć większość hiszpańskich wysp od dawna tętni rytmem masowej turystyki, wciąż można znaleźć miejsca, które zachowały spokój i kameralny urok. Jednym z nich jest niewielka wyspa na Morzu Śródziemnym, gdzie życie płynie niespiesznie, a po wąskich uliczkach częściej niż ludzie przechadzają się koty. To wyjątkowy zakątek Hiszpanii, wolny od zgiełku, w którym wciąż można poczuć atmosferę prostego nadmorskiego życia. Historia najmniejszej zamieszkanej wyspy Hiszpanii Położona u wybrzeży Alicante niewielka wyspa Nueva Tabarca ma zaledwie 1,8 kilometra długości i nieco ponad 400 metrów szerokości. To najmniejsza zamieszkana wyspa Hiszpanii – jej stała populacja liczy około 50 osób, choć w sezonie letnim liczba ta potrafi wzrosnąć kilkukrotnie. Skromne rozmiary rekompensuje bogatą historią i niepowtarzalnym charakterem. Choć administracyjnie należy do Alicante, jej położenie na Morzu Śródziemnym pozwoliło zachować wyjątkową tożsamość i spokojny rytm życia. W przeciwieństwie do zatłoczonego Costa Blanca Tabarca oparła się masowej turystyce i zachowała niemal nienaruszony krajobraz – kamienne uliczki, niską zabudowę i ciszę przerywaną jedynie odgłosami morza. Dzieje wyspy sięgają XVIII wieku i niezwykłej historii uchodźców z północnoafrykańskiej Tabarki. W 1741 roku wojska beja Tunisu zajęły tamtejszą osadę genueńskich handlarzy koralowcem, zmuszając wielu mieszkańców do ucieczki. Hiszpański król zaoferował im schronienie na bezludnej wówczas Illa Plana, która wkrótce otrzymała nową nazwę – Nueva Tabarca – na pamiątkę utraconego domu. Osada została zaplanowana według zasad oświeceniowego urbanizmu: ulice krzyżowały się pod kątem prostym, a solidne mury miały chronić mieszkańców przed piratami. Do dziś zachował się ten charakterystyczny układ oraz surowe piękno dawnej zabudowy. Choć część Tabarkianów osiedliła się także na Sardynii, to właśnie hiszpańska Tabarca pozostała symbolem ich historii i miejscem, w którym czas płynie wolniej. Wyspa Tabarca – raj dla turystów, wyzwanie dla mieszkańców Turystyka stanowi podstawę gospodarki Tabarki, lecz jej charakter pozostaje sezonowy. Choć klimat sprzyja odwiedzinom przez cały rok, większość turystów przybywa tu jedynie latem, i to najczęściej na jeden dzień. Około 20 niewielkich rodzinnych firm obsługuje wówczas setki osób dziennie, jednak wraz z końcem wakacji wyspa niemal pustoszeje. Jak w rozmowie z CNN wyjaśniła María del Mar Valera, restauratorka i prezes stowarzyszenia APEHA z Alicante, „zimą nikt tu nie przyjeżdża”. Szacuje się, że 80–90% odwiedzających stanowią turyści zagraniczni, głównie z Europy Północnej. Gdy sezon się kończy, ulice pustoszeją, a ciszę przerywa jedynie szum fal i odgłosy kotów, których (według badań z 2023 roku) jest tu dwukrotnie więcej niż mieszkańców. Latem sytuacja diametralnie się zmienia. W szczycie sezonu liczba przyjezdnych sięga nawet 10 tys. dziennie, co stanowi ogromne obciążenie dla niewielkiej infrastruktury. Po ich wyjeździe na wyspie pozostają jedynie stali mieszkańcy, którzy zmagają się z innymi problemami. Otóż zimą drastycznie maleje liczba kursujących promów, co utrudnia codzienne życie. – Zimą normalne życie staje się prawie niemożliwe, gdyż trudno dotrzeć na stały ląd i wrócić tego samego dnia – wyznała Carmen Martí, przewodnicząca lokalnego stowarzyszenia mieszkańców. Właśnie dlatego część starszych osób decyduje się opuścić wyspę, aby mieć łatwiejszy dostęp do opieki medycznej i usług publicznych. Równocześnie władze Alicante starają się znaleźć równowagę między ochroną dziedzictwa a potrzebami lokalnej społeczności. W maju 2025 roku wprowadzono przepisy mające chronić historyczną zabudowę Tabarki, w tym ufortyfikowaną wieżę w niezamieszkanej części wyspy. – Naszym celem jest zachowanie unikalnych elementów architektury i znalezienie nowych funkcji dla zabytkowych budynków – podkreślił José Manuel Pérez, dyrektor ds. dziedzictwa miejskiego w Alicante. Dziś z murów fortu można dostrzec na horyzoncie wieżowce Alicante – symbol kontrastu między masową turystyką a wyspą, która wciąż zachowuje autentyczny rytm życia. Źródło: CNN Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
„Każdego dnia budzę się z myślą, że wulkan może znów wybuchnąć” – tak się żyje na Stromboli
Wyspa Stromboli to jedno z tych miejsc, które łączą w sobie piękno natury i żywioł nieprzewidywalności. Mieszkańcy tej niewielkiej włoskiej wyspy żyją w rytmie erupcji – na własnych zasadach i w cieniu jednego z najbardziej aktywnych wulkanów w Europie.
Spis treści: Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Odys, Strombolinek i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Codzienność na wyspie Stromboli to nie tylko bajeczne krajobrazy i bliskość Morza Tyrreńskiego. To również ciągłe nasłuchiwanie odgłosów wulkanu, którego aktywność potrafi zaskoczyć o każdej porze dnia i nocy. To jedno z najsłynniejszych miejsc wulkanicznych we Włoszech. Pomimo ryzyka, mieszkańcy nie wyobrażają sobie życia gdzie indziej. Ich podejście do natury, prostota codzienności i lokalna społeczność tworzą unikalny mikroświat, który fascynuje nie tylko podróżników, ale i naukowców. Jak wygląda życie u stóp nieprzewidywalnego wulkanu Stromboli? To właśnie wyspę Stromboli zauważam jako pierwszą z pokładu promu, który w sezonie kursuje co godzinę ze stałego lądu. W miarę jak się przybliżamy, szaro-zielona góra wynurza się majestatycznie z intensywnie szafirowego morza i z każdą chwilą potężnieje w oczach. Po chwili wydaje mi się gigantyczna – i nic dziwnego, bo wznosi się aż na 940 m n.p.m. Nad kraterem unosi się stała aureola dymu, a z oddali wyraźnie widać wyżłobioną przez lawę ścieżkę zwaną La Sciara del Fuoco, po której rozżarzony materiał skalny spływa bezpośrednio do morza. Stromboli to jeden z najaktywniejszych wulkanów na świecie – jest w stanie niemal ciągłej erupcji od ponad 2000 lat. Co 10 do 12 minut z trzech kraterów ulokowanych na szczycie wystrzeliwują eksplozje gazów i fragmentów lawy, które osiągają wysokość nawet 100 metrów. To zjawisko – zwane „erupcją stromboliańską” – nadało nazwę całemu typowi erupcji wulkanicznej. Od tych wybuchów drżą szyby i drzwi w domach rozrzuconych u podnóża wulkanu. Zastanawiam się, jak żyje się ludziom w tak nieprzewidywalnym otoczeniu. – Oczywiście je słyszymy, ale to dla nas chleb powszedni. Nie boimy się wulkanu. Moja rodzina żyje tu od pokoleń. Choć wciąż jest aktywny, erupcje nigdy nie stanowiły zagrożenia dla mieszkańców wyspy – mówi Francesco Scibilia, prowadzący pensjonat na Stromboli, witając mnie w porcie Scari. Pobliska plaża – pokryta szaro-czarnym wulkanicznym pyłem – nie zachęca do klasycznych kąpieli słonecznych, ale przyciąga turystów swoją surową urodą. Wybieramy się pieszo w stronę krateru. Słońce w zenicie pali niemiłosiernie, a każdy krok po rozgrzanym pyle potęguje wrażenie obcowania z żywiołem. Historia, miłość i ewakuacja – Stromboli zaskakuje na każdym kroku Po stokach góry wspinają się odważnie białe domki okolone wysokimi murami, nad którymi kołyszą się dorodne pióropusze palm. Przez artystycznie kute bramy zaglądam do ogrodów tonących w kwiatach i zieleni – pełnych hibiskusów, bugenwilli i drzewek cytrusowych. Docieramy na placyk przed kościołem św. Wincentego (Chiesa di San Vincenzo) – duchowym i historycznym centrum wyspy. To tutaj odnaleziono ślady pierwszego osadnictwa sięgające XVI wieku p.n.e. Przez wieki mieszkańcy żyli w rytmie morza – łowili ryby, handlowali i wypatrywali statków. W XVIII wieku Stromboli przeżywała prawdziwy złoty wiek. Obrotni wyspiarze dorobili się aż 65 własnych żaglowców, które regularnie kursowały między Sycylią a Neapolem, transportując towary i ludzi. Sielankę przerwała rewolucja technologiczna i katastrofa naturalna. Wraz z pojawieniem się parowców i tragicznym podwodnym trzęsieniem ziemi, wywołującym gigantyczne fale tsunami, wyspa opustoszała niemal z dnia na dzień. Wielu mieszkańców emigrowało, a Stromboli popadła w zapomnienie. Aż w 1949 roku wydarzył się przełom. Roberto Rossellini nakręcił tu film „Stromboli, ziemia boga” z Ingrid Bergman, co na nowo skierowało oczy świata na wyspę. Ulica Wiktora Emanuela kryje niepozorny domek z tabliczką– to tu mieszkali w czasie zdjęć jako kochankowie. Tuż obok znajduje się tajemnicza strzałka prowadząca pod górę. – To droga ewakuacyjna, gdyby jednak wulkan dał się nam za bardzo we znaki – wyjaśnia Francesco. – Nad naszym bezpieczeństwem czuwa 24 godziny na dobę zespół wulkanologów z Neapolu, a na miejscu mamy oddział Gwardii Cywilnej. Na jej sygnał z lądu w kilkadziesiąt minut przylecą helikoptery, a w porcie czekają łodzie... Odys, „Strombolinek” i miecznik – czyli jak poznać Lipari na własnej skórze Z placu przed kościołem św. Wincentego roztacza się wspaniały widok na Strombolicchio, czyli „Strombolinek”. Włosi z upodobaniem tworzą zdrobnienia, ale w tym przypadku nazwa może być myląca – skała nie przypomina oryginału, to raczej poszarpany masyw wyrastający z morza, niczym strażnik u bram wyspy. Na szczyt Stromboli wiedzie długi, miejscami stromy szlak, który mimo pozorów nie nastręcza większych trudności. Kratery znajdują się z boku wulkanu, a ścieżka pozwala zbliżyć się do nich nawet na 100 metrów. Nagle słyszę syk, który przechodzi w ogłuszający łoskot – rozżarzone odłamki kamieni wylatują z wnętrza góry, a ja aż podskakuję z wrażenia. Po godzinie znów jestem na pokładzie. Kierujemy się ku największej z wysp archipelagu – Lipari, która liczy 37,7 km² i ponad 10 tysięcy mieszkańców. To właśnie tutaj koncentruje się życie Wysp Liparyjskich, stanowiąc dom dla dwóch trzecich ich populacji. Z oddali cały archipelag mieni się w promieniach słońca i przypomina literę Y. U podstawy leży Vulcano, a po przeciwległych końcach ramion znajdują się Stromboli i Alicudi. Choć w Polsce mówimy o Wyspach Liparyjskich, Włosi znają je jako Wyspy Eolskie, nazwane tak na cześć greckiego boga wiatrów – Eola, syna Posejdona. Według mitologii Eol przechowywał wiatry w jaskiniach archipelagu, wypuszczając je w zależności od potrzeby – czasem łagodny Zefirek, innym razem wściekły Boreasz. Legenda głosi, że gdy Odys po zdobyciu Troi dotarł na Lipari, Eol podarował mu skórzany worek z wiatrami potrzebnymi do nawigacji. Niestety, towarzysze Odyseusza, myśląc że wewnątrz są kosztowności, otworzyli go w nocy. Wypuszczone wiatry rozpętały sztorm, z którego tylko Odys wyszedł cało. Lipari to jedna z nielicznych wysp archipelagu (obok Saliny i Vulcano), które posiadają drogi przystosowane do samochodów. Na Stromboli dominuje ruch pieszy – mieszkańcy korzystają z meleksów, a turyści wybierają skuterki motorino. Wsiadam na motorino w porcie Marina Lunga i ruszam w stronę ruin normańskiego zamku, górującego nad miasteczkiem. Przemierzam wąskie, strome uliczki bez obaw – nawet jeśli spotykam inny pojazd, tutejsi dżentelmeni z połyskującymi złotymi łańcuchami z uśmiechem ustępują miejsca samotnej turystce. – Ciao bella! – witają mnie właściciele lokalnych sklepików, oferujących ceramikę stylizowaną na antyczne maski i amfory, bazarkowe ubrania oraz pumeks wydobywany z wulkanu. Dostaję kilka serdecznych propozycji randek i jeszcze więcej zaproszeń na obiad. Ostatecznie przyjmuję jedno – od typowej włoskiej mammy o krągłych kształtach, która zaprasza mnie do rodzinnej trattorii. Serwuje grillowanego miecznika, lokalny przysmak, który smakuje jeszcze lepiej, gdy przyrządzany jest z takim sercem i gościnnością. VIP-y, siarka i zgubiona bransoletka – jak pachnie wakacyjny relaks na Vulcano? Restauracyjka mojej gospodyni to raczej skromna, rodzinna trattoria – kilka drewnianych stołów przykrytych obrusami w kratkę tworzy klimat domowej gościnności. Czekając na danie główne, próbuję caponaty – duszonych w pomidorach bakłażanów z cebulą, selerem naciowym i kaparami. Te