Te odkrycia archeologiczne z 2025 roku zmieniły naukowe rozumienie Biblii
Odkrycia archeologiczne ogłoszone w 2025 roku rzucają nowe światło na wydarzenia i realia opisywane w Biblii. Znaleziska dokonane m.in. pod Bazyliką Grobu Świętego, na pustyni Negew, w Megiddo oraz w rejonie Mosulu skłaniają badaczy do ponownego namysłu nad historycznym kontekstem tekstów biblijnych.
Spis treści: Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii Odkrycia z zakresu archeologii biblijnej z 2025 roku kreślą żywy obraz bogatego, wzajemnie powiązanego świata, którego ślady – utrwalone w kamieniu i zapisane w tekstach – rozbrzmiewają echem przez tysiąclecia. Trwające wykopaliska w Bazylice Grobu Świętego w Jerozolimie, uznawanej za wzniesioną nad miejscem ukrzyżowania i pochówku Jezusa, pozwalają zajrzeć w najwcześniejsze dzieje tego miejsca. Ukazują również, jak mogła wyglądać jego topografia, zanim w IV wieku wzniesiono kościół. Nowe odkrycia pokazują, jak chrześcijaństwo rozprzestrzeniało się w świecie starożytnym Wykopaliska prowadzone w innych regionach rzucają nowe światło na wczesne rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa – między innymi na ślady VII-wiecznego życia monastycznego w rejonie Zatoki Perskiej. Najnowsze badania wskazują również, jakimi szlakami mógł podróżować św. Paweł, apostoł, który szerzył wiarę chrześcijańską na obszarze Cesarstwa Rzymskiego. Równocześnie zaawansowane technologie badawcze pogłębiają nasze rozumienie Zwojów znad Morza Martwego. Pomagają także odtworzyć rozległe sieci handlowe starożytnego świata, które wyjaśniają, dlaczego kość słoniowa tak często pojawia się na kartach Starego Testamentu. Razem odkrycia te tworzą przekonujący obraz materialnego zaplecza biblijnych opowieści. Jednocześnie zmieniają sposób postrzegania Biblii i historii powstania Pisma Świętego – nie tylko jako księgi wiary, lecz także jako jednego z fundamentalnych tekstów świata starożytnego. Ogród pod bazyliką, monastycy na pustyni i srebrny amulet Bazylika Grobu Świętego w Jerozolimie jest miejscem chrześcijańskich pielgrzymek od czasu, gdy w IV wieku wzniósł ją cesarz Konstantyn. Przez stulecia była jednak wielokrotnie przebudowywana, a znaczna część jej obecnej formy pochodzi z XII-wiecznych prac krzyżowców. Dziś świątynia przechodzi szeroko zakrojoną renowację, której celem jest zabezpieczenie kruchych fundamentów dla przyszłych pokoleń. Dla archeologów to wyjątkowa okazja badawcza. Zespół kierowany przez prof. Francescę Romanę Stasollę z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie prowadzi wykopaliska pod posadzką bazyliki. Badacze zdejmują kolejne warstwy nagromadzonej historii, starając się zrozumieć, jak to miejsce było wykorzystywane na przestrzeni tysiącleci. Odkryto między innymi ślady kamieniołomu z epoki żelaza, a w późniejszym okresie – teren przekształcony w obszar uprawny. Analiza archeobotaniczna wykazała obecność zbóż, winorośli i fig. Ustalenia te korespondują z opisem zawartym w Ewangelii Jana, według którego Jezus został ukrzyżowany w pobliżu ogrodu, a następnie pochowany w jego obrębie. Odkrycia z różnych regionów świata pozwalają odtworzyć złożony obraz wczesnego chrześcijaństwa, ukazując dynamikę przemieszczania się ludzi, idei i praktyk religijnych. W pobliżu Abu Zabi archeolodzy odkryli tynkowy krzyż sprzed około 1400 lat. Znajdował się on w sąsiedztwie kompleksu monastycznego z VII–VIII wieku na wyspie Sir Bani Yas, co potwierdza obecność chrześcijaństwa w regionie jeszcze przed pojawieniem się islamu. W Turcji, na terenie starożytnego miasta Olympos, odsłonięto mozaikową posadzkę przy wejściu do V-wiecznego kościoła. Widniał na niej surowy napis: „Tylko ci, którzy kroczą właściwą drogą, mogą tu wejść”. Z kolei na pustyni Negew badacze odkryli hebanowe figurki w stylu afrykańskim, znalezione w chrześcijańskich grobach z IV–VII wieku n.e. Ich właściciele mogli pochodzić z Etiopii, co wskazuje na dalekosiężne kontakty kulturowe świata wczesnochrześcijańskiego. Naukowcy zaprezentowali także nowe narzędzie badawcze – otwarty zbiór danych o rzymskich drogach, nazwany Itiner-e. Umożliwia on wizualizację tras, którymi mógł podróżować apostoł Paweł podczas swoich misji. Pod koniec 2024 roku ogłoszono również odkrycie najstarszego dowodu obecności chrześcijaństwa na północ od Alp – srebrnego amuletu z grobu we Frankfurcie, datowanego na lata 230–260 n.e. Widniał na nim napis: „Święty, święty, święty! W imię Jezusa Chrystusa, Syna Bożego!”. Sztuczna inteligencja zmienia datowanie Zwojów znad Morza Martwego Zwoje znad Morza Martwego fascynują badaczy od momentu ich odkrycia w 1947 roku. Przez stulecia spoczywały w suchych jaskiniach pustyni Judzkiej, co sprzyjało ich wyjątkowemu zachowaniu. Tradycyjnie datowano je na okres od III wieku p.n.e. do II wieku n.e., jednak precyzyjne ustalenie wieku poszczególnych manuskryptów od dawna pozostawało poważnym wyzwaniem badawczym. W 2025 roku naukowcy zaprezentowali model oparty na sztucznej inteligencji, nazwany Enoch. Został on wytrenowany na rękopisach datowanych metodą radiowęglową, co pozwoliło porównać cechy pisma z wiarygodnymi punktami odniesienia. Uzyskane wyniki sugerują, że część zwojów może być starsza, niż dotąd przypuszczano, co ma istotne konsekwencje dla historii tekstu biblijnego i judaizmu okresu Drugiej Świątyni. W innym projekcie sztuczna inteligencja pomogła odnaleźć zaginiony hymn babiloński ku czci boga Marduka. Tekst, datowany na okres od VII do I wieku p.n.e., funkcjonował jako klasyczny utwór edukacyjny, kopiowany i studiowany przez kolejne pokolenia skrybów. Jego czas powstania pokrywa się z okresem, w którym Babilon podbił Królestwo Judy – wydarzeniem opisanym w Drugiej Księdze Królewskiej. Odkrycie to rzuca nowe światło na kontekst kulturowy i intelektualny świata, w którym powstawały teksty biblijne. Szlaki handlowe starożytności a biblijne obrazy bogactwa Kość słoniowa w Biblii jest wyrazistym symbolem bogactwa, władzy i luksusu. To z niej miał być wykonany tron króla Salomona, a w „Pieśni nad Pieśniami” pojawia się jako metafora cielesnego piękna: „Jego ciało jest jak gładka kość słoniowa, ozdobiona lapis lazuli”. Badania opublikowane w 2025 roku wykazały, że przez niemal tysiąc lat – między 1600 a 600 rokiem p.n.e. – kość słoniowa docierała do południowego Lewantu z Afryki Subsaharyjskiej. Handel ten prowadzili kupcy z Nubii, znanej w Biblii jako cywilizacja Kusz. Odkrycia te pozwalają lepiej zrozumieć, skąd pochodziły dobra luksusowe, które w tekstach biblijnych symbolizują prestiż i potęgę. Megiddo, utożsamiane w Apokalipsie z Armagedonem, było potężną twierdzą już w epoce brązu. W 2025 roku archeolodzy odkryli tam dużą ilość egipskiej ceramiki z VII wieku p.n.e. Może to stanowić materialny ślad obecności armii faraona Necho, który – według przekazu biblijnego – starł się w tym miejscu z królem Judy Jozjaszem. W pobliskiej lokalizacji odsłonięto również 5000-letnią tłocznię wina wykutą w skale oraz skarb przedmiotów ceremonialnych. Wśród nich znalazł się rzadki pojemnik w kształcie barana, wiązany z praktykami religijnymi Kananejczyków. Znaleziska te ukazują, jak handel, rytuał i bogactwo splatały się w świecie starożytnego Lewantu, który stanowił tło wielu opowieści biblijnych. Biblijni władcy i cuda w świetle archeologii Sadzawka Siloe w Mieście Dawida pojawia się w Ewangelii Jana jako miejsce jednego z cudów Jezusa: – Idź, obmyj się w sadzawce Siloe. – Poszedł więc, obmył się i wrócił widząc. Badania radiowęglowe wykazały, że kamienna tama sadzawki powstała około 800 roku p.n.e. Jej budowę interpretuje się jako odpowiedź na zmiany klimatyczne oraz rosnącą potrzebę zabezpieczenia zasobów wody w Jerozolimie. Odkrycie to nadaje biblijnej relacji konkretny kontekst historyczny i infrastrukturalny. W Mosulu archeolodzy odsłonili monumentalny posąg lamassu – skrzydlatego byka z ludzką głową, mierzącego około 6,1 metra wysokości. Rzeźba pochodzi z pałacu Asarhaddona, asyryjskiego króla z VII wieku p.n.e., wielokrotnie wspominanego w Starym Testamencie. Historia Asarhaddona – młodszego syna wygnanego, a następnie wyniesionego na tron – przywodzi na myśl biblijną opowieść o Józefie. Odkrycie posągu potwierdza ogromne bogactwo i potęgę władcy, który odcisnął wyraźny ślad nie tylko w dziejach Mezopotamii, lecz także w narracji biblijnej. Z kolei podczas przesiewania ziemi na Wzgórzu Świątynnym w Jerozolimie odnaleziono fragment asyryjskiej tabliczki zapisanej pismem klinowym. To część listu, w którym król Asyrii wzywa władcę Judy do uregulowania zaległego trybutu: „Drogi królu Judy, prześlij zaległe płatności niezwłocznie, do pierwszego dnia miesiąca aw. W przeciwnym razie konsekwencje będą surowe” . Znalezisko to stanowi rzadkie, bezpośrednie świadectwo głosu imperium, które w sposób realny i często brutalny ingerowało w losy biblijnego Izraela. Źródło: National Geographic
Setki nagich ludzi nad Morzem Martwym. Zdjęcia mają zwrócić uwagę na ważny problem
Nagłaśnianiem problemu wysychania Morza Martwego od lat zajmuje się amerykański fotograf Spencer Tunick. 54-latek już trzykrotnie dokumentował pomniejszającą się powierzchnię słonego jeziora.
