Portoryko – skąd pochodzi Bad Bunny? Śpiewa o niezwykłym kraju, który nie jest państwem
„Chcą zabrać mi rzeki i plażę, chcą, żeby i Twoje dzieci się wyprowadziły […]. Nie chcę, by zrobili Ci to, co stało się z Hawajami” – śpiewał na Super Bowl w towarzystwie Rickiego Maritna Bad Bunny: najczęściej słuchany artysta na świecie pochodzący z Portoryko. Jego muzyka często porusza trudny temat regionu, ale czym właściwie jest Portoryko i jaka jest jego relacja ze Stanami Zjednoczonymi?
Leżące na Morzu Karaibskim Portoryko to coś więcej niż tylko kolejne terytorium zależne Stanów Zjednoczonych. To niepokorny kraj o długiej historii, który uparcie nie chce poddać się amerykanizacji. Jego głosem – i przy okazji całej hiszpańskojęzycznej Ameryki – został Benito Antonio Martínez Ocasio, znany jako Bad Bunny – portorykański artysta przemycający pod płaszczem tanecznego reggaetonu trudną historię latynoskiej ludności: nawet tej z amerykańskim paszportem. Historia i tożsamość Portoryko – od Indian Taino do współczesności Historia Portoryko rozpoczyna się na długo przed przybyciem Europejczyków. Pierwsi mieszkańcy – Indianie Taino – osiedlili się na wyspie setki lat przed Krzysztofem Kolumbem. Taino pozostawili po sobie wiele osiągnięć: to właśnie od nich pochodzi słowo huracán (huragan) czy barbacoa (z ang. barbecue – grill). Stworzyli też hamak, a do dziś mieszkańcy określają Portoryko mianem „Borinquen” (od słowa Borikén, co oznacza „Ziemię Walecznego Pana”). Według najnowszych badań genetycznych Uniwersytetu w Portoryko, potomkowie Taino nie zniknęli całkowicie – wielu z nich przetrwało w trudno dostępnych górach, a ich dziedzictwo przetrwało w kulturze wyspy. Europejczycy pojawili się na wyspie na początku XVI wieku, a San Juan – stolica Portoryko – została założona już w 1508 roku, czyniąc ją jednym z najstarszych miast europejskich na kontynencie amerykańskim. Portoryko jako terytorium Stanów Zjednoczonych, czyli trudna walka o autonomię Przez ponad 400 lat Portoryko pozostawało pod panowaniem hiszpańskim, aż do wojny hiszpańsko-amerykańskiej w 1898 roku, kiedy wyspa przeszła pod kontrolę Stanów Zjednoczonych. Od 1917 roku Portorykańczycy są obywatelami Stanów Zjednoczonych, lecz status wyspy jest wyjątkowy – posiada własną konstytucję od 1952 roku, a jednocześnie podlega federalnym prawom amerykańskim. Chociaż decyzje dotyczące mieszkańców zapadają na kontynencie, to ci… nie mogą nawet głosować w wyborach prezydenckich ani mieć pełnej reprezentacji w Kongresie. Portoryko wielokrotnie głosowało nad zmianą swojego statusu – ostatnie referendum w 2024 roku również nie przyniosło wiążących rezultatów, ale wiązało się z nim wiele kontrowersji. Próby przeprowadzenia referendum z realną szansą na zmianę statusu wyspy są blokowane przez Kongres USA. Kultura Portoryko w muzyce – jak Bad Bunny promuje dziedzictwo wyspy i nie daje zapomnieć o jego historii Benito Antonio Martínez Ocasio urodził się w portorykańskim Bayamón w 1994 roku. Jego twórczość to hołd dla wyspy i jej mieszkańców – zarówno pod względem muzycznym (łączenie reggaetonu, trapu i lokalnych rytmów), jak i społecznym. Jego album „DeBÍ TiRAR MáS FOToS” na całym świecie zyskał status przełomowego dzieła, podkreślając znaczenie portorykańskiej tożsamości. Podczas koncertów i występów artysta często nawiązuje do motywów jíbaro – symbolu tradycyjnego portorykańskiego rolnika, prezentując dumnie stroje typowe dla tej grupy społecznej (pava, guayabera), podkreślając walkę z marginalizacją i próbą wymazania tej kultury. Muzyka stała się nie tylko wyrazem tożsamości, lecz także narzędziem walki o prawa społeczne i głosem w debacie publicznej. Tradycje, symbole i język Portoryko Niezwykła portorykańska kultura to synteza trzech wpływów: rdzennych (Taino), hiszpańskich i amerykańskich. Tradycje takie jak święta patronalne, muzyka bomba i plena, kuchnia bazująca na plantanach i rybach, a także unikatowe symbole (np. maski vejigante z Ponce) budują odrębną tożsamość mieszkańców. Ogromna większość z nich jest hiszpańskojęzyczna. Super Bowl i globalny przekaz portorykańskiej dumy w czasie Half Time Show W 2026 roku Bad Bunny jako pierwszy artysta w historii wykonał cały występ podczas finału Super Bowl wyłącznie po hiszpańsku. Był to nie tylko gest artystyczny, ale i społeczny – wyraz dumy z portorykańskich korzeni oraz apel o jedność i tolerancję. Jego niezwykłe show pod hasłem „THE ONLY THING MORE POWERFUL THAN HATE IS LOVE” obejrzały miliony widzów, a artysta dobitnie podkreślił, że Portoryko jest ważnym głosem w dyskusji o tożsamości obu Ameryk. I że na kontynencie, wbrew pozorom, nie mówi się wyłącznie po angielsku. O uświadomienie tego zresztą Benito – i innym latynoamerykańskim artystom – chodzi. „Nie chcę, by zrobili Ci to, co z Hawajami”: Bad Bunny nie chce pozwolić, by historia jego kraju była tożsama z historią Królestwa Hawajów, które na koniec XIX wieku zostało brutalnie spacyfikowane przez rząd Stanów Zjednoczonych na życzenie plantatorów cukru i włączone w ich skład, bezpowrotnie tracąc wiele elementów swojej kultury. Źródła: National Geographic, Pew Research Center, BBC Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Niebezpieczeństwo podczas podróży na Karaiby. Turyści są porywani dla okupu
Rajskie plaże Karaibów coraz częściej stają się scenerią dramatycznych wydarzeń. Porwania dla okupu, ataki gangów i narastające poczucie zagrożenia sprawiają, że region traci reputację bezpiecznej destynacji turystycznej. Coraz więcej państw ostrzega swoich obywateli przed podróżą, a armatorzy rejsów decydują się na zmianę tras, by chronić pasażerów.