ostatnie są dumą regionu – na wyspach obchodzi się ich święto w czerwcu, z pokazami kulinarnymi i potrawami, w których królują małe, aromatyczne pąki. Na deser kosztuję Malvasii – słodkiego wina o bursztynowej barwie, wytwarzanego na sąsiedniej wyspie Salinie. Intensywny smak i gęsta konsystencja doskonale domykają posiłek. Nabrawszy sił, wsiadam znów na motorino i wspinam się po zboczach w kierunku zamku. Ruiny normańskiej twierdzy kryją ciekawą niespodziankę – Muzeum Archeologiczne, które dokumentuje dzieje archipelagu od czasów prehistorycznych po nowożytne. W części plenerowej zrekonstruowano antyczny amfiteatr, w którym do dziś można obejrzeć lokalne spektakle z widokiem na zatokę. Znów wsiadam na prom. Z braku czasu nie wysiadam na Salinie, a w oddali majaczy Filicudi – wyspa słynąca z grot i jaskiń. Jedna z nich, Bue Marino, miała być siedzibą mitycznych potworów. Omijam też Panareę, kurort dla VIP-ów – księżniczki Monako Karoliny, Michaela Douglasa i Catherine Zeta-Jones. Wyjątek stanowił były prezydent Włoch Giorgio Napolitano, który od lat wybierał wakacje na... Stromboli. Skromnie, ale z charakterem. Na Vulcano planuję zanurzyć się w gorących źródłach siarkowych. Zanim jednak dotrzemy do portu, zapach morza zostaje wyparty przez intensywny odór siarki – wyczuwalny już z daleka. Wyspa wita mnie palącym żarem i krajobrazem jak z księżyca. Kilkaset metrów od nabrzeża, w zagłębieniu między wzgórzami, znajduje się kwadratowe błotne jeziorko, w którym taplają się turyści. Wskakuję do środka bez namysłu. Od razu oblepia mnie ciepłe, cuchnące, szare błoto. Nie przypomina to luksusowych zabiegów spa – ale przecież właśnie o autentyczność tu chodzi. Po chwili jednak robi się zbyt gorąco, więc wyrywam się z tej siarkowej kałuży i ruszam w kierunku morza. Marzę o chłodnych falach i miękkim piasku, ale czeka mnie kolejna niespodzianka – woda jest... gorąca i bulgocze! Co gorsza – również śmierdzi siarką. Zapachu nie pozbędę się przez trzy dni, choć szoruję się wszystkimi możliwymi środkami. Skóra może i gładka jak u niemowlaka, ale narzeczony zarządza kwarantannę. I jeszcze jedna strata – kupiona „na metry” bransoletka z bazarku straciła cały blask. Cóż – nie wszystko złoto, co się świeci. Co warto wiedzieć o Wyspach Liparyjskich, zanim zaplanujesz podróż Wyspy Liparyjskie, znane również jako Wyspy Eolskie (wł. Isole Eolie), to archipelag siedmiu większych i dziesięciu mniejszych wysp pochodzenia wulkanicznego, położony na Morzu Tyrreńskim, na północ od Sycylii. Wszystkie należą do Włoch. Nazwa archipelagu wywodzi się od greckiego słowa liparos, oznaczającego „żyzny” – i rzeczywiście, te bazaltowe, porośnięte zielenią wyspy urzekają bujną roślinnością, żyzną glebą i niezwykłą energią. Najlepszy czas na wizytę to czerwiec oraz wrzesień i październik – wtedy pogoda jest nadal słoneczna, ale nie dokucza już letni upał, a wyspy nie są tak zatłoczone jak w szczycie sezonu. Jak zaplanować podróż na Stromboli – krok po kroku Dojazd na Stromboli wymaga przesiadek, ale trasa sama w sobie to część wakacyjnej przygody. Oto kilka praktycznych opcji: Najwygodniej lecieć z Warszawy do Palermo lub Katanii, z przesiadką w Rzymie. Loty obsługuje m.in. LOT. Ceny w dwie strony zaczynają się od ok. 1300–1700 zł, zależnie od sezonu. Z Palermo/Katanii dojedziesz pociągiem do portu w Milazzo (ok. 2–3 godz., koszt ok. 35 zł). Z Milazzo codziennie odpływają promy i szybkie wodoloty (hydrofoile) – kursują nawet co godzinę w sezonie. Stromboli znajduje się na jednej z dalszych tras – rejs trwa ok. 2,5–3 godz., koszt biletu to ok. 65–90 zł. Szczegóły i bilety: www.siremar.it, www.caronteetourist.it. Jeśli szukasz gotowego pakietu, dostępne są rejsy jachtem po Wyspach Liparyjskich (np. z portu w Mesynie), lub wypoczynkowe turnusy z pobytem na Sycylii i wyspach. Ceny wycieczek zaczynają się od ok. 1600–2100 zł/os. Na miejscu między wyspami przemieszczasz się promami – bilet między Stromboli a Lipari czy Vulcano kosztuje ok. 50–65 zł. Noclegi na Stromboli: najtańsze opcje zaczynają się już od 65 zł/os. w pokojach 2–3 osobowych. Znajdziesz tu agroturystyki i pensjonaty z domowym klimatem, jak Casa La Pergola. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Anna Kłossowska Od blisko dwóch dekad (z przerwą) współpracuję z National Geographic Traveler, byłam nawet częścią redakcji magazynu. Na jego łamach piszę najczęściej o Bel Paese, Pięknym Kraju, czyli o Włoszech. Italii poświęciłam kilka moich przewodników. Są wśród nich bestsellerowe „Włochy, jakich nie znacie” opatrzone żółtą ramką i wyróżnione w konkursie Granice.pl Choć z wykształcenia jestem muzykiem i polonistką, dziennikarskie (studia podyplomowe polskie i francuskie) i włoskie pasje zaszczepił we mnie Dziadek, w międzywojniu korespondent IKC z Rzymu i Adwokat Świętej Roty Rzymskiej. Wcześniej pracowałam m.in. w Prawie i Gospodarce oraz Życiu Warszawy. Pilotuję wycieczki do Italii i oprowadzam Włochów po Warszawie. Prowadzę bloga https://italiannawdrodze.blogspot.com/ Uwielbiam antyk, podróże ad hoc, gotowanie i naturalnie espresso.
Cape Greco to malowniczy przylądek na Cyprze. Turyści pokochali to miejsce
Cape Greco należy do najchętniej odwiedzanych miejsc na Cyprze. Wspaniały park narodowy stwarza idealne warunki dla wszystkich, którzy stawiają na piesze wędrówki i inne formy aktywnego wypoczynku. To niezwykłe miejsce warto odwiedzić z jeszcze jednego powodu. Stanowi namacalny dowód na to, jak bardzo destrukcyjna dla natury może być działalność człowieka. Jakie atrakcje skrywa Cape Greco? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Śródziemnomorski raj na skraju wyspy Unikatowa przyroda jest wizytówką tego miejsca Jakie atrakcje czekają tam na przyjezdnych? Krajobraz Cape Greco prezentuje się niezwykle surowo, niemal pierwotnie. Pagórkowaty teren jest usiany skałami, klifami i niską roślinnością. Drzew praktycznie tam nie uświadczymy. Okazałych krzewów i drzew praktycznie tam nie uświadczymy. Jeszcze na początku XX wieku, obszar niewielkiego przylądka porastał gęsty las, w którym dominował jałowiec fenicki. Dziś ten gatunek niemal tam nie występuje, a to za sprawą działalności człowieka. Cały teren został wyeksploatowany w ciągu zaledwie kilku lat i natura nadal nie powróciła tam do stanu pierwotnego. Śródziemnomorski raj na skraju wyspy Na szczęście nie oznacza to, że niewielki półwysep nie jest wart uwagi. Przeciwnie, krajobraz zdominowany przez wapienne klify, usiane jaskiniami morskimi, fantazyjne formacje skalne i turkusową wodę Morza Śródziemnego. Gdzie znajduje się ten rajski zakątek? Przylądek Cape Greco jest zlokalizowany na południowo-wschodnim wybrzeżu Cypru, u wschodniego krańca zatoki Famagusta. Stanowi najdalej wysunięty na południe punkt wyspy i Republiki Cypryjskiej, ale nie tylko. Skalisty skrawek lądu jest też najdalej wysuniętym na południe punktem Unii Europejskiej. Półwysep sąsiaduje z dwoma popularnymi kurortami. Na zachód od cypla, w odległości około 10 km, znajduje się Ayia Napa. Na wschodzie, w podobnej odległości, zlokalizowany jest Protaras. Unikatowa przyroda jest wizytówką tego miejsca Co prawda ludzie zdewastowali gęsto zadrzewiony półwysep, ale to paradoksalnie dało szansę nowym formom roślinnym. Od 18 lutego 1993 roku obszar Cape Greco podlega ochronie jako Etniko Dasiko Parko Kawo Greco. Teren ten został też włączony do obszaru Natura 2000. Działania ochronne służą zachowaniu krajobrazu, środowiska naturalnego i bioróżnorodności tego niezwykłego obszaru. Park narodowy ma powierzchnię 385 hektarów. Flora Cape Greco Cały półwysep pokrywają przede wszystkim zimozielone zarośla i suchorośla. Występuje tam ponad 400 gatunków roślin, z czego 14 to cypryjskie endemity. Wśród nich znajdują się: Anthemis plutonia – gatunek z rodziny astrowatych, Cyclamen cyprium – gatunek z rodziny pierwiosnkowatych. Warto wspomnieć, że w wodach otaczających półwysep znajdują się rozległe podmorskie łąki z trawą neptuna. Podlegają one ochronie jako siedlisko przyrodnicze w ramach obszaru Natura 2000. Fauna Cape Greco Królestwo ssaków na półwyspie jest reprezentowane przede wszystkim przez lisa rudego, stepojeża uszatego i zająca szaraka. Można tam spotkać liczne gady, w tym jadowitą żmiję lewantyńską, która w Europie odpowiada za niemal wszystkie zgony, będące następstwem ukąszenia przez węża. Na szczęście nie ma tam zbyt wielu przedstawicieli tego gatunku. Znacznie łatwiej można spotkać na półwyspie jednego z niejadowitych węży. Prawdziwą ciekawostką jest malpolon, jeden z największych, bo osiągający do 2 metrów długości, węży w Europie. Wygląda groźnie i jest klasyfikowany jako warunkowo jadowity, ale dla człowieka nie stanowi śmiertelnego niebezpieczeństwa. Capo Greco znajduje się na jednym z głównych szlaków migracyjnych ptaków i należy do kluczowych przystanków dla wielu gatunków podróżujących między Europą a Afryką. Zidentyfikowano tam około 87 gatunków. Wśród gatunków charakterystycznych dla tego obszaru zidentyfikowano dwa endemity – pokrzewkę cypryjską i białorzytkę cypryjską. Jakie atrakcje czekają tam na przyjezdnych? Władze tego terenu wygospodarowały 16 km pieszych szlaków turystycznych. Trasy nie są wymagające, jednak należy wspomnieć, że nie brakuje tam stromych podejść, będących sprawdzianem dla kondycji. Jest też szlak rowerowy i konny, więc park narodowy można zwiedzać na wiele sposobów. Co warto tam zobaczyć? Kaplica Agioi Anargyroi Nie jest niespodzianką, że na terenie parku narodowego nie znajdziemy wielu zabudowań. Jednym z nielicznych budynków jest kaplica Agioi Anargyroi, której patronami są dwaj święci wczesnochrześcijańscy – bracia Damian i Kosma. Nie imponuje wyszukanym stylem. Ot, zwykły biały budynek z niebieskim dachem, jakich wiele w krajach śródziemnomorskich. Dlaczego więc znalazła miejsce na liście ciekawych miejsc? Po pierwsze, ze względu na lokalizację. Kaplica wznosi się na końcu klifu, w wyjątkowo malowniczej scenerii. Po drugie, za kaplicą znajdują się schody, które prowadzą wprost do wspaniałej morskiej jaskini. Według miejscowej legendy, woda pokrywająca jej dno ma właściwości lecznicze. Jaskinie morskie i klify A skoro o jaskiniach morskich mowa, tych nie brakuje na terenie Cape Greco. Wydrążone w klifach, są jedną z największych naturalnych atrakcji parku. Najciekawsze znajdują się przy zachodniej granicy Cape Greco. Kolejnym naturalnym atutem tego miejsca są wapienne klify. Wysokie na około 10 metrów urwiska tworzą niezwykle malowniczą scenerię. Most Kamara Tou Koraka Niezwykłym tworem natury jest też słynny most skalny. Naturalny łuk formował się przez tysiąclecia pod wpływem erozyjnej działalności wody i wiatru. Prezentuje się niesamowicie, ale czas nie stoi w miejscu i stan tej wspaniałej formacji pogarsza się z roku na rok. Jaskinie cyklopów Wróćmy na chwilę do tamtejszych morskich jaskiń. Według legendy, w jednej z nich mieszkała rodzina cyklopów – mitycznych jednookich olbrzymów. Prowadzi do niej szlak biegnący wzdłuż wybrzeża, który rozpoczyna się na plaży Konnos. Plaża Konnos To jedna z najbardziej urokliwych plaż na południu wyspy. Znajduje się w na północnym wybrzeżu parku. Poza sezonem jest cicha i kameralna, ale w sezonie urlopowym trudno tam znaleźć wolne miejsce. Błękitna Laguna Jedną z największych atrakcji Cape Greco bez wątpienia jest Błękitna Laguna. Naturalny basen, wypełniony turkusową wodą, stwarza doskonałe warunki do pływania i nurkowania. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Morze Śródziemne się zmienia. Drapieżne ryby z południa ruszają na północ
Rosnące temperatury wód Morza Śródziemnego sprawiają, że obce gatunki przedostają się tam przez Kanał Sueski. Szczególnie niebezpieczna jest skrzydlica – drapieżna i jadowita ryba, która nie ma w nowych rejonach naturalnych wrogów.