W tym artykule: Morze Martwe umiera Nagość w słusznym celu Kontrowersje wokół fotografii Od 1980 r. powierzchnia Morza Martwego zmalała o 30 proc. W ostatnich latach sytuacja stała się jeszcze bardziej dramatyczna. Eksperci szacują, że co roku Morze Martwe kurczy się o około 1 metr. Morze Martwe umiera Wysychanie Morza Martwego niesie za sobą poważne skutki nie tylko dla izraelskiej turystyki, ale również dla środowiska. Aby powstrzymać ten proces w 2013 r. Izrael i Jordania podjęły decyzję o wybudowaniu rurociągu transportującego wodę z Morza Czerwonego do Morza Martwego. Nagłaśnianiem problemu wysychania Morza Martwego od lat zajmuje się amerykański fotograf Spencer Tunick. 54-latek już trzykrotnie dokumentował pomniejszającą się powierzchnię słonego jeziora. Amerykanin jest znany z tego, że w swoich projektach pokazuje nagość. Nie inaczej było podczas jego ostatniej wizyty w Izraelu. Nagość w słusznym celu W ostatni weekend przez pustynne tereny wokół Morza Martwego przeszło kilkaset nagich ludzi. To modele, którzy wzięli udział w najnowszej sesji Spencera Tunicka. – Według mnie ciało reprezentuje piękno, życie i miłość – tłumaczy artysta. Dlaczego modele byli nadzy? Cóż, prawda jest taka, że gdyby nad akwenem zebrała się grupa ludzi w ubraniach, mało kto zwróciłby na nich uwagę. Tunick dobrze wie, że nagość wzbudza kontrowersje, dlatego postanowił raz jeszcze wykorzystać ją do zwrócenia uwagi mediów na ważny temat. Chętni byli w różnym wieku. 26-letnia doktorantka przyznaje, że zdjęcie ubrań jest dla niej czymś naturalnym. – Potem aż nie chce się ich ponownie zakładać – mówiła w rozmowie z dziennikarzami. 63-letni Gil Shavit brał udział w podobnym projekcie fotografa 10 lat temu. – To fascynujące doświadczenie. On nie może wykonywać swojej pracy bez nas – tłumaczył. Wszyscy modele zostali pomalowani białą farbą. Tunick tłumaczy, że chciał nawiązać w ten sposób do biblijnej historii o Żonie Lota, która zamieniła się w słup soli. Skojarzenie nie jest przypadkowe. W końcu Morze Martwe słynie z bardzo wysokiego zasolenia. Dzięki temu na powierzchni wody bez problemu mogą unosić się nawet osoby, które nie potrafią pływać. Kontrowersje wokół fotografii Spencer Tunick przyleciał do Izraela na zaproszenie ministerstwa turystyki. Urzędnicy opłacili koszty jego podróży oraz pobytu na miejscu, co nie spodobało się konserwatywnej części polityków. Jeden z nich publicznie zażądał nawet wycofania dofinansowania dla fotografa, a sam projekt nazwał masową obrzydliwością. Nissan Ben Hamo – prezydent Arad, miasta położonego około 30 km od Morza Martwego – wierzy, że projekt przyciągnie więcej turystów, którzy będą chcieli wesprzeć działania na rzecz spowolnienia wysychania słynnego akwenu. Źródło: „The Guardian”
Morze Martwe. Jedno z najpiękniejszych cudów natury na świecie [PRZEWODNIK]
Morze Martwe w rzeczywistości jest słonym jeziorem położonym w najniższym punkcie Ziemi. Trudne warunki sprawiają, że morza nie zamieszkuje żadne zwierze – stąd jego nazwa.
Morze Martwe: położenie Morze Martwe położone jest w dolinie Jordanu i powstało podczas przesuwania się płyt tektonicznych. Zlokalizowane jest na pograniczu Izraela i Jordanii, a depresja Morza Martwego jest najniższa w całej Azji. Zasolenie Morza Martwego wynika z faktu, że jedynym źródłem jego wód jest rzeka Jordan, która schodzi ze szczytu Wzgórz Golan. Ze względu na swoje naturalne, magiczne piękno Morze Martwe nadal jest wyjątkową atrakcją turystyczną. Turyści uwielbiają się smarować naturalnym, pełnym przydatnych minerałów, czarnym błotem, które jest dostępne całkowicie za darmo na wybranych plażach Morza Martwego. Błoto z Morza Martwego jest uważane za jeden z najzdrowszych środków do czyszczenia skóry, a wody Morza Martwego są korzystne dla osób cierpiących na łuszczycę. Pomimo strasznego upału w regionie Morza Martwego jest to ulubione miejsce turystów z całego świata. Dolina Jordan jest jednym z najgorętszych regionów w Izraelu. Połączenie nieodpartych widoków na krystalicznie czystą wodę, okoliczne wzgórza i pustynne równiny z luksusowymi hotelami sprawia, że jest to idealne miejsce na relaks. W regionie Morza Martwego znajdziesz wiele zajęć rekreacyjnych, od zwiedzania znanych na całym świecie zabytków, takich jak Masada i Qumran, kończąc na różnorodnych zajęciach sportowych i zorganizowanych jednodniowych wycieczkach po okolicy. Gdzie się wybrać nad Morze Martwe? Jeśli planujesz odwiedzić najbardziej słone morze na świecie, możesz udać się w wiele ciekawych miejsc turystycznych i wybrać jeden z setek hoteli. Celem twojej podróży jest Izrael. Morze Martwe część swojej linii brzegowej ma też w Jordanii. Tam jednak wybrzeże jest mniej rozwinięte pod względem bazy turystycznej. Możesz cieszyć się wszystkimi hotelowymi udogodnieniami - orzeźwiającym basenem, relaksującym spa i pysznymi daniami. Zafascynuje Cię piękno i tajemnice pobliskich atrakcji, takich jak Masada, Góra Sodoma, Ein Gedi i Jaskinie Qumran. Po dniu zabiegów spa, spacerów lub historycznych wycieczek możesz iść na imprezę lub napić się wina i zjeść lunch. Życie nocne Morza Martwego może wydawać się ograniczone w porównaniu do Tel Awiwu, Jerozolimy, Hajfy lub Ejlatu, ale nie martw się - istnieje! Nie będziesz się nudzić. Oto kilka restauracji z Morza Martwego, które zdecydowanie powinieneś odwiedzić. Rondo w hotelu Daniel oferuje obfity obiad w formie bufetu, łączący dania z Bliskiego Wschodu, Morza Śródziemnego, Europy i Ameryki. Ranch House w hotelu Isrotel oferuje wyjątkową amerykańską kolację, której menu oparte jest głównie na mięsie, a także sałatki, przystawki i desery. Restauracja Herod na promenadzie Ein Bokek oferuje różnorodne dania, w tym ryby z grilla, mięso z grilla, sałatki, kanapki oraz różne międzynarodowe i lokalne odmiany wybranych piw. Bistro Sato w hotelu Crown Plaza to azjatycka restauracja fusion serwująca dania kuchni chińskiej, japońskiej i tajskiej. Jeśli masz ochotę na drinka, powinieneś wypróbować dwa niesamowite bary. Jednym z nich jest wspomniany wyżej bar w restauracji Biancini. W nocy ta marokańska restauracja zamienia się w zabawny bar taneczny, w którym regularnie odbywają się wieczory karaoke, imprezy taneczne, muzyka na żywo i pokazy tańca brzucha. Jeśli chcesz spróbować bardziej tradycyjnego pubu, udaj się do Muse Pubu w Arad - 25 km od Morza Martwego. Muse Pub jest znany z oryginalnego sufitu, który zdobią chusty piłkarskie z izraelskich i międzynarodowych klubów piłkarskich, a mecze piłki nożnej są regularnie transmitowane na żywo na wielkich ekranach. Pub oferuje 30 rodzajów whisky, 7 rodzajów piwa i innych rodzajów napojów alkoholowych, a także kanapki, sałatki, makarony, pizza i mięso. Okolice Morza Martwego: co zobaczyć? W regionie Morza Martwego jest organizowany wielki festiwal EDM (elektroniczna muzyka taneczna), który odbywa się raz w roku na Masadzie