Oceanarium, które pozwala zajrzeć w głąb Bałtyku i Atlantyku
Oceanarium w Stralsundzie pozwala zajrzeć pod powierzchnię Bałtyku i północnego Atlantyku, pokazując świat, którego na co dzień nie widać z plaży czy molo. Choć Morze Bałtyckie wydaje się dobrze znane mieszkańcom Europy Środkowej, większość procesów zachodzących pod wodą pozostaje dla nas niewidoczna. Ozeaneum pokazuje, jak różnorodne i złożone są ekosystemy północnych mórz oraz organizmy żyjące pod powierzchnią wody.
Spis treści: Ozeaneum w Stralsundzie – nowoczesna wizytówka miasta Nauka o morzu dla każdego Czy warto odwiedzić Ozeaneum? Nowoczesne oceanarium w Stralsundzie należy do największych obiektów tego typu w Europie. Jest jedną z czterech placówek Niemieckiego Muzeum Morza w Stralsundzie i łączy funkcję akwarium, centrum edukacyjnego oraz muzeum nauki, prezentując świat północnych mórz. Dla turystów odwiedzających północne Niemcy jest to jedna z najciekawszych atrakcji regionu Meklemburgia-Pomorze Przednie. Ozeaneum w Stralsundzie – nowoczesna wizytówka miasta Ozeaneum w Stralsundzie znajduje się na terenie dawnego portu, tuż przy historycznym centrum hanzeatyckiego miasta. Lokalizacja nie jest przypadkowa. Stralsund od wieków związany był z morzem, handlem i żeglugą, dlatego nowoczesne oceanarium doskonale wpisuje się w tożsamość miasta. Budynek został otwarty dla zwiedzających w lipcu 2008 roku. Projekt przygotowała pracownia architektoniczna Behnisch, Behnisch & Partner. Architekci stanęli przed trudnym zadaniem. Obiekt musiał być nowoczesny, a jednocześnie nie mógł zakłócać panoramy starego miasta wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Efektem jest charakterystyczna bryła przypominająca białe, morskie formacje wyrastające z nabrzeża. Dzięki swojej architekturze oceanarium stało się jednym z najbardziej rozpoznawalnych współczesnych budynków nad niemieckim Bałtykiem. Jedno z największych oceanariów w Europie Skala obiektu robi wrażenie już na etapie liczb. Ozeaneum dysponuje dziesiątkami dużych akwariów o łącznej pojemności około sześciu milionów litrów wody. W zbiornikach prezentowane są tysiące organizmów reprezentujących ekosystemy Morza Bałtyckiego, Morza Północnego i północnego Atlantyku. W przeciwieństwie do wielu oceanariów skupiających się na egzotycznych rafach koralowych, placówka w Stralsundzie koncentruje się przede wszystkim na morzach północnej Europy. Dzięki temu zwiedzający mogą poznać środowiska, które geograficznie są znacznie bliższe mieszkańcom Polski. Akwaria zaprojektowano tak, aby możliwie dobrze odzwierciedlały naturalne warunki życia zwierząt. Temperatura, zasolenie i ruch wody są dostosowane do wymagań poszczególnych zwierząt. Podwodna podróż przez Bałtyk Jednym z najciekawszych fragmentów ekspozycji jest część poświęcona Morzu Bałtyckiemu. Zwiedzanie rozpoczyna się symbolicznie w porcie Stralsundu, a następnie prowadzi przez kolejne strefy tego wyjątkowego akwenu. Bałtyk jest morzem stosunkowo młodym i jednocześnie bardzo specyficznym. Ograniczona wymiana wód z oceanem sprawia, że występują tu szczególne warunki środowiskowe. Wystawy wyjaśniają procesy zachodzące w tym półzamkniętym morzu oraz pokazują zależności między działalnością człowieka a kondycją ekosystemu. W akwariach można obserwować między innymi śledzie, jesiotry, meduzy i wiele innych gatunków charakterystycznych dla regionu. Dużo miejsca poświęcono również ptakom oraz ssakom zamieszkującym wybrzeża Morza Bałtyckiego. Szczególnie interesująca jest część poświęcona planktonowi. To właśnie te mikroskopijne organizmy stanowią fundament życia w morzu, choć większość odwiedzających na co dzień nie zdaje sobie sprawy z ich znaczenia. Od Morza Północnego po otwarty Atlantyk Po opuszczeniu strefy bałtyckiej odwiedzający przenoszą się do środowisk Morza Północnego i Atlantyku. Tutaj akwaria są jeszcze większe, a prezentowane gatunki bardziej spektakularne. Największą atrakcją jest ogromny zbiornik „Otwarty Atlantyk”. To prawdziwe serce całego kompleksu. Akwarium mieści około 2,6 miliona litrów wody, a jego panoramiczne okno obserwacyjne rozciąga się przez dwie kondygnacje budynku. Przez ogromną taflę akrylowego szkła można obserwować ławice makreli, płaszczki oraz różne gatunki rekinów. Dodatkową atrakcję stanowi rekonstrukcja wraku statku, który pełni rolę schronienia dla wielu zwierząt. Wrażenie robi zwłaszcza obserwowanie synchronizacji ruchów dużych ławic ryb. Dzięki ogromnym rozmiarom zbiornika zwiedzający mogą zobaczyć zachowania trudne do zaobserwowania w tradycyjnych akwariach. Giganci oceanów w skali 1:1 Jedną z najbardziej charakterystycznych ekspozycji Ozeaneum jest wystawa poświęcona wielorybom. W wysokiej na około 20 metrów hali zawieszono naturalnej wielkości modele największych ssaków zamieszkujących oceany. Zwiedzający mogą stanąć oko w oko z modelem płetwala błękitnego, największego zwierzęcia, jakie kiedykolwiek żyło na Ziemi. Ekspozycja nie skupia się wyłącznie na imponujących rozmiarach waleni. Multimedialna część wystawy pozwala zanurzyć się w podwodnym świecie waleni i lepiej wyobrazić sobie skalę oraz sposób życia tych zwierząt. Duży nacisk położono również na zagrożenia, z jakimi mierzą się współczesne populacje wielorybów. Tematyka ochrony przyrody przewija się zresztą przez całe muzeum. Pingwiny Humboldta na dachu oceanarium Ciekawą atrakcją jest także zlokalizowany na tarasie dachowym wybieg dla pingwinów Humboldta. Zwierzęta można obserwować zarówno na skalistym wybiegu, jak i pod wodą. Specjalnie zaprojektowana część podwodna pozwala zobaczyć, jak sprawnie pingwiny poruszają się podczas nurkowania. Ekspozycja pełni również funkcję edukacyjną. Zwiedzający mogą dowiedzieć się więcej o zagrożeniach, z którymi mierzy się ten gatunek w naturalnym środowisku u wybrzeży Ameryki Południowej. Nauka o morzu dla każdego Ozeaneum pełni nie tylko funkcję atrakcji turystycznej. To również ważny ośrodek popularyzacji wiedzy o oceanach i zmianach zachodzących w środowisku naturalnym. Jedna z wystaw poświęcona jest badaniom naukowym prowadzonym na morzach i oceanach. Zwiedzający poznają nowoczesne metody eksploracji głębin, pracę statków badawczych oraz technologie wykorzystywane do monitorowania stanu środowiska morskiego. Ciekawym elementem ekspozycji jest prezentacja wypraw polarnych oraz badań prowadzonych w Arktyce. Zdjęcia i materiały dokumentujące pracę naukowców pokazują, jak wymagające są badania realizowane w jednym z najtrudniejszych środowisk na Ziemi. Dużo uwagi poświęcono także problemowi przełowienia oraz idei zrównoważonego rybołówstwa. Dzięki temu wystawa nie tylko zachwyca, ale również skłania do refleksji nad przyszłością mórz. Czy warto odwiedzić Ozeaneum? Oceanarium w Stralsundzie to miejsce, które potrafi zainteresować zarówno dzieci, jak i dorosłych. Z jednej strony zachwyca skalą akwariów i efektownymi ekspozycjami, z drugiej przekazuje dużą dawkę rzetelnej wiedzy o funkcjonowaniu mórz i oceanów. To przykład nowoczesnego muzeum, które nie ogranicza się do prezentowania eksponatów. Łączy naukę, edukację ekologiczną i atrakcyjną formę zwiedzania. Dla osób podróżujących po niemieckim wybrzeżu Bałtyku Ozeaneum jest miejscem, które zdecydowanie warto uwzględnić w planie podróży. Oceanarium Stralsund – ile czasu na zwiedzanie? Większość odwiedzających przeznacza na zwiedzanie od trzech do pięciu godzin. Pozwala to spokojnie obejrzeć akwaria, wystawy tematyczne, ekspozycję wielorybów oraz taras z pingwinami. Miłośnicy przyrody i fotografii często spędzają w obiekcie nawet cały dzień. Ze względu na rozmiar obiektu i liczbę ekspozycji warto zarezerwować na wizytę co najmniej kilka godzin, aby spokojnie obejrzeć wszystkie wystawy. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Morze Wattowe – wyjątkowy akwen przybrzeżny pełen życia i tajemnic
Morze Wattowe jest jednym z najlepiej zachowanych ekosystemów pływowych w Europie i obejmuje nie tylko wody przybrzeżne, ale też liczne wyspy i osuchy, które zmieniają się pod wpływem przypływów i odpływów. Obszar ten odgrywa kluczową rolę w migracji ptaków wodno-błotnych, dla których jest miejscem odpoczynku i lęgów. To obszar niezwykły zarówno pod względem przyrodniczym, jak i turystycznym, oferujący wiele atrakcji związanych z wodami płytkimi i osuchami.