Spis treści: Rejsy do Haiti odwołane. Labadee zamknięte dla turystów do 2026 roku Nie tylko Haiti. Gdzie na Karaibach rośnie zagrożenie dla turystów? Głośne porwania na Karaibach. Historie, które wstrząsnęły opinią publiczną Karaiby od lat uchodzą za symbol egzotycznego raju – turkusowe morze, złote plaże i gwarantowana pogoda przyciągają tu miliony podróżnych. Jednak za tą idylliczną scenerią kryje się rosnące zagrożenie. W ostatnich miesiącach coraz częściej dochodzi do porwań i brutalnych przestępstw, których ofiarami padają także turyści. Skala problemu sprawiła, że 15 lipca Departament Stanu USA podniósł poziom ostrzeżenia dla Haiti do najwyższej kategorii „Nie podróżować”. W efekcie znane linie wycieczkowe zaczęły modyfikować swoje trasy, by uniknąć najbardziej niebezpiecznych miejsc w regionie. Rejsy do Haiti odwołane. Labadee zamknięte dla turystów do 2026 roku 15 lipca Departament Stanu USA wydał ostrzeżenie: „Nie podróżuj na Haiti ze względu na porwania, przestępstwa, działalność terrorystyczną, niepokoje społeczne i ograniczony dostęp do opieki zdrowotnej”. Konsekwencje tej decyzji odczują m.in. turyści podróżujący w rejsach, gdyż Royal Caribbean Cruises ogłosiło właśnie zawieszenie wszystkich wizyt w swoim prywatnym porcie w Labadee aż do kwietnia 2026 roku. Rejsy, które miały tam zawijać, zostały przeorganizowane – pasażerom zaoferowano pełny zwrot kosztów lub alternatywne trasy obejmujące m.in. Cozumel w Meksyku, Nassau na Bahamach czy Falmouth na Jamajce. Jak podkreślają przedstawiciele linii, priorytetem pozostaje bezpieczeństwo podróżnych, a powrót do Haiti będzie możliwy dopiero wtedy, gdy sytuacja się ustabilizuje. Równocześnie eksperci zauważają, że wstrzymanie wizyt statków wycieczkowych w Labadee ma poważnie uderzyć w gospodarkę Haiti – to nie tylko cios dla turystów, lecz przede wszystkim dla mieszkańców, którzy od lat korzystali z ich obecności jako głównego źródła dochodu. Lokalne firmy zajmujące się handlem, transportem czy organizacją atrakcji turystycznych praktycznie z dnia na dzień utraciły dostęp do tysięcy klientów. „Travel and Tour World” zwraca uwagę, że sytuację dodatkowo pogarsza wzrost przestępczości – według doniesień w ostatnich miesiącach porwania stały się jedną z najczęstszych metod szybkiego wzbogacenia się gangów, które żądają od rodzin i biur podróży wysokich okupów. Tylko w pierwszej połowie 2025 roku odnotowano setki takich przypadków, a w wielu z nich ofiarami byli cudzoziemcy. Eksperci podkreślają, że dopóki problem bezpieczeństwa nie zostanie rozwiązany, Haiti może na długo utracić reputację atrakcyjnej i bezpiecznej destynacji turystycznej. Nie tylko Haiti. Gdzie na Karaibach rośnie zagrożenie dla turystów? Haiti nie jest jedynym karaibskim krajem borykającym się z problemem przestępczości. Amerykański Departament Stanu ostrzega również przed podróżami do Trynidadu i Tobago, gdzie w ostatnich latach odnotowano gwałtowny wzrost liczby napadów z bronią w ręku i zabójstw. Z kolei na Jamajce, mimo popularności wśród turystów, władze regularnie podnoszą poziom alarmu bezpieczeństwa w niektórych regionach, w tym w Kingston i Montego Bay. Eksperci zauważają, że choć zagrożenia w tych krajach są realne, to właśnie Haiti wyróżnia się skalą porwań – proceder ten stał się niemal codziennością, a gangi działają praktycznie bezkarnie. Dla turystów oznacza to konieczność zachowania szczególnej ostrożności i wybierania tras oraz portów, które uchodzą za bezpieczniejsze, jak Bahamy czy Kajmany. Głośne porwania na Karaibach. Historie, które wstrząsnęły opinią publiczną W ostatnich miesiącach temat porwań na Karaibach kilkukrotnie pojawiał się w światowych mediach. Jedną z głośniejszych spraw było uprowadzenie Geyi Heraty, irlandzkiej pracowniczki organizacji humanitarnej, która od ponad trzech dekad mieszkała na Haiti i prowadziła sierociniec Our Little Brothers and Sisters na obrzeżach Port-au-Prince. Kobieta została porwana 3 sierpnia wraz z siedmioma Haitańczykami, w tym trzyletnim dzieckiem. Jej historia wstrząsnęła opinią publiczną, ponieważ Heraty opiekowała się około 270 podopiecznymi w placówce w Kenscoff. Po trzech tygodniach dramat zakończył się szczęśliwie – dzięki negocjacjom oraz zaangażowaniu irlandzkiego rządu kobieta została uwolniona. Do innego głośnego incydentu doszło we wrześniu w Trynidadzie i Tobago, gdzie porwany został kapitan Caribbean Airlines, Daniel Kawall. Pilot zaginął 3 września. Po kilku dniach intensywnych poszukiwań policja zlokalizowała kryjówkę porywaczy. Operacja odbicia zakończyła się sukcesem, choć doszło do wymiany ognia, w której jeden z napastników poniósł śmierć. Kawall został uratowany, jednak sprawa wywołała niepokój wśród mieszkańców i turystów, pokazując, że problem porwań w regionie nie ogranicza się wyłącznie do Haiti. Źródła: Fox News, Daily Mail, BBC, The Guardian, ABC, Travel and Tour World Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Białe plaże, voodoo i Rihanna – Polacy pokochali Wyspy Karaibskie. Sprawdź na mapie
Wyspy karaibskie to raj na ziemi – tysiące wysp o wyjątkowym klimacie, bogatej kulturze i różnorodnej przyrodzie. Dziennikarze National Geographic Traveler przedstawiają Wyspy karaibskie – ich podział geograficzny i polityczny, atrakcje, idealny sezon turystyczny i wskazówki, jak zaplanować niezapomniane wakacje.
Spis treści: Czym są Wyspy karaibskie? Kultura, kuchnia i muzyka karaibska Najbardziej znane wyspy i atrakcje turystyczne Jak zaplanować wakacje na Karaibach Wyspy karaibskie, rozciągające się łukiem między Ameryką Północną a Południową, tworzą jeden z najbardziej zróżnicowanych kulturowo i przyrodniczo regionów świata. Choć często kojarzone głównie z rajskimi plażami i turkusową wodą, Karaiby to znacznie więcej – to złożony układ setek wysp należących do różnych państw i kultur, z własną historią, językami i tradycjami. Klimat, ukształtowanie terenu, życie społeczne i rytm codzienności różnią się tu nie tylko między poszczególnymi wyspami, ale często nawet w obrębie jednego archipelagu. Poznanie regionu wymaga spojrzenia na Karaiby nie tylko jak na popularny kierunek turystyczny, lecz także jak na fascynujące laboratorium różnorodności biologicznej, kolonialnej przeszłości i współczesnych wyzwań klimatycznych. Czym są Wyspy karaibskie? Geograficzne położenie i zakres regionu Wyspy karaibskie obejmują ponad 7 tys. wysp, wysepek i atoli rozmieszczonych głównie na obszarze Morza Karaibskiego, które znajduje się między Ameryką Północną, Południową i Środkową. Region ten rozciąga się od południowego wybrzeża Florydy aż po wschodnie wybrzeża Ameryki Południowej. W jego skład wchodzą również obszary nadbrzeżne kontynentalnych państw, takich jak Kolumbia, Wenezuela, Panama, Nikaragua, Honduras, Belize, oraz regiony przybrzeżne Meksyku i USA, jednak to właśnie archipelagi wyspiarskie są jego najbardziej rozpoznawalną częścią. Region ten położony jest na płycie karaibskiej, która jest częścią mozaiki tektonicznej obejmującej także płyty północnoamerykańską i południowoamerykańską. To położenie sprawia, że Karaiby są obszarem o wysokiej aktywności sejsmicznej i wulkanicznej, zwłaszcza w rejonie Małych Antyli, gdzie znajdują się aktywne wulkany, jak Soufrière Hills na Montserrat czy La Soufrière na Saint Vincent. Niektóre wyspy mają pochodzenie koralowe, inne wulkaniczne, co wpływa na różnice w ich rzeźbie terenu, florze i faunie. Geograficznie Karaiby są także ważnym elementem strategicznego szlaku morskiego, łączącego Atlantyk z Kanałem Panamskim. Ta lokalizacja miała historyczne znaczenie militarne i handlowe, a dziś wpływa na intensywny ruch turystyczny i gospodarczy w regionie. Podział: Wielkie Antyle, Małe Antyle, Bahamy Wielkie Antyle to największe i najludniejsze wyspy regionu. W ich skład wchodzą: Kuba– największa karaibska wyspa, z bogatym dziedzictwem kolonialnym i zróżnicowanymi krajobrazami od gór po rozległe doliny. Wyspa Haiti– podzielona między państwo Haiti i Dominikanę, o mieszanej kulturze i odmiennej historii politycznej. Jamajka– znana z górzystego wnętrza, plantacji i bogatej sceny muzycznej. Portoryko– terytorium nieinkorporowane Stanów Zjednoczonych, z silnymi wpływami amerykańskimi i hiszpańskimi. Małe Antyle rozciągają się łukiem od Wysp