Morze Śródziemne, jedno z najszybciej ocieplających się mórz świata, doświadcza gwałtownej „tropikalizacji”. Zjawisko to obserwowane jest szczególnie intensywnie u wybrzeży Turcji, Libanu i Izraela, ale coraz częściej także w zachodniej części basenu. Morze Śródziemne się nagrzewa – ryby z południa ruszają na północ Coraz wyższe temperatury wód Morza Śródziemnego sięgająły w 2023 i 2024 roku rekordowych wartości: nawet 32 st. C przy powierzchni oraz 29 st. C na głębokości 30 metrów. Takie warunki sprzyjają inwazji gatunków obcych z Morza Czerwonego. Proces ten nieuchronnie rozpoczął się już w XIX wieku, po otwarciu Kanału Sueskiego. Od czasu jego pogłębienia i poszerzenia w 2015 roku tempo migracji gatunków znacznie wzrosło. Według badaczy każdego roku przedostają się przez Kanał nowe organizmy, które łatwo adaptują się do coraz cieplejszych wód Morza Śródziemnego. Skrzydlica przedostała się przez Kanał Sueski Jednym z najbardziej spektakularnych przykładów jest rozprzestrzenienie się skrzydlicy – drapieżnej ryby z rodziny skorpenowatych. Gatunek ten naturalnie występuje w Morzu Czerwonym, ale teraz stał się liczny u wybrzeży Turcji, w rejonie Antalyi. Instruktorzy nurkowania opowiadają, że dawniej spotykali pojedyncze osobniki, a dziś podczas jednego nurkowania widzą ich kilkanaście. Skrzydlica, pozbawiona naturalnych wrogów w Morzu Śródziemnym, stanowi poważne zagrożenie dla lokalnej ichtiofauny – niektóre mniejsze gatunki ryb, jak babki, niemal przez nią zniknęły. Do 2100 roku będzie jak w tropikach Profesor Gil Rilov z Oceanographic and Limnological Research Institute w Izraelu podkreśla, że sytuacja we wschodniej części Morza Śródziemnego jest ostrzeżeniem dla całego jego basenu. Wiele rodzimych gatunków już zniknęło, a proces postępuje szybko. Skrzydlica nie jest jedyna. Kolejny przybysz z Morza Czerwonego – sygan marmurkowy (Siganus rivulatus) – był obserwowany nawet w okolicach Malty, ponad 1700 km od Kanału Sueskiego. Badania wskazują, że wędrówka gatunków jest coraz bliższa także w odwrotnym kierunku – z Atlantyku przez Cieśninę Gibraltarską. W pesymistycznym scenariuszu do roku 2100 całe Morze Śródziemne może ulec „tropikalizacji”, czyli przekształcić się w ekosystem podobny do tropikalnych mórz i oceanów. Skutki są trudne do przewidzenia. Z jednej strony pojawiają się gatunki atrakcyjne z punktu widzenia nurkowania czy rybołówstwa, z drugiej grozi to gwałtownym zachwianiem równowagi ekosystemów i zanikaniem gatunków rodzimych, w tym endemicznych. Największe zagrożenie wynika z braku naturalnych drapieżników które mogłyby regulować liczebność inwazyjnych ryb. W Morzu Czerwonym na skrzydlice polują np. rekiny i barakudy. Przyszłość Morza Śródziemnego rysuje się więc niepokojąco – jego ekosystem z pewnością znacząco się zmieni w najbliższych dekadach. Źródło: PNAS Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tę wyspę w Europie uznano za najlepszą na świecie
Niektórzy mówią, że przypomina Santorini sprzed ery Instagrama. Inni – że to raj dla tych, którzy szukają autentyczności. Ta grecka wyspa zaskoczyła wszystkich i wskoczyła na podium światowego rankingu.
Spis treści: Oto najlepsza wyspa w Europie Te plaże w Europie warto odwiedzić Wakacje na wyspach zazwyczaj kojarzą nam się z plażowaniem i błogim nicnierobieniem. Coraz więcej turystów wybiera jednak wyspy z innych powodów. Na wielu z nich, zwłaszcza tych mniej popularnych, można zaznać szerokiego wachlarza doświadczeń, w tym lokalnego klimatu, autentycznej kuchni czy bliskości natury. To podejście widać po wynikach rankingu World’s Best Awards 2025, opublikowanego na łamach serwisu Travel + Leisure. Oto najlepsza wyspa w Europie Na szczycie zestawienia znalazła się grecka wyspa Páros. To miejsce przez wiele lat pozostawało w cieniu bardziej rozreklamowanych greckich wysp. Dziś, jak widać, przyciąga zwłaszcza tych, którzy w podróży szukają autentyczności, a niekoniecznie turystycznych klisz. Wyspa leży w samym sercu Cyklad i oferuje wszystko, co najlepsze w Grecji. Znajdziemy tam zarówno tradycyjną architekturę, piękne plaże, lokalną kuchnię i nieco artystyczny klimat. W miasteczku Naousa życie toczy się leniwie. Wąskie uliczki są pełne butików z rękodziełem i uroczych kawiarni. Znajdziemy tu zarówno malownicze zatoczki idealne na rodzinny wypoczynek, jak i klasyczne piaszczyste plaże dla fanów kitesurfingu czy samotnych spacerów. Páros zachwyci także miłośników historii. Zachowały się tu fragmenty antycznych świątyń i bizantyńskie kościoły. Grecja zdominowała ranking wyspiarski ranking. W wyróżnionej piętnastce znalazły się też: Kreta, Milos, Santorini i Mykonos. Każda z nich oferuje nieco inne atrakcje i krajobrazy. Te plaże w Europie warto odwiedzić W pierwszej dziesiątce znalazły się także trzy włoskie wyspy: Ischia, Sardynia i Sycylia. Pierwsza z nich, nieco mniej znana, zaskakuje bogactwem gorących źródeł. Sardynia kusi z kolei turkusowymi wodami i dzikimi zatoczkami, a Sycylia to mekka dla miłośników historii, wulkanów i lokalnej kuchni. Spośród zwycięzców warto także wyróżnić Maderę i Azory. Oferują zupełnie inny krajobraz niż wyspy śródziemnomorskie – górzyste tereny, bujną roślinność, wulkaniczne jeziora i klimatyczne miasteczka z kolonialną architekturą. To raj dla osób ceniących piesze wędrówki, obserwację przyrody i lokalne wina. W rankingu nie zabrakło także Chorwacji, z malowniczym Hvarem i wyspami dalmatyńskimi, Majorki, która łączy popularność z autentycznością, oraz Malty, gdzie wpływy arabskie łączą się z włoskimi i brytyjskimi. Jest i niespodzianka, czyli Szkocja ze swoją wyspą Skye i Hebrydami – chłodniejsza, bardziej surowa, ale niezwykle malownicza alternatywa dla południowych klimatów. To miejsce, gdzie wiatr, mgła i góry tworzą niemal mistyczny krajobraz. Cały ranking poniżej: Páros, Grecja Ischia, Włochy Hvar i Wyspy Dalmatyńskie, Chorwacja Madera, Portugalia Majorka, Hiszpania Kreta, Grecja Milos, Grecja Azory, Portugalia Sardynia, Włochy Sycylia, Włochy Malta Skye i Hebrydy, Szkocja Santorini, Grecja Korsyka, Francja Mykonos, Grecja Źródło: Travel + Leisure Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Tajemnicza wyspa, którą pokochał cesarz. Co skrywała przed rycerzem Kalifrontem?
Wyspa Rab, znana z łagodnego klimatu i ponad dwóch tysięcy godzin słońca rocznie, przyciąga nie tylko plażowiczów. Jej kamienne zaułki, legendarne postaci i pustynne zatoki skrywają więcej, niż można się spodziewać.