zwykle jesienią. Izraelscy i międzynarodowi DJ-e i muzycy pracujący z muzyką elektroniczną przybywają na ten festiwal, a wraz z nimi 20 000 uczestników. Muzyka gra przez 12 godzin od zmierzchu do świtu, w ogromnym kompleksie z pełnym sprzętem multimedialnym, z unikalnym oświetleniem i spektakularnymi fajerwerkami. Turyści z dziećmi i miłośnicy przygód powinni zdecydowanie odwiedzić Fantasy Island w Leonardo Club Hotel. Fantasy Island to imponujący kompleks znajdujący się w holu hotelu. Kompleks obejmuje labirynt Fear Factor, tajemniczy, wypełniony horrorem labirynt, odpowiedni dla dzieci w wieku 6 lat i starszych, z trzema poziomami strachu do wyboru; oraz kino 7D, które oferuje efekty multisensoryczne (deszczu, wiatru, ciepła, ruchu, zapachu) podczas oglądania filmu. Wokół Morza Martwego są też zlokalizowane miejsca zabytkowe. Park Narodowy EinGedi to biblijne miasto i pole krwawych bitew. Dziś jest dziś uzdrowiskiem, rezerwatem i parkiem narodowym, a także jedną z najpiękniejszych oaz na Bliskim Wschodzie. Na uwagę zasługują jaskinie stalaktytowe i starożytny system zaopatrzenia w wodę. Twierdza Masada znajduje się w pobliżu biblijnego miasta Arad. Budowę fortecy w kształcie rombu rozpoczęto w 25 roku p.n.e. dekretem króla Heroda I Wielkiego, który uważał jeden ze szczytów gór Judejskich (450 metrów nad poziomem morza) za dobre miejsce na schronienie dla swojej rodziny. Z trzech stron fortecę Masada otaczają strome klify i można do niej wspiąć się tylko wąską i złożoną ścieżką „węża”, która istnieje do dziś. W wąwozie Qumran znajduje się historyczny i archeologiczny rezerwat o tej samej nazwie. Ponad 2 tysiące lat temu członkowie sekty esseńczyków mieszkali na tych ziemiach, o czym świadczą ruiny klasztorów, domy jaskiniowe, różne przedmioty gospodarstwa domowego i narzędzia. Kanion Tmarim to atrakcja dla fanów sportów ekstremalnych i niezwykłych krajobrazów naturalnych. Zbocza kanionu sięgają 100 metrów, po których trzeba będzie się wspinać wąskimi, a miejscami niebezpiecznymi ścieżkami. Wokół kanionu rosną dziesiątki palm daktylowych, od których wąwóz otrzymał swoją nazwę (hebrajski תמרים, tmarim - palma, data). Ze szczytu rozciąga się wspaniały widok na góry Jordanii i wybrzeże Morza Martwego. Morze Martwe: czy trzeba płacić? Morze słone, czyli Yam HaMelach, ma szerokość 50 kilometrów. Na północnym krańcu Morza Martwego jest kilka plaż, za które trzeba zapłacić. Wejście to około 60-80 NIS. Turyści mogą też udać się na bezpłatne plaże na południu, gdzie znajdują się hotele. Jedną z zalet północnych plaż jest to, że są one najbliżej Jerozolimy, więc jeśli chcesz po prostu jechać z Jerozolimy do Morza Martwego i z powrotem i nie chcesz odwiedzać Masady lub Ein Gedi, można zaoszczędzić godzinę jazdy do południe. Spa Ein Gedi ma własną plażę, ale wstęp kosztuje 95 szekli. W hotelu Ein Bokek / Newe Zohar znajduje się plaża, która jest bezpłatna i czysta, a także posiada otwarte prysznice do zmywania soli. Jeśli przyjeżdżasz samochodem, pamiętaj, że parking kosztuje. Upewnij się, że zapłacisz, ponieważ jeśli nie, możesz być pewien, że dostaniesz mandat. Kąpiel w Morzu Martwym: bezpieczeństwo Morze Martwe pozbawione jest ryb. Wynika to z faktu, że morze jest niezwykle słone. Zawartość soli sięga tutaj 34%. Czy zatem pływanie w takim akwenie jest bezpieczne? Pływanie w Morzu Martwym jest niesamowitym i zdrowym doświadczeniem, ale jest kilka rzeczy, które powinieneś wiedzieć dla własnego bezpieczeństwa: Nie pij wody: kilka łyków może spowodować nieodwracalne szkody, a nawet cię zabić; Nie otwieraj oczu pod wodą; Nie jest to konieczne, ale bardzo przydatne są sandały, ponieważ sól może ranić ci nogi; Nie wchodź do wody z biżuterią. Ta srebrna zmieni kolor na czarny. To samo dotyczy złotej biżuterii, która ma mniej niż 24 karaty; Wszelkie skaleczenia są niebezpieczne. Lepiej nie golić się w dniu, w którym planujesz pływać w Morzu Martwym. Pamiętaj też, że Morze Martwe nieustannie się cofa, pozostawiając powierzchnię pokrytą twardą skorupą. Tutaj czai się śmiertelne niebezpieczeństwo. W niektórych miejscach pod skorupą pozostają puste przestrzenie. W najlepszym razie będzie to nieplanowana kąpiel błotna, w najgorszym możesz po prostu utonąć, jak na bagnach. Podczas opadów na brzegach Morza Martwego mogą powstawać potężne strumienie błota z okolicznych wzgórz. Błoto może często z łatwością zmyć nawet samochód z autostrady 90 wzdłuż wybrzeża. Niestety zdarzyły się takie śmiertelne przypadki. Morze Martwe: dobroczynne właściwości Sól z morza martwego i inne lecznicze właściwości produktów z morza są znane od czasów starożytnych. Woda z Morza Martwego ze względu na wysokie stężenie soli 340 gr. na litr jest bardzo ciężka i w dotyku przypomina olej. Pomimo zasolenia woda zawiera wapń, potas, chlorek magnezu, sód. Woda z Morza Martwego jest szeroko stosowana do różnych zabiegów medycznych i kosmetycznych, a także jest częścią kosmetyków. Woda zawiera ponad dwadzieścia minerałów, co pozwala zapobiegać i leczyć choroby skóry, jednocześnie zwalczając trądzik i zapobiegając starzeniu się skóry. Stosuję się ją w chorobach zapalnych jamy ustnej. Płukanie łagodzi obrzęk i pomaga przywrócić funkcje błony śluzowej. Podczas zabiegów kąpiele korzystnie wpływają na ogólny stan skóry i paznokci (leczy rany, eliminuje grzyby, poprawia procesy metaboliczne i mikrokrążenie krwi). Sól z Morza Martwego to w stu procentach naturalny produkt, czysta mieszanka minerałów i pierwiastków śladowych. Zabiegi solne poprawiają krążenie krwi i metabolizm, pomagają zmniejszyć stres i napięcie mięśni. Unikalne warunki geologiczne i klimatyczne Morza Martwego przyczyniły się do powstania specjalnego rodzaju błota mineralnego pod masami wodnymi. Błota z Morza Martwego mają właściwości bakteriobójcze ze względu na wysoką zawartość grup siarczkowych, jonów jodu, bromu, cynku, miedzi, litu, żelaza, manganu, kobaltu itp. Błoto ma dobre właściwości kosmetyczne i terapeutyczne. Morze Martwe: ciekawostki Morze Martwe to tak naprawdę jezioro, a nie morze, a pływanie w jego wodach jest łatwiejsze niż gdziekolwiek indziej - sama gęstsza woda wydaje się pomagać niedoświadczonym pływakom w utrzymaniu się na powierzchni. Co jeszcze warto wiedzieć o Morzu Martwym? Ze wszystkich zbiorników wodnych na Ziemi najbardziej zasolone jest Morze Martwe. Każdego roku poziom wody w Morzu Martwym spada o około metr. Brzegi Morza Martwego to najniższa część lądu na naszej planecie (w stosunku do globalnego poziomu morza). Maksymalna szerokość Morza Martwego nie przekracza osiemnastu kilometrów, czyli mniej niż szerokość niektórych rzek. Z powodu spłycenia Morze Martwe jest obecnie podzielone na dwie części przez przesmyk lądu.
Wakacje zmierzają ku końcowi jednak jeszcze nie wszyscy udali się na upragniony urlop. Dokąd warto się wybrać, jeśli wakacje mamy jeszcze przed sobą?