Dziewiczych po Trynidad i Tobago i dzielą się na: Wyspy Nawietrzne– m.in. Antigua i Barbuda, Saint Kitts i Nevis, Montserrat, Anguilla, Dominika, Saint Lucia, Saint Vincent i Grenadyny, Grenada. Wyspy Zewnętrzne – położone bliżej Wenezueli:Aruba, Curaçao, Bonaire – mają charakter bardziej suchy i niziny pustynne, różniące się od tropikalnych Małych Antyli. To tu znajduje się najmniejsze lotnisko na świecie. Bahamy oraz Turks & Caicos geologicznie nie znajdują się na Morzu Karaibskim, lecz na Oceanie Atlantyckim. Z powodów kulturowych i turystycznych często zalicza się je jednak do Karaibów. Wyspy te są w większości niskimi, wapiennymi formacjami koralowymi, z bogatymi rafami i piaszczystymi plażami. Kultura, kuchnia i muzyka karaibska Kulturowe dziedzictwo – europejskie, afrykańskie, rdzenne wpływy Kultura Karaibów to niezwykle złożona mozaika będąca efektem wieków migracji, kolonizacji, handlu niewolnikami oraz współczesnych przemian społeczno-kulturowych. Region był miejscem spotkania czterech głównych światów kulturowych: europejskiego, afrykańskiego, rdzennych mieszkańców wyspy, azjatyckiego (głównie hinduskiego i chińskiego), Każdy z nich odcisnął wyraźny ślad w językach, religii, muzyce i sztuce. Hiszpańskie, brytyjskie, francuskie i holenderskie imperia ustanowiły tu swoje kolonie, co skutkowało powstaniem językowych i administracyjnych podziałów trwających do dziś – stąd m.in. języki urzędowe regionu: angielski, hiszpański, francuski, holenderski, ale także lokalne kreole i pidżiny. Czasami w wyniku podziału postkolonialnego dochodzi sytuacji absurdalnych. Mała wyspa Sint Maarten w Małych Antylach jest wciąż podzielona między Francję a Holandię. Na północy językiem urzędowym jest francuski, a na południu niderlandzki. W wielu społecznościach Karaibów wciąż silne są afrykańskie tradycje rytualne (np. zwyczaje voodoo, santería, obeah), które mieszają się z chrześcijaństwem – dominującą religią regionu. Codzienne życie mieszkańców Karaibów to także dziedzictwo społeczeństw o przeszłości niewolniczej, które przekształciły narzucone struktury kolonialne w złożone, wielowarstwowe systemy kulturowe o ogromnym ładunku ekspresji, odporności i tożsamości. Kuchnia i typowe potrawy Kuchnia karaibska to wyraz kulinarnej kreatywności ukształtowanej przez ograniczone zasoby, kolonialną przeszłość i międzykontynentalne wpływy. Bazuje na lokalnych produktach – takich jak maniok, bataty, banany, ryby, mięso kozie i wieprzowe, a także tropikalne owoce: mango, papaja, ananas, tamarynd. Na tę bazę nałożyły się techniki kulinarne i przyprawy przywiezione przez Afrykanów i Azjatów. Dlatego potrawy są intensywnie przyprawione i często przygotowywane na grillu, wędzarni lub w glinianych garnkach. Popularne dania obejmują m.in.: Jerk chicken– marynowany kurczak z Jamajki z ostrymi przyprawami, pieczony na drewnie pimento, Mofongo– purée z zielonych platanów z Dominikany i Portoryko, Callaloo– gulasz z liści kolokazji jadalnej z dodatkami mięsa lub ryb, Roti– placki pochodzenia hinduskiego wypełnione curry, szczególnie popularne na Trynidadzie i Tobago, Pepperpot– gęsta zupa z mięsem i przyprawami, popularna zwłaszcza w Gujanie. Ważne miejsce w diecie zajmują też owoce morza, ryż z fasolą, a do posiłków często podawany jest rum – najważniejszy napój alkoholowy Karaibów, produkowany lokalnie i często w oparciu o regionalne receptury. Muzyka karaibska Muzyka to rdzeń karaibskiej tożsamości – zarówno jako forma ekspresji emocji, oporu wobec kolonializmu, jak i codziennego towarzysza życia. Rytmy Karaibów to potężne dziedzictwo afrykańskie, przetworzone przez europejskie formy melodyczne i lokalne tradycje ustne. Do najważniejszych gatunków należą: Reggae– wywodzące się z Jamajki, oparte na rytmie off‑beat i tekstach społeczno-politycznych, Calypso– pochodzące z Trynidadu, często satyryczne i improwizowane, Soca– taneczna, energetyczna odmiana calypso, Zouk– popularna muzyka taneczna z francuskojęzycznych wysp jak Gwadelupa i Martynika, Dancehall, ska, mento – lokalne wariacje muzyczne o dużym znaczeniu społecznym. Jedną z najbardziej znanych i rozpoznawanych Karaibek jest pochodząca z Barbadosu Rihanna. Najbardziej znane wyspy i atrakcje turystyczne Największe i najpopularniejsze: Kuba, Jamajka, Dominikana, St. Lucia, Grenada Choć Karaiby składają się z tysięcy wysp, tylko niektóre z nich zdobyły status turystycznych ikon. Każda z nich ma swój wyjątkowy charakter, historię i profil turystyczny – od luksusowych resortów po przyjazne środowisku bungalowy i lokalne pensjonaty. Kuba to największa wyspa Karaibów łącząca bogatą historię kolonialną z archaicznym systemem społeczno-politycznym. Turyści przyjeżdżają tu nie tylko dla plaż Varadero czy Cayo Coco, ale także by odkrywać stolicę Hawanę, z jej pastelowymi kamienicami, samochodami z lat 50. i bujną sceną muzyczną. Jamajka to ojczyzna reggae, Rastafari i jamajskiego stylu życia. Przyciąga bujną roślinnością, górami Blue Mountains, wodospadami (np. Dunn’s River Falls) i egzotyczną kuchnią. To wyspa o silnym poczuciu tożsamości kulturowej, z niezwykle serdecznymi mieszkańcami. Dominikana dzieli wyspę Haiti z państwem Haiti, lecz wyróżnia się jako turystyczna potęga Karaibów. Znana z kurortów Punta Cana i Puerto Plata, oferuje także zabytkową stolicę Santo Domingo, pierwsze europejskie miasto w Nowym Świecie. To tu można spotkać najwięcej turystów z Polski. Saint Lucia to raj dla miłośników ekoturystyki – znana z bliźniaczych szczytów Pitons, gorących źródeł, wulkanicznych plaż i dżungli. To wyspa o niskiej gęstości zaludnienia i doskonałych warunkach do trekkingu i nurkowania. Grenada, znana jako„wyspa przypraw”, produkuje ogromne ilości gałki muszkatołowej i goździków. Oferuje kameralną atmosferę, kolonialną architekturę oraz szlaki piesze prowadzące do wodospadów i jezior w dżungli. Inne cenione wyspy to: Aruba, Curaçao, Barbados, Antigua i Barbuda, Dominika, Anguilla, Turks & Caicos oraz Bahamy, z których każda ma własny wyjątkowy klimat. Co robić na karaibskich wakacjach: plaże, nurkowanie, trekking, ekowędrówki Region Karaibów oferuje nieprzebrane atrakcje. Najczęściej wybierane formy wypoczynku to: Plażowanie– Karaiby to setki kilometrów białych, złotych i czarnych plaż, z wodami o temperaturze powyżej 26°C niemal przez cały rok. Nurkowanie i snorkeling– dzięki bogactwu raf koralowych, jaskiń morskich i wraków, Karaiby należą do najlepszych miejsc nurkowych na świecie (m.in. Rafa Koralowa Belize czy Park Narodowy Bonaire, jeden z najstarszych morskich rezerwatów na świecie). Trekking i przyroda– wyspy takie jak Dominika, St. Vincent, Grenada, Saint Lucia czy Trinidad oferują górskie szlaki, tropikalne lasy, aktywne wulkany i wodospady. Rejsy jachtowe– Karaiby to idealny region do żeglowania między wyspami – szczególnie popularne wśród miłośników luksusowych katamaranów. Kultura i historia– zwiedzanie plantacji trzciny cukrowej, dawnych fortów, muzeów kolonialnych i miasteczek wpisanych na listę UNESCO. W ostatnich latach dynamicznie rozwija się także ekoturystyka, zwłaszcza w miejscach takich jak Dominika, Nevis, Saint Kitts, oferujących prawie nieinwazyjny kontakt z naturą i kulturą lokalną. O czym warto pamiętać na Karaibach Podróżując po Karaibach warto znać kilka zasad, które zwiększą komfort i autentyczność doświadczenia: Unikaj wyłącznie resortów all-inclusive– choć wygodne, często odcinają od lokalnej kultury i życia. Wybierając lokalne pensjonaty, apartamenty czy casas particulares, można doświadczyć prawdziwego życia wyspy. Smakuj lokalną kuchnię uliczną– to nie tylko tańsze, ale i bardziej autentyczne doznanie kulinarne niż restauracje w hotelach. Nie przemieszczaj się zbyt szybko– każda wyspa wymaga innego tempa. Nie planuj „zaliczania” kilku wysp w 7 dni – lepiej zatrzymać się dłużej i wczuć w lokalny rytm. Zadbaj o transport lokalny– promy i busy są tanie i pozwalają nawiązać kontakt z mieszkańcami. Szanuj lokalne zwyczaje i normy– nawet jeśli klimat sprzyja swobodzie, ubiór plażowy w miastach może być źle widziany. Nie fotografuj ludzi bez zgody i pytaj o zwyczaje, zwłaszcza w miejscach kultu religijnego. Pamiętaj o porze deszczowej i huraganowej– niektóre wyspy są bardziej narażone (np. Haiti, Dominikana), inne mniej (Aruba, Curaçao). Jak zaplanować wakacje na Karaibach Sezon turystyczny, ceny i tzw. sekretny sezon Sezon turystyczny na Karaibach trwa głównie od grudnia do kwietnia, kiedy pogoda jest najbardziej stabilna – sucha, słoneczna, z umiarkowaną wilgotnością i mniejszym zagrożeniem opadów. Jest to czas, kiedy region odwiedza najwięcej turystów, a ceny noclegów, przelotów i atrakcji są najwyższe. To także okres świąteczno‑karnawałowy, który przyciąga rzesze podróżnych. Z kolei maj i listopad to tzw. sekretny sezon – przejściowe miesiące między porami roku, oferujące bardziej przystępne ceny, mniejszy tłok i wciąż sprzyjające warunki pogodowe. Wtedy można liczyć na atrakcyjne promocje w hotelach i mniej zatłoczone plaże. Od czerwca do listopada trwa pora huraganowa – nie oznacza to jednak, że cały region staje się niedostępny. Wiele wysp, zwłaszcza tych na południu (np. tzw. wyspy ABC: Aruba, Bonaire, Curaçao) leży poza głównym pasem huraganowym i można je bezpiecznie odwiedzać nawet w tym czasie. Jak dojechać i poruszać się między wyspami Z Polski nie ma bezpośrednich połączeń lotniczych na większość wysp karaibskich, jednak podróż można zrealizować stosunkowo sprawnie z przesiadkami w dużych europejskich hubach: Najwygodniejsze przesiadki to Amsterdam, Paryż, Frankfurt, Londyn lub Madryt, skąd latają bezpośrednie loty m.in. na: Kuba (Hawana, Varadero) Dominikana (Punta Cana, Santo Domingo) Jamajka (Montego Bay, Kingston) Barbados, St. Lucia, Aruba, Curaçao, Gwadelupa, Martynika Coraz częściej dostępne są również sezonowe czartery i loty z biur podróży z Warszawy, Katowic czy Poznania – szczególnie do Dominikany i Kuby. Na miejscu komunikację między wyspami ułatwiają: loty lokalne obsługiwane przez małe linie regionalne (np. LIAT, Caribbean Airlines, interCaribbean), promy i łodzie motorowe, zwłaszcza na krótszych dystansach (np. między St. Kitts a Nevis, lub Antigua a Barbuda), w większych portach możliwe są również rejsy statkami pasażerskimi, oferujące kilka wysp w ramach jednego pakietu. Warto pamiętać, że nie wszystkie wyspy są ze sobą bezpośrednio połączone – często konieczne są loty powrotne przez port tranzytowy, co może wpływać na logistykę i budżet. Wskazówki dotyczące zakwaterowania – od ekologicznych pensjonatów po luksusowe hotele Baza noclegowa na Karaibach jest niezwykle różnorodna i dostosowana do różnych typów podróżnych: Ekologiczne pensjonaty i domki w naturze – często położone w dżungli, przy plantacjach, nad wodospadami czy w górach. Popularne na wyspach jak Dominika, Grenada, Saint Lucia – to idealna opcja dla miłośników natury i spokoju. Casas particulares i pensjonaty rodzinne – szczególnie popularne na Kubie, ale też np. w Portoryko. Oferują lokalny kontakt z mieszkańcami, domową kuchnię i przystępne ceny. Hotele butikowe – niewielkie, designerskie obiekty z indywidualnym charakterem, często prowadzone przez lokalnych właścicieli. Spotykane m.in. na Barbadosie, Nevis czy Saint Barthélemy. Luksusowe resorty i wille – dla szukających komfortu, prywatności i pełnej obsługi. Często z prywatnym dostępem do plaży, spa i ofertą all-inclusive – szczególnie w Dominikanie, Turks & Caicos, St. Vincent, Bahamach. Wynajem domów i apartamentów – przez popularne platformy można znaleźć szeroką ofertę noclegów – od tanich pokoi po wille z widokiem na ocean. Warto rezerwować z wyprzedzeniem, zwłaszcza w sezonie wysokim i podczas świąt narodowych lub karnawałów, kiedy ceny mogą wzrosnąć nawet dwukrotnie. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Niemiec ustanowił nowy rekord świata. Spędził 120 dni w kapsule zanurzonej pod wodą
Cztery miesiące bez wychodzenia na powierzchnię. Tyle spędził w kapsule zacumowanej u wybrzeży Panamy niemiecki inżynier technologii kosmicznych Rüdiger Koch. Tym samym ustanowił nowy rekord świata w przebywaniu pod wodą bez dekompresji.
Spis treści: Jak wyglądało bicie rekordu świata? Jeden z bardziej ekstrawaganckich rekordów Czy w przyszłości będziemy mieszkać na morzu? Rüdiger Koch wynurzył się z Morza Karaibskiego w piątek 24 stycznia. Minęły cztery miesiące, od kiedy po raz ostatni znajdował się na falach oceanu. Nowy, ustanowiony przez niego rekord przebywania pod wodą bez wynurzenia wynosi dokładnie 120 dni. – Staraliśmy się udowodnić, że morza są środowiskiem dostępnym dla ludzkiej ekspansji – powiedział Koch tuż po opuszczeniu swojej podwodnej siedziby. Pobicie rekordu świętował skokiem do morza, kieliszkiem szampana oraz cygarem. – To była wspaniała przygoda i teraz gdy nadszedł jej koniec, niemal tego żałuję – zwierzył się Koch dziennikarzowi agencji AFP. Jak wyglądało bicie rekordu świata? Podwodny dom Rüdigera Kocha był oddalony o 15 minut łodzią od północnych wybrzeży Panamy. Mieszkanie w nim niespecjalnie różniło się od warunków, w jakich ludzie zamieszkują na powierzchni. W środku znajdowała się toaleta, łóżko, telewizor, komputer połączony z internetem, a nawet stacjonarny rower do ćwiczeń. Energii dostarczały panele słoneczne znajdujące się nad wodą, na miejscu był także zapasowy generator. Brakowało za to prysznica. Kapsuła, zanurzona na 11 m, została połączona z niedużym okrąglakiem wystającym ponad powierzchnię morza. Schody umieszczone były w okrągłej tubie. To właśnie nimi schodzili do Kocha ludzie przynoszący mu posiłki, lekarz czy dziennikarz, który odwiedził go po dwóch miesiącach „nurkowania”. W kapsule non stop pracowały również cztery kamery. Nagrywały wszystko, monitorując codzienne aktywności Kocha oraz stan jego zdrowia fizycznego i psychicznego. A przede wszystkim dostarczając dowodu, że Niemiec faktycznie ani razu nie wyszedł na powierzchnię. Jeden z bardziej ekstrawaganckich rekordów Poprzedni rekord w przebywaniu pod wodą bez wynurzania należał do Amerykanina Josepha Dituriego. Ten inżynier medyczny i nurek spędził pod powierzchnią w okolicach Florydy dokładnie 100 dni. Jego podwodny dom znajdował się 6 m pod falami. Dituri, znany także jako Dr. Deep Sea, sam na sobie badał, w jaki sposób przebywanie w warunkach podwyższonego ciśnienia wpływa na organizm. Jego rekord został wpisany do „Księgi rekordów Guinnessa” (KRG) w 2023 roku. Teraz zostanie zastąpiony wyczynem Kocha. Potwierdziła to już Susana Reyes, która śledziła ekspedycję Niemca z ramienia KRG. Jak powiedziała, dokonanie Kocha to „jeden z bardziej ekstrawaganckich rekordów”, wymagający dużo przygotowań i dużo pracy. Czy w przyszłości będziemy mieszkać na morzu? Rüdiger Koch poświęcił cztery miesiące na przebywanie pod wodą nie bez powodu. Jest on orędownikiem idei głoszącej, że ludzkość powinna zacząć poważnie myśleć o zasiedleniu mórz i oceanów. Tę oryginalną koncepcję Koch stara się wcielać w życie od kilkunastu lat. Koch jest jednym z założycieli Oceans Buiders, firmy, która powstała w poprzedniej dekadzie. Wraz z Amerykaninem Chadem Elwartowskim oraz Kanadyjczykiem Grantem Romundtem Niemiec planował budowę domów na wodzie nazwanych SeaPod. Pomysłem zainteresował się rząd Panamy i to on zaprosił przedsiębiorców na swoje wody. SeaPody miały być indywidualnymi domami ustawionymi na kolumnach 3 m nad powierzchnią morza. Pierwsze prototypy powstały w 2020 roku. Jednak projekt rozwijał się zbyt wolno jak na ambicje jego założycieli. Dlatego właśnie zdecydowali się na zakup całego statku, który nazwali MS Satoshi – od nazwiska rzekomego twórcy kryptowaluty bitcoin. Satoshi miał być zalążkiem niezależnego społeczeństwa, mieszkającego na morzu i rządzącego się własnymi prawami. Sprawdzeniu, czy koncepcja tam ma rację bytu, przeszkodziła pandemia, która sprawiła, że zainteresowanie kabinami oferowanymi na statku było za małe. Całą historię ze szczegółami opisał trzy lata temu „Guardian”. Jak widać, nawet po krachu pomysłu z Satoshim Koch nie zrezygnował z promowania życia na morzu. Jak podały Fakty TVN, za pobicie rekordu przebywania pod wodą bez wynurzania się zapłacił 5 milionów dolarów. Źródła: phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dominikana – atrakcje i zwiedzanie. Jak spędzić wakacje na tej kolorowej wyspie?
Niegdyś pierwsza kolonia hiszpańska w Nowym Świecie, Dominikana dysponuje praktycznie wszelkimi atutami: od architektury kolonialnej, przez porośnięte bujną roślinnością górzyste wnętrze, po jedne z najlepszych plaż na Karaibach.