Spis treści: Rabska Fjera – festiwal średniowiecznego ducha Ulice, jedzenie i muzyka – Rab żyje Miasto Czterech Wież – śródziemnomorski statek z kamienia Rajska Plaża i dzika Sahara – dwa oblicza Rabu Kamenjak, wino i legenda o Kalifroncie Kalifront i rybacka fiesta – duch Rabu Bełt kuszy ze świstem przelatuje przez plac i wbija się z impetem w tarczę. – Prawie środek! – słyszę z oddali, jak wykrzykuje po oddanym strzale zadowolony Chorwat ubrany w średniowieczny strój. Po chwili naciąga kołowrotem wielką bojową kuszę do ponownego strzału. Należy do Stowarzyszenia Kuszników Rabskich, a jego drużyna uczestniczy w turnieju rycerskim. Rabska Fjera – festiwal średniowiecznego ducha Na wyspie trwa właśnie Rabska Fjera – największy w Chorwacji festiwal kultury średniowiecznej. Teren wokół portu starego miasta Rab zmienił się w tętniący życiem gród sprzed kilkuset lat. Przeciskam się między kramami rzemieślników odzianych w staroświeckie stroje. – Może łyżkę albo deskę do krojenia z drewna oliwnego pan sobie życzy? – zachwalają swoje wyroby kupcy na straganach. Ulice, jedzenie i muzyka – Rab żyje Nęcą mnie zapachy stoisk z jedzeniem. Kupuję rapski šulcici, lokalną przekąskę wyrabianą ze smażonego ciasta przypominającego wyrośniętą pizzę. Wybieram wersję podawaną z dojrzewającą szynką pršut i oliwkami. Wyborna! Siadam na kamiennych schodach rozgrzanych słońcem – z dala od gwaru Rabskiej Fjery. Po wąskich uliczkach przemykają koty i zmęczeni upałem turyści. Obok mnie na lutni brzdąka bard wtulony w narożnik starego domu. Mam wrażenie, że przeniosłem się w czasie. Miasto Czterech Wież – śródziemnomorski statek z kamienia Mrużę oczy od zachodzącego słońca. Stare miasto Rab widziane z oddali przypomina mi gigantyczny statek z czterema kominami sunący przez morze. Dlatego Rab zwą Miastem Czterech Wież. Wypatrywano z nich niebezpieczeństw, dzwoniono, żeby obwieścić dobre nowiny. Nad czerwonymi dachami góruje wieża z dzwonnicą przy placu św. Krzysztofa, patrona wyspy. Wchodzę po stromych schodach, mijam dzwony i stawiam kroki na galerii. Ostrożnie stąpam wokół ośmiokątnej kopuły wieńczącej szczyt na ciasnym tarasie widokowym. Widok na osłonięty od wiatru port, wąski cypel Kaldanac i zachodzące nad Adriatykiem słońce wart jest tych kilku chwil grozy. Po zejściu z prawie 30-metrowej wieżycy spaceruję po murach. Najniżej ułożone kamienie pamiętają czasy Rzymian. Wchodzę na dziedziniec starego klasztoru św. Justyny – pod gołym niebem działa tam kino plenerowe, które istnieje od 1913 roku. Rajska Plaża i dzika Sahara – dwa oblicza Rabu Za czasów cesarza Oktawiana Augusta Rab nosił nazwę Arba. Z czasem pojawiła się także nazwa Felix Arba, czyli „szczęśliwa”. Rzymianie wiedli tu życie wśród bujnej roślinności i piaszczystych plaż. Mieszkam w wiosce Mundanije. Rano budzi mnie pianie koguta i beczenie owiec. Po dniu spędzonym w mieście ruszam samochodem na północ wyspy – do Loparu, słynącego z Rajskiej Plaży. Rajska Plaža zachwyca szeroką, piaszczystą linią brzegową, ale przytłacza ilością ludzi. Dzieci mają tu raj, a ja – zmysł podróżnika – ruszam dalej. Docieram pieszo do Sahary. Piaszczysta zatoka otoczona śródziemnomorską roślinnością zachwyca spokojem i surowym pięknem przypominającym pustynny krajobraz. Kamenjak, wino i legendy Kolejny dzień – wspinam się na najwyższy szczyt wyspy – Kamenjak. W upale daje się we znaki, ale z góry widać cały Rab i sąsiednie wyspy. W restauracji pod szczytem jem rapską pašticadę i piję lokalne wino Mont Galatus. W winnicy Mont Galatus spotykam właściciela – Petara Ribarića. Pokazuje mi butelki z 1987 roku, które sam napełniał. Nie dodaje do wina chemii. – Po co miałbym cokolwiek dodawać, skoro ono wszystko robi samo? – mówi. Na jego posesji znajdują się ruiny kaplicy z XIV wieku, obrośnięte winoroślą. Kalifront i rybacka fiesta – duch Rabu Zachód wyspy porasta gęsty las Kalifront. Tu kryją się stare domy, ruiny i legenda o rycerzu Kalifroncie i pięknej Dradze, która chciała zostać mniszką. Gdy ją porwał, został zamieniony w kamień. W Kamporze trwa Ribarska Fešta. Na nabrzeżu pachnie pieczonym tuńczykiem, gra muzyka, tańczą ludzie. Zjadam šulčići na słodko, popijam białe wino. Nagle tańczę z nieznajomą „córką rybaka”. Trudno się oprzeć Rabowi. źródło: National Geographic Traveler Polska
Wyspy Liparyjskie to kraina aktywnych wulkanów. Tu można docenić potęgę natury
Kiedy tylko widzę wulkan, od razu mam ochotę na niego wejść. A co dopiero, gdy stożek okazuje się sercem maleńkiego lądu! Oto Wyspy Liparyjskie.
Spis treści: Wyspy Liparyjskie w mitach Archipelag Wysp Liparyjskich Lipari – wyspa kontrastów Vulcano, czyli krajobraz księżycowy Stromboli – najpiękniejszy spektakl świata Wyspy Liparyjskie – informacje praktyczne Kiedy zobaczyłam Wyspy Liparyjskie z pokładu płynącego na Sycylię statku, wiedziałam, że moja przygoda z nimi właśnie się zaczyna. Nie ma takiego drugiego miejsca w Europie, w którym co kilkanaście minut trzęsie się ziemia i wybuchają wulkany. Na Wyspach Liparyjskich aktywność sejsmiczna jest niezmiennie wysoka, a erupcję – z blisko siebie położone kraterów – można obserwować codziennie. Wulkany eksplodują małymi strużkami lawy, ale kiedy obserwujemy to widowisko nocą, przypomina najpiękniejszy pokaz fajerwerków. I pomyśleć, że jest to spektakl nie tylko naturalny, ale też odbywający się z taką samą siłą od tysięcy lat! Słysząc pomrukujące co kilkadziesiąt minut wyspy informujące nas w ten sposób przed wstrząsem i błyskiem, których za chwilę mamy być świadkami, przypomniałam sobie jeden z greckich mitów. Miał rozgrywać się właśnie tu, pomiędzy maleńkimi wyspami Morza Śródziemnego, w czasach, kiedy pływał między nimi Odyseusz. Wyspy Liparyjskie w mitach Siedemnaście Wysp Liparyjskich, nazywanych również Wyspami Eolskimi, to niewielkie wulkaniczne atole położone pomiędzy Sycylią, Korsyką i Sardynią. Nazwa tych siedmiu większych i dziesięciu zupełnie małych „wyprysków” na Morzu Śródziemnym pochodzi od słowa liparos, co w języku greckim oznacza „urodzajny”. Według legendy to właśnie tu miał swoją siedzibę bóg wiatrów Eol i z polecenia Zeusa zarządzał zarówno huraganami, monsunami, szkwałami, jak i niewinnymi zefirkami. Eol uwięził nieprzychylne Odyseuszowi wiatry, by ten, po zwycięstwie pod Troją, mógł spokojnie wrócić do domu. Wyglądało na to, że dzięki delikatnej zachodniej bryzie statek Odyseusza spokojnie dopłynie do Itaki. I pewnie tak by się stało, gdyby reszta wiatrów do końca podróży pozostała zamknięta w worku. Tego zalecenia nie posłuchali jednak towarzysze Odyseusza i widząc już brzeg Itaki, ciekawi, co kryje się w środku potężnej paczki od Eola – wypuścili na wolność prawdziwą trąbę powietrzną. Zawróciła ona statek Odyseusza z powrotem na morze, aby błądził po nim jeszcze przez kilkanaście lat. I choć jest to tylko legenda, to rzeczywiście pierwszymi ludźmi, którzy osiedlili się w 580 r. p.n.e. na Wyspach Liparyjskich, byli Grecy. To oni odkryli właściwości obsydianu – skały pochodzenia wulkanicznego, z której zaczęto wyrabiać narzędzia, broń, rzeźby i ozdoby, wierząc również, że pomaga on w koncentracji i oddala zmęczenie. Rzymianie, którzy przypłynęli na Eole po wygranych wojnach punickich, stworzyli tu kolonię karną dla groźnych przestępców i nazwali je „przedsionkiem piekieł”. Surowe, oddalone od kontynentu wyspy były częstym celem piratów, bywały więzieniem, a nawet… kurortem, ponieważ bogata w siarkę woda opływająca ich brzegi słynęła z właściwości leczniczych. W latach 60. XX w. wyspę Lipari upodobali sobie hipisi i nazwali ją swoim rajem. Archipelag Wysp Liparyjskich Lipari, Salina, Vulcano, Stromboli, Filicudi, Alicudi, Panarea – nazwy Wysp Liparyjskich brzmią niczym słodkie zaklęcia. Siedem z nich jest zamieszkanych, pozostałe – bezludne. Tylko trzy wyspy: Salina, Lipari i Vulcano, posiadają drogi dostosowane do ruchu samochodowego. Pomimo stosunkowo małej powierzchni występują tu duże wysokości względne, od 421 m n.p.m. na Panarei, do 962 m n.p.m. na Salinie. Strome stoki są pokryte w znacznej części tufami wulkanicznymi, starymi popiołami i językami lawy. Woda pitna pochodzi z opadów zbieranych do specjalnych cystern na dachach domów oraz zbiorników umieszczonych w górach. Ponieważ wciąż jej brakuje, jest dowożona statkami z Messyny i z Neapolu. Wyspy są stożkami wulkanów sięgających dna Morza Śródziemnego lub wygasłymi kraterami składającymi się ze skał – porfiru i bazaltu. To prawdziwy dukt tektoniczny rozciągający się od wciąż aktywnej Etny na Sycylii aż po położonego na kontynencie spektakularnego Wezuwiusza. Wyspy Liparyjskie stanowią prawdziwe wyzwanie nie tylko dla wulkanologów, ale też dla wszystkich fanów tych wiecznie aktywnych ognisk lawy w głębi Ziemi. Patrząc na wyrzucający z siebie iskry wulkan na Stromboli, pomyślałam z ulgą, że nie muszę już wyjeżdżać do Ameryki Południowej, żeby oglądać te fascynujące stożki. Mamy je w Europie! Na archipelag Wysp Liparyjskich można się dostać promem, statkiem lub wodolotem. Ja wybrałam płynący z Reggio di Calabria prom. Przez blisko 2 godz. bóg wiatrów Eol dawał nam o sobie znać, wciąż igrając z pogodą. Podróż rozpoczęła się w pełnym słońcu, ale już po chwili niebo zasnuło się i zaczął padać deszcz. Po kwadransie wiatr ustał i mogłam oglądać brzegi majaczących w oddali wysp i przypatrywać się kształtom wulkanów. Już sama świadomość, że pod wodą, po której właśnie płyniemy, osiągającą tu głębokość ponad 2 tys. m, ziemia wciąż wrze i drży – robi ogromne wrażenie. Zafascynowana obserwowałam rzeźby skalne, które dzięki wyobraźni, ale też igrającym tu światłocieniom przypominają kształty zwierząt. W Grotta del Cavallo zobaczyłam głowę konia, a nieco dalej miejsce, w którym kąpała się ponoć sama bogini Wenus. Przepływając koło Łuku Aniołów, pewnie dzięki Eolowi, można było usłyszeć dźwięk przypominający łopotanie skrzydeł. Bóg wiatrów miał tego dnia wyraźnie dobry humor, bo puścił nasz prom wolno i pozwolił dotrzeć do wysepki Lipari, co nie udało się kiedyś Odyseuszowi. Lipari – wyspa kontrastów Na Lipari, gdzie wszystko jest falą albo wulkanem, a więc posiada energię, siłę sprawczą i moc – czułam się jak w domu. Spacerowałam po wąskich i stromych ulicach tej małej wyspy wielkich wiatrów, okrążyłam wulkan, dwa bary, jedną piekarnię oraz kościół i zastanawiałam się̨, na czym polega jej fenomen. Ograniczona przestrzeń́, poczucie odcięcia, ale i bezpieczeństwa, staranność́ życia. Dni mijają̨ bez wysiłku, bo możliwości są̨ ograniczone. Czas płynie, jak chce. Zwykle wolniej, ale są też momenty, w których przyspiesza. Lipari wydała mi się wyjątkowa z powodu kontrastu barw, jaki funduje nam zestawienie wydobywanego tu wciąż białego pumeksu i czarnego obsydianu. Wznosi się nad nią średniowieczny zamek Meligunte harmonijnie wkomponowany w strukturę skał. Wspięłam się na jego mury, żeby zobaczyć nie tylko całą wyspę, ale też bezmiar turkusowego w tym rejonie morza. Do twierdzy przylega najbardziej charakterystyczna budowla Lipari – katedra św. Bartłomieja, którego kult jest tu wciąż żywy. Zbudowany w czasach średniowiecza i przebudowany w XVII w. na styl barokowy kościół ma w sobie akcenty śródziemnomorskie – błękitne kopuły i żółte ściany. Dłuższą chwilę spędziłam w parku archeologicznym, oglądając pozostałości po greckim amfiteatrze, a także ustawione obok siebie rzymskie sarkofagi. Zaraz potem przysiadłam w barze na placu przy Marina Corta, zamówiłam espresso i małmazję – kultowe wino Wysp Liparyjskich o bursztynowej barwie, wytwarzane z winogron uprawianych na wulkanicznym podłożu. Obserwowałam mieszkańców i nielicznych turystów wędrujących wzdłuż kolorowych domów. Vulcano, czyli krajobraz księżycowy Kolejnym przystankiem w mojej podróży po Eolach była wyspa Vulcano, na której według legendy znajdowały się słynne kuźnie boga ognia i wojny – Hefajstosa. Najpierw położyłam się na czarnej plaży niedaleko Porto di Levante, żeby chwilę odpocząć przed czekającą mnie wspinaczką do ogromnego krateru wulkanu – serca wyspy. Nie zważając na roztaczający się zapach zgniłych jaj, obłożyłam się ciemnym siarkowym błotem, żeby po kilkunastu minutach odmłodnieć o 10 lat! Po takiej terapii 3-kilometrową trasę wiodącą do krateru udało mi się pokonać w niespełna 40 minut, choć żar lał się z nieba, a zapach siarki dosłownie obezwładniał. Wyprawa przez ten księżycowy krajobraz była dla mnie nie tylko wyzwaniem, ale też miała w sobie magię. Z krateru Vulcano zobaczyłam bowiem Stromboli – wyspę, o której marzyłam, od kiedy zobaczyłam film „Stromboli, ziemia bogów” Roberto Rosselliniego. Podczas kręcenia tego arcydzieła reżyser rozpoczął skandaliczny romans z piękną i zamężną Ingrid Bergman. Stromboli – najpiękniejszy spektakl świata Kiedy dopływałam do wybrzeży Stromboli, z wciąż aktywnego wulkanu unosiła się chmura dymu. Trzy miasteczka, czterystu mieszkańców i dwa porty – szybko udało mi się dotrzeć do San Vincenzo, które tak dobrze pamiętałam z filmu. Spędziłam cały dzień w cieniu wulkanu, wpatrując się w niego zahipnotyzowana. Dominujący i pełen mocy, był niekwestionowanym królem wyspy. Decydował o wszystkim i determinował ludzki los. Pablo, dobiegający siedemdziesiątki właściciel baru, w którym zjadłam idealnie usmażoną ośmiornicę, przypomniał zdarzenie z 2003 r., kiedy to część stożka wulkanu wpadła do morza, wywołując tsunami. Połowa mieszkańców wyspy zdecydowała się wtedy opuścić swoje domy. – Wyjechali tak jak stali, zostawili cały dobytek – wspominał. – Ale wracają tu, bo trudno zapomnieć Stromboli. No bo jak tu zasnąć, kiedy nie kołysze cię do snu pomruk wulkanu? Wciąż poszukując miejsc odciętych od cywilizacji, dotarłam do miasteczka Ginostra. Można do niego jedynie dopłynąć – nie ma połączenia lądowego z San Vincenzo. Żyje tam zaledwie 30 osób zajmujących się przede wszystkim połowem ryb. Jednego z rybaków namówiłam, żeby wypłynął ze mną wieczorem na morze. Chciałam zobaczyć ten naturalny spektakl, który wulkan funduje obserwującym go po zmroku każdego dnia. W absolutnych ciemnościach, bo na Stromboli nie ma światła na ulicach, obserwowałam strzelające na wysokość 100 m słupy rozżarzonej lawy, te wybuchy i fajerwerki na tle granatowego ekranu nieba nad Stromboli. Uznałam go za najpiękniejszy naturalny spektakl świata! Wyspy Liparyjskie – informacje praktyczne Dojazd Sposobem dotarcia na Wyspy Liparyjskie jest prom. Z sycylijskich miast: Milazzo, Mesyny i Palermo, odbywają się częste rejsy na Lipari. Na Lipari można też podróżować bezpośrednio z Kalabrii i Kampanii, z portów w Reggio di Calabria, Vibo Valentia Marina i Neapolu. Te ostatnie połączenia są jednak dostępne tylko w okresie letnim. Wycieczki na Lipari realizowane są zarówno przez promy tradycyjne, jak i wodoloty. Promy na Wyspy Eolskie są oferowane przez SNAV, Liberty Lines Fast Ferries Siremar. Docierają do 9 portów, z czego port Lipari jest najbardziej popularny, z 596 przeprawami w tygodniu. Promy z Milazzo do Lipari pływają nawet 16 razy dziennie, z czasem przeprawy 1 godz. 38 min. Cena promu Milazzo Lipari wynosi 91,66 euro. Bez opłat rezerwacyjnych. Prom z Milazzo do Vulcano pływa 15 razy dziennie, średni czas przeprawy to 1 godz. 14 min. Kosztuje 90,96 euro. Bez opłat rezerwacyjnych. Bilet na prom z miejscowości Tropea na Lipari kosztuje ok. 50 euro. Nocleg Hotel Villa Enrica – Aeolian Charme. Miejsce z pięknym widokiem, basenem i bardzo dobrym śniadaniem. Ten butikowy hotel jest położony na wzgórzach Lipari. Hotel Villa Augustus. Mieści się w odnowionej zabytkowej rezydencji w samym centrum Lipari. Od portu jest oddalony o zaledwie 300 m. Oferuje duży ogród, restaurację oraz przestronny taras z widokiem na wybrzeże. Źródło: archiwum NG
Koronki dla królowej Elżbiety i kawa jak smoła – poznaj urokliwe zakątki Cypru
Larnaka na Cyprze nie tylko uczy stoicyzmu, ale też odkrywa przed turystami barwne obyczaje mieszkańców, starożytne dziedzictwo i tajemnicze spotkania o poranku. Przekonaj się, dlaczego warto tu wracać.
Spis treści: Historia i architektura Larnaki Cerkiew św. Łazarza i grób przyjaciela Chrystusa Poranny rytuał pod cerkwią św. Łazarza Lefkara – cypryjska stolica koronek Omodos, Chirokitia i Kolossi – oliwa, wina i historia – Dobrze, że przyleciałaś na Cypr. Tu nauczysz się odpoczywać i cieszyć drobnymi przyjemnościami – mój przyjaciel Georges, który mieszka w Larnace od urodzenia, wziął łyk lokalnego piwa Keo i uśmiechnął się zalotnie. – Jutro jest niedziela. Jeśli chcesz zobaczyć, jak my tu żyjemy, idź za róg, wprost pod cerkiew św. Łazarza, ok. 9.30, usiądź w którejś z kawiarni, masz tu ich sporo, i czekaj. Tylko bądź cierpliwa. The Old Country Pub przy promenadzie Piale Pasha – pierwszej nadmorskiej ulicy w Larnace – w którym właśnie bawiliśmy, robił się tłoczny. Powoli zapadał zmrok i miasto zaczynało drugą zmianę, zapalały się latarnie i restauracyjne lampki, kelnerzy podkręcali muzykę, a głodni turyści zjeżdżali z okolicznych plaż na kalmary, halloumi, musakę i słodką commandarię, na którą mieszkańcy mówią, że jest „winem królów i królem win”. George podczas całego wieczoru nie pisnął już ani słowa o jutrzejszym poranku, więc nie ciągnęłam go za język. A następnego dnia spakowałam książkę – na wypadek naprawdę długiego czekania, aparat, notes, z którym się nie rozstaję, i przed 9.00 pobiegłam w stronę cerkwi św. Łazarza. Historia i architektura Larnaki Larnaka to najstarsze i trzecie co do wielkości miasto na wyspie, którego historia sięga już XII w. p.n.e., kiedy przybyli tu feniccy koloniści i założyli osadę. Jest idealnym pierwszym przystankiem na Cyprze – bo w tutejszej architekturze odbija się i historia miasta, i Cypru, którymi na przestrzeni wieków władali m.in. Grecy, Rzymianie, Turcy czy Brytyjczycy. Zresztą ci ostatni mają wciąż na wyspie dwie bazy wojskowe (Akrotiri i Dhekelia), po nich też został lewostronny ruch. Zapuszczając się w labirynt uliczek, chociażby odchodzących od najsłynniejszej w mieście promenady Finikoudes, odnajdziemy więc zarówno tradycyjne cypryjskie budynki z kamienia, jak i domy w stylu kolonialnym, nowoczesne wille czy budowle z okresu osmańskiego – jak imponujący XVIII-wieczny akwedukt Kamares. Ja zaś najbardziej lubię się zapuścić do dawnej tureckiej dzielnicy Skala z pobielanymi kamienicami, w których miejscowi artyści mają swoje pracownie. Cerkiew św. Łazarza i grób przyjaciela Chrystusa Dzisiejszego poranka maszeruję jednak – zgodnie z sugestią przyjaciela – pod wspomnianą cerkiew, czyli przykład architektury bizantyjskiej. Świątynię zbudowano w IX w., a odnowiono osiem stuleci później. Została wzniesiona w miejscu, w którym znaleziono sarkofag z napisem „Przyjaciel Chrystusa”. Nikt zatem nie miał wątpliwości, że to grób wskrzeszonego w Betanii (Judea) – cztery dni po śmierci – Łazarza. Sarkofag zresztą do dziś jest w podziemiach kościoła, podobnie jak część relikwii, które są przechowywane w srebrnym relikwiarzu. Łazarz wkrótce po wskrzeszeniu trafił do Kition (dawna nazwa Larnaki) i wiele lat był tu biskupem. W cerkwi zobaczycie też bogato zdobioną 300-letnią ambonę i wspaniały barkowy ikonostas, na który potrafię się gapić w nieskończoność. Poranny rytuał pod cerkwią św. Łazarza O godz. 9 miasto jest jeszcze niemal puste, ale – jak przez ponad 300 dni w roku – już obficie oblane słońcem. Przy Piale Pasha palmy lekko tańczą w rytm szalejącego wiatru, a pierwsi urlopowicze rozkładają ręczniki na przylegającej do promenady piaszczystej plaży. Kilku miejscowych wesołków pali papieroski w kawiarni Island. Uliczki świecą pustkami, butiki z rękodziełem i dewocjonaliami, do których lubię zaglądać, są wciąż pozamykane, tylko po krużgankach przylegających do cerkwi kręcą się zaspane grube kociska. Idę na chwilę do tutejszego fortu z XVII w., zbudowanego przez Turków i przekształconego w więzienie przez Brytyjczyków (jest tu m.in. szubienica, która jeszcze w XX w. była w użyciu). Warto się wdrapać na mury obronne, by zrobić kilka panoramicznych zdjęć budzącemu się do życia miastu, które – jeśli wierzyć mojemu obiektywowi – właśnie nieźle się zagęściło, jakby przyjechał autokar turystów. Chyba o tym mówił Georges. Już po chwili okazuje się, że to żadni turyści, tylko mieszkańcy, którzy gromadnie wyszli z kościoła. – Msza zaczęła się o 6.00 i trwała ponad 3 godz. – tłumaczy mi pani Eleni. Wspólnie z mężem i dwiema sąsiadkami zasiedli właśnie w kawiarni i popijają gęstą jak smoła, parzoną w miedzianym tygielku cypryjską kawę. – To nasz rytuał, po mszy kawa, potem spacer, śmiejemy się, dziękujemy za słońce. To porządkuje nam dzień. Dzięki temu jesteśmy spokojni i możemy pojechać do tawerny na obiad. Sighia! Sighia oznacza „spokojnie, na zdrowie” i zwrotu używa się tu tylko podczas picia małej czarnej. Sama chętnie wzniosłabym taki toast, ale nerwowo krążę między kawiarniami i bezskutecznie szukam wolnego krzesła, mieszkańcy całymi rodzinami rozsiedli się w najlepsze absolutnie wszędzie. Lefkara – cypryjska stolica koronek Zostawiam to spokojnie wesołe towarzystwo w Larnace, bo dookoła jest jeszcze ciekawiej. Najpierw wschód – wbijam w nawigację Lefkarę, czyli ukochaną miejscowość Leonarda da Vinci. Ponieważ drogi na Cyprze są bardzo porządne i wiją się między zielonymi pagórkami oraz wzgórzami Troodos, jazda samochodem to niezła lewostronna frajda. Lefkara ma zaledwie kilka wąskich uliczek, wyłożonych kamieniem. Z kamienia są też rozczulające domostwa z błękitnymi okiennicami, pod którymi mieszkańcy poustawiali donice z różowymi i czerwonymi oleandrami, kaktusami czy bugenwillami. Wąchając kwiaty i robiąc im zdjęcia, wyobrażam sobie, jak po mieścince przechadzała się młodziutka wenecjanka Katarzyna Cornaro... Tradycja haftowania przetrwała do dziś, dlatego aż roi się tu od drobnych sklepików z obrusami, serwetami i chustami. – Haftujemy na lnie – mówi pani Maria. Obrus tka się kilka miesięcy. Moja babcia i mama też haftowały, a dziadek te wzory wykorzystywał do zdobienia srebrnej biżuterii. Omodos, Chirokitia i Kolossi – oliwa, wina i historia W drodze do Omodos zajeżdżam do wioski Chirokitia, gdzie zachowały się pozostałości neolitycznej osady z VI w. p.n.e. I także do zakładu tłoczenia oliwy Ktima Erotokritos – po miksturę na długowieczność. Omodos w górach Troodos to kilka brukowanych uliczek, butików i tawern, ale największą atrakcją jest klasztor Timiou Stavrou z relikwiarzem w kształcie krzyża. Na koniec zahaczam jeszcze o zamek Kolossi, twierdzę z XIII w., w której urzędowali joannici. Dziś jest całkiem pusta, ale zostały XVI-wieczne freski i zabytkowe kominki. Teraz patrzę z jej dachu na okolicę i wyobrażam sobie, jak wyglądało oblężenie zamku przez Genueńczyków, Cypr to wyspa fantazji. Źródło: National Geographic Traveler Polska
Polska potęga archeologiczna. Nasi badacze otwierają kolejną stałą bazę
Polscy archeolodzy nie zwalniają tempa. Po Egipcie, Gruzji i Grecji otwierają kolejną bazę – tym razem na Cyprze.