Koniec lata w Polsce to najlepszy czas na podróż do krajów gdzie słońce nadal opala a upały stają się znośniejsze niż w sezonie. Zaplanowanie wakacji na wrzesień i październik pozwala zaoszczędzić trochę pieniędzy a przede wszystkim pozwoli uniknąć tłumów turystów, które zalewają kurorty w urlopowym szczycie. Biorąc pod uwagę obecną niestabilną sytuację polityczną w Egipcie, popularność wycieczek last minute do kraju Faraona drastycznie spadła. Jeżeli jednak nadal chcemy spędzić ostatnie dni wakacji wśród promieni słonecznych, nad krystalicznie czystą wodą warto wybrać się w egzotyczną podróż na Bliski Wschód, czyli miejsca gdzie spotykają się trzy kontynenty. Ze względu na nieznośną pogodę latem końcówka sezonu jest idealnym czasem na wycieczkę do Izraela, Jordanii czy Libanu. Wśród spragnionych odrobiny luksusu dużym powodzeniem cieszą się spontaniczne wycieczki do Zjednoczonych Emiratów Arabskich. Sky is the limit – Ponad pół roku temu na warszawskim lotnisku wylądowały linie Qatar Airways a zaraz po nich pojawiły się arabskie Emirates. Tym samym otworzyła się przestrzeń powietrzna dla bezpośrednich lotów do Dubaju. Przyjemność zaczyna się od 2000 pln, jednak warto śledzić internetowe wyszukiwarki lotów ponieważ już pojawiają się posezonowe obniżki cen – komentuje Aleksandra Jakiel z Tripsta.pl, internetowego biura podróży i serwisu pośredniczącego w sprzedaży biletów lotniczych. Loty do Dubaju mają w swojej ofercie również inni przewoźnicy. We wrześniu za bilety w obie strony do stolicy Emiratów z liniami Ukraine International Airlines zapłacimy około 1400 pln. Na oferty tanich linii lotniczych w Polsce będziemy musieli jeszcze trochę poczekać. Najbliższe lotnisko, z którego polecimy już jesienią do Dubaju znajduje się w Budapeszcie i Kijowie. Na październik zaplanowane jest otwarcie nowego połączenia lotniczego do Jordanii. Przewoźnikiem oferującym bezpośrednie czarterowe loty z Warszawy do Ammanu będzie Royal Wings Airlines. Jordańskie linie swoją ofertą chcą jeszcze bardziej zachęcić Polaków do spędzania urlopu na Półwyspie Arabskim. Traktowany jako wrota między wschodem a zachodem Liban jest krajem, w którym rasy i religie wzajemnie się przenikają. Sam Bejrut jest doskonałym punktem wypadowym do najrozmaitszych turystycznych miejsc i atrakcji. – Z Warszawy do stolicy Libanu polecimy z przesiadką we Frankfurcie nad Menem za 1300 pln w obie strony. Bezpośredni lot oferuje nasz krajowy przewoźnik. W październiku podróż w obie strony do Bejrutu można odbyć już za 900 pln – dodaje Jakiel z Tripsta.pl. Innowacja i luksus Ostatnie lata dla Emiratów są czasem boomu turystycznego spowodowanego licznym inwestycjom, dzięki którym Emiraty stały się symbolem bogactwa i luksusu. – To zarówno miejsce dla przedsiębiorców, inwestorów jak i idealna destynacja turystyczna. Oprócz pięknych, czystych plaż, wszechobecnych osiągnięć techniki turyści mogą poddać się licznym formom aktywnego wypoczynku. Sam Dubaj kipi nowoczesnością, a największymi atrakcjami są architektoniczne cuda, ogromne centra handlowe i zdumiewające drapacze chmur tworzące panoramę miasta –inforumje Aleksandra Jakiel. Najcenniejszą perełką Zjednoczonych Emiratów Arabskich jest niewątpliwie siedmiogwiazdkowy hotel przypominający wielki żagiel Burj Al Arab. Hotel należy do czołówki najbardziej luksusowych hoteli świata, najtańszy pokój to koszt rzędu 2500 pln za nocleg. Dubaj zadowoli gusta niejednego turysty. Usatysfakcjonowani wyjadą zarówno miłośnicy zakupów, plażowicze oraz amatorzy sportów. Zaplecze sportowe zapewnia doskonałe warunki do uprawiania sportów nie tylko wodnych. Szejkowie udowodnili, że za pieniądze można sprowadzić na piaszczystą pustynię śnieg. W środku lata możemy udać się na narty czy snowboard do jedynego krytego ośrodka narciarskiego Ski Dubai, w którym temperatura spada poniżej zera. Bioodnowa w Morzu Martwym Wspaniałym rozwiązaniem na połączenie luksusowych wakacji i zdrowotnej terapii będzie udanie się nad wybrzeże Morza Martwego. Turyści swobodnie unoszący się na powierzchni wody i czytający gazety to nie jedyny fenomen jeziora. Bo właściwie Morze Martwe to najbardziej zasolone jezioro na Ziemi znajdujące się na pograniczu Izraela i Jordanii. Jest jednym z najatrakcyjniejszych regionów leczniczych znane też jako najniżej położone uzdrowisko na świecie. Sama kąpiel w morzu może być traktowana niczym wizyta w SPA. Bogaty w liczne sole mineralne (odkryto ponad 20 minerałów) akwen zastąpi niejeden zabieg kosmetyczny. Suche powietrze i gruba warstwa ozonowa zapewnia ochronę przez promieniami UV dzięki czemu nie jesteśmy narażeni na poparzenia słoneczne. Dodatkowym skarbem jest zawierające substancje organiczne i minerały czarne błoto, z którego okłady są niecodzienną terapią dla ciała i duszy. Pobyt nad Morzem Martwym, oddychanie tutejszym powietrzem, zabiegi z naturalnych składników pozwalają zniwelować najróżniejsze problemy skórne, reumatyzm, astmę i alergie. Dlatego w Jordanii wokół morza jak grzyby po deszczu pojawiają się co raz to lepsze i bardziej luksusowe hotele, ośrodki wczasowe i uzdrowiska, które dodatkowo podkreślają prozdrowotny charakter miejsca. Gdzie przenikają się największe religie Izrael jest krajem nietypowym szczególnie z uwagi na kontrasty obecne w jego kulturze i przyrodzie. Jest to kraj, w którym stykają się trzy największe światowe religie, a wyznawcy dwóch z nich w Jerozolimie odnaleźli cel pielgrzymek. Ściana Płaczu - jedyna zachowana pozostałość po Świątyni Jerozolimskiej obecnie najświętsze miejsce wyznawców judaizmu oraz Bazylika Grobu Pańskiego cel wypraw chrześcijan. Jeśli już zdecydowaliśmy się spędzić nasze wakacje w Izraelu musimy zdawać sobie sprawę z tego jaką ogromną liczbę atrakcji może nam zaoferować. Wbrew powszechnym przekonaniom i stereotypom nie musi być celem jedynie pielgrzymek do Ziemi Świętej. Pełen wyjątkowych miast i miejsc Izrael staje się powoli renomowanym przez biura podróży celem turystycznym. Mimo, że najbardziej znanym miastem jest Jerozolima to Tel Aviv jest stolicą kraju oraz wakacyjnym kurortem. Plażowanie z widokiem na błękit Morza Śródziemnego z drugiej strony z widokiem na wieżowce z roku na rok przyciąga turystów z całego świata. Bliskość modernistycznych budynków sprawia wrażenie jakby plaża była całkowicie zrośnięta z miastem. Zwiedzanie Jerozolimy to przede wszystkim wizyta w licznych muzeach m.in. Muzeum Izraela, Muzeum Cytadeli Dawida, Instytut Pamięci Męczenników i Bohaterów Holocaustu Yad Vashem. Oczywiście na każdym kroku towarzyszą nam budowle i miejsca upamiętniające religijne wydarzenia, którymi miasto jest przesiąknięte. Będąc w Izraelu z pewnością należy udać się do miasta Akka gdzie mieściła się krzyżacka twierdza, natomiast wizyta w Parku Narodowym Gan ha Szlosza będzie idealną okazją do spotkania się z misiami koala. – W przeciwieństwie do Libanu, Jordanii i Emiratów, do Izraela na pobyt do 90 dni nie jest wymagane wykupienie wizy – komentuje Jakiel.
Podróż do źródeł wiary to dla jednych wielkie przeżycie, dla innych równie wielkie rozczarowanie.