W tym artykule: Santo Domingo – co zobaczyć w stolicy Dominikany Dominikana – zwiedzanie wyspy Dominikana – co zobaczyć na wybrzeżu Dominikana – informacje praktyczne Opisując Republikę Dominikańską, zajmującą wschodnią część wyspy zwanej niegdyś Hispaniolą, a potem Haiti, można wielokrotnie używać określenia „naj": najstarsza europejska kolonia w Nowym Świecie, tu znajduje się najwyższy szczyt Karaibów, największe jezioro i największe miasta. Przede wszystkim jednak kraj znany jest z rozległych, pokrytych białym piaskiem plaż (o łącznej długości około 1500 kilometrów). Poza nadmorskimi ośrodkami wypoczynkowymi turystyka ma jednak minimalny zasięg. Aktywność i odwaga w poznawaniu kraju zostaną nagrodzone odkryciem jego niezwykłego bogactwa i różnorodności. Wyruszając poza ośrodki turystyczne, trzeba choć trochę umieć porozumiewać się po hiszpańsku. Santo Domingo – co zobaczyć w stolicy Dominikany Stolica i główny port Dominikany jest najstarszym miastem Nowego Świata założonym przez Europejczyków, a także siedzibą najstarszego uniwersytetu, katedry i szpitala obu Ameryk. Miasto zostało założone przez brata Krzysztofa Kolumba, Bartłomieja w 1498 roku, gdy Hiszpanie zrezygnowali z zamiaru utworzenia kolonii na północnym wybrzeżu. Santo Domingo stało się głównym ośrodkiem Dominikany i magnesem dla kupców z sąsiednich wysp. Współczesne Santo Domingo jest przemysłowym, finansowym i handlowym sercem Dominikany, a także miejscem zamieszkania około 2,5 miliona ludzi. Odrestaurowana Zola Colo (Dzielnica Kolonialna) została wpisana na listę światowego dziedzictwa. Historyczny kwartał, z pełnymi uroku skwerami, ulicznymi kawiarniami i obfitością zabytkowych budowli jest najatrakcyjniejszym zakątkiem miasta. We wschodniej części Santo Domingo znajduje się jeden z najbardziej niezwykłych obiektów miasta Faro a Colón (Latarnia Kolumba), zbudowany w ramach obchodów 500-lecia odkrycia Ameryki przez Kolumba w 1492 roku. Malowniczy ciąg jaskiń w pobliżu pomnika stanowi naturalny kontrapunkt dla kontrowersyjnej budowli. Niewątpliwie monumentalna Latarnia Kolumba jest tematem rozmów zarówno w Republice Dominikańskiej, jak i za granicą. Mimo że z zewnątrz przypomina betonowy blok mieszkalny, jej wnętrze zasługuje na uwagę. Na przecięciu ramion krzyża, w którego kształcie wzniesiono budynek, znajduje się marmurowy grobowiec Kolumba, przy którym czuwają umundurowani wartownicy. Sarkofag, który podobno zawiera szczątki odkrywcy, przeniesiono tu z katedry w dniu otwarcia monumentu, 6 października 1992 roku. Nowoczesne centrum Santo Domingo rozciąga się na południe i na zachód od dzielnicy kolonialnej, aż do brzegu morza i Avenida George Washington, zwanej potocznie Malecón. Ten nadbrzeżny bulwar tętni życiem zwłaszcza wieczorem, gdy Dominikańczycy spacerują lub nawet tańczą przy dźwiękach merengue dolatujących z przenośnych odbiorników. Tu odbywa się doroczny festiwal tej muzyki. W okolicy znajduje się kilka warto odwiedzenia muzeów: Muzeum Człowieka Dominikańskiego (Museo del Hombre Dominicano), największe muzeum archeologiczne i antropologiczne na obszarze Karaibów. Posiada bogate zbiory związane z kulturami prekolumbijskimi. Muzeum Sztuki Współczesnej (Museo de Arte Moderno) z wystawą współczesnych dzieł twórców dominikańskich i zagranicznych Historyczna Dzielnica Kolonialna zajmuje zachodni brzeg Rio Ozama, górując nad przystanią pasażerską i nadbrzeżami przeładunkowymi Puerto Ozama. Na jej zwiedzanie trzeba przeznaczyć co najmniej jeden dzień, a wybierając się na taką wycieczkę, warto mieć dobry plan i wygodne buty. Jednym z najważniejszych zabytków w tej okolicy jest Twierdza Ozama, zbudowana w 1502 roku na stromy brzegu u ujścia rzeki. Od XVI wieku twierdza była główną budowlą obronną Santo Domingo i pozostawała obsadzona wojskami aż do lat 70. XX wieku. Spacer po Dzielnicy Kolonialnej najlepiej zacząć i skończyć na Plaza Colón (Placu Kolumba), ruchliwym skwerze otoczonym starymi kamiennymi gmachami i łukowymi podcieniami. Pośrodku wznosi się pomnik odkrywcy. Po drodze przez kompleks pięknych budowli i zabytków odzwierciedlających niejednokrotnie burzliwą przeszłość kraju, można zakosztować smaku dumnej kolonialnej spuścizny Santo Domingo. Dominikana – zwiedzanie wyspy Odwiedzający Dominikanę rzadko zapuszczają się poza turystyczne wybrzeże i Santo Domingo. Tymczasem ten karaibski kraj ma do zaoferowania wiele więcej. W odległym południowo-zachodnim krańcu Republiki Dominikańskiej przeważają suche tereny, urozmaicone tu i ówdzie niezwykłymi nadbrzeżnymi krajobrazami. Rzadko docierają tutaj turyści, chociaż otwarcie nowego międzynarodowego lotniska w Barahonie i nowej autostrady ze stolicy ułatwiło dostęp do tych zakątków. W południowo-wschodniej części wybrzeża leży część piaszczystych plaż, oblewanych lazurowymi wodami Morza Karaibskiego i ocienionych przez kołyszące się palmy. W ciągu ostatnich lat na wielu z nich wyrosły hotele, oferujące komplet usług. Zamożni Dominikańczycy wznieśli tu luksusowe wille, uciekając od tłoku stolicy. Santiago de Los Caballeros to drugie co do wielkości miasto w Dominikanie, liczące 750 tys. mieszkańców. Jest głównym ośrodkiem przemysłowym i rolniczym żyznej doliny Cibao. Żródłem wszelkich przemysłowych kłębów dymu jest prawdopodobnie główna roślina uprawna, czyli tytoń. Santiago to największy ośrodek produkcji ręcznie zwijanych cygar i wytwarzanych fabrycznie papierosów. Nazwa miasta nawiązuje do 30 hiszpańskich szlachiców (caballeros), którzy w 1495 roku założyli je na rozkaz Kolumba. Warto się również wybrać w góry. Niegościnne co prawda i odległe rejony Kordyliery Środkowej z najwyższym szczytem wyspy Pico Duarte (3175 m. n.p.m.), przecinają w poprzek zachodnią część Dominikany. Dostęp do dzikich terenów, na których znajdują się dwa parki narodowe: Armando Bermundez i Jose del Carmen Ramirez, oraz źródła głównych rzek kraju, nie jest łatwy. Zdobycie Pico Duarte, najwyższego szczytu Karaibów, jest zwykle celem zorganizowanych wycieczek. Trzydniowa wyprawa wyrusza na szczyt z wioski La Cienega. (Dominikana wakacje) Rajska Gwadelupa. Kiedy jechać na francuską wyspę na Karaibach Feerie kolorów, tropikalne plaże, aromatyczna kuchnia kreolska. Gwadelupa to jeden z najciekawszych departamentów zamorskich Francji. Dominikana – co zobaczyć na wybrzeżu Atlantyckie wybrzeże Dominikany rozciąga się na odcinku 241 km między Monte Cristi na granicy z Haiti na zachodzie i półwyspem Samana na wschodzie. Malownicze tło dla linii brzegowej stanowi plama pól trzciny cukrowej u podnóży poszarpanego grzbietu Kordyliery Północnej. Na wybrzeżu znajduje się kilka znakomitych plaż, ale ze względu na sąsiedztwo Atlantyku morze bywa tu bardziej wzburzone, a niekiedy odcinki plaży lepiej nadają się do uprawiania surfingu niż do nurkowania. Około 5 km na wschód od Puerto Plata leży zespół ośrodków wypoczynkowych Playa Dorada (Złota plaża), złożony z kilkudziesięciu hoteli ciągnących się wzdłuż piaszczystej zatoki. Kompleks dysponuje wysokiej klasy polem golfowym i centrum handlowym ze sklepami, restauracjami i kawiarniami. Dalej na wschód wybrzeże jest mniej zabudowane, a urocza laguna w pobliżu Rio San Juan wśród wielu gości uchodzi za prawdziwą perłę. Półwysep Samana to jeden z najpiękniejszych zakątków Republiki Dominikańskiej. Półwysep wbija się w morze w północno-wschodnim narożniku wyspy. Dzieli go pasmo górskie Kordyliera de Samana, którego zbocza, porośnięte palmami kokosowymi i sosnami, schodzą do zatoki Bahia de Samana z jednej strony i Morza Karaibskiego z drugiej. Piękne plaże i tropikalne wysepki stanowią atrakcje wybrzeża. Dominikana – informacje praktyczne ■ Drugie po Kubie, największe państwo na Morzu Karaibskim, zajmuje dwie trzecie wyspy Haiti (dawniej Hispaniola). ■ Powierzchnia 48 730 km2. 