Spis treści: Nea Pafos – perła Cypru Polscy archeolodzy na świecie Cypr to jeden z ulubionych kierunków polskich turystów. Od teraz zawsze spotkasz na tej wyspie naszych archeologów. Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW otworzyło tam 17 czerwca stację badawczą. Nea Pafos – perła Cypru Polacy od wielu lat badają na Cyprze najważniejsze stanowisko archeologiczne. Mowa o mieście Pafos. W okresie hellenistycznym wchodziło w skład egipskiego królestwa Ptolemeuszy. Potem znalazło się pod kuratelą rzymską. Od ok. 200 p.n.e. do ok. 350 n.e. Pafos było stolicą Cypru. Polskie badania przyczyniły się do odkrycia imponującego dziedzictwa kultury grecko-rzymskiej. Jednym z największych znalezisk jest Willa Tezeusza – rezydencja zdobiona pięknymi mozaikami. Ze względu na rangę stanowisko wpisano na listę światowego dziedzictwa kulturowego UNESCO. Osobą, która zainicjowała polskie badania w tym miejscu, był prof. Kazimierz Michałowski w 1963 roku. Od 2011 roku działała tam również misja Uniwersytetu Jagiellońskiego pod kierunkiem prof. Ewdoksi Papuci-Władyki, a obecnie jest to wspólne przedsięwzięcie UJ i Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej (CAŚ) UW. – Stacja Badawcza na Cyprze będzie nie tylko zapleczem logistycznym dla naszych zespołów badawczych, lecz także centrum współpracy, edukacji i dialogu międzynarodowego. Chcemy, by była to przestrzeń otwarta — dla badaczy i studentów z Uniwersytetu Warszawskiego i innych polskich i zagranicznych instytucji, dla lokalnych partnerów oraz społeczności miasta Pafos, słowem dla wszystkich zainteresowanych historią tego niezwykłego regionu świata – mówi prof. Artur Obłuski, dyrektor CAŚ UW. W siedzibie stacji, która jest położona niecałe dwa kilometry od stanowiska archeologicznego, do dyspozycji polskich naukowców jest baza noclegowa, sala konferencyjna ze sprzętem audio-wizualnym, miejsca do pracy naukowej oraz księgozbiór. Polscy archeolodzy na świecie Polskich archeologów można spotkać w różnych miejscach na świecie. Nasi eksperci prowadzą prace archeologiczne w tak odległych od Polski miejscach jak Wyspa Wielkanocna czy Peru, ale też w Ameryce Środkowej czy Północnej. Jednak najbardziej ugruntowali swoją pozycję i obecność w strefie śródziemnomorskiej i na jej obrzeżach. Samo CAŚ UW posiada całoroczne stacje badawcze w Kairze w Egipcie, Gonio w Gruzji, na Cyprze, jak również czasowo zamkniętą z powodu wojny – w Sudanie. W Gruzji funkcjonuje też stacja archeologiczna w Kutaisi. Jest to pierwsza europejska całoroczna instytucja badawcza na Kaukazie. Wspiera badania oraz prace konserwatorskie i dokumentacyjne. Powstała przy współpracy UKSW z Interdyscyplinarnym Centrum Badawczym im. prof. Stefana Krukowskiego. Z kolei w Atenach działa od 2019 roku Polski Instytut Archeologiczny. Zajmuje się koordynacją działań polskich naukowców w Grecji. Starania o jego otwarcie czyniono już wiele lat temu. Posiadanie takiej placówki jest wymogiem, jeśli obcokrajowcy chcą prowadzić wykopalisk w Grecji. Natomiast jedyna polska baza w Nowym Świecie znajduje się w Ameryce Południowej. Jest to stacja Centrum Badań Andyjskich UW w Peru. Źródło: CAŚ UW, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Badania genetyczne obalają koncepcję migracji Fenicjan. To spore zaskoczenie
Słynący z żeglarskich umiejętności Fenicjanie wcale nie migrowali na masową skalę do zachodniej części Śródziemnomorza. Wędrowała raczej, drogą transmisji do innych ludów, sama ich kultura i sposób życia. Tak wynika z najnowszych badań genetycznych.
Spis treści: Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Fenicjanie byli starożytnym ludem semickim, który zamieszkiwał wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Są to tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela. Słynęli z umiejętności zaawansowanej żeglugi. Zakładali liczne kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego. Mieli własną formę pisma i alfabet składający się z 22 liter. Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Naukowcy zdawali sobie sprawę, że Fenicjanie znacząco wpływali na inne ludy mieszkające nad Morzem Śródziemnym, a nawet dalej. Ich szlaki handlowe sięgały aż do Hiszpanii i Wysp Brytyjskich. Od początku pierwszego tysiąclecia p.n.e. Fenicjanie utworzyli rozległą morską sieć kolonii. Jedną z najbardziej znanych była Kartagina w Afryce Północnej na wybrzeżu dzisiejszej Tunezji. Ostatecznie Kartagina usamodzielniła się. Fenicja nie była zwartym tworem politycznym. Wiele starożytnych imperiów kontrolowało jakąś jej część lub z nią graniczyło. Ostatecznie Aleksander Wielki położył jej kres w 332 roku p.n.e. W roku 64 p.n.e. stała się częścią Cesarstwa Rzymskiego. Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Naukowcy długo sądzili, że Fenicjanie na dużą skalę migrowali drogą morską z terenów Lewantu na zachód. Międzynarodowy zespół badawczy postanowił to ostatecznie sprawdzić. Zespół przebadał materiał genetyczny pochodzący z czternastu stanowisk archeologicznych związanych z Fenicjanami rozsianych po całej strefie śródziemnomorskiej. Analizą objęto szczątki blisko 200 zmarłych. Wyniki zdziwiły badaczy. – Znaleźliśmy zaskakująco niewielki bezpośredni wkład genetyczny Fenicjan z Lewantu do zachodnich i środkowo-śródziemnomorskich populacji punickich – mówi główny autor badania, dr Harald Ringbauer z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku w Niemczech. Ludami punickimi określano Kartagińczyków i inne ludy fenickie w zachodniej części Morza Śródziemnego. Zdaniem dr. Ringbauera to ustalenie zmienia obraz rozprzestrzeniania się kultury fenickiej. Ten proces nie nastąpił poprzez masową migrację na dużą skalę, ale – jak podkreśla badacz – poprzez dynamiczny proces transmisji kulturowej i asymilacji. Analizy wykazały, że populacje punickie miały bardzo zmienny i heterogeniczny profil genetyczny, ze znaczącym pochodzeniem północnoafrykańskim i sycylijsko-egejskim. Oznacza to, że świat punicki był bardzo kosmopolityczny. Osoby o północnoafrykańskim pochodzeniu żyły i mieszały się z ludźmi o głównie sycylijsko-egejskim pochodzeniu. Działo się to również w słynnej Kartaginie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Malta ma znacznie dłuższą historię. Łowcy-zbieracze przypłynęli tu już 8500 lat temu
Nowe dowody wskazują, że łowcy-zbieracze z Europy potrafili pokonać co najmniej 100 km morza, aby dotrzeć na Maltę. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że działo się to 8500 lat temu.
Spis treści: Zasiedlenie Malty 8,5 tys. lat temu 100 km po otwartym morzu Znaleziska w jaskini Historia żeglugi sięga czasów neolitu. Jedną z najstarszych wybudowanych łodzi jest canoe Pesse. Ta pierwotna forma kajaka mogła powstać nawet 8–10 tys. lat temu. Łódź tę odnaleziono w holenderskiej wsi Pesse, której zawdzięcza swą nazwę. Z kolei z badaniasprzed roku, które ukazało się na łamach „PLoS One” wynika, że nasi przodkowie potrafili konstruować zaawansowane technologicznie łodzie już 7000 lat temu. Trudniej jest jednak zmierzyć trasy i szlaki, którymi starożytni ludzie pływali. Właśnie dlatego umiejętności żeglarskie naszych przodków nie są do końca zbadane. Częściej mówimy o wybitnych wyprawach choćby wikingów, którym udało się dopłynąć do wybrzeży Ameryki Północnej, niż o łowcach-zbieraczach z basenu Morza Śródziemnego. Zasiedlenie Malty 8,5 tys. lat temu W najnowszym badaniu, które właśnie ukazało się w czasopiśmie naukowym „Nature”, naukowcy opisują nowe dowody, które wskazują, że łowcy-zbieracze mogli ponad 8500 lat temu dopłynąć na wyspy tworzące Archipelag Maltański. Długo sądzono, że te stosunkowo odległe wyspy były ostatnimi granicami dziewiczych systemów naturalnych. Badacze uważali, że neolityczni ludzie, ze względu na swoje technologiczne ograniczenia, nie byli w stanie dotrzeć w ten region, nie mówiąc już o ich zasiedleniu. I to jeszcze przed zmianą na osiadły tryb życia i rozwój rolnictwa, co nastąpiło ok. 7500 lat temu. – Ograniczone zasoby i ekologiczna wrażliwość małych wysp, w połączeniu z wyzwaniami technologicznymi związanymi z dalekim żeglowaniem oznaczały, że łowcy-zbieracze nie byli w stanie lub nie chcieli odbywać tych podróży. Znaleźliśmy jednak dowody, które potwierdzają obecność holoceńskich łowców-zbieraczy na wyspach maltańskich – napisali w pracy autorzy. 100 km po otwartym morzu Naukowcy przypominają, że 8,5 tys. lat temu konfiguracja geograficzna Malty i poziom morza były zbliżone do stanu obecnego. To oznaczało, że np. wyruszając z Sycylii, czyli najbliższego lądu, łowcy-zbieracze mieliby do przebycia ok. 100 km. – Biorąc pod uwagę prądy powierzchniowe i przeważające wiatry, a także wykorzystanie punktów orientacyjnych, gwiazd i innych ówczesnych technik do nawigacji, prawdopodobne było przebycie ok 100 km z prędkością 4 km na godzinę. To oznacza, że nawet w najdłuższy dzień w roku ci żeglarze mieliby kilka godzin ciemności na otwartej wodzie – wyjaśnia prof. Nicholas Vella z Uniwersytetu Maltańskiego, który jest współautorem badania. Znaleziska w jaskini Dowody na tę brawurową żeglugę naukowcy odnaleźli w jaskini Latnija w północnym regionie wyspy zwanym Mellieħa. Odkryto tam ślady, które pozostawili po sobie neolityczni ludzie. To m.in. kamienne narzędzia, paleniska, a także dowody na obróbkę termiczna żywności. – Znaleźliśmy liczne dowody na istnienie szeregu dzikich zwierząt, w tym jeleni szlachetnych. Od dawna uważano, że one znacznie wcześniej wyginęły na Malcie – tłumaczy prof. Scerri. – Łowcy polowali na te jelenie, tak samo jak na żółwie i ptaki, które zamieszkiwały wyspę. Oprócz tego autorzy odnaleźli dowody, że w diecie łowców-zbieraczy znajdowały się też stworzenia morskie. – Znaleźliśmy szczątki fok, różnych ryb i tysiące jadalnych ślimaków morskich czy krabów. Wszystkie bezsprzecznie zostały ugotowane – mówi dr James Blinkhorn z Uniwersytetu w Liverpoolu, który również brał udział w badaniu. Co ważne, najnowsze odkrycie rzuca nowe światło na historię wyginięcia endemicznych gatunków na Malcie. Przybycie łowców-zbieraczy może być zaginionym elementem tej układanki. Prawdopodobnie to ich obecność i eksploatacja wyspy mogła się przyczynić do tego, że kilku gatunków już nigdy na Malcie nie zobaczymy. – Nie zmienia to faktu, że odkrycie nakazuje uzupełnienie historii Malty o dodatkowe tysiąc lat. Zmusza też do ponownej oceny umiejętności żeglarskich ostatnich łowców-zbieraczy w Europie, a także ich powiązań i wpływu na ekosystemy – podsumował prof. Scerri. Źródło: Nature Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
U wybrzeży Grecji odnaleziono starożytny port. Zatonął setki lat temu
Nieopodal greckiej miejscowości Tolo, na terenie Argolidy, we wschodniej części Peloponezu, archeolodzy morscy odnaleźli pozostałości starożytnego portu Asini. Badacze podkreślają, że odkrycie rzuca nowe światło na historię handlu śródziemnomorskiego.
W tym artykule: Starożytny port u wybrzeży Grecji Czym było Asini nieopodal Tolo? Odkrycie rzuca światło na historię handlu śródziemnomorskiego Międzynarodowy zespół naukowców z uniwersytetów w Atenach, Sztokholmie i Goteborgu, od 2022 roku prowadzi podmorskie badania archeologiczne u wybrzeży Grecji w krainie historycznej Argolidzie. Badacze szukali tam pradawnego portu, który znany był do tej pory tylko ze źródeł pisanych. Po prawie 5 latach poszukiwań badaczom udało się trafić na pozostałości tej konstrukcji. Starożytny port u wybrzeży Grecji – Prace terenowe w 2024 roku koncentrowały się na północno-zachodnim skraju zatopionej platformy. Wykorzystując fotogrametrię o wysokiej rozdzielczości, szczegółowo udokumentowaliśmy 16-metrowy przekrój, odkrywając znaczące pozostałości architektoniczne wskazujące na infrastrukturę starożytnego portu. Odkrycia obejmowały liczne kamienie i fragmenty materiałów budowlanych, co sugeruje stopniowe zapadanie się konstrukcji z czasem – napisali w oświadczeniu archeolodzy. Podczas badań w okolicach portu Asini archeolodzy natrafili na fragmenty ceramiki, w tym ostrakony z amfor, czyli elementy naczynia, na których widniały napisy. – Uważamy, że artefakty te dostarczą kluczowych spostrzeżeń na temat datowania zatopionego portu, potencjalnie łącząc je z okresem, w którym platforma ta była eksploatowana – wyjaśniają badacze. Ostrakony mogą zawierać m.in. informację o towarach, a przede wszystkim regionach, z których pochodziły lub były eskortowane. Czym było Asini nieopodal Tolo? – Asini może pochwalić się ciągłą historią okupacji sięgającą czasów prehistorycznych, co komplikuje wysiłki mające na celu ustalenie dokładnej daty budowy portu. Jednak nowe odkrycia potwierdzają hipotezę, że infrastruktura ta była niezbędna dla handlu morskiego w różnych epokach historycznych – tłumaczą autorzy badania. Co ciekawe, już poprzednie prace archeologów morskich w 2021 i 2022 roku dostarczyły dowodów na rozległe rozmiary portu, ujawniając, że główna struktura składa się z dużej platformy, którą zbudowano wówczas na płytkiej wodzie. Co więcej, na niektórych kamiennych elementach zidentyfikowano oznaczenia, które prawdopodobnie dotyczyły konkretnych budynków, które tworzyły cały port. Odkrycie rzuca światło na historię handlu śródziemnomorskiego Zespół archeologów planuje w nadchodzących miesiącach przeprowadzić dalsze wykopaliska w niezbadanej jeszcze części portu. – Ta kolejna faza będzie obejmować ostrożne usuwanie osadów, zarówno ręcznie, jak i poprzez kontrolowane pogłębianie, w celu odkrycia dodatkowych elementów konstrukcyjnych. Wszystkie odkrycia zostaną udokumentowane przy użyciu zaawansowanych technik obrazowania trójwymiarowego, co umożliwi tworzenie modeli o wysokiej precyzji, które ułatwią dalszą analizę bez naruszania całej struktury, a także artefaktów, które są na dnia – tłumaczą uczeni. Badanie nie zostało jeszcze recenzowane, ale wkrótce ma ukazać się w czasopiśmie naukowym Opuscula. Artykuł będzie redagowany przez autorów ze Szwedzkiego Instytutu Naukowego w Atenach, także Uniwersytetu w Rzymie. – Odkrycia w Asini mogą dostarczyć istotnych wskazówek na temat starożytnego handlu morskiego i budowy obiektów portowych, pogłębiając naszą wiedzę na temat interakcji starożytnych cywilizacji ze środowiskiem morskim – czytamy w oświadczeniu. Basen Morza Śródziemnego ma bardzo długą historię handlu morskiego. Akwen łączył trzy kontynenty: Azję, Afrykę i Europę, dlatego przez tysiące lat był łącznikiem kultury pomiędzy różnymi cywilizacjami, imperiami i państwami. Jednym z najważniejszych szlaków handlowych był Szlak Bursztynowy, który łączył kraje śródziemnomorskie z krajami bałtyckimi. Handel bursztynem kwitł w latach 2500–1800 p.n.e., lecz jego znaczenie zaczęło maleć około III wieku n.e. W wymianie śródziemnomorskiej dominowały towary takie jak zboże, miedź, biżuteria, ceramika, broń, oliwa i wino. Źródło: arkeonews.net Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Jak Malta przetrwała oblężenia? Sekret tkwi pod ziemią
Malta wciąż skrywa wiele tajemnic, ale jedno jest pewne – jej podziemne zbiorniki na wodę są świadectwem niezwykłej pomysłowości i determinacji zarówno wyspiarzy, jak i najeźdźców. Ich sieć przez wieki pozwalała mieszkańcom wyspy stawiać czoła największym wyzwaniom.
Spis treści: Podziemne skarby Malty Woda kluczem do przetrwania Nowoczesne spojrzenie na historię Położona między Sycylią a Afryką Malta od kilku lat stale przyciąga coraz więcej Polaków. I to nie tylko w sezonie letnim, ale przez cały rok. To oczywiście zasługa łagodnego śródziemnego klimatu, ale też malowniczych zatok, imponujących fortyfikacji i tajemniczych świątyń sprzed tysięcy lat. Liczby mówią same za siebie. W 2024 roku Malta przyciągnęła ponad 264 tys. Polaków, co plasuje nas na 4. miejscu wśród najliczniej przybywających tam europejskich narodowości. Podziemne skarby Malty Mimo niewielkich rozmiarów Malta stale zaskakuje kolejnymi odkryciami i nowymi atrakcjami turystycznymi. To zasługa długiej i burzliwej historii. Jednym z najciekawszych (i najbardziej nieoczywistych) elementów maltańskiej historii jest sieć podziemnych zbiorników na wodę. Ich znaczenie można docenić dopiero wtedy, gdy uświadomimy sobie, jak trudnym wyzwaniem było gromadzenie wody na wyspie pozbawionej naturalnych źródeł. Dziś te niezwykłe konstrukcje stanowią fascynujący punkt na mapie turystycznych perełek Malty. Historia Malty to opowieść o nieustannej walce o przetrwanie. Strategiczne położone uczyniło ją celem dla kolejnych potęg. Fenicjanie, Rzymianie, Bizantyjczycy, Arabowie, Normanowie – wszyscy odcisnęli tu swoje piętno. Jednak to Zakon Joannitów, który osiedlił się na wyspie w 1530 roku, uczynił z Malty prawdziwą twierdzę. Obok imponujących murów obronnych, bastionów i tuneli, rycerze św. Jana stworzyli zaawansowany system hydrotechniczny, który umożliwiał przetrwanie nawet najdłuższego oblężenia. Woda kluczem do przetrwania Jednym z największych problemów, z jakim musieli zmierzyć się joannici, był brak naturalnych źródeł wody pitnej na Malcie. Klimat wyspy charakteryzował się długimi okresami suszy. To z kolei stanowiło ogromne zagrożenie w czasach oblężeń i wojen. Zakon stworzył więc rozbudowaną sieć podziemnych zbiorników, które gromadziły wodę deszczową. Największy kompleks rezerwuarów powstał w Birgu, ówczesnej stolicy wyspy, a później także w Valletcie i Cottonerze. Zbudowane z niezwykłą precyzją podziemne zbiorniki nie tylko zapewniały zapasy wody na wiele miesięcy, ale także pozwalały kontrolować poziom wody w nisko położonych partiach portu, chroniąc miasto przed powodziami. System był na tyle dobrze przemyślany, że kolejne pokolenia Wielkich Mistrzów Zakonu regularnie nadzorowały jego stan i rozbudowywały infrastrukturę. Brytyjska kontynuacja tradycji System wodny powstał głównie dzięki jannitom, ale jego znaczenie dostrzegli również Brytyjczycy, którzy przejęli kontrolę nad Maltą w XIX wieku. To właśnie wtedy do istniejących już dziesięciu zbiorników dodano kolejne dwa. System ten odegrał kluczową rolę podczas II wojny światowej, gdy Malta, będąca jednym z najciężej bombardowanych miejsc na świecie, musiała funkcjonować w warunkach ograniczonych dostaw i ciągłego zagrożenia. Nowoczesne spojrzenie na historię Dziś te podziemne konstrukcje na nowo przyciągają uwagę historyków, inżynierów i turystów spragnionych niezwykłych odkryć. Dzięki specjalnej aplikacji stworzonej z myślą o miłośnikach historii i technologii, zwiedzający mogą zgłębić tajemnice maltańskiego systemu hydrotechnicznego, a także odwiedzić pobliskie Muzeum Wojny i Pałac Inkwizytora w Birgu. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć, jak wielowiekowe dziedzictwo wpływało na losy całej wyspy, a zaawansowana inżynieria przyczyniła się do jej przetrwania. Podziemne zbiorniki wodne to niejedyne nieoczywiste miejsce, w którym pod ulicami miast można odkrywać historię Malty. Obowiązkowym punktem zwiedzania wyspy są też podziemia Valletty. To jeden z najważniejszych przykładów podziemnej architektury na świecie. Źródło: MTA Warsaw Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
5 milionów lat temu nastąpiła gigantyczna powódź. Napełniła ponownie Morze Śródziemne
Morze Śródziemne było kiedyś słoną pustynią. Przestała ona istnieć w ciągu zaledwie kilkunastu lat. Powodem była gigantyczna powódź, która pozostawiła ślady na wzgórzach w południowo-wschodniej Sycylii.
Spis treści: Dlaczego Morze Śródziemne wyparowało? Nowe dowody wspierają teorie megapowodzi Jak wielkie masy wody napełniły Morze Śródziemne Wyobraźmy sobie, że cofamy ponad 5 milionów lat wstecz. Gdybyśmy mogli wówczas spojrzeć z lotu ptaka na południe Europy, pewnie w ogóle nie rozpoznalibyśmy tamtego regionu. Najprawdopodobniej nie zobaczylibyśmy w ogóle Morza Śródziemnego. Nie istniało ono bowiem przez kilkaset tysięcy lat – między 5,97 mln a 5,33 mln lat temu. Zamiast niego pomiędzy dzisiejszą Europą a Afryką rozciągała się głęboka niecka. Zajmowała ją słona pustynia. Zachowało się na niej zaledwie kilka jezior wypełnionych gęstą solanką. Cały teren stanowiły spieczone słońcem pustkowia – w najniższych punktach równin abisalnych temperatura mogła przekraczać 40 stopni Celsjusza. Według innych szacunków, najbardziej skrajnych, w pewnych miejscach skwar sięgał nawet 80 stopni Celsjusza. Oczywiście nie było mowy, by cokolwiek przetrwało na takim terenie. Być może zdołały tam przeżyć jedynie jednokomórkowe ekstremofile. To wyjątkowe zdarzenie, podczas którego Morze Śródziemne zamieniło się w pustynię, nazywa się kryzysem messyńskim. Naukowcy właśnie znaleźli nowe dowody wskazujące, że zakończyła go największa w historii powódź. Dlaczego Morze Śródziemne wyparowało? Chwilowe – w skali geologicznej – zniknięcie Morza Śródziemnego miało konkretną przyczynę. Było nią zamknięcie dzisiejszego Gibraltaru i odcięcie akwenu od Atlantyku. Bez połączenia z oceanem z czasem morze wyparowało. Jak pojawiło się z powrotem? Przez długi czas naukowcy zakładali, że był to proces stopniowy. Kiedy około 5,3 mln lat temu Gibraltar ponownie się otworzył, basen Morza Śródziemnego zaczął się powoli napełniać. Cały ten proces miał trwać nawet 10 000 lat. Jednak badania prowadzone w 2009 roku w Zatoce Kadyksu postawiły tę teorię pod znakiem zapytania. Znaleziono tam kanały erozyjne, które musiały powstać w wyniku jednego, bardzo gwałtownego zdarzenia. Takiego jak megapowódź. Oszacowano, że trwała ona zaledwie od dwóch do szesnastu lat. Tyle wystarczyło, by Morze Śródziemne znów zaczęło istnieć. Nowe dowody wspierają teorie megapowodzi Wpierw napełniła się zachodnia część Morza Śródziemnego. Później wody przelały się przez tzw. sycylijski próg – zatopioną barierę, który niegdyś oddzielała zachodnią i wschodnią część basenu Morza Śródziemnego. Dziś znajduje się w Cieśninie Sycylijskiej. W najnowszym wydaniu czasopisma naukowego „Communications Earth & Environment” ukazała się praca międzynarodowego zespołu naukowców. Tym razem prowadzili oni badania w południowo-wschodniej Sycylii. Przyjrzeli się bliżej ponad 300 asymetrycznym i opływowym wzgórzom. Wiele z nich było podobnych do wzgórz w Montanie, wyrzeźbionych przez powódź. Naukowcy próbkowali te grzbiety i analizowali ich skład. Odkryli, że są pokryte warstwą skalistych rumowisk, zawierających materiał wymyty ze zboczy i otaczającego regionu. To wskazuje, że został on osadzony szybko i z ogromną siłą. Pochodzi z samego końca kryzysu messyńskiego – czyli z okresu, kiedy miała się wydarzyć megapowódź. Co ciekawe, dzisiaj naniesiony przez wodę materiał można znaleźć na szczytach sycylijskich wzgórz. To wskazuje, jak gwałtowne było to wydarzenie. Jak wielkie masy wody napełniły Morze Śródziemne Na szelfie kontynentalnym na wschód od sycylijskiego progu naukowcy wykryli również kanał w kształcie litery W. Łączy się on z podwodną doliną – Kanionem Noto – znajdującym się we wschodniej części Morza Śródziemnego. Badacze przypuszczają, że to właśnie ten kanał stanowił lejek, którym powódź przelewała się przez próg. Naukowcy stworzyli model, który pokazał, jak mogły zachowywać się wody powodziowe. Powódź zmieniała kierunki i przybierała na sile, by ostatecznie osiągnąć prędkość 115 km/godz. Wzgórza na Sycylii – dzisiaj wystające 100 m nad poziom morza – znalazły się całkowicie pod wodą. – Ta megapowódź była imponującym zjawiskiem naturalnym. Charakteryzowało się ono przepływami i prędkościami znacznie przewyższającymi jakiekolwiek inne znane powodzie w historii Ziemi – powiedział Aaron Micallef, główny autor pracy z Monterey Bay Aquarium Research Institute in California. Naukowcy szacują, że choć cała megapowódź mogła trwać do szesnastu lat, to przez region dzisiaj nazywany Sycylią wody przelały się w ciągu zaledwie dni. Źródła: phys.org, New Scientist, Communications Earth & Environment Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Mesyna jest nazywana „drzwiami Sycylii”. Starożytne miasto skrywa wiele atrakcji
Mesyna jest jednym z najpopularniejszych kierunków wśród turystów, którzy udają się na największą wyspę Morza Śródziemnego, głównie dlatego, że znajduje się tam port obsługujący wielkie liniowce. Należy jednak podkreślić, że miasto pamiętające czasy antyku nie powinno być traktowane wyłącznie jako baza wypadowa do zwiedzania pozostałych części Sycylii. To malownicze miejsce skrywa wiele atrakcji i oferuje niesamowite widoki. Co warto zobaczyć w Mesynie? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Gdzie znajduje się Mesyna? Historia Mesyny Co zobaczyć w Mesynie? Pogoda w Mesynie Mesyna bywa nazywana „drzwiami Sycylii”. Nic dziwnego. To właśnie tam większość osób rozpoczyna zwiedzanie malowniczej Sycylii. Nie jest to jednak jedno z tych miast, do którego wchodzi się tylko po to, by wyruszyć w dalszą drogę. Pod względem mnogości atrakcji, to malownicze miejsce ma naprawdę dużo do zaoferowania. Gdzie znajduje się Mesyna? Mesyna, trzecie pod względem liczby mieszkańców miasto Sycylii, jest położono w południowo-wschodniej części wyspy, nad Cieśniną Mesyńską. Jej obszar rozpościera się u podnóża malowniczych Gór Pelorytańskich, będących strukturalnym przedłużeniem Apeninów Południowych. Miasto jest dobrze skomunikowane. Z Palermo i Katanii można dostać się tam autostradą A20, a z Kalabrii – promem. Planowana jest budowa mostu o długości 3,6 km, który połączy Mesynę z gminą Villa San Giovanni. Historia Mesyny Historia miasta sięga VIII wieku p.n.e. Właśnie wtedy Grecy założyli na terenie dzisiejszej Mesyny osadę zwaną Zankle. Nazwę, którą można przetłumaczyć jako „kosa” lub „sierp”, zawdzięczała specyficznemu ukształtowaniu zatoki, nad którą powstała. W 396 roku p.n.e. Zankle najechali i doszczętnie zniszczyli Kartagińczycy. W kolejnych latach odbudowana osada przechodziła z rąk do rąk, zupełnie jak hiszpańska Saragossa i wiele innych miast na południu Starego Kontynentu. Miasto znajdowało się we władaniu Mamertynów, Rzymian, Bizancjum i Arabów. W 1060 roku, Sycylię (wraz z Mesyną) podbili i zajęli Normanowie. 126 lat później, gdy Henryk VI poślubił sycylijską księżniczkę Konstancję, wyspa stała się częścią księstwa Szwabii, a następnie – Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego. W 1860 roku miasto zostało zajęte przez oddziały Giuseppe Garibaldiego. Miasto wielokrotnie było nawiedzane przez trzęsienia ziemi i tsunami. Największy kataklizm jest datowany na 1908 rok. Silne wstrząsy właściwie zrównały je z ziemią. Zginęło wówczas 80 tys. osób. Zniszczona Mesyna zaczęła podnosić się z gruzów, jednak niebawem kolejny raz musiała zmierzyć się z niszczycielską siłą, tym razem nie natury, a człowieka. Bombardowania w trakcie II wojny światowej niemal przywróciły stan sprzed odbudowy. Co zobaczyć w Mesynie? Czas nie był łaskawy dla Mesyny. Większość tamtejszych zabytków uległa zniszczeniu podczas trzęsienia ziemi z 1908 roku. Dzieła zniszczenia dopełniły bombardowania podczas II wojny światowej. Na szczęście większość śladów bytności dawnych cywilizacji i innych atrakcji miasta udało się odbudować i dziś są dostępne dla zwiedzających. Katedra Wybudowana w XII stuleciu katedra została ufundowana przez Henryka VI Hohenstaufa. Została mocno uszkodzona w czasie trzęsienia ziemi w 1908 roku i bombardowania w 1943 roku. Została jednak odbudowana i dziś stanowi prawdziwą ozdobę miasta, mimo że do dziś zachowały się tylko nieliczne oryginalne elementy – XV-wieczna chrzcielnica, figura Jana Chrzciciela i kilka rzeźb. Gdy wskazówki zegara wskazują dwunastą, dzwon na wieży dwanaście razy wybija południe. Następnie rozpoczyna się niesamowity spektakl figur. Najpierw zaczyna ryczeć 4-metrowy lew. Następnie nieco mniejszy, bo 2-metrowy kogut porusza głową i macha skrzydłami, a znajdujące się po jego bokach figury Diny i Clarenzy, XIII-wiecznych bohaterek miasta, zaczynają uderzać w dzwon, powtarzając to co 15 minut. Palazzo Zanca Neogotycki pałac zlokalizowany na placu Unione Europea, odrestaurowany w 1914 roku, zajmuje powierzchnię 12 tysięcy metrów kwadratowych. Obecnie mieści się tam siedziba rady miejskiej i władz Mesyny. Budynek jest częściowo udostępniony do zwiedzania. W trzech salach mieści się ekspozycja prezentująca dzieła z ceramiki, rzeźby i przedmioty codziennego użytku. Najstarsze eksponaty pochodzą ze starożytności. Chiesa del Carmine Kościół wybudowany w latach 20. poprzedniego wieku, którego projektantem był Cesare Bazzini, a wykonawcą – Lorenzo Interdonato, z daleka rzuca się w oczy. Wszystko przez wspaniałą ośmiokątną kopułę. Równie imponująca jest architektura wnętrza, które ma formę otoczonego ołtarzami i kaplicami greckiego krzyża. Muzeum Regionalne Chcąc poznać niezwykłą historię miasta, warto udać się do Muzeum Regionalnego. W placówce zgromadzono liczne eksponaty z epok, gdy Mesyna znajdowała się pod władaniem rzymskim, bizantyjskim i normańskim. Na szczególną uwagę zasługują rzeźby dłuta Goro di Gregorio i malowidła autorstwa Alonzo Rodrigueza czy Girolamo Alibrandiego. Pogoda w Mesynie Kiedy w Mesynie panuje najlepsza pogoda? Miasto znajduje się w strefie klimatu śródziemnomorskiego, dla którego charakterystyczne są łagodne zimy i gorące lata. W miesiącach zimowych średnia temperatura sięga kilkunastu stopni Celsjusza. Wiosną i jesienią osiąga wartość od 15 do 20 stopni Celsjusza. Latem jest tam gorąco, wręcz upalnie. Zdarzają się dni, kiedy słupek rtęci wskazuje wartość około 40 stopni Celsjusza. Warto pamiętać, że Mesynę nawiedzają gwałtowne ulewy. Największe opady są notowane jesienią i zimą, od października do lutego. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.