ANKIETA TRAVELERA Aleksandra Nieśpielak Tym razem Traveler udał się do Izraela z Olą Nieśpielak. Aktorka filmowa, telewizyjna i teatralna znana z takich filmów jak: Demony wojny, Reich, oraz z seriali, m.in. Barw szczęścia. Jest także piosenkarką – właśnie ukazała się jej smoothjazzowa płyta: Dzień dobry, dniu, na której śpiewa bossa novy. 1. Przed podróżą Izrael kojarzył mi się z... Zabawą, egzotyką i ciepłem. 2. Pierwsze wrażenie... Gdzie jest zieleń?! Wszędzie krajobraz pustynny, mało roślin. To ma być ziemia obiecana? ;-) 3. Urzekło mnie… To, że ten kraj jest wielką kulturową mozaiką. Ta żydowsko-palestyńska mieszanka bywa wybuchowa, ale jest bogactwem. 4. Denerwowało mnie… Nieustające kontrole policyjno-wojskowe. Służą bezpieczeństwu, ale trudno je polubić. 5. Miejscowi ludzie są… Bardzo różni. Przyjaźni, gościnni, życzliwi, chętnie opowiadający o swoim kraju. Ale też – jak w każdym miejscu, gdzie są turyści – nie brak tych, którzy przyjezdnych chcą nabić w butelkę. 6. Nie mogłam zrozumieć… W zasadzie miałam wrażenie, że wszystko rozumiem. Nawet kuchnia żydowska przypominała mi polską. Może to kwestia bliskości kulturowej? 7. Niebo w gębie poczułam, gdy… jadłam w Betlejem falafela. Kupiony na ulicy smakował jak wyrafinowane orientalne danie. 8. Niezapomniane miejsce... Stare miasto w Jerozolimie. Szczególnie mury obronne i wąskie, klimatyczne uliczki ze straganami oraz dzieci bawiące się do późna bez opieki – to dawało poczucie bezpieczeństwa i spokoju. 9. Z podróży przywiozłam… Choć nie jestem zwolenniczką przywożenia dewocjonaliów, z Betlejem przywiozłam proste drewniane różance (część na prezenty). Oprócz tego piękne kolczyki z Jerozolimy i pyszny likier. 10. Po powrocie tęsknię za… Morzem Martwym. To paradoksalne, ale urzeka tam brak życia. Mogłabym tam spędzić więcej czasu. Na pytanie, ile warta jest Jerozolima, Saladyn, dowódca wojsk muzułmańskich, który ją zdobył, pokonując krzyżowców, odpowiedział: nic. A potem roześmiał się i dodał: wszystko. Przypominam sobie tę scenę z filmu Królestwo Niebieskie, stojąc o poranku na Górze Oliwnej. U moich stóp leży zaspana Jerozolima. Do ściśniętego gorsetem wysokich murów starego miasta prowadzą bramy. Jedna jest zamurowana. Przez tę bramę, zwaną Złotą, wjechał na osiołku Jezus, a w dniu Sądu Ostatecznego przejdą tędy powstali z grobów zmarli. Na Wzgórzu Świątynnym, gdzie teraz błyszczy złotem meczet Kopuła na Skale, Abraham miał złożyć Bogu ofiarę z syna Izaaka. A Mahomet wzniósł się na rumaku do nieba. Obok został ukrzyżowany i pochowany Jezus. A to dopiero początek listy osobistości, które stworzyły fascynującą historię tego miejsca obleganego przez pielgrzymów od tysiącleci. Sława Jerozolimy onieśmiela. Większość z nas przyciąga tutaj tęsknota za doświadczeniem czegoś mistycznego. To miasto obiecuje wiele, ale czy sprosta naszym oczekiwaniom? Zastanawiam się, czy gdyby legendarni prorocy żyli tu i teraz, nosiliby właśnie taki kapelusz, taką koszulkę polo, takie spodnie khaki i sandały, jakie nosi nasz przewodnik. Jeff wygląda niczym skrzyżowanie kowboja z hippisem. Ma długą brodę, zupełnie niestarotestamentowe imię (bardziej do jego aparycji pasowałoby Abraham) i Biblię pod pachą, którą uważa za najlepszy przewodnik po Ziemi Świętej. Trudno z tą opinią polemizować. Tym bardziej że Jeff zna tę księgę zdecydowanie lepiej niż ja. Żar ognia z woli Boga Żar miłości to żar ognia, to płomień Pana. Wielkie wody nie ugaszą miłości, a strumienie nie zaleją jej. Pieśń nad Pieśniami (8,6) Ona owinięta metrami koronek i tiulów niczym kokonem. Z makijażem a la Kleopatra, fryzurą a la Maria Antonina i butami a la najwyższe koturny na świecie. On szczupły, niewysoki i nieśmiały, sprawia wrażenie nieco przytłoczonego fizycznością wybranki. Mężnie jednak pozuje do ślubnych fotografii, rolę romantycznego tła odgrywa stare miasto w Jafie, dzielnicy Tel Awiwu. Podglądając tę parę, zadaję sobie pytanie, jak tych dwoje się odnalazło? I szybko na nie odpowiadam. Bo Bóg tak chciał. Z Jafy, jednego z najstarszych portów nad Morzem Śródziemnym, w rejs wypłynął prorok Jonasz. Stwórca wyznaczył mu misję, jednak on jej nie zaakceptował. Spowodowało to lawinę wypadków – Jonasz najpierw omal nie utonął, a potem połknięty przez wieloryba spędził w jego brzuchu trzy dni. Prorok w końcu dokładnie wypełnił wolę Boga. Idąc tym tropem, może moja obecność tutaj też jest nieprzypadkowa. Wspinamy się wąskimi, brukowanymi uliczkami zabudowanymi kremowymi kamienicami z niebieskimi drzwiami i oknami ukwieconymi pelargoniami. Mijamy pchli targ z menorami, starymi książkami, zaglądamy do antykwariatów, galerii z ceramiką. Jafa to miasto artystów, co przejawia się w jej detalach. Najstarsze uliczki mają nazwy znaków zodiaku – więc gliniane lazurowe tabliczki przedstawiają byki, panny, wagi. Niebieski w judaizmie i islamie zapewnia ochronę przed złymi urokami. Wiem skądinąd, że tej barwy wyjątkowo nie lubią też komary. Docieramy do drzwi domu garbarza Szymona. Dawno temu zatrzymał się u niego św. Piotr, który wskrzesił tutaj Tabitę. Miasto podobno założył potomek Noego, a Perseusz uwolnił przykutą do tutejszej rafy Andromedę. Historiami z samej tylko Jafy można by obdzielić ze dwa tuziny polskich miast. Koszerny problem Przestrzegajcie Moich bezwzględnych nakazów i Moich praw, które człowiek będzie wykonywał i będzie żył dzięki nim. Księga Kapłańska (18,5) Wczoraj podczas kolacji w Netanji kelner, widząc, jak się bezradnie za czymś rozglądam, ruszył mi z odsieczą. – Czego pani szuka? – zapytał. Odpowiedziałam grzecznie: – Pieczywa. – Przecież tu jest chleb – zdumiony wskazał pszenną bułę. No cóż, spodziewałam się raczej bajgli, pit, chałek, w ostateczności mac. Autokar zatrzymuje się przed rzymskim akweduktem doprowadzającym wodę do Cezarei Nadmorskiej. Miał podobno 8,5 km długości, ale z wiekiem nieco się skurczył. Mimo wszystko staruszek dziarsko prezentuje się na tle szerokiej plaży spłukiwanej przez Morze Śródziemne. Ponieważ słońce zaczyna przypiekać, chronię się pod jego filarem. Ktoś łowi ryby. Ktoś inny zasłania się parasolem. Koledzy spacerują, koleżanki oczyszczają plażę z kamyczków i muszelek. Ja tymczasem próbuję się czegoś dowiedzieć. – Co to właściwie znaczy koszerny? – pytam naszego guru od Biblii. – To problem czystości – odpowiada Jeff, wpadając w filozoficzną zadumę. – Wszystko jest napisane tutaj – wskazuje Pismo Święte. – Aha – potakuję ze zrozumieniem głową. Wiem, że niekoszerne są świnia, wielbłąd, koń, a nawet królik oraz ryby bez łusek i płetw. Ale, uwaga, koszerne nie są też zakleksione liturgiczne teksty. Cezareę Nadmorską zbudował Herod Wielki, ten od rzezi niewiniątek. Jednak w przeciwieństwie do innych zbrodni mu przypisywanych (dzieciobójstwa, żonobójstwa) ta opisana w Nowym Testamencie akurat podobno się nie wydarzyła. Nie zmienia to faktu, że król Herod solidnie zapracował na swoją opinię. Cesarz Oktawian August powiedział nawet, że wolałby być świnią Heroda niż jego synem. Cezareę zaprojektował na wzór miast rzymskich. I tak wzdłuż głównej ulicy zwanej cardo kwitły handel i życie towarzyskie. Nieco dalej znajdowały się świątynie, łaźnie, wille i pałace, a wreszcie teatr i hipodrom. Stosunkowo niedawno dołączył do nich Draydel House. Drajdel to bączek, zabawka dla dzieci. Jednak w tej sklepopracowni przekształcił się w wyrocznię. Wystarczy nim zakręcić, a niezdecydowanym wskaże cel przyszłych wakacji, mężatkom powie, jak zadowolić mężów, a mężom – jak wytrzymać z żonami. Wiedza bezcenna, więc i cena niemała. Piękna jak karmel Ziemia, którą idziecie posiąść, jest krajem gór i dolin, pijącym wodę z deszczu niebieskiego. Księga Powtórzonego Prawa (11,11) Jeszcze przed wyjazdem obiecałam sobie, że nie będę Ziemi Świętej zwiedzała na kolanach. Nie dam się wciągnąć w konflikt palestyńsko-żydowski, nie zacznę opowiadać dowcipów o Żydach i na siłę wzruszać się w miejscach kultu. I na razie w tym postanowieniu wytrwałam. Gdy zamknę oczy, widzę bezkresne krajobrazy, wśród których wędruje Jezus. (Towarzyszy mu muzyka Petera Gabriela z płyty Passion. Może dlatego, że słucham jej non stop). Otwieram oczy i nie