9 mln mieszkańców. ■ Dominikana – kiedy jechać? Dominikana znajduje się w strefie klimatu podrównikowego wilgotnego. Najlepiej wybrać się do niej w porze suchej – od stycznia do kwietnia. Największe opady – w maju i czerwcu. Niewielkie roczne zmiany temperatury. ■ Zaleca się szczepienia przeciw żółtej febrze, tężcowi, dyfterytowi, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B, zapaleniu opon mózgowych typu A i C. Występują zagrożenia malarią i chorobami układu pokarmowego, oraz wścieklizną. Lekarze oraz szpitale żądają opłaty przed udzieleniem porady lub pomocy. Z powodu bardzo wysokich cen lekarstw lepiej wziąć własne. ■ Dominikana – ile trwa lot? Bezpośredni lot (czarterowy) na Dominikanę trwa 11 godzin. Z Polski nie ma jednak bezpośrednich połączeń z tym krajem. Najlepiej lecieć Air Europa, Air France lub KLM z przesiadką z jednym z europejskich portów lotniczych. Lot będzie trwał około 15 godzin. Za bilety trzeba zapłacić około 3,5 tys. PLN Jakie atrakcje kryje Barbados, co warto zobaczyć i dokąd się wybrać? – Każde miejsce, które wydaje mi się znajome i bezpieczne jest moim domem. Chyba najbardziej traktuję tak Barbados – powietrze jest ciepłe, widoki piękne, wszędzie plaże i pyszne jedzen... ■ Dominikana – co zjeść? Imponująca mieszanka kuchni europejskiej, afrykańskiej i smaków Indian Taino. Warto spróbować chenchén – typowej potrawy południa (kawałki kukurydzy rozgotowanej w ziołowej marynacie, serwowanej do mięsa z koziny), oraz casabe, placka pieczonego z mąki manioku. Inne egzotyczne smaki: moro – ryż z fasolą, platanos maduros en cazuela – dojrzałe, gotowane banany z cukrem i cynamonem, sancocho de 7 carnes – zupa z 7 rodzajów mięs, catibia – smażone pierożki maniokowe. ■ To punkt przerzutowy ecstasy z Holandii i Belgii do USA i Kanady. Osoby posiadające narkotyki narażone są na kary od 2 do 5 lat więzienia oraz wysokie grzywny. ■ 24 lipca – Festiwal Merengue w Santo Domingo, narodowej muzyki i tańca Dominikany. ■ Warto sięgnąć po miejscowe cygara – są dobrej jakości, podobno nie ustępują kubańskim (najlepiej kupować je w fabryce). Dominikana słynie z rumu: biały rum o mocy 75 proc., sprzedawany jest w butelkach 0,75 l i litrowych. Takie same jak na Haiti. Im dalej od granicy, tym może być drożej – o ok. 20 proc.
Rajska Gwadelupa. Kiedy jechać na francuską wyspę na Karaibach
Feerie kolorów, tropikalne plaże, aromatyczna kuchnia kreolska. Gwadelupa to jeden z najciekawszych departamentów zamorskich Francji.
W tym artykule: Gwadelupa – Kolorowa historia Gwadelupa – Atrakcje Gwadelupa – Co zjeść na wyspie Gwadelupa – Jak dotrzeć na wyspę? Gwadelupa – Kiedy jechać? Ukształtowana jak wielki motyl o niejednakowych skrzydłach Gwadelupa składa się w gruncie rzeczy z dwóch osobnych wysp, zbliżonych do siebie w wyniku wstrząsów sejsmicznych i połączonych mostem nad Rivière Salée (Słoną Rzeką). Zachodnie skrzydło nosi nazwę Basse-Terre. Skupione tu, pokryte zielenią wulkaniczne wzniesienia są ułożone południkowo, a ich kulminację stanowi krater aktywnego wulkanu Soufrière (1467 m. n.p.m.). Dla kontrastu wschodnie skrzydło, zwane Grande-Terre, jest rozległym, suchym płaskowyżem wapiennym, otoczonym plażami i rafami koralowymi. Archipelag Gwadelupy tworzą przybrzeżne wyspy La Désirade, Marie-Galante oraz osiem maleńkich wysepek Les Saintes. Gwadelupa – Kolorowa historia Być morze zainspirowani dziesiątkami potoków i wodospadów, spływającymi w dół pokrytych wilgotnym lasem równikowym zboczy Basse-Terre, Karaibowie nazwali wyspę Karukera (Wyspa Pięknych Wód). Krzysztof Kolumb przepłynął obok niej w 1493 roku i przemianował ją na Santa María de Guadelupe de Extramadura na część słynnego hiszpańskiego klasztoru. 150 lat później Francuzi zagospodarowali wyspę, osiedlając na niej kolonistów, którzy przez 3 lata odpracowywali koszty podróży. Nieprzyzwyczajeni do tropikalnych warunków, gospodarzyli ze zmiennym szczęściem do czasu, gdy czteroletnia okupacja brytyjska spowodowała ożywienie plantacji. Powolny początek sprawił, że Gwadelupa była zarządzana z szybciej rozwijającej się Martyniki i zmuszona do korzystania z jej portu St. Pierre. Kupcy płacili jednak zaskakująco niskie ceny za cukier z Gwadelupy. Kiedy na Antyle dotarła wiadomość o rewolucji francuskiej mieszkańcy Gwadelupy byli gotowi do przyjęcia zmian. Malutka Dominika to Karaiby w najczystszej postaci Jak mówią miejscowi, gdyby Krzysztof Kolumb zawitał po ponad pięciuset latach ponownie na karaibskie wyspy, poznałby dziś jedynie Dominikę. Tylko ona bowiem oparła się fali masowej turysty... Koloniści na Gwadelupie przyjęli rewolucyjne porządki z entuzjazmem. Uzbrojeni patriotes (zwolennicy rewolucji) obalili plantatorów i osadzili nowy rząd rewolucyjny. W Pointe-à-Pitres ustawiono nieodzowną gilotynę, na której stracono ponad 300 wrogów rewolucji. W 1794 roku wyzwolono niewolników. Okres ich wolności nie trwał jednak długo. Stary reżim odzyskał kontrolę i niewolnictwo zostało krwawo przywrócone. Wielu dawnych niewolników wolało jednak śmierć od niewoli. Brytyjczycy przybywali i odchodzili z wyspy jeszcze kilkakrotnie, nim Francuzi na dobre umocnili swoje panowanie nad kolonią w 1815 roku. Niezależność poglądów mieszkańców Gwadelupy utrzymała się do czasów współczesnych. Od czasu do czasu rozlega się wołanie o uniezależnienie się od Paryża, lecz francuskie pieniądze są potężnym argumentem za pozostawaniem pod starym kolonialnym parasolem, zwłaszcza że hojna pomoc rządu pomogła odbudować wyspę po przejściu huraganu. Gwadelupa – Atrakcje Na Gwadelupę dotrzemy bez paszportu, o czym niedawno pisaliśmy. Powierzchnia Gwadelupy wynosi 1372 km2, a ludność liczy około 408 tys. mieszkańców. Oba skrzydła wyspy mają też dwa różniące się od siebie centra miejskie. Na południowo-zachodnim wybrzeżu Basse-Terre leży miasto o tej samej nazwie, skromna stolica administracyjna wciśnięta w podnóże La Soufrière. Pierścień małych miasteczek i wsi, połączonych nadbrzeżną obwodnicą, otacza zachodnie skrzydło Gwadelupy. Tylko jedna droga La Traversée, pnie się przez centralny masyw do Parc National de la Guadelupe, wspaniałego parku narodowego z trasami turystycznymi, zaliczającymi się do najciekawszych i najtrudniejszych w całym regionie Karaibów. W południowo-zachodniej części Grande-Terre leży największe i najruchliwsze miasto wyspy – tętniący życiem ośrodek handlowy i port Pointe-à-Pitres. Nie jest zbyt urodziwe, ale żyje w szybkim tempie, tak kontrastującym ze swobodnym karaibskim stylem życia. Atrakcją dla turystów jest zwiedzanie miejscowych targowisk i przyglądanie się promom, odbijającym od nabrzeża w drodze na przybrzeżne wyspy. Rozlokowane na wschód od Pointe-à-Pitres, wzdłuż wybrzeża, leżą ośrodki turystyczne Gosier, St. Anne, St. François. Gosier jest najlepiej z nich zagospodarowane. Pozostałe dwa ośrodki zaś w większym stopniu zachowały swój lokalny koloryt. Czasem można tez natrafić na partyjkę boules, rozgrywaną na którymś z zakurzonych, ocenionych placyków przed obiadem jedzonym à la française w którejś ze znakomitych (choć nietanich) restauracji). Gwadelupa – Co zjeść na wyspie Kuchnia kreolska na Gwadelupie jest pełnym