Spis treści: Pływy i rytm przyrody Morze Wattowe zwiedzanie – spacery po dnie morskim i wyspy Różnorodność krajobrazu i osuchów Fauna i flora Morza Wattowego Morze Wattowe (czasami nazywane też Morzem Wattów) to unikatowy akwen, który mimo nazwy nie jest morzem w sensie geograficznym, lecz jest częścią Morza Północnego. Obejmuje przybrzeżne wody Zatoki Niemieckiej, leżące pomiędzy kontynentem a łańcuchem Wysp Fryzyjskich. Morze Wattowe rozciąga się od wyspy Texel w Holandii po wyspę Fanø w Danii, obejmując terytoria Holandii, Niemiec i Danii. Geologicznie Morze Wattowe jest krajobrazem bardzo młodym, liczącym ok. 10 000 lat. Powstało w wyniku wdarcia się morza w głąb lądu i działalności człowieka, m.in. osuszania terenów przybrzeżnych i budowy grobli. Liczy około 450 km długości i od 10 do 30 km szerokości. Charakterystyczne dla Morza Wattowego są płaskie równiny pływowe odsłaniane w czasie odpływu, tzw. watty lub osuchy. Dzięki nim obszar ten stał się miejscem o ogromnej wartości przyrodniczej, wpisanym na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Głębokość Morza Wattowego waha się średnio od 1 do 2 metrów, co sprawia, że w czasie odpływów odsłaniają się setki kilometrów kwadratowych dna morskiego. To właśnie dzięki temu możliwe są spacery po dnie morskim, stanowiące jedną z najciekawszych atrakcji turystycznych regionu. Pływy i rytm przyrody Najważniejszym zjawiskiem kształtującym Morze Wattowe są przypływy i odpływy. Przypływy podnoszą poziom wody, a odpływy odsłaniają płaskie dno morskie i osuchy. Zjawisko to powtarza się dwa razy dziennie, nadając rytm całemu ekosystemowi. W czasie przypływu ptaki odlatują w kierunku brzegu, a woda powoli zalewa teren, który jeszcze chwilę wcześniej był suchy. Prędkość przypływu wynosi średnio 1 km/godz., a podczas burz może zwiększyć się nawet do 1 m/s. Uwaga! Osoby planujące zwiedzanie Morza Wattowego muszą znać godziny pływów, by uniknąć zagrożeń. Zjawisko pływów wpływa na rozmieszczenie roślinności bagiennej, która rozwija się w zależności od regularności zalewania wodą morską. Rytm przypływów i odpływów tworzy naturalny cykl życiowy dla wielu gatunków zwierząt, od planktonu po ptaki wodno-błotne, determinując ich codzienne zachowania. Morze Wattowe zwiedzanie – spacery po dnie morskim i wyspy Jedną z największych atrakcji regionu jest zwiedzanie Morza Wattowego podczas spacerów po osuchach. Po odpływie odsłaniają się kilkukilometrowe płaskie przestrzenie, pozwalające obserwować faunę wodno-błotną. W niektórych miejscach możliwe są przejażdżki bryczką lub jazda konna. Tradycyjnie przyjęte jest chodzenie boso – wrażenie dotyku piasku i błota potęguje kontakt z naturą, ale wymaga ostrożności, by nie stracić równowagi. Na wyspach Morza Wattowego, takich jak Borkum, Sylt, Juist czy Amrum, turystów czekają piaszczyste plaże, wydmy i czyste powietrze sprzyjające talasoterapii. To metoda, która do leczenia wykorzystuje właściwości morza i klimatu morskiego. Halligen – wyspy zmieniające się z pływem Grupa wysp Halligen położona w Niemczech i Danii to przykład geologicznego fenomenu Morza Wattowego. Jeszcze w XIV wieku były częścią stałego lądu, dziś w czasie przypływów większość ich powierzchni jest zalana wodą, pozostawiając tylko pagórki z domami. Wyspy te są siedliskiem rzadkich gatunków ptaków i miejscem badań naukowych. Co ciekawe, do wysp tych można dotrzeć, spacerując po wattach w czasie odpływu. Różnorodność krajobrazu i osuchów Osuchy to niejednorodny teren. W najbliższej linii brzegowej znajduje się watt iglasty z glonami, dalej watt mieszany z piaskiem i gliną, a najbardziej oddalone od brzegu obszary to watt piaszczysty, pełen muszli małży i karłowatej roślinności. Każda z tych stref pełni inne funkcje ekologiczne, ale wszystkie służą jako siedliska dla ptaków wodno-błotnych, ryb i owadów. Watt piaszczysty stanowi doskonałe miejsce żerowania dla krabów, małży i wielu gatunków bezkręgowców, które z kolei przyciągają ptaki w poszukiwaniu pożywienia. W niektórych rejonach osuchów tworzą się miniaturowe laguny i kałuże, które stanowią tymczasowe siedliska dla ryb i płazów. Codzienne przemiany krajobrazu sprawiają, że spacerując po osuchach, można obserwować dynamiczną zmianę środowiska naturalnego. Dzięki takiej mozaice siedlisk Morze Wattowe wspiera niezwykłą bioróżnorodność, a jednocześnie stanowi naturalne laboratorium dla naukowców i ekologów. Podczas odpływu na powierzchni osuchów można zaobserwować niezwykłe struktury wytworzone przez wodę i piasek – malownicze kanały, wyżłobienia i niewielkie pagórki, które zmieniają się codziennie wraz z rytmem pływów. Fauna i flora Morza Wattowego Morze Wattowe jest domem dla około 10 000 gatunków zwierząt i roślin. Płytka woda sprzyja rozwojowi planktonu, który jest pożywieniem dla ryb, skorupiaków i ptaków. Wśród ryb występują m.in. dorsze, flądry, łososie, płaszczki i węgorze. Często spotkać można foki oraz morświny. Ptaki wodno-błotne korzystają z bogactwa małży i traw morskich. Na terenie parków narodowych Morza Wattowego odnotowuje się około 400 gatunków ptaków, z których wiele zimuje w regionie, a miliony migrujących ptaków odpoczywają tu podczas przelotów. Niektóre gatunki ptaków, takie jak rybitwy czy biegusy, wykorzystują Morze Wattowe jako kluczowe miejsce lęgowe i żerowiska, co czyni ten obszar jednym z najważniejszych w Europie dla awifauny wodno-błotnej. Walory przyrodnicze tego terenu są chronione w ramach pięciu parków narodowych: Park Narodowy Schiermonnikoog (Holandia), Park Narodowy Wydm Texel (Holandia), Park Narodowy Szlezwicko-Holsztyńskiego Morza Wattowego (Niemcy), Park Narodowy Hamburskiego Morza Wattowego (Niemcy), Park Narodowy Dolnosaksońskiego Morza Wattowego (Niemcy). Dzięki ochronie parków narodowych i rezerwatów biosfery wiele gatunków rzadkich i zagrożonych przetrwało, a ekosystem Morza Wattowego zachowuje swoją naturalną równowagę. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Socjolożka z wykształcenia, od ponad dekady związana z marketingiem internetowym. Zawodowo od lat zgłębia tajniki SEO oraz storytellingu opartego na rzetelnych źródłach. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
To jedno morze w Europie ryczy, jakby krzyczało. Nikt nie ufa jego falom
Filmy przedstawiające ogromne fale Morza Północnego robią furorę w internecie. Rybacy jednak wiedzą, że ten żywioł nie wybacza błędów – i mają na to dowody.
Spis treści: Morze Północne w akcji Gdzie leży Morze Północne? Jak wygląda żeglowanie po Morzu Północnym Co wyróżnia Morze Północne? Skąd wzięła się reputacja niebezpiecznego morza? Morze, które ryczy Filmy przedstawiające ogromne, zapierające dech w piersiach fale Morza Północnego często stają się viralami na TikToku – ale ludzie żeglują po tych burzliwych wodach od tysiącleci. Morze Północne cieszy się reputacją niebezpiecznego i groźnego. Czy słusznie? Morze Północne w akcji Czasem Morze Północne po prostu postanawia zaatakować. Henk Buitjes wie, jak to jest. Pewnej nocy, podczas sztormowej pogody, ten holenderski rybak krewetek wciągał sieci na pokład, kątem oka zauważył falę. Była większa niż wszystkie pozostałe — uderzyła w tył jego kutra rybackiego. Fala uderzyła w jedną z belek statku — długich poziomych prętów wystających poza burtę, z których zwisają sieci. Siła uderzenia wygięła belkę, przez co sieć zwisała luźno i była prawie niemożliwa do odzyskania. Było to bardzo niebezpieczne – mogła owinąć się wokół śruby napędowej statku lub zaczepić o wraki na dnie morza. Jemu i załodze udało się ją odzyskać, ale adrenalina buzowała. – Całe ciało się trzęsie – wspomina. Gdzie leży Morze Północne? Morze Północne, leżące tuż na południe od Arktyki, zajmuje obszar 570 000 km² i oddziela Wielką Brytanię od Skandynawii. Na południu jego brzegi tworzą północne wybrzeża Francji, Belgii, Holandii i Niemiec. Kiedyś było szlakiem dla Wikingów, dziś to jeden z głównych szlaków żeglugowych. Znajdują się tu platformy wiertnicze i farmy wiatrowe. W mediach społecznościowych krążą nagrania z falami potworami i sztormami uderzającymi w statki. Ale ludzie przemierzają te wody od wieków. Jak wygląda żeglowanie po Morzu Północnym Buitjes i jego rodzina łowią na Morzu Północnym od 11 pokoleń. – Mój pradziadek i jeden z jego synów zginęli podczas połowów w czasie