widzę nic ponad wyschniętą brązową ziemię przegrodzoną płotami, pociętą drogami, pokrytą uprawami bananów, udekorowaną dymiącymi kominami i betonowymi osiedlami. I to ma być ziemia obiecana? Nie ma tu nawet ropy. Ale to właśnie tutaj narodziły się religie wyznawane przez ponad połowę ludności świata! Czy to nie jest cud? W Starym Testamencie miejsce to opisywane jest jako olśniewająco piękne. Jeżeli więc czytamy: ...i głowa twoja jak Karmel – to nie znaczy wcale, że jest ona słodka, tylko piękna. Niewątpliwie pasmo góry Karmel ciągnące się przez 25 km, schodzące łagodnie zatoką Hajfy do morza, jest niczym oaza dla oczu zmęczonego wszelkimi odcieniami beżu wędrowca. Ojca Jana Kantego spotykamy w ogrodzie otaczającym Stella Maris Church. Wiek (zaawansowany) i godność (jest karmelitą) z powodzeniem usprawiedliwiłyby jego brak poczucia humoru, oschłość i dystans. Tymczasem zamiast kazania o upadku moralności współczesnego świata, o ludziach, którzy nastawieni są tylko na konsumpcję i którym w głowie wyłącznie seks – ojciec Jan rozbraja nas swoimi dowcipami. Żałuję, że w szkole nie miałam takiego katechety. Historia zakonu karmelitów rozpoczęła się w średniowieczu na zboczach tej właśnie góry. Osiedlali się tu krzyżowcy, którzy nie zamierzali wracać do Europy. W ciszy tutejszych jaskiń odnajdowali drogę do Boga. – Wiecie, kto jest tu najpobożniejszym polskim karmelitą? – pyta na koniec ojciec Kanty. – To ja – odpowiada ze śmiechem. – A dlaczego? Bo jestem tu sam jeden. Ha, ha, ha. (Więcej pikantnych szczegółów na www.karmelici.pl). Błogosławiona cisza Przybył do miasta zwanego Nazaret i tam osiadł. Tak miało się spełnić słowo Proroków. Nazywany będzie Nazarejczykiem. Ewangelia Mateusza (2,23) Kontempluję Bazylikę Zwiastowania wybudowaną w miejscu, gdzie archanioł Gabriel oznajmił Maryi radosną nowinę. Jestem w Nazarecie i podziwiam największą chrześcijańską świątynię na Bliskim Wschodzie. Każde wydarzenie związane z życiem Jezusa upamiętnia jakaś bazylika, jakiś kościół, klasztor. Choć te budowle budzą podziw i szacunek, zastanawiam się, czy aby nie staramy się nimi czegoś Bogu zrekompensować? Nasze dowody miłości stawia my od setek lat. I od setek lat grzeszymy, często z imieniem Boga na ustach. Wbrew stereotypom po ulicach izraelskich miast nie przechadzają się spowici w czerń pejsaci, brodaci panowie w dużych kapeluszach. A jeżeli nawet, to są oni równie egzotyczni jak panie w strojach ludowych w Warszawie. Widzę też płeć piękną w odważnych i eksponujących duże fragmenty ciała kreacjach. I nikt nie rzuca w nie kamieniami. Ten dzień kończymy na Górze Błogosławieństw, na której nauczał Jezus. Na wzgórzu jest tylko opustoszałe sanktuarium, szum drzew, zapach kwiatów i my. Cisza. A w tej ciszy niemal słyszymy Jego słowa. Boskie likiery Błogosławieni, którzy się smucą, albowiem będą pocieszeni. Ewangelia Mateusza (5,4) Zanim zdążyliśmy spocząć, po postawieniu nas na baczność hymnem narodowym i wciągnięciem na maszt biało-czerwonej flagi, rejs po jeziorze Genezaret się skończył. Ale czego się właściwie spodziewałam? Gadających ryb, rozstąpienia się wód? W drodze do Cezarei Filipowej, gdzie znajdują się źródła Jordanu, zatrzymujemy się u producenta likierów. Nasze miny są naszymi rzecznikami. Oficjalny komunikat brzmi: nie będziemy niczego kupować, a wchodzimy do środka tylko dlatego, że jesteśmy dobrze wychowani. Mija 15 min, potem jestem już entuzjastką likierów. Czyżby ktoś tego chciał? Jordan. Rzeka, w której ochrzcił się Jezus i która zaopatruje w wodę niemal cały Izrael, wysycha. Wokół źródła tryskającego z góry Hermon kłębią się pielgrzymi. Każdy chce zanurzyć w toni przynajmniej palec. Nabrać wody w butelkę, wydłubać kilka kamieni. Gdzieś w tej okolicy Jezus przekazał władzę św. Piotrowi. Obok mnie długowłosy mężczyzna włącza magnetofon i przez mikrofon śpiewa przebój z musicalu Jesus Christ Superstar. Głos ma piękny i słabość do publicznych występów niemałą. Nieczęsto nasza skóra ma szansę przyjąć taką dawkę soli, a my sami bez względu na ciężar być niezatapialni. Rezygnuję jednak z taplania się w solance, czyli Morzu Martwym (już to kiedyś przeżyłam), na rzecz położonej niedaleko Masady. Zbudowana na 400-metrowym wzgórzu twierdza była jednym z arcydzieł Heroda Wielkiego. Oprócz fortyfikacji znajdowała się tam zawieszona nad przepaścią zjawiskowa rezydencja zapewniająca władcy komfortowy chłód. Ja czuję, jak słońce bezlitośnie wysysa ze mnie całą wodę. Karabin w mieście pokoju Jerozolima zaś będzie radością, chwałą i dumą wśród wszystkich narodów ziemi. Księga Jeremiasza (5,9–12) Arena biblijnych dramatów, Jerozolima, niczym maszyna czasu wyrzuca nas w różnych epokach i klimatach. Ciasne uliczki labiryntu starego miasta pachną kawą i jabłkowym tytoniem z nargili. Kuszą setkami sklepów, restauracyjek i barów. Wśród nich zaś do chwili refleksji zmuszają setki synagog, kościołów, meczetów. Kilometr kwadratowy powierzchni zajmują dzielnice: żydowska, ormiańska, muzułmańska i chrześcijańska. Handel, modlitwa, konsumpcja – słowem codzienne życie – odbywają się pod osłoną uzbrojonych po zęby żołnierzy. Widoczny dowód, że pokoju w „mieście pokoju” wciąż nie ma. W atmosferze gęstej od żalu zaliczamy stacje Drogi Krzyżowej. Szybko, bo za nami czekają kolejni wierni. W Bazylice Grobu Pańskiego, gdzie złożono ciało Jezusa, wszędzie są kolejki. Każdy musi odstać swoje, by zobaczyć to samo. I przeżyć to na swój sposób. Przenosimy się pod Ścianę Płaczu, gdzie pod jedynym ocalałym fragmentem Świątyni Jerozolimskiej Żydzi opłakują swój los, modlą się, dziękują i proszą. Wchodzimy do sektora przeznaczonego dla kobiet. Wydzieramy z notesów karteczki i piszemy swoje prośby do Boga. A potem długo próbujemy znaleźć dla nich wolne miejsce w murze. Czy się spełnią? To zależy, czy Bóg będzie tak chciał. NO TO W DROGĘ Izrael Powierzchnia: 22 tys. km2. Ludność: 7,5 mln. Języki: hebrajski, arabski. Waluta: szekel (ILS), 100 zł = 126,01 szekli. Religia: judaizm. Każdy termin, żeby odwiedzić Ziemię Świętą, wydaje się dobry. W końcu pogoda jest tu najmniej istotna. Nie potrzebujemy wizy do Izraela, jednak nasz paszport powinien być ważny co najmniej 6 miesięcy. Należy też pamiętać, że izraelska wiza w paszporcie uniemożliwi nam wjazd m.in. do syrii. Z Polski do Tel Awiwu latają m.in. LOT, Swiss, Lufthansa. Ceny biletów zaczynają się już od 1 tys. zł w dwie strony. Uwaga! Na lotnisku trzeba się stawić trzy godziny wcześniej. Związane jest to z procedurami bezpieczeństwa, jakimi poddawani są udający się do Izraela. Będziemy przepytywani i zostanie sprawdzony nasz bagaż główny oraz podręczny. To samo może nas czekać po wylądowaniu. Za tygodniową wycieczkę objazdową po Izraelu z biurem Itaka zapłacimy od 3,5 tys. zł. Najlepiej i najprościej można poruszać się po Izraelu własnym lub wynajętym samochodem. W Izraelu zjadłam najlepszy kebab w życiu. I wypiłam najdroższe piwo (20 zł). Generalnie można tu dostać wszystko. Jednak ceny są bardzo wysokie. szczególnie polecam chałwę i humus. Kupiony w supermarkecie tuż przed odlotem w Polsce smakował rewelacyjnie. Napięta sytuacja polityczna w Izraelu sprawia, że nie zawsze i nie wszędzie jest w tym kraju bezpiecznie. Nie należy jednak przesadzać ze środkami bezpieczeństwa. Przez tydzień pobytu, a co wieczór gdzieś wychodziliśmy, nie przydarzyło się nam nic przykrego, a wręcz odwrotnie, poznaliśmy bardzo miłych zarówno Żydów, jak i Palestyńczyków. Należy pamiętać, że szabas (żydowskie święto) zaczyna się o zachodzie słońca w piątek, a kończy zachodem słońca w sobotę. W Izraelu wciąż działają kibuce, spółdzielcze gospodarstwa rolne. W niektórych można przenocować i dobrze zjeść. Ambasada Polska w Tel Awiwie, Soutine 16, 64684 Tel. +972 3 7253111 telaviv.amb.sekretariat@msz.gov.pl, www.telavivpl.org www.itaka.pl CZAS: 7 dni KOSZT: 3,5 tys. zł
Wielkanoc to najważniejsze święto chrześcijańskie. Dobrze znamy polskie tradycje i obrzędy związane z tym okresem. A jak jest w innych państwach? Święta spędzone za granicą to szansa nie tylko na wypoczynek, ale także na poznanie innych tradycji rozwijających się w obrządku chrześcijańskim.
Izrael Jerozolima to miasto odwiedzane przez pielgrzymów z całego świata. Łączy się tu tradycja trzech największych religii monoteistycznych. Od wieków wpływają one na kulturę i architekturę tego miejsca. W okresie wielkanocnym najsilniej wyczuwamy tu obecność chrześcijan. W obrębie miasta znajduje się ponad 40 miejsc kultu - m.in. Bazylika Grobu Świętego, w której zobaczyć można symboliczny grób Chrystusa. Ciekawym doświadczeniem dla osób odwiedzających Jerozolimę może być także wizyta w dzielnicy muzułmańskiej czy żydowskiej. Choć od terenów chrześcijan dzieli je zaledwie kilka kroków, mamy wrażenie, że przenieśliśmy się do zupełnie innego świata. Wizyta w Jerozolimie to nie tylko przeżycia duchowe. Kąpiel w położonym o 1,5 godziny jazdy samochodem od miasta Morzu Martwym działa jak naturalne SPA. Chcąc spędzić tu święta wielkanocne najlepiej polecieć do Tel Awiwu. Na stronie Internetowego Centrum Podróży eSKY.pl można zakupić bilety do stolicy Izraela za 1500 zł oraz zarezerwować nocleg w jednym z tamtejszych hoteli. Przykładowa cena za noc w trzygwiazdkowym hotelu Golden Beach Tel Aviv to 350 zł. Włochy W Europie również jest wiele miejsc, w których obchody Wielkanocy wiążą się z silnymi przeżyciami duchowymi. Jednym z nich jest Rzym oraz oczywiście Watykan. Uroczystości związane z celebracją święta Zmartwychwstania Pańskiego poprzedza Wielki Tydzień. Wierni z całego świata przyjeżdżają tu już w Niedzielę Palmową by uczestniczyć we Mszy Męki Pańskiej, przed którą odbywa się poświęcenie palm i uroczysta procesja. Największe znaczenie mają wydarzenia związane z Triduum Paschalnym. W Wielki Czwartek, podczas Mszy Wieczerzy Pańskiej, Papież myje nogi dwunastu dostojnikom kościelnym, natomiast dzień później w rzymskim Koloseum odbywa się tradycyjna Droga Krzyżowa. W dniu Zmartwychwstania Chrystusa nie można opuścić mszy świętej na placu Św. Piotra, podczas której Papież udziela błogosławieństwa Urbi et Orbi – Miastu i światu oraz składa świąteczne życzenia w 63 językach. Bilet do Rzymu, kupiony poprzez Internetowe Centrum Podróży eSKY.pl, kosztuje ok. 500 zł, natomiast jeden nocleg w czterogwiazdkowym hotelu Aris Garden to cena od 266 zł. Rezerwacja biletów również na: http://tanielatanie.odyssei.com
Biblia dolinę Jordanu nazywa ogrodem Boga, badacze Koranu zaś twierdzą, że tu właśnie – pomiędzy szmerem beżowych wód rzeki, ciszą pustyni i pełnym zgiełku morskim portem – leży opisany w świętej księdze islamu „początek wszystkiego”.
Karawana idzie dalej Ludzie, którzy docierali nad Jordan 10 tysięcy lat temu, zrywali z nomadycznym trybem życia. Ciepły klimat, rwąca woda, ryby i ptactwo kryjące się w cieniu drzew gwarantowały spokój i bezpieczeństwo. Żyzne, wilgotne ziemie przynosiły bardzo obfite plony. Pierwsze, gliniane domy wkrótce stały już w środku osady, potem w centrum miasta, a dziś tętni w tym miejscu niespokojne, bliskowschodnie życie. Kupcy – być może byli to pierwsi kupcy na świecie – zajęli się eksportem. Również dziś młode bakłażany nadziewane orzechami albo grillowane pomidory i cukinie, które kobiety w Jordanii, Kuwejciei Arabii Saudyjskiej posypują pachnącą kolendrą, pochodzą z upraw w dolinie Jordanu. Dziś rzece grozi wyschnięcie. Poziom Morza Martwego, do którego wpadają coraz mniej obfite wody Jordanu, obniża się o kilka metrów rocznie. Morze pustynnieje, odkrywa swoje słone, kamieniste i błotniste dno. Za 50 lat zostaną po nim tylko stare mapy, biblijne zapisy o Słonym Morzu i Morzu Araba. Poziom Morza Martwego jest o 405 metrów niższy od poziomu oceanu, co jego okolice czyni najniższym miejscem naszej planety. Ogromne parowanie sprawia, że woda jest tu siedem razy bardziej słona niż w oceanach. W takim miejscu przetrwać może jedynie 11 gatunków bakterii. Ale wody Morza Martwego mają też właściwości lecznicze. Po kilkudniowej kuracji w 30-procentowym roztworze rozmaitych soli i nadbrzeżnych, bogatych w minerały błotach ciało naprawdę powraca do zadowalającego stanu. I to bez wysiłku – bo zamiast sportów wodnych poleca się tu raczej spokojne dryfowanie z ulubioną lekturą w rękach. Gęste od soli odmęty skrywają w sobie wielką tajemnicę – zagadkę zagłady i wiecznego potępienia dwóch rozpustnych miast: Sodomy i Gomory. Na południowym krańcu Morza Lota (tak również nazywa się czasem Morze Martwe) występuje bowiem rzadki bitumin, czyli smoła, na której fortuny zbijać mieli mieszkańcy obydwu siedlisk grzechu. Bogate miasta pławiły się w rozpuście, za nic miały prawa ludzkie i boskie i bez lęku „oddały się przeciwnemu naturze pożądaniu cudzego ciała”. W średniowieczu, kiedy święte lęki kazały ludziom za wszelką cenę ujarzmić swoją grzeszną cielesność, sodomią nazywano stosunki homoseksualne, ale co tak naprawdę skłoniło Boga do spuszczenia deszczu siarki i ognia z nieba – pozostało nieodkryte. Sodoma i Gomora płonęły i tak zostać miało na wieki. Być może paliły się tak spektakularnie właśnie przez smołę niefortunnie używaną wówczas w budownictwie. Gniew Boski, który strawił Sodomę i Gomorę, mógł być również katastrofą naturalną – trzęsieniem ziemi wywołanym podziemną kolizją. Tutaj przecież zaczyna się system Wielkich Rowów Afrykańskich przeszywający Afrykę, tutaj spotykają się dwie ogromne płyty tektoniczne. Być może świadkowie ich aktywności – tacy jak Lot ze swoimi córkami – którzy przeżyli katastrofę i widzieli, jak ziemia pożera całe miasta osnute czarnymi obłokami dymu, uznali, iż jest to gniew Boga. Gościnny dom Lota spłonął razem z innymi, a on sam ze swoimi córkami schronił się w jaskini, w której ich kazirodcze stosunki miały dać początek zamieszkującym te tereny Moabitom i Ammonitom. Jaskinia znajduje się na tyłach ruin bizantyjskiej bazyliki. Wycieczki pielgrzymów prowadzone przez księży w piaskowych kapeluszach spotykają tu muzułmanów, dla których Lot – podobnie jak Mojżesz, Abraham, Aron i Jezus – jest jednym z proroków. Wśród kamiennych, ciągnących się po horyzont gór spotyka się jeszcze inne ślady po biblijnych wydarzeniach. Są ęródła Mojżesza i jego dolina. Jest góra Nebo, gdzie dokonać miał żywota, i góra Aarona, gdzie miały spocząć prochy brata Mojżesza. Są ruiny zamku, w którym Jan Chrzciciel miał stracić głowę na życzenie pięknej tancerki – Salome. Rozstąpionymi przed Mojżeszem skałami albo też biblijnym uchem igielnym jest być może dolina prowadząca do słynnej, a wciąż skrywającej wiele zagadek Petry, stolicy Nabatei. Miasto, zwane przez Rzymian metropolią, u szczy-tu potęgi liczyło 30 tysięcy mieszkańców. Skąd jednak u tych pustynnych, nomadycznych rzezimieszków, którzy z powodzeniem przez wieki łupili karawany, chęć prowadzenia osiadłego, pogardzanego przez Beduinów życia? Być może spowodowała to wymiana kultur, spotkanie Innego. Innym, który pchnął bieg ich historii, okazali się Edomici – najprawdopodobniej wcześniejsi mieszkańcy Petry. Beduiński zmysł kupiecki, bystrość, znajomość pustyni i innych kultur oraz edomicka osiadła pracowitość i wynalazczość utworzyły razem nową jakość. Petra stała się tętniącym życiem i wieloma językami skrzyżowaniem dróg handlowych, które dalekie Chiny i Indie łączyły z Egiptem, Syrią, Grecją i Rzymem. Dalekowschodnie przyprawy wymieniano tu na złoto, perfumy sprzedawano za kość słoniową, pióra kolorowych ptaków i jedwab – za produkowane przez Nabatejczyków balsamy i szlifowane drogie kamienie. Chińskie leki kupowano za cukier, a miedzią i żelazem płacono za niezbędne do dalszej drogi zwierzęta. Woda spływała do Petry skomplikowanym, wydrążonym w skałach systemem kanalizacji i gromadzona była w podziemnych cysternach. Najważniejsze boginie, Duszara i Allat, sprzyjały Nabatejczykom, a wdzięczni wierni wznosili wspaniałe świątynie. Dlaczego stąd odeszli? Dokąd poszli? Tego nie wiemy. Jedno jest pewne – nie uciekali stąd w popłochu. Spakowali swój dobytek, zwinęli namioty, objuczyli ryczące wielbłądy, osły i wyszli tak, jak przyszli – przez ucho igielne. Zostawili po sobie wykute w kolorowych skałach, zadziwiające miasto. W opustoszałych świątyniach zagnieędziły się skorpiony. Gnany wiatrem pustynny piasek szlifował przez wieki fryzy kolumn, błotniste strugi deszczu zacierały kontury płaskorzeęb. Po karawanie, która przed wiekami zdobiła ścianę wąwozu, niosąc do Petry bogactwa Wschodu, zostały już tylko po mistrzowsku wyrzeębione kopyta wielbłądów. Przyjemnie jest patrzeć, jak słońce ślizga się po purpurowych, to znów żółtych, czasem brązowych lub czerwonych skałach. Petra wie, że kolor jest tylko wrażeniem zależnym od światła, zwyczajnym złudzeniem, fatamorganą, igraszką. Tutaj rzeczywistość zdaje się bajeczna, nieprawdziwa, na wpół legendarna. Najsłynniejsza budowla Petry – Skarbiec, nigdy skarbcem nie był. A jednak mieszkający tu Beduini celując kamieniami na wysokość ósmego piętra, przez lata próbowali rozbić rzeębioną w piaskowcu urnę, w której znajdują się ponoć złote monety. Miał je tu zostawić bliżej nieznany faraon podczas swojej domniemanej, ale fikcyjnej wizyty. Także córka faraona nigdy nie mieszkała w swoim pałacu, który w rzeczywistości był świątynią bogini Allat. Wiele z tych przedziwnych legend stworzyli mnisi i rycerze Aarona, wznosząc u wejścia do Petry ponure zamczysko. Krzyżowcy, których słynna Droga Jerozolimska spłynęła krwią, rzeziami, rabunkiem i gwałtem, zostawili na jordańskich wzgórzach kilka otoczonych warownymi murami twierdz. Jedna z nich należała do niejakiego Renaulda de Chatillon, sławnego przede wszystkim z powodu wymyślnych tortur, jakie zadawał wrogom. Patriarchę Antiochii wysmarował miodem i wystawił na pożarcie słońcu i owadom, a z murów zamku w Al-Karak zrzucał w dół, do doliny głębokiej na 450 metrów, ludzi z głowami okutymi drewnianą skrzynią. Skrzynie te miały chronić ich przed utratą przytomności, aby świadomi byli swego lotu i czuli uderzenie o ziemię. Inne zamki zostawili po sobie w Jordanii Omajjadzi, pierwsza dynastia kalifów muzułmańskich panująca z Damaszku. W sercu pustyni powstały niewielkie, przypominające raczej wille, letnie rezydencje. Omajjadzi, którym bliżej było do przywódców beduińskich plemion niż uczonych w słowach Księgi imamów, opuszczali swój Damaszek, by tu, na surowej, kamienistej pustyni oddawać się uciechom życia. Na freskach, którymi ozdobione są ściany jednego z pustynnych zameczków, tańczą nagie kobiety, saqi – arabski podczaszy – dolewa wina, muzykanci grają na lutniach, osiodłane konie czekają na galop po pustyni. Po kąpieli w łaęni parowej, przy szmerze fontanny, nieco odurzeni winem potężni władcy przeżywali tu zapewne również i podniosłe chwile prawdziwego wzruszenia. Poezja zawsze była dla Arabów najbardziej szanowaną ze sztuk, bliską ich sercom. Dziś Jordania jest monarchią konstytucyjną, a panujący ród Haszymitów wywodzi się w prostej linii od Mahometa. Ich władza, boska i świecka zarazem, jest niekwestionowalna. Nawet chory psychicznie król Talal rządził w latach 50. przez rok, zanim został odsunięty od tronu. Ojciec dzisiejszego króla, Hussein, panował prawie pół wieku. Nad jego trumną pochyliło się czterech prezydentów Stanów Zjednoczonych: Ford, Carter, Bush i Clinton. Aby pożegnać króla Husseina, syryjski przywódca Assad po raz pierwszy w życiu zdecydował się uczestniczyć w tej samej ceremonii, co premier Izraela. Ulice Ammanu pogrążyły się w zbiorowej histerii, na domach zawisły czarne flagi, a jordańscy chrześcijanie opłakiwali króla na mszach żałobnych. Po pogrzebie nowy władca ogłosił, że będzie kontynuował politykę ojca, dzięki której Jordania zawsze pełniła rolę mostu pomiędzy państwami arabskimi a Stanami Zjednoczonymi i do dziś jest najspokojniejszym krajem na całym Bliskim Wschodzie, mimo swego położenia pomiędzy Izraelem a Irakiem. No to w drogę - Jordania W pustynnym królestwie - Samolotem – do Jordanii można dolecieć z niemal wszystkich większych miast Europy. Z Polski z przesiadką. Lecąc przez Wiedeń Austrian Lines zapłacimy ok. 2 tys. zł (w obie strony). Obowiązkowe na przejazd i pobyt. - W Polsce nie działa żadne przedstawicielstwo dyplomatyczno-konsularne Jordanii. Najbliższa ambasada – w Berlinie. Wizy (na miesiąc, z możliwością przedłużenia do 3) można otrzymać na przejściach granicznych, z wyjątkiem tego na moście Króla Husseina (Allenby Bridge). - Opłata za wizę – 10 JOD (1 JOD = 1,4 USD = 4,6 zł). Opłata wyjazdowa – 5 JOD. Turyści przyjeżdżający do Jordanii przez Syrię i powracający przez ten kraj powinni wcześniej uzyskać co najmniej dwukrotną wizę syryjską – Ambasada Syrii w Ammanie wydaje wizy tylko tym obcokra-jowcom, którzy mają jordańskie roczne wizy pobytowe. Posiadanie w paszporcie pieczątek lub wiz izraelskich, jordańskich lub egipskich stempli kontroli z przejść granicznych z Izraelem, a także przedmiotów pochodzenia izraelskiego, np. biletów autobusowych, może uniemożliwić wjazd do Syrii. - Autobus to najwygodniejszy środek transportu do podróżowania po Jordanii. Jest kilka państwowych przewoęników, największy z nich to JETT (Jordan Express Travel&Tourism). Można się z nimi dostać z Akaby do najważniejszych miast. Oprócz tego kursują prywatne linie autobusowe. Bilety najlepiej rezerwować z wyprzedzeniem. - Taksówki wieloosobowe, po arabsku servees, są najpopularniejszym środkiem transportu. Kursują po ustalonej trasie, zabierając i wysadzając pasażerów w dowolnym miejscu. Są tańsze od zwykłych taksówek, ale droż-sze od autobusów. Należy jednak unikać przemieszczania się w strefach przygranicznych, zwłaszcza z Irakiem i Izraelem. W Jordanii nie istnieją schroniska młodzieżowe. - Tani hotel – łóżko we wspólnym pokoju bez prysznica – kosztuje ok. 3–5 JOD. W Ammanie, Akabie i Petrze nie brakuje hoteli średniej klasy, w których za pokój jedno-osobowy płaci się 15–30 JOD. Należy sprawdzić, czy żądana cena nie różni się od oficjalnie wywieszonej, gdyż zdarzają się próby naciągania obcokrajowców. Przydatne informacje - Dniem wolnym od pracy jest piątek, w instytucjach państwowych także sobota. - Sklepy czynne najczęściej w godz. 09.30-13.30 oraz 15.30-18.00. - Ambasada RP: No 3, Mahmoud Seif Al-Din Al-Irani Str. P.O. Box 942050, Amman 11194 tel. (009626) 551 25 93, 551 25 94, 551 25 96 fax: (009626) 551 25 95 e-mail: polemb@nol.com.jo www.jordania.net www.visitjordan.com www.tourism.jo