inwencji połączeniem francuskiej sztuki kulinarnej, tradycyjnej kuchni afrykańskiej i karaibskich składników. Podstawę kreolskiego menu stanowią owoce morza oferowane w najrozmaitszych postaciach: od prostych accras (rozdrobnionej i smażonej w głębokim oleju ryby) do blaff (gulaszu z ryb lub skorupiaków duszonych w winie i bulionie). Inne specjały to cirique lub étrille (drobne kraby morskie), chatrou (ośmiornica), lambi (sałatka ze stożków przyprawiona sokiem z limony), langouste (homar) ouassous (langusta) i soudrons (małże). Crabes farcis to faszerowane kraby lądowe, na których jest więcej mięsa niż na morskich. Warto spróbować colombo, korzennego gulaszu z kurczaka lub koziego mięsa (cabri), przyprawionego kolendrą, kminkiem, gorczycą, imbirem i pieprzem. Inne składniki menu to raczej pozbawione smaku owoce chlebowca (fruit à pain) oraz christophene, tropikalna dynia gotowana lub dodawana na surowo do sałatek. Takiej podróży nigdy nie zapomnisz. Na Gwadelupę śladami manatów Nurkowanie pośród zwierząt ważących nierzadko ponad tonę lub wyprawy kajakiem ich śladem zapewniają niezapomniane wrażenia. Manaty, z natury powolne i niezmiernie ciekawskie, chętnie podp... Jedzenie poza domem może być drogie, ale dania kreolskie kosztują zasadniczo mniej od kuchni francuskiej. Stałe zestawy dań (menu touristique) są na ogół warte żądanej ceny, a usługa jest z nią wliczona (service compris). Posiłek kończy się obowiązkowo kieliszeczkiem digestif, wybranego spośród wielu odmian rumu. Gwadelupa – Jak dotrzeć na wyspę? Na Gwadelupę najłatwiej dolecimy liniami Air France przez Paryż. W promocji pod hasłem pod hasłem „Rendez-Vous – 90 lat elegancji w cenach do świętowania", która trwa do 22 stycznia 2024 roku, na wyspę można dolecieć w cenie od 3,5 tys. złotych w dwie strony. Podróż powinna się odbyć do 10 czerwca. Co ciekawe, mimo że położona za oceanem, Gwadelupa jest częścią obszaru Unii Europejskiej. Pôle Caraibes Airport leży tuż obok Pointe-à-Pitres I jest dogodną bazą wypadową do Gosier i innych nadmorskich ośrodków na Grande Terre. Regularnie lądują tu też samoloty z regionalnych lotnisk na Antigui i Sint Maarten. Niedrogie połączenia promowe łączą codziennie Gwadelupę z Martyniką (rejs trwa 3 godz. 45 min) i innymi rejsami archipelagu. Promy na Dominikę i St. Lucię kursują kilka razy w tygodniu. Morze bywa wzburzone, więc turyści chętniej wybierają krótkie podróże. Gwadelupa – Kiedy jechać? Średnie temperatury roczne na Karaibach wynoszą 250–350C. Północno-wschodnie pasaty wieją ze stosunkowo niezmienną siłą i przynoszą wytchnienie od upału i wilgoci. Im wyżej położony teren, tym niższa temperatura, zwłaszcza w okresie od listopada do stycznia. Od maja do października trwa najwilgotniejszy okres, a sezon huraganów przypada od lipca do października. Rajska Gwadelupa kiedy jechać na wyspę? Najlepiej wiosną w kwietniu lub maju albo jesienią – w październiku lub listopadzie. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.
Trynidad i Tobago. Czy warto odwiedzić rajskie wyspy na Karaibach
Wprawdzie Trynidad i Tobago obfitują w różnorodne cuda przyrody, życie na Trynidadzie toczy się w żywym rytmie steelbandów i calypso oraz w atmosferze karnawału, na Tobago zaś płynie w bardziej spokojnym tempie.
W tym artykule: Trynidad – kolorowa historia Karnawał na Trynidadzie Port of Spain – stolica Trynidadu Tobago – Chillout w tropikach Trynidad i Tobago – Informacje praktyczne Położone na bliźniaczych wyspach na południowym krańcu Małych Antyli państwo Trynidad i Tobago to osobliwa para. Żywiołowy, wielokulturowy Trynidad jest większy i na nim znajduje się stolica, Port of Spain. Mierząca 80 na 61 kilometrów wyspa stanowi odprysk Ameryki Południowej, oderwany przed 10 tys. lat od kontynentu i osadzony w odległości zaledwie 11 km od brzegów Wenezueli. Trynidad do niedawna zrywał z karaibską tradycją, gdyż jego oparta na przetwórstwie ropy gospodarka przemysłowa opierała się inwazji turystów. Po naukę dotyczącą rozwoju tej dziedziny ekonomii mieszkańcy Trynidadu mogą udać się do swych pobratymców z Tobago – ich wyspa jest typowym zachodnioindyjskim rajem dla uciekających od gwaru i pośpiechu. Trynidad – kolorowa historia Kraina Kolibrów w języku Arawaków brzmi Iere i taką nazwę nosiła początkowo wyspa. Została przemianowana na Trynidad (po hiszpańsku Trójca z jasnym nawiązaniem do Świętej Trójcy) przez Krzysztofa Kolumba, który dotrzegł trzy wierzchołki na południowo-wschodnim krańcu wyspy podczas swojej trzeciej podróży do Nowego Świata w 1498 roku. Mimo objęcia przez Hiszpanię zwierzchności nad wyspą, jej rdzenni mieszkańcy zdołali powstrzymać inwazję europejskich kolonistów do 1592 roku. Wówczas Hiszpanom udało się zdobyć przyczółek, obsiać tytoniem niewielką powierzchnię i czuwać nad armadą wożącą skarby z Ameryki Południowej do Europy. Pod koniec XVIII wieku wraz z napływem francuskich osadników, uchodzących przed gilotyną na własnych wyspach, pojawiły się plantacje trzciny cukrowej i kakao. Ale Hiszpanie nie zdążyli osiągnąć z tego tytułu korzyści, bo Brytyjczycy zawładnęli wyspą w 1797 roku, a w 1814 roku objęli w posiadanie także sąsiadujące Tobago. Kolumbijczycy po 300 latach dotarli do skarbu z hiszpańskiego galeonu. Zdjęcia są oszałamiające Kolumbia zaczęła w końcu wydobywać skarb z hiszpańskiego okrętu, który zatonął w 1708 roku. Kosztowności są dziś warte ok. 17 miliardów dolarów. Plantacje Trynidadu podupadły po uwolnieniu niewolników w 1838 roku, ale wyspa ponownie zdołała znaleźć rozwiązanie problemu, zachęcając do imigracji. Tym razem na wezwanie pośpieszyli mieszkańcy Indii, którzy jako robotnicy kontraktowi przybyli na Karaiby, pracowali przez pięć lat na polach trzcinowych, a potem mogli wybierać między powrotem, a objęciem dwuhektarowych działek. Wielu pozostało i ich potomkowie stanowią obecnie 40% niezwykle zróżnicowanej etnicznie ludności wyspy, liczącej łącznie 1,25 miliona ludzi. Dalsze 40% Trynidadczyków wywodzi swoje korzenie z Afryki, pozostałe 20% zaś jest pochodzenia europejskiego, chińskiego, bliskowschodniego i południowoamerykańskiego. Karnawał na Trynidadzie Druga wojna światowa spowodowała przymusowy napływ Amerykanów na Trynidad. W 225 bazach stacjonował amerykański personel wojskowy o sile około 80 tys. ludzi. W tym samym mniej więcej czasie w portowych dzielnicach Port of Spain można było usłyszeć pierwsze steelbandy, złożone z muzykalnych wyspiarzy, utylizujących biciem puste metalowe beczki po oleju napędowym. Uniwersalność stalowych bębnów zwanych patelniami dodała nowego waloru tradycyjnym zespołom perkusyjnym. Wibrujące rytmy stalowych bębnów są tętnem sławnego karnawału na Trynidadzie. Towarzyszą one chrapliwie wyśpiewywanym tekstom calypso, soca (połączenie muzyki soul i calypso) oraz chutney (kombinacja calypso i tradycyjnej muzyki indyjskiej). Słynny karnawał na Trynidadzie sięga początkami schyłku XVIII wieku. Francuscy koloniści zaznaczali zbliżanie się Wielkiego Postu ciągiem wykwitnych świąt i przyjęć lub maskarad (od tego słowa utworzono skrót „mas", który na wyspie oznacza karnawał). Przygotowania do karnawału zaczynają się na Nowy Rok od konkursu calypso i współzawodnictwa steelbandów. Główne imprezy zaczynają się w Port of Spain w ostatni piątek przed Popielcem i osiągają kulminację we wtorek w paradzie orkiestr w Queen's Park Savannah. Każdy może wziąć udział w zabawie, tańcząc na ulicy lub śpiewając z zespołem w wypożyczonym bajecznym kostiumie. Tydzień przed karnawałową kulminacją zwany jest tygodniem bachusowym. Głównie z powodu przelanego wówczas wina. Liczba koncertów nasila się, kluby, dyskoteki i bary zapełniają się. Całe Port of Spain zaczyna bawić się do późnej nocy. Oficjalny początek karnawału to J’ouvert, czyli impreza, która startuje w poniedziałek przed środą popielcową około czwartej nad ranem, a jej uczestnicy wysmarowani są błotem, olejem, farbą lub czekoladą i przebrani w ole mas, czyli kostiumy nietoperzy, diabłów albo takich postaci jak dama Lorraine – kobieta wymyślona przez niewolników jako satyra na francuskie arystokratki. Na późniejsze parady warto zaopatrzyć się w pretty mas, czyli skąpe bikini przyozdobione koralikami, cekinami i piórami. Kupno mas, czyli charakterystycznego przebrania, od któregoś z występujących podczas imprezy zespołów pozwala paradować ulicami Port of Spain z tancerzami tej grupy. Dlaczego Dominikana jest tak popularna? 