wielkiego sztormu – mówi. Dwóch braci jego babci również zginęło na morzu. Żegluga jest dziś bezpieczniejsza niż kilkadziesiąt lat temu, głównie dzięki lepszym prognozom pogody. Ale Morze Północne nadal wymaga respektu. Jego południowa część ma zaledwie ok. 30 metrów głębokości. Podczas sztormów fale mogą wyrzucać piasek z dna na pokład, co destabilizuje statek. Wraki zalegające na dnie stanowią dodatkowe zagrożenie. Zachodnie wybrzeże Jutlandii (część Danii i Niemiec) to tzw. Żelazne Wybrzeże — słynie z braku naturalnych portów, przez co wiele statków rozbijało się o brzeg. Fale na Morzu Północnym są krótkie i gwałtowne. Choć mają zaledwie 2 metry, ich szybka częstotliwość potrafi nieźle rozkołysać statek. Co wyróżnia Morze Północne? Lucy Bricheno, oceanograf z brytyjskiego Narodowego Centrum Oceanografii, tłumaczy, że takie zachowanie fal wynika z otoczenia morza lądem z wielu stron – fale nie mają gdzie się rozchodzić. Gdy ogon huraganu z USA dotrze nad Europę, potrafi rozszaleć Morze Północne tak, że białe grzywy fal widać z kosmosu. Symulacje wskazują, że zmiany klimatu mogą uspokoić Morze Północne, ale same sztormy będą groźniejsze. – Nie możemy powiedzieć na pewno, że jest bardziej burzliwie, ale obecne sztormy w Europie Północno-Zachodniej są coraz silniejsze – mówi Bricheno. Skąd wzięła się reputacja niebezpiecznego morza? Morze Północne nie jest najbardziej burzliwym z oceanów. Indyjski Ocean i Cieśnina Drake’a (między Ameryką Południową a Antarktydą) są znane z olbrzymich fal. Ocean Południowy, nieprzerwany przez ląd, pozwala falom rosnąć bez przeszkód — tam 8–10-metrowe fale są normą, a rekord to 21 metrów (2018 r.). Ale po Morzu Północnym pływa bardzo dużo statków. Więcej ludzi doświadcza jego gniewu i dzieli się tym online. Wikingowie już 1200 lat temu potrafili orientować się po prądach morskich, pogodzie i punktach na lądzie. To było jak – autostrada do grabieży i najazdów – jak zauważa Michael Pye, autor książki The Edge of the World. W średniowieczu, zachodnie wybrzeże Afryki budziło większy lęk niż Morze Północne. Co ciekawe, „Żelazne Wybrzeże” kiedyś było bezpieczniejsze — miało zatoki, gdzie można było się schronić. Wszystko zmieniła powódź z 1362 r., która zabiła tysiące ludzi i zmiotła całe wioski z zachodniego wybrzeża Jutlandii. Morze Północne ma wyjątkowo duże pływy. Gdy zbiegną się z falą sztormową, mogą powodować powodzie — np. w 2013 r. zginęły dwie osoby, a zalanych zostało 1700 domów w Anglii. Morze, które ryczy Dorthe Nors, autorka A Line in the World, mieszka 4 km od wybrzeża Danii. Gdy nadchodzi sztorm, słyszy morze jakby ktoś krzyczał, jak ryk. Złamane drzewa trzaskają jak strzały. Piasek potrafi zasypać drogi. Buitjes zna wiele historii o wypadkach – od małych kutrów po wielkie kontenerowce. Morze Północne zmusza do czujności. – Uświadom sobie, jak bardzo jesteś mały – mówi o żeglowaniu po Morzu Północnym. – Kiedy to sobie uświadomisz, przeżyjesz. autor: Chris Baraniuk źródło: National Geographic
Oto odcięty od świata archipelag. Znajdziesz tu niezwykłą przyrodę i ciekawe tradycje
Wyspy Fryzyjskie są na przemian omywane przez wodę lub otoczone lądem. Ten odcięty od świata archipelag to kraina niezwykłej przyrody i ciekawych tradycji.
Spis treści: Archipelag Wysp Fryzyjskich Föhr Amrum Wyspy Fryzyjskie – informacje praktyczne Za oknem wagonu pasą się owce. Skubią trawę, łażą to tu, to tam. Miejsca mają w bród. Jak okiem sięgnąć, zielona równina opasana w oddali równie zieloną wstęgą wału. Zbliżamy się powoli do ciągnącego się kilometrami nasypu, celując w jedną jedyną wyrwę – wrota sztormowe. Pociąg przeciska się między stalowymi skrzydłami i wjeżdża wprost na portowe nabrzeże w Dagebüll. Przy kei stoi prom, marynarze klarują cumy. Krzyczą mewy, świszcze wiatr, powietrze pachnie morzem. I tylko morza nie ma. Zamiast fal przy brzegu rozlewa się lśniąca tafla piasku i mułu. Teraz, gdy zmierzcha, mieni się niczym masa perłowa. Przy kei rozcina ją pas toru wodnego – jedyna droga przez labirynt mielizn na widoczną w oddali wyspę Föhr. Właśnie tam popłyniemy rano. Ale skoro morza nie ma, to czy to w ogóle wyspa? Archipelag Wysp Fryzyjskich Föhr należy do archipelagu kilkudziesięciu Wysp Fryzyjskich ciągnącego się od Danii, przez wybrzeże Niemiec, po Holandię i opasującego Morze Wattowe. Ten niezwykły akwen Morza Północnego rozlewa się na obszarze 15 tys. km2, ale jego taflę trudno zmierzyć – bo jest w ciągłym ruchu. Dwa razy na dobę woda opada i odsłania watty, rozległe połacie piaszczystego lub mulistego dna. Podczas przypływu stają się one zdradliwymi mieliznami, ale gdy morze się cofnie, z wielu wysp na sąsiednie można przejść stopą – nie zawsze suchą. Föhr Przynależące do niemieckiego kraju związkowego Szlezwik-Holsztyn Föhr z całą pewnością jest jednak wyspą. Gdy schodzimy z promu i ruszamy na rowerach przez zielone, mierzące 8 na 12 km wnętrze, jej odrębność i morskość widzimy na każdym kroku. Mijamy tradycyjne, kryte trzcinowymi strzechami fryzyjskie domy z cegły. Nie potrafimy rozróżnić, które zbudowano kilkaset, a które ledwie kilkanaście lat temu – zdradzają to tylko kute z żeliwa daty. Nagrobki przy gotyckich kościołach snują morskie opowieści: wyryto na nich historie kapitanów sprzed wieków i trójmasztowce żeglujące ku wieczności. Związki z morzem widać nawet na łąkach – zgodnie pasą się na nich krowy, dzikie gęsi i mewy. – Wyspiarze rozmawiają między sobą w föhring, używanej tylko tu odmianie języka fryzyjskiego – Pia Littman, kuratorka z Muzeum Sztuki Zachodniego Wybrzeża (MKdW) w Alkersum, wymienia kolejny składnik wyspiarskości. Mieszka na Föhr od pięciu lat i choć pochodzi z tego samego landu, Szlezwiku-Holsztyna, to nadal uczy się lokalnych osobliwości. Miała okazję je poznać, przygotowując wystawę Island Youth fotografa Andreasa Jorna. Na jego zdjęciach widzimy: kenknerów, przebierańców dokazujących w sylwestrową noc, na wpół tajne zebrania haulewjonken, stowarzyszeń kawalerów, dziewczyny w trachtach, tradycyjnych strojach: długich spódnicach, bluzkach, srebrnej biżuterii i przepięknych koronkowych czepcach. – Kilka lat temu tracht wybrano w Niemczech ludowym strojem roku. Tutejsze dziewczyny są z niego naprawdę dumne – podkreśla Pia. Sztuka na Föhr Tę dumę od ponad stu lat utwierdza podziw przyjezdnych. Na przełomie XIX i XX w. na Föhr i inne Wyspy Fryzyjskie przyjeżdżali malarze zafascynowani życiem wiejskich społeczności. Ich dzieła są podstawą zbiorów MKdW. Oglądamy rybaków wyciągających łódź na plażę, kryte trzciną domy, dziewczęta w czepcach plotkujące pod lipą. Skarbem muzeum jest „Dziecięca zabawa na Föhr”. Spory obraz przedstawia odświętnie ubrane dziewczynki i chłopców, pilnujące ich matki, muzykantów ze skrzypcami i akordeonem. Kompozycja jest niemalże fotograficzna, przypomina zdjęcia Jorna z imprez współczesnych nastolatków. – Otto Heinrich Engel znakomicie uchwycił moment i nastrój – Pia chwali kunszt berlińskiego malarza, który jak nikt inny związał swą twórczość z wyspą. – Przyjeżdżał każdego lata, często mieszkał w tym domu. Tutaj też odbyła się uwieczniona przez niego zabawa – rozgląda się po muzealnej sali, która przed stu laty była wnętrzem zajazdu pani Grethjen. Za pierwszym razem sroga gospodyni przyjęła ponoć malarza nieufnie, ale że dzień był deszczowy, zaprosiła go do środka – nawet dziwak z blejtramami pod pachą nie powinien moknąć! Z czasem nabrała do artysty zaufania, a on urządzał w zajeździe wystawy. – Kiek mol, wat Engel malt hed! Zobacz, co Engel zmalował! – dziwili się wyspiarze, oglądając swe kryte trzciną domy, wiatraki i samych siebie. Co ciekawe, na obrazach berlińczyka mniej jest pejzaży. A przecież Morze Wattowe – zwierciadło odbijające barwy nieba – wydaje się stworzone dla impresjonistów. – W XIX w. niemieckich artystów fascynowała Skandynawia. Jeździli malować fiordy, skały, wodospady – wylicza Pia. – A jeśli morze, to wzburzone, rozszalałe. Takie ukazywali je malarze z kolonii artystycznej w duńskim Skagen, gdzie Morze Północne ściera się z Bałtykiem – opowiada. Czyżby otaczające Föhr osuchy (brzegowe równiny) wydawały im się za mało spektakularne w porównaniu z surowością Północy? Przyroda Morza Wattowego – Czasami mam wrażenie, że nie doceniamy tego pejzażu – Bente Timm spogląda na watty z promenady w Wyk, stolicy wyspy. Kieruje tutejszym oddziałem Schutzstation Wattenmeer, organizacji współpracującej z Parkiem Narodowym Morza Wattowego. Poza nią pracują w nim tylko wolontariusze – wyłącznie ze stałego lądu. – Mamy chętnych z Bawarii, Zagłębia Ruhry, Hamburga. Ale z Föhr nikogo! To głównie młodzi ludzie, tuż po liceum albo studenci, więc nic dziwnego, że chcą wyjechać daleko od domu – śmieje się. – Ale może my, wyspiarze, przyzwyczailiśmy się do bliskości morza tak bardzo, że wydaje się nam czymś zwyczajnym. Tymczasem przyroda Morza Wattowego jest wyjątkowa. Osuchy, plaże, wydmy i słone mokradła są domem ponad 10 tys. gatunków roślin i zwierząt. – Wolontariusze regularnie zliczają ptaki albo organizmy żyjące na metrze kwadratowym dna. Patrolujemy też plaże i sprawdzamy, czy nie dzieje się nic niepokojącego – wyjaśnia Bente. – W tym i zeszłym roku mamy dużo wyrzuconych na brzeg muszli. Małże otwierają się i obumierają. Przesłaliśmy okazy do laboratorium i okazało się, że jedną z przyczyn jest wyjątkowo ciepłe lato. Być może temperatura wody staje się zbyt wysoka dla małży. Ciepła woda odpowiada za to ostrygom. I nie jest to dobra wiadomość. – To gatunek z Pacyfiku sprowadzony około stu lat temu, gdy wytrzebiono ostrygi europejskie. Świetnie się zaadaptowały i wypierają rodzime gatunki – Frederik obraca w dłoniach obrośniętą algami kulę z kilkunastu zlepionych muszli. Wycieczka po wattach Stoimy pośrodku morza, dobry kilometr od plaży w Wyk. Frederik, wolontariusz Schutzstation, zabrał nas na wycieczkę po wattach. Obserwujemy ogromne mewy srebrzyste, jeszcze większe mewy siodłate i mniejsze śmieszki – łapkami udeptują muł, wypychając na wierzch małże. Biegusy trzymają się na dystans, drobiąc po twardym piasku, ostrygojady wtykają w dno długie dzioby. – Potrafią otwierać muszle na trzy różne sposoby, a młode uczą się jednego z nich od starszych osobników ze swej populacji – objaśnia Frederik. Gdy docieramy wreszcie do morskiej toni, pytamy o ssaki. – Morświny żyją w otwartym morzu, a foki wolą odludne łachy – słyszymy. Jak wielu przyjezdnych, wypatrujemy większych, efektownych zwierząt – nie wiedząc, że cichych bohaterów Morza Wattowego mamy pod stopami. – Poszukajmy kogoś z naszej Małej Piątki – Frederik wbija w dno łopatę i z bryły mokrego piasku ostrożnie wyjmuje coś na kształt dżdżownicy. Robaki piaskowe nazywają się i wyglądają niepozornie, ale bez nich Morza Wattowego po prostu by nie było. Żywią się materią organiczną i wydalają czyściutki piasek – miliony kopczyków zwiniętych nitek spaghetti na dnie. – Gdyby nie to, morze zamieniłoby się w błotniste mokradło – mówi Frederik. W duecie z wattwurmami pracują sercówki, które zasysają i filtrują wodę. Czmychające nam spod nóg krabiki, raczyńce jadalne, są z kolei źródłem pożywienia dla milionów ptaków – podobnie jak wattschnecke, maleńkie ślimaki w szpiczastych muszelkach. – To nasi rekordziści. Są najliczniejsze: na metrze kwadratowym znajdujemy ich nawet po sto tysięcy. I najszybsze! Uniesione pływami potrafią pokonać w godzinę 5 km – Frederik z pasją opowiada o kolejnym członku Małej Piątki. I tylko ostatniego z gatunków nie udaje nam się wypatrzyć podczas wycieczki. Z garnelami, niedużymi krewetkami, spotykamy się za to na… lunchu. To stały element wyspiarskiego menu. Utersum Po południu ruszamy polną dróżką na południowy zachód Föhr. To najbardziej urozmaicona część wyspy: po prawej zza pagórka sterczą skrzydła wiatraka w Borgsum, po lewej łąki opadają ku wąskiej plaży. Są podmokłe, pocięte kanałami, nakrapiane fioletowymi plamami słonolubnych zatrwianów (popularne tu rośliny kwiatowe z rodziny ołownicowatych) – ozdób letniego pejzażu wysp. W ujściu rzeczki Godel setki mew, siewek i ostrygojadów grzebią w piasku w poszukiwaniu kolacji. Poza nimi i nami nie ma tu żywej duszy. Ludzie, jak zwykle o tej porze, zlecieli się do pobliskiego Utersum. Część obsiadła wał przy plaży, by z zachodniego skraju wyspy obserwować odwieczne morskie misterium – kulę słońca znikającą za horyzontem. Większy gwar panuje jednak w centrum wsi. Trwa festyn, tańczą kobiety we fryzyjskich strojach, czepce kołyszą się w rytm kroków. Gdy skończą, idą do stoiska z napojami i zgodnie zamawiają tradycyjny drink z Föhr, czyli... Manhattan. Przepis na whisky z wermutem przywieźli emigranci, którzy w XIX w. płynęli za chlebem przez Atlantyk – i niekiedy wracali z pełną kiesą i nowymi obyczajami. Tancerki wznoszą toast, kapela intonuje… przebój country zaaranżowany na orkiestrę dętą. „Country roads, take me home, to the place I belong” – śpiewają wszyscy i nie wiemy, który z domów mają na myśli. Jutro to my wyruszymy na zachód – na sąsiednią wyspę Amrum. Amrum Föhr to w zasadzie skrawek łąki pośród płycizn. Gdyby nie wał wzdłuż brzegów, zalewałyby ją zimowe sztormy – a może nawet zatopiły na dobre. Amrum też robi za wał – naturalny i znacznie potężniejszy. Należy do zewnętrznego łańcucha długich i wąskich wysp, które jak poszarpana mierzeja osłaniają watty i płaskie wysepki przed falami Morza Północnego. Doskonale widzimy to ze szczytu tutejszej latarni morskiej, jednej z najwyższych w Niemczech – wraz z wydmą mierzy ponad 60 m. Wieżę w biało-czerwone pasy zbudowano na początku lat 70. XIX w., po serii katastrof na wodach omywających Amrum i sąsiedni Sylt. Nie bez komplikacji – po kilku tygodniach majstrowie zastrajkowali, narzekając na nudę. Cóż mieli na wyspie do roboty? Cztery czy pięć wsi, poza tym tylko morze i piach. A raczej morze piachu – ponad połowa Amrum to wydmy i plaża. Długi na kilkanaście kilometrów złocisty rogal. Pejzaż ten, tak samo jak watty, ciągle się zmienia. Wędrując ścieżynką pośród wydm, patrzymy, jak wiatr nieustannie modeluje obłe pagóry na nowo, przesuwając je ziarenko po ziarenku, a kępy srebrzystych traw i łany wrzosów próbują utrzymać świat w ryzach. Kniepsand Wreszcie zza kolejnego garbu wyłania się szafirowa toń, a chwilę później plaża – największa, jaką w życiu widzieliśmy. Kniepsand też jest w ciągłym ruchu. Ogromna łacha jeszcze kilkaset lat temu była osobnym lądem, aż w końcu, dryfując z pływami, falami i wiatrem, otuliła Amrum piaszczystym kożuchem. Niemal 10 min zajmuje nam przebrnięcie ze skraju wydm na brzeg morza: twardy, wilgotny, nakrapiany setkami muszli. Ruszamy ku południowemu krańcowi wyspy. Wiatr gna po niebie białe obłoki, a po morzu – grzywy fal, które rozlewają się co chwilę i omywają nam stopy. Wittdün Coraz szerzej, choć wydaje się to niewiarygodne, rozlewa się też plaża. Gdy po godzinie marszu odbijamy ku majaczącym w oddali dachom portowego miasteczka Wittdün, do wydm mamy ponad kilometr. Siadamy w barze przy promenadzie, zamawiamy flammküchen z krewetkami, szlezwickie piwo i, mrużąc oczy, spoglądamy w dal. Słońce, mewy, wiatr – cudowne nadmorskie popołudnie. I znów tylko morza brak. Hen na horyzoncie, za bezmiarem plaży, srebrzy się migotliwie jego cienka kreska. Wyspy Fryzyjskie – informacje praktyczne Dojazd Na Föhr i Amrum dostaniecie się promem z Dagebüll w 1–2 godz. Do Dagebüll kursują pociągi z Hamburga. Transport Po wyspach najlepiej poruszać się rowerem. Noclegi Sternhagens Landhaus. Kilkusetletnie fryzyjskie gospodarstwo we wsi Oevenum w sercu Föhr. Domowe śniadania! Jeśli marzycie o nocy pod gwiazdami i z szumem fal w tle, wynajmijcie jeden z pięciu sypialnych koszy plażowych na Föhr (w Wyk, Nieblum lub Utersum). W cenie pościel, lampka, dostęp do toalety. Na Dünencamping Amrum legalnie rozbijecie namiot na wydmach. Do plaży jest stąd kilkaset metrów – i drugie tyle do morza! Jedzenie Namine Witt w Nieblum. Znakomity karmazyn i zupa z siei podawane we wnętrzach 200-letniego domu. Pobliskie Bean’s Kitchen zaprasza na morskie burgery: z marynowanym łososiem i plackiem ziemniaczanym lub matiasem i sałatką. W Im Apfelgarten w Borgsum zjecie sałatki, zupy i lokalne sery, oczywiście pod jabłonią. Do tego tłoczone na miejscu soki i wino z Föhr. Źródło: archiwum NG
Rekiny i manty z Morza Północnego wyraźnie polubiły farmy wiatrowe. I wiemy dlaczego
Farmy wiatrowe na Morzu Północnym mają powierzchnię kilkunastu tysięcy kilometrów kwadratowych. I wciąż dynamicznie ona rośnie. Wpływ tego faktu na morski ekosystem jest wciąż badany. Okazuje się że nie wszystkie skutki są negatywne: farmy przyciągają kilka gatunków rekinów i mant.
Spis treści: Holenderskie farmy wiatrowe to dom dla 5 gatunków rekinów i mant Co przyciąga ryby do farm wiatrowych? Innowacyjna metoda badania Zimne wody Morza Północnego zamieszkuje ponad 20 gatunków ryb spodoustych, czyli rekinów i płaszczek. Jest ono też, ze względu na płytkie wody, silne i stabilne wiatry, a także bliskość uprzemysłowionych krajów Europy Zachodniej, idealnym miejscem do budowy farm wiatrowych. Tego typu elektrownie zajmują olbrzymie połacie morza u wybrzeży m.in. Danii, Holandii, Wielkiej Brytanii i Niemiec. Ich wpływ na morski ekosystem jest wciąż analizowany. Jedno z ostatnich badań jest szczególnie zaskakujące: okazuje się że las wiatraków wyrastających z morskiego dna upodobały sobie niektóre rekiny i manty. Holenderskie farmy wiatrowe to dom dla 5 gatunków rekinów i mant Naukowcy z Uniwersytetu Wageningen sprawdzili obecność rekinów i mant na kilku farmach wiatrowych należących do Holandii: Borssele, Gemini, Luchterduinen oraz Hollandse Kust Zuid. Z zdziwieniem skonstatowali, że na ich obszarze gęstość występowania aż pięciu gatunków ryb jest znacznie wyższa od średniej. Las wiatraków upodobały sobie: żarłacz olbrzymi, rekin z gatunku mustelus asterias, raja nakrapiana, raja ciernista oraz raja białoplama. Żarłacze zaobserwowano w zimie, co rzuca nowe światło na ich sezonowe migracje. Pozostałe gatunki pojawiały się przez cały rok. Rekiny i raje szczególnie lubiły okolice kabli przesyłowych leżących na morskim dnie. Co przyciąga ryby do farm wiatrowych? Na terenie farm obowiązują zakazy połowów za pomocą włoków i innych metod ingerujących w morskie dno. Włoki to ogromne sieci w kształcie worków ciągnięte przez trawlery po dnie. Największe włoki pelagiczne są holowane przez dwa statki. Spokój panujący przy dnie na farmach wiatrowych przyczynia się do odbudowania przydennych ekosystemów i przyciąga rekiny i manty. Innowacyjna metoda badania Eksperymentów dokonano za pomocą nieinwazyjnych metod – nie odłowiono ani jednej ryby. Wykorzystano metodę pomiaru eDNA, polegającą na analizie śladów genetycznych pozostawionych przez organizmy morskie. Badania te są częścią sześcioletniego projektu ElasmoPower, który analizuje wpływ pól elektromagnetycznych generowanych przez podmorskie kable energetyczne na zachowanie rekinów i płaszczek. Ryby te posiadają zmysł elektrorecepcji, służący im do orientacji w wodzie i polowania. Projekt łączy eksperymenty laboratoryjne z badaniami terenowymi, wykorzystuje kamery podwodne, czujniki i techniki genetyczne. Źródło: Ocean & Coastal Management Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wrak z czasów II wojny światowej od 80 lat zanieczyszcza ocean. Jak to wpływa na podwodny ekosystem?
Niebezpieczne i toksyczne substancje i materiały wybuchowe, które wciąż są wewnątrz wraku, mają bardzo negatywny wpływ na dno oceanu oraz mikroorganizmy, które tam żyją.
W tym artykule: Nowe badania wykazały, że wrak negatywnie wpływa na ocean nawet 80 lat po zatonięciu Jaki wpływ na Morze Północne mają wraki z czasów II wojny światowej? Co wykazała analiza mikrobiologiczna? Wraki zaburzają równowagę mikrobiologiczną na dnie oceanu Wraki statków wzbudzają olbrzymie zainteresowanie zarówno archeologów, jak i amatorów żeglugi. Chociaż niektóre okazy wyglądają niezwykle majestatycznie w czeluściach mórz i oceanów, rzadko kiedy zwraca się uwagę na ich wpływ na ekosystemy. Ostatni raz uwagę całego świata przykuł Endurance, który został odnaleziony po 107 latach od zatonięcia. Okazało się wtedy, że wrak został zamieszkany przez wyjątkowe i niezwykle rzadkie stworzenia. Nowe badania wykazały, że wrak negatywnie wpływa na ocean nawet 80 lat po zatonięciu Jednak zatopione statki lub okręty, szczególnie te, które w przeszłości transportowały materiały wybuchowe i amunicję, mogą mieć naprawdę negatywny wpływ na środowisko morskie. Belgijscy naukowcy opublikowali właśnie badania naukowe na łamach czasopisma naukowego „Frontiers in Marine Science”. Zwracają w nich uwagę, że wrak z czasów II wojny światowej wciąż uwalnia toksyczne substancje, m.in. materiały wybuchowe i metale ciężkie, które uszkadzają dno oceanu. Skutki odczuwalne są nawet po 80 latach od zatonięcia. Chodzi o niemiecki okręt V 1302 John Mahn, który został zatopiony 12 lutego 1942 roku na Morzu Północnym, podczas operacji Cerberus. Na pokładzie uzbrojonego trawlera znajdowało się mnóstwo bomb głębinowych, które do tej pory nie zostały zdetonowane. Wrak spoczywa na głębokości ok. 35 metrów. Jaki wpływ na Morze Północne mają wraki z czasów II wojny światowej? Zespół naukowców z kilku belgijskich uniwersytetów postanowił zbadać wpływ wraku na ekosystem i dno tej części Atlantyku w ramach projektu North Sea Wrecks (tłum. red. Wraki Morza Północnego). Z wraku statku na Bahamach po 366 latach wyłowiono prawdziwe skarby Co może znajdować się na wraku statku? Oczywiście skarby. Tym razem na zatopionym ponad 300 lat temu galeonie odkryto wyjątkową kolekcję drogocenności. Oto historia „Naszej Pani Cudów”. – Czasami wraki statków naturalnie wtapiają się w środowisko morskie i mogą tworzyć m.in. sztuczne rafy. Nie powinniśmy jednak zapominać, że mogą być również bardzo niebezpiecznymi obiektami, które człowiek nieumyślnie wprowadza do środowiska naturalnego – pisze w artykule Josefien Van Landuyt, główna autorka badań i doktorantka na Uniwersytecie w Gandawie. Co wykazała analiza mikrobiologiczna? Autorzy badań przeprowadzili analizę mikrobiologiczną, aby sprawdzić, jaki wpływ niebezpieczne substancje mają na mikrobiom oraz skład geochemiczny dna oceanicznego. W tym celu pobrano próbki kadłuba V 1302 John Mahn oraz osadów, które znajdowały się w jego okolicach. W zależności od odległości od wraku, stężenie zanieczyszczeń było różne. Wszędzie jednak wykryto metale ciężkie, takie jak nikiel i miedź oraz węglowodory aromatyczne, które występują naturalnie w paliwach kopalnych i węglu. Poza tym odkryto ślady arsenu i materiałów wybuchowych. Wraki zaburzają równowagę mikrobiologiczną na dnie oceanu Naukowcy twierdzą, że im dłużej wraki znajdują się na dnie oceanów, tym bardziej zaczynają zakłócać równowagę mikrobiologiczną tych ekosystemów. Badacze podkreślają, że w próbkach kadłuba znaleziono m.in. bakterie z rodziny Desulfobulbaceae oraz drobnoustroje Rhodobacteraceae i Chromatiaceae, które powodowały rozkład węglowodorów. Badacze zwracają uwagę na to, że ich badania to zaledwie wierzchołek góry lodowej. To dopiero pierwszy wrak, który został przeanalizowany w kontekście mikrobiologicznym. W samym Morzu Północnym znajdują się tysiące wraków statków i samolotów. Eksperci twierdzą, że na dnie oceanów na całym świecie może znajdować się nawet do 20 milionów ton zanieczyszczeń, m.in. naftowych, z czasów I i II wojny światowej. Josefien Van Landuyt podsumowuje, że potrzeba byłoby przeanalizować więcej zatopionych okrętów, aby poznać pełną skalę zanieczyszczeń dna oceanicznego. Uczona podkreśla jednak, że to ludzie wywarli największy wpływ na ekosystemy morskie, o czym bardzo często zapominamy. Źródło: Frontiers in Marine Science. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Doggerland – zaginiony ląd na Morzu Północnym. Co się stało z jego mieszkańcami?
Przez dekady rybacy na Morzu Północnym znajdowali w sieciach ślady zaginionego świata. Przed 8 tys. lat istniała tu ziemia znana dziś jako Doggerland. Archeolodzy wciąż szukają odpowiedzi na pytanie, gdzie się podziali mieszkańcy tego lądu.
W tym artykule: Jak odnaleziono zaginiony ląd? Gdzie leżał Doggerland? Kim byli Doggerlandczycy? Tajemnicza dolina Niszczycielski napór morza na ląd Jak żyli mezolityczni myśliwi? Co zniszczyło Doggerland? Kiedy na dnie Morza Północnego po raz pierwszy pojawiły się świadectwa zaginionego świata, nikt nie chciał w nie wierzyć. Te przedmioty pokazały się półtora wieku temu, gdy rybacy na wybrzeżu holenderskim zaczęli na szerszą skalę stosować technikę połowów włokiem rozprzowym. Włóczyli po dnie morskim obciążone sieci i wyciągali w nich obfitość soli, gładzic oraz innych ryb dennych. Czasem jednak na pokład wypadał z łomotem ogromny kieł, szczątki tura, nosorożca włochatego lub innego wymarłego zwierza. Rybaków niepokoiły sygnały, że natura nie zawsze wyglądała tu tak jak obecnie. Rzeczy, których pochodzenia nie umieli sobie wyjaśnić, wrzucali z powrotem do morza. Jak odnaleziono zaginiony ląd? Kilka pokoleń później przedsiębiorczy paleontolog amator Dick Mol dogadał się z rybakami, by ci przekazywali mu kości i notowali, w którym miejscu zostały znalezione. W roku 1985 pewien kapitan przyniósł Molowi znakomicie zachowaną ludzką kość żuchwy z mocno startymi zębami trzonowymi. Wraz z przyjacielem Janem Glimmerveenem, także badaczem amatorem, zdobyli oznaczenie wieku kości metodą węgla C14. Okazało się, że żuchwa ma 9,5 tys. lat, a więc człowiek ten żył w okresie mezolitycznym, który w północnej Europie zaczynał się z końcem ostatniej epoki lodowej, około 12 tys. lat temu, i trwał do początków uprawy roli 6 tys. lat później. – Sądzimy, że ta kość pochodzi z grobu – mówi Glimmerveen. – Leżała nietknięta od czasu, gdy ten świat zniknął pod falami około 8 tys. lat temu. Historia tego zaginionego lądu zaczyna się od topnienia lodów. 18 tys. lat temu poziom mórz wokół północnej Europy był około 122 m poniżej dzisiejszego. Wielka Brytania nie była wtedy wyspą, lecz niezamieszkanym północno-zachodnim kątem Europy, oddzielonym od reszty kontynentu ostępami zamarzniętej tundry. Gdy świat się ogrzewał i lód ustępował, jelenie, tury i dziki posuwały się na północ i zachód. Za nimi szli myśliwi. Opuściwszy wyżyny dzisiejszej Europy kontynentalnej, znaleźli się na rozległej nizinie. Mozazaur – morska bestia z „Jurassic World”. Bliżej mu do jaszczurki, niż do morskich dinozaurów Mozazaur był wielką drapieżną jaszczurką żyjącą w oceanach w okresie kredy. Podczas gdy na lądzie dominowały dinozaury, mozazaury były władcami mórz. Siały w nich postrach dzięki mas... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/430897f267e26e089bfa16b297e86d78e3762bef-211845d.jpeg" width="938" height="528" alt="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" title="Mozazaur – wielkość tego morskiego gada robi wrażenie! W czasach dinozaurów to mozazaury rządziły morzami (fot. Getty Images)" /> Gdzie leżał Doggerland? Archeolodzy nazywają tę nizinę Doggerland, od mielizny Dogger na Morzu Północnym, niekiedy groźnej dla statków. Kiedyś widziany jako na ogół niezaludniony przesmyk lądowy pomiędzy nowożytną kontynentalną Europą i Brytanią, dziś Doggerland uważany jest za obszar zamieszkany przez prawdopodobnie znaczną liczbę ludności mezolitycznej. Do czasu, gdy po paru tysiącach lat wyparło ją stąd nieustannie wzbierające morze. Okres klimatycznych i społecznych zmian trwał do momentu, gdy pod koniec mezolitu Europa straciła znaczną część lądu i uzyskała kontur zbliżony do dzisiejszego. Wielu badaczy uznało Doggerland za klucz do zrozumienia mezolitu w północnej Europie. A także za lekcję dla nas – również żyjących w czasach głębokiej klimatycznej zmiany. Dzięki zespołowi archeologów krajobrazu z Uniwersytetu w Birmingham, kierowanemu przez Vince’a Gaffneya, mamy obecnie dobre pojęcie o tym, jak wyglądała ta zaginiona kraina. Opierając się na danych z pomiarów sejsmicznych zgromadzonych głównie przez kompanie naftowe poszukujące ropy pod dnem Morza Północnego, Gaffney i jego koledzy dokonali cyfrowej rekonstrukcji blisko 47 tys. km2 zatopionego lądu na obszarze większym niż Holandia. W uniwersyteckim Centrum Techniki Wizualnej i Kosmicznej IBM, którym kieruje, Gaffney wyświetla obrazy tej terra incognita na wielkich ekranach, w pełnych barwach. Nieco poza zasięgiem mapy Ren i Tamiza łączą się i płyną na południe dzisiejszym kanałem La Manche. Gaffney wskazuje ręką inne dorzecza, stosunkowo rozległe, dla których nie mamy nazwy. W klimacie epoki, być może parę stopni cieplejszym niż dzisiejszy, kontury na ekranie przekładają się na łagodnie falujące wzgórza, lesiste doliny, bujne bagna, jeziora. – To był raj dla łowców-zbieraczy – mówi Gaffney. Kim byli Doggerlandczycy? Publikacja w roku 2007 początkowej sekcji tej mapy pozwoliła archeologom „zobaczyć” po raz pierwszy świat mezolityczny, a nawet umiejscowić prawdopodobne położenie osad, z uwzględnieniem miejsc ewentualnych wykopalisk. Koszty podwodnej archeologii oraz marna widzialność w Morzu Północnym czynią te osady niedostępnymi, przynajmniej na razie. Badacze mają jednak inne sposoby na ustalenie, kim byli Doggerlandczycy i jak reagowali na wciskanie się morza w ich krainę. Przede wszystkim dzięki skarbom wyciągniętym z rybackich sieci. Oprócz ludzkiej żuchwy Glimmerveen zgromadził ponad setkę innych obiektów: – kości zwierzęcych noszących ślady uboju oraz narzędzi z kości i rogów, wśród nich topór zdobiony zygzakowatym wzorem. Badacz ma współrzędne punktów, gdzie te przedmioty znaleziono, a rzeczy na dnie morskim nie mają skłonności do przemieszczania się daleko od miejsc, z których uwolniła je erozja. Dlatego może być pewien, że w dużej części pochodzą z De Stekels (Krzyże). Tak Holendrzy nazywają obszar na południu Morza Północnego charakteryzujący się stromymi grzbietami dennymi. – Takie miejsce, czy też miejsca, musiało znajdować się blisko rzeki – mówi Glimmerveen. – Być może ci ludzie żyli na nadrzecznych wydmach. W Słowacji odkryto duży masowy grób. Zmarli mieli odcięte głowy, a wśród nich byli nastolatkowie Archeolodzy odnaleźli masowy grób w Słowacji. Pochodzi sprzed 7000 lat. Zmarli zostali prawdopodobnie złożeni w ofierze. Czy wiadomo, kim byli? Inna droga do poznania Doggerlandczyków to wykopaliska na pobliskiej płytkiej wodzie lub na wypłyceniach odpływowych ukształtowanych w podobnym czasie. W latach 70. i 80. XX w. na stanowisku Tybrind Vig, kilkaset metrów od brzegu jednej z duńskich wysp na Bałtyku, znaleziono świadectwa zdumiewająco zaawansowanej późnomezolitycznej kultury rybackiej: m.in. pięknie zdobione wiosła i kilka długich, smukłych łodzi, w tym jedną dziewięciometrową. W mniej odległych latach Harald Lübke i współpracownicy z Centrum Archeologii Bałtyckiej i Skandynawskiej w niemieckim Szlezwiku wykopali w Zatoce Wismarskiej podwodne pozostałości grupy osiedli datowanych na okres 8,8–5,5 tys. lat temu. Te miejsca wyraźnie dokumentują zmianę w pożywieniu ludności – przejście z ryb słodkowodnych na morskie, gdy nieustannie podnoszący się poziom morza na przestrzeni stuleci przekształcił jej krainę z lesistego pojezierza w trzciniaste bagna, fiordy i wreszcie dzisiejszą otwartą zatokę. Tajemnicza dolina Podobna metamorfoza miała miejsce w Goldcliff, nad estuarium Severn w Walii, gdzie od 21 lat badania prowadzi zespół archeologa prof. Martina Bella z uniwersytetu w Reading. W okresie mezolitu wąska, wcięta dolina mieściła tylko rzekę Severn. Gdy poziom morza wzrósł, rzeka się rozlała, być może w ciągu zaledwie jednego stulecia, poza ściany tej doliny, tworząc współczesną formę lejka. W paru miejscach estuarium jest usiane wysepkami. Któregoś dnia w czerwcu, podczas wyjątkowo niskiego odpływu w Goldcliff, ruszyłam za Bellem i jego współpracownikami przez grząskie, pocięte strużkami wody, błotniste płaszczyzny. Mijaliśmy zakonserwowane w mule wielkie pnie prehistorycznych dębów. Na pracę mieliśmy niecałe dwie godziny – do następnego przypływu. Dotarliśmy do niewielkiej grzędy, która 8 tys. lat temu była linią brzegową wyspy. Ekipa skierowała na nią strumień wody z węża pod ciśnieniem. Nagle odsłoniły się odciski stóp: 39 śladów trzech lub czterech osób podążających w obu kierunkach wzdłuż grzędy. – Mogli wyjść z obozowiska, żeby sprawdzić, czy ryby złapały się w pułapki zastawione na pobliskiej zatoce – powiedział Bell. Prof. Bell jest przekonany, że w każdym okresie w przeszłości w estuarium znajdowały się liczne obozowiska tworzone przez duże rodziny. Siedziby te nie były stale zamieszkane. Najstarsza mogła być zalewana podczas najwyższych przypływów, korzystali więc z niej sezonowi goście i za każdym razem odbudowywali obóz nieco wyżej na zboczu. Co ważne, wracali przez stulecia, a może i tysiąclecia, odnajdując drogę w terenie, który zmieniał się nie do poznania. Musieli być świadkami zatapiania i umierania dębowego lasu. Niszczycielski napór morza na ląd Lato i jesień były na wybrzeżu porą obfitości. Na moczary ściągała na popas zwierzyna łowna, pod dostatkiem było ryb, orzechów laskowych, jagód. Na zimę i wiosnę grupy przenosiły się w wyżej położone okolice, wędrując zapewne dolinami dopływów rzeki Severn. Ponieważ była to wyłącznie kultura słowa mówionego, starsi stanowili bezcenną skarbnicę wiedzy o środowisku. Umieli na przykład interpretować migracje ptaków i na tej podstawie wyznaczać grupie czas na dotarcie na wybrzeże lub powrót na wyżynę. Od trafności tych decyzji zależało przeżycie. Odkrycia o dużo większej koncentracji artefaktów sugerują, że ludzie mezolityczni, podobnie jak później północnoamerykańscy myśliwi-zbieracze, gromadzili się na specjalne doroczne okazje – prawdopodobnie wczesną jesienią, kiedy pojawiają się foki i nadpływają łososie. Na zachodzie Brytanii zgromadzenia te zwoływano na nadmorskich klifach, ponad foczymi miejscami godowymi. W ich trakcie następowała wymiana informacji o sytuacji na brzegach rzek poza terytoriami poszczególnych grup. Ta wiedza stawała się zasadnicza, gdy postępował niszczycielski napór morza na ląd. W Egipcie odnaleziono starożytną świątynię, w której odprawiano nieznane wcześniej rytuały Archeolodzy twierdzą, że świątynia związana była z kultem sokoła. Pochodzi z czasów hellenistyczno-rzymskich. Badacze sądzą, że mogła należeć do jednego z nomadycznych nubijskich plem... Najgwałtowniejszy wzrost poziomu morza wynosił metr do dwóch na stulecie, ale ze względu na ukształtowanie terenu zalania nie były równomierne. Na obszarach płaskich, jak współczesna wschodnia Anglia, dwumetrowy przyrost mógł oznaczać przesunięcie wybrzeża o kilometry w głąb lądu, w rejonach pofałdowanych – znacznie mniej. W nisko położonym Doggerlandzie podnoszące się morze zamieniło jeziora śródlądowe w estuaria rzek. Jedno z nich w szczególności – Outer Silver Pit – jak pokazuje cyfrowa rekonstrukcja Gaffneya, obejmuje potężne piaszczyste łachy, które mogły zostać uformowane tylko przez gwałtowne pływy. Bywało, że prądy wodne czyniły niebezpiecznym przepływanie takiego lejka w dłubance i odcinały dostęp do dobrze znanych terenów łowieckich. Jak żyli mezolityczni myśliwi? Przede wszystkim byli świetnie zgrani z rytmem pór roku, bo radzili sobie w sytuacji rozpadu otaczającego ich świata. Jim Leary, archeolog z English Heritage, przekopał się przez literaturę etnograficzną, poszukując analogii w położeniu Inuitów i innych współczesnych łowców-zbieraczy borykających się ze zmianą klimatu. Dla tych, którzy nauczyli się korzystać ze wzbierającego morza, stając się wprawnymi szkutnikami i rybakami, nowe zasoby były zapewne dobrodziejstwem – przez jakiś czas. W końcu nadszedł jednak punkt zwrotny, kiedy utrata terytorium przeważyła nad nowymi korzyściami. Inni ludzie z mezolitu, „spichlerze wiedzy”, jak nazywa ich Leary, nie potrafili już dłużej odczytywać subtelnych sezonowych zmian w terenie i odpowiednio planować grupowego działania. Odcięci od rodzimych terenów łowieckich, rybackich czy cmentarzy ludzie doznają głębokiego poczucia braku swojego miejsca. – Jak Inuici, którym powrót zamyka topienie się kry lodowej – mówi Leary. – Sytuacja musiała spowodować wielkie zmiany demograficzne. Ludzie, którzy żyli tam, gdzie dziś jest Morze Północne, zostali wyparci bardzo szybko – mówi Clive Waddington z działających w Derbyshire Archeological Research Services Ltd. – Część ruszyła do Brytanii. W Howick (Northumberland), na urwiskach biegnących wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Brytanii, zespół Waddingtona znalazł pozostałości chaty odbudowywanej trzy razy na przestrzeni 150 lat. Te szczątki, datowane na blisko 7,9 tys. lat przed Chrystusem, należą do pierwszych brytyjskich świadectw osiadłego trybu życia. Fakt odtwarzania domostwa Waddington tłumaczy rosnącym przywiązaniem do miejsca i przypuszcza, że mieszkańcy bronili swojego kawałka ziemi przed falami „wysiedlonych” Doggerlandczyków. – Wiemy, jak ważne dla utrzymania się przy życiu tych ludzi były łowiska – mówi Anders Fischer, archeolog z Duńskiej Agencji Kulturalnej w Kopenhadze. – Skoro kolejne pokolenia były świadome znikania najlepszych miejsc połowu, każde z nich musiało znaleźć nowe, często rywalizując z grupami sąsiednimi. Prawdopodobnie kończyło się to przemocą. Co zniszczyło Doggerland? Migracje, terytorialność, konflikty, stresujące klimatyczne zmiany – mimo wszystko ludzie zdobywali się na ciągłe przystosowywanie. Przyszedł wszakże czas, kiedy morze położyło ostateczny kres zdolności Doggerlandczyków do przeżycia. Około 8,2 tys. lat temu, po tysiącleciach nieustannego podnoszenia się morza, napłynęła potężna masa wody z gigantycznego jeziora lodowcowego w Ameryce Północnej zwanego Agassiz, co spowodowało skokowy wzrost poziomu oceanu o 0,6 m. Przez spowolnienie cyrkulacji ciepłej wody na północnym Atlantyku ten zrzut wywołał nagły spadek temperatury, co na wybrzeża Doggerlandu, jeśli jeszcze jakieś pozostały, skierowało uderzenia lodowatego wiatru. Jakby tego było mało, mniej więcej w tym czasie osunięcie się dna morskiego u wybrzeży Norwegii, zwane osuwiskiem Storegga, uruchomiło tsunami, które zalało wybrzeża północnej Europy. Czy tsunami Storegga było śmiertelnym ciosem, czy Doggerland już wcześniej zniknął pod falami? Pewne jest, że po tym kataklizmie wody mórz podnosiły się już wolniej. Później, około 6 tys. lat temu, nowi ludzie z południa dotarli na gęsto zalesione brzegi Wysp Brytyjskich. W łodziach przywieźli owce, bydło, zboże. Żyjący dziś potomkowie tych wczesnoneolitycznych rolników, wyposażeni w o niebo bardziej zaawansowaną technikę, znów patrzą w przyszłość, zmagając się ze wzbierającym morzem. Źródło: National Geographic Polska
Głuptaki to ptaki pełne sprzeczności. Jedni się z nich śmieją, inni je podziwiają
Po mistrzowsku nurkują, ale niezdarnie lądują na ziemi. Czule opiekują się młodymi, ale wrogo odnoszą do sąsiadów – głuptaki białe pełne są sprzeczności. Te stworzenia od dawna związane z kulturami morskimi mnożą się dziś w zatłoczonych koloniach wokół północnego Atlantyku.
W tym artykule: Jak wygląda ptak głuptak? Jak głuptaki zdobywają pokarm? W jakim środowisku żyje głuptak? Czym żywią się głuptaki? Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Kilkanaście metrów ponad Morzem Północnym miotanym przez sztorm zbiera się chmura ptaków. Potem następuje jej błyskawiczne oberwanie. Kilkadziesiąt białych trójzębów wbija się w fale z hukiem i pluskiem. Chwilę później ptaki wypływają na powierzchnię, każdy z rybą w gardle. Potrząsają głowami, wzbijają się z wody na dwumetrowych skrzydłach i z wdziękiem łabędzi szybują ku swoim gniazdom na ścianie klifu. Tam niezgrabnie lądują, kłócąc się głośno. Dwa lądujące osobniki budzą gniew swych sąsiadów w rozgorączkowanej kolonii. Jednak za tym terytorialnym zgiełkiem kryje się hierarchiczny porządek. Gniazda są rozmieszczone w sprytny sposób – po dwa na metr kwadratowy. Akurat tyle, by sąsiedzi nie mogli dosięgnąć się dziobami. Jak wygląda ptak głuptak? To głuptaki białe, morscy wędrowcy odbywający dalekie podróże, sezonowo łączący się w gwarne kolonie. Patrząc na głuptaka (Morus bassanus), widzimy mewę skrzyżowaną z albatrosem. Jest równie elegancki w locie, jak nieporadny na ziemi, wydaje się na przemian arogancki i pełen wdzięku, potrafi okazywać instynkt terytorialny i czułość, bywa dramatyczny i komiczny. Szkocki przyrodnik Kenny Taylor nazwał go ptakiem pełnym kontrastów. Migruj albo giń. Ruszamy podniebnym szlakiem wędrownych ptaków [REPORTAŻ] Coraz więcej wiemy o niewiarygodnych podróżach podejmowanych przez wędrowne ptaki – i o tym, jak ludzie je utrudniają. Do roku 1913, po stuleciach polowań, liczba tych ptaków, dawniej nie wiadomo jak wielka, spadła do jakichś 100 tys. osobników, a ich kolonii było niespełna 20. Sto lat później dzięki programom ochrony głuptaki mogą być przykładem wielkiego sukcesu przyrodników. Dziś w około 40 miejscach wokół północnego Atlantyku gniazduje mniej więcej 400 tys. par, do czego dochodzą dziesiątki tysięcy osobników młodocianych i ptaków nieposiadających partnerów. Jak głuptaki zdobywają pokarm? Jedna wielka kolonia znajduje się w Hermaness, rezerwacie na czubku Szetlandów. To najdalej na północ wysunięty punkt Wielkiej Brytanii, koniec świata. Kilometry mokrych wrzosowisk wpadają tam 150-metrowymi klifami w otchłań morza i nieba, gdzie huczą fale i wyje wiatr. Dwuoczne widzenie pozwala głuptakom wykrywać pływające głęboko ławice ryb. Kiedy nurkujące ptaki wbijają się w powierzchnię wody z prędkością dochodzącą do 110 km/godz., worki powietrzne chronią ich głowy i piersi. Szczelnie zamykane nozdrza pozwalają im nurkować na głębokość 15 m. W jakim środowisku żyje głuptak? Głuptaki zaczęły tu gniazdować w roku 1917. Latem gubione przez nie pióra wypełniają powietrze niczym bajkowy pył. Sama kolonia to jeden wielki wrzask, łopot skrzydeł i szturchanie dziobami. Najbardziej pożądane miejsca na gniazda znajdują się pośrodku. Są cenne niczym objęte kontrolą czynszów apartamenty na Manhattanie. Gdy już zostaną zajęte, ptaki bronią ich z narażeniem życia. Single czają się na obrzeżach, szukając partnerów. Aby zdobyć jakieś miejsce, dwa samce w zwarciu walczą ze sobą nawet przez godzinę, dziobiąc się po głowach. Kiedy starcie dobiega końca, jeden osobnik odchodzi, a drugi ma dom. – Gdy ptak zajmie już jakieś miejsce, jest mu wierny – mówi szkocki ornitolog Stuart Murray. – Przywabia partnerkę, ta składa jajo, a wtedy on zapewne myśli: „Bingo! Udało mi się!”. Każdy sezon oznacza jedno jajo, gładkie i białe jak u gęsi. Rodzice wysiadują je na zmianę, a po sześciu tygodniach karmią to, co się wykluje – wysuszoną istotkę, nagą i czarną jak heban. W ciągu trzech miesięcy pisklę zacznie przypominać biały puszek do pudru, a potem zamieni się w ciemnopopielatego młodocianego ptaka. Dzięki dwóm posiłkom dziennie rośnie szybko, a rytmiczne machanie skrzydłami rozwija jego mięśnie. Kiedy jest już gotowy do opuszczenia gniazda, rzuca się z pluskiem do morza. – Najpierw kołysze się po prostu na falach. Jest oszołomiony – mówi Murray. – Ale głód popycha go do pływania i nurkowania. Potem, oglądając inne głuptaki, nauczy się, co trzeba robić. Dorastanie będzie niebezpieczne. Niespełna połowa ptaków doczeka trzecich urodzin. Czym żywią się głuptaki? Jeżeli głuptaki coś wyróżnia, to jest to widowiskowy sposób żerowania – lot nurkowy zwany pikowaniem. Aby wydobyć z lodowatych głębin energię potrzebną do życia, spadają bowiem głową w dół niczym piorun. Prawdę mówiąc, relacje człowieka z tym gatunkiem liczą wiele stuleci. Hrothgar, feudał ze staroangielskiego poematu Beowulf, nazywał ocean „kąpielą głuptaków”. John Daniels, który fotografował pierwszy lot braci Wright, stwierdził, że Orville i Wilbur obserwowali głuptaki i naśladowali ruchy ich skrzydeł swoimi ramionami i rękoma. A stopiony tłuszcz głuptaków wykorzystywano kiedyś do rozmaitych celów, od wytwarzania balsamu na podagrę po produkcję smaru do kół. Sztorm: jak powstaje i ile trwa? Kiedy najczęściej występuje na Bałtyku? Natura potrafi wyzwolić niszczycielską siłę. Czym jest sztorm? Jak powstaje to zjawisko meteorologiczne i jak długo trwa? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej. Dziś wydaje się, że wobec niewielu naturalnych wrogów i stosunkowo obfitych zasobów pożywienia głuptak biały musi się rozwijać. Mimo to wciąż, jak mówi Murray, „bycie głuptakiem to stresująca sprawa”. Dlaczego głuptaki mają niebieskie nogi? Głuptaki białe mają ciemne, niewyróżniające się nogi. Co innego ich krewni, głuptaki niebieskonogie (Sula nebouxii). Ich nogi, jak sama nazwa wskazuje, są jasnoniebieskie. Niebieskawe są też dzioby tych głuptaków i naga skóra na części głowy. Skąd ten kolor? To zasługa barwników z grupy karotenoidów, które głuptaki uzyskują ze swego pożywienia, czyli ryb. Karotenoidy usprawniają działanie układu odpornościowego ptaków. Dlatego barwa nóg świadczy o kondycji głuptaka. Na ten wskaźnik zwracają uwagę samice. Samiec w czasie godów tańczy przed samicą, prezentując swoje niebieskie nogi. Im intensywniejszy jest ich kolor, tym większe szanse na zdobycie partnerki.
Tą drogą ludzie obawiali się chodzić. Dlaczego?
Na pewnej angielskiej drodze być może nigdy nie doszło do kolizji, a i tak zginęło tam wielu ludzi. Wszystkiemu winne jest Morze Północne.
Broomway (ang. „droga mioteł”), 10-kilometrowy szlak łączący hrabstwo Essex z rolniczą wyspą Foulness na wschodnim wybrzeżu Anglii, prowadzi bowiem przez targaną pływami zatokę. Przejście wąskim korytarzem możliwe jest tylko podczas kilkugodzinnego odpływu. Gdy czas minie, morze wraca w stronę lądu w tempie niedającym szans na ucieczkę. Na cmentarzu na Foulness spoczywa co najmniej 66 osób, które nie zdążyły w porę dotrzeć na ląd. Wiele z nich to ofiary mgieł, które czynią orientację w monotonnym krajobrazie niemal niemożliwą. Inni ugrzęźli w sąsiadujących z drogą bagnistych piaskach. Droga istniała tu zapewne już w czasach rzymskich, pojawiła się też w spisie dworskim z 1419 r. Starsi mieszkańcy Foulness wspominają, że na początku XX w. była oznaczona pęczkami wierzbowych witek na kijach (stąd nazwa szlaku). Broomway do lat 30., kiedy wybudowano drogę asfaltową i most, była jedynym (z wyłączeniem łodzi) sposobem dotarcia na wyspę. Podłoże jest tu na tyle twarde, że udźwignie samochód. Na wyspę jeździły tędy m.in. pocztowa ciężarówka oraz traktory rolników. Dziś okolice Foulness są poligonem brytyjskiej armii. Broomway nie jest jednak niedostępna – sporadycznie wojsko wydaje przepustki gościom, raz w roku organizowany jest marsz z przewodnikiem. Zapomniany szlak stał się niespodziewanie lokalną atrakcją turystyczną, kiedy w bestsellerowej książce The Old Ways napisał o nim Robert Macfarlane. – Najwyraźniej jest w nim coś,co przemawia do ludzkiej wyobraźni, mimo że w gruncie rzeczy to tylko spacer wzdłuż plaży, choć położonej ponad kilometr od brzegu – mówi Kilkadziesiąt pierwszych metrów drogi pokrywa schodzący do morza beton. Dalej przy kiepskiej pogodzie łatwo stracić orientację.
Najstarszy list w butelce wrócił do nadawcy
Ponad stuletnia wiadomość była częścią badania prądów w Morzu Północnym.
Jeśli kiedyś wylądujecie na bezludnej wyspie, nie liczcie na to, że uratuje was list wysłany w butelce. Jego droga do celu może zająć nawet sto lat. Przekonała się o tym ostatnio pewna Niemka. Na początku tego roku Marianne Winkler znalazła starą butelkę na niemieckiej wyspie Amrum. W środku znajdowała się kartka datowana na sam początek XX wieku. Instrukcja na niej wydrukowana zawierała prośbę, by znalazca odesłał butelkę do Stowarzyszenia Biologów Morskich (MBA) Wielkiej Brytanii na nazwisko George'a Parkera. W zamian znalazca miał dostać szylinga. – Nie pamiętam, żeby ktokolwiek odesłał nam taką butelkę – mówi Guy Baker, rzecznik prasowy MBA. – Kiedy ta dotarła do nas w kwietniu tego roku, byliśmy mocno zaskoczeni. Butelka i jej przesłanie były częścią eksperymentu przeprowadzonego w latach 1904–1906 przez naukowca i ówczesnego prezydenta MBA Biddera. 1020 obciążonych butelek trafiło do południowej części Morza Północnego. Miały pomóc określić ruch prądów dennych w okolicy. Do Biddera trafiła z powrotem mniej więcej połowa wysłanych wiadomości. Ostatnią (pomijając tę najnowszą) dostał cztery lata po wyrzuceniu jej do morza. – Około 400 zaginęło – mówi Baker. – Przypuszczam, że zostały zniszczone i na zawsze utracone. Za burtę Wrzucanie do morza instrumentów pomiarowych i urządzeń naukowych do badań to sprawdzona metoda o długiej tradycji. Choć przyznać trzeba, że te obiekty stały się współcześnie o wiele bardziej zaawansowane. Czasami w badaniach pomagają przypadkowe wycieki z kontenerowców przewożących cokolwiek od gumowych kaczek po tenisówki – ułatwiają śledzenie prądów oceanicznych. W 2011 roku naukowcy badali śmieci przeniesione przez japońskie tsunami, by lepiej zrozumieć ruchy centralnego Pacyfiku. Międzynarodowa współpraca między uczelniami, instytutami badawczymi i agencjami rządowymi pozwala utrzymać globalne sieci dryfterów powierzchniowych i głębinowych. Powierzchniowe umożliwiają śledzenie prądów za pomocą satelity, w czasie rzeczywistym nadając swoją lokalizację oraz rejestrując temperaturę wody czy zasolenie. W czasach Biddera i jego eksperymentu, naukowiec mógł liczyć jedynie na informacje o miejscu wyłowienia butelki. Wiedział też, gdzie wrzucono ją do morza. – Dziś naukowcy są w stanie zobaczyć, jak prądy morskie zmieniają się z miesiąca na miesiąc, z porami roku, a nawet wtedy, gdy ich ruch zakłócają huragany – mówi Renellys Perez, oceanograf z Uniwersytetu Miami. – Głębinowe dryftery sieci Argo mogą śledzić prądu oceaniczne na głębokości od jednego do dwóch kilometrów – wyjaśnia Nathalie Zilberman, oceanograf ze Scripps Institution of Oceanography w San Diego. Nowsze urządzenia pozwolą na badanie jeszcze głębszych – nawet sześć kilometrów pod powierzchnią oceanu. Nagroda dla znalazcy? W przeciwieństwie do butelek Biddera te nowoczesne urządzenia z sieci takiej jak Argo (należy do niej 3,8 tys. dryfterów) nie trafiają do brzegu. – Gdy wyczerpuje się ich bateria, po prostu toną – mówi Zilberman. – Większość kończy na dnie, choć niektóre mogą zostać wyrzucone na brzeg czy mieliznę. Na każdym z nich znajduje się numer telefonu, pod którym powinien zadzwonić jego znalazca. Instytucja odpowiedzialna powinna wówczas odebrać urządzenie. Rzadko kiedy znalazca jest nagradzany. Ale w przypadku Niemki, która zwróciła wiekową butelkę, szef MBA zdecydował się na pewien gest – kupił na internetowej aukcji zabytkowego szylinga i wysłał go wraz z podziękowaniem. Butelka Biddera została zaś zgłoszona do Księgi Rekordów Guinnessa jako najstarsza odzyskana wiadomość w butelce. Aktualnym rekordzistą jest 99-letnia butelka znaleziona w 2013 roku w sieci rybackiej u brzegów Szetlandów. Jane J. Lee / National Geographic News