5 miejsc, które trzeba tam zobaczyć. Dominikana to jedna z najpopularniejszych wysp na Karaibach. Co warto zobaczyć, będąc w tym (k)raju? Port of Spain – stolica Trynidadu Tętniąca życiem stolica Trynidadu odzwierciedla wielokulturowe dziedzictwo wyspy. Jej zatłoczone ulice pełne są kupujących i straganów, a pompatyczne brytyjskie budowle kolonialne sąsiadują z muzułmańskimi meczetami, zachodnioindyjskimi domostwami z ażurowymi drewnianymi ornamentami i nowoczesnymi betonowymi biurowcami. Śródmieście powstało po wielkim pożarze w 1808 roku, ale Port of Spain rozciąga się obecnie na odcinku wielu kilometrów wzdłuż zatoki Paria oraz w głąb lądu aż po wzgórza zajmowane przez atrakcyjne willowe przedmieścia. Główną arterią w centrum Port of Spain jest Frederick Street, która łączy Brian Lara Promenade, noszącą imię sławnego miejscowego krykiecisty, z trawiastym terenem Queen's Park Savannah. Południowy kraniec Frederick Street przypomina orientalny bazar z indyjskimi sklepikami tekstylnymi i butikami. Co jeszcze warto zobaczyć w Port of Spain Woodford Square – niewielki poprzecinany ścieżkami park, w którym tubylcy spotykają się na leniwą przechadzkę pod karaibskimi drzewami. National Museum and Art Gallery – interesujący fragment ekspozycji poświęcono sławnemu karnawałowi. Można w nim zobaczyć naszyte cekinami stroje, wyszukane maski i fotomontaż wizerunków królów i królowych karnawału od lat 60. XX wieku. Ogród Botaniczny – założony w latach 20. XIX wieku przez sir Ralpha Woodforda. Mimo ponumerowania wszystkich wspaniałych okazów tropikalnych drzew brak tabliczek z nazwami. Tobago – Chillout w tropikach Mniejsza siostrzana wyspa Trynidadu także oderwała się przed kilkoma milionami lat od kontynentu południowoamerykańskiego, ale atmosferą i wyglądem bardziej przypomina położone na północ Wyspy Zawietrzne. Zaledwie 32 km od gwarnego i tłocznego Trynidadu leży górzysta i zielona oaza spokoju. Trynidadczycy przybywają tu, by odpocząć, a dla jej mieszkańców własna gościnność i dziewicze otoczenie są powodem do dumy. Tobago jest idealnym miejscem do zwiedzania, jeśli nie chce się odczuwać presji zbyt wielu wrażeń podczas jednej wycieczki. Niewielkie rozmiary wyspy gwarantują, że żadna wyprawa nie będzie trwać zbyt długo, a leniwa atmosfera zniechęca do pośpiechu i skłania do robienia przerw na podziwianie krajobrazu, pływanie lub pogawędkę z miejscowymi rybakami, naprawiającymi sieci na brzegu. Podczas wyprawy na Tobago warto odwiedzić rezerwat leśny Tobago Forest Reserve założony w 1764 roku, co czyni z niego najstarszy obszar leśny pozostający pod prawną ochroną na świecie. Wilgotny las równikowy na zboczach Main Ridge pozostał prawie nietknięty. Najlepszym sposobem zwiedzania rezerwatu bez przewodnika jest przebycie Gilpin Trace, oznakowanego w bok od drogi Parlatuvier-Roxborough Road. Trasa ma 2 km długości i kończy się w The Hut. Trynidad i Tobago – Informacje praktyczne Do Port of Spain najlepiej lecieć liniami British Airways z przesiadką w Londynie. Za bilety zapłacimy około 3 500 zł. Można też rozglądać się za połączeniami z przesiadką z jednym z dużych miast w USA. Trynidad i Tobago najlepiej odwiedzić w marcu, podczas słynnego karnawału. Jak polskie ostrzega Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Trynidad i Tobago leży w strefie aktywnej sejsmicznie. Od czerwca do listopada występuje zagrożenie huraganami.
Wyspa Haiti oddziałuje na wyobraźnię, jak mało które miejsce na świecie. Wydaje się mieścić w sobie pewien magiczny i nadprzyrodzony ładunek, a jednocześnie niejasną i niepokojącą reputację, która nęci i hipnotyzuje. Do konfrontacji z haitańską rzeczywistością należy dobrze się przygotować. Bieda wydaje się tu być permanentna.
W tym artykule: Jedna wyspa, dwa kraje Kraj voodoo Nieszczęśliwe Haiti Wyspa Haiti: Informacje praktyczne 5 ciekawostek o Haiti Wyspa Haiti, znana dawniej pod nazwą Hispaniola, to druga największa wyspa na Morzu Karaibskim. Rozmiarem ustępuje tylko Kubie, od której wyspę Haiti oddziela ledwie 80-kilometrowa Cieśnina Wiatrów. Dziś wyspę Haiti dzielą między sobą dwa narody: francuskojęzyczni Haitańczycy na zachodzie i hiszpańskojęzyczni Dominikańczycy na Wschodzie. Zapraszamy na relację Kingi Bronowicz, autorski współpracującej z magazynem National Geographic Traveler, z wyprawy po tej niezwykłej i pełnej kontrastów ziemi. Jedna wyspa, dwa kraje Z miejscowości Sosúa wyruszamy bladym świtem, aby dotrzeć do granicy jeszcze przed południowym żarem z nieba. Mimo wczesnej pory, na trasie panuje podejrzanie wzmożony ruch, zwłaszcza na odcinku z Puerto Plata do Navarrete. Od czasów dyktatury Rafaela Trujillo, który sprawował na wyspie rządy oparte na terrorze i wyrafinowanych torturach, droga pozostaje niedokończoną autostradą. Osobom o słabych nerwach zalecamy drzemkę: niech lepiej nie oglądają kierowców – torreadorów szos, którzy z nogą na gazie, regularnie wymijają „na trzeciego”. W krainie tysiąca i jednej nocy. Andaluzyjski pałac Alhambra i bajkowe ogrody Pałac Alhambra w Grenadzie to najchętniej odwiedzany zabytek Hiszpanii. Twierdza oczarowuje widokiem i może śmiało rywalizować z zabytkami Rzymu i Aten. W miejscowości Esperanza (co po hiszpańsku znaczy „nadzieja"), w lokalnym comedorze, czyli jadłodalni, nadzieję zamieniamy na obfite, tutejsze śniadanie. Ruszamy dalej, docierając do miasta Mao (żadnych nawiązań do „Wielkiego Sternika” komunistycznych Chin też nie odnajdujemy), a potem pędzimy zjawiskową Valle del Cibao, doliną gdzie rozległe ryżowe pola sąsiadują z plantacjami zielonych bananów i tytoniu. W Loma de Cabrera czujemy już oddech Haiti. To najbiedniejszy kraj półkuli zachodniej, zajmujący jedną trzecią wyspy o tej samej nazwie (pozostała jej część należy do Dominikany, drugiego po Kubie, największego państwa na Morzu Karaibskim). – W tym kraju nie znajdziecie wielu drzew – słyszymy ochrypły głos Dominikańczyka seniora, który dosiada się w Restauración i towarzyszy nam w podróży po Haiti trzęsącym się busem. Jak to możliwe, aby naturalna, zielona granica tak gwałtownie się kończyła? Po stronie dominikańskiej – zielono. I nagle – po stronie haitańskiej – jedynie wypalone słońcem wzgórza. Widzimy obnażony ląd, gdzie ledwie rosną pojedyncze drzewa (przeważnie kwitnących mangowców). To efekt rabunkowej gospodarki, w wyniku której większość z nich wycięto, przeznaczając je na opał. Pokonujemy ostatnie kilometry w strefie przygranicznej, gdzie dwukrotnie zatrzymuje nas uzbrojona po zęby kontrola. Docieramy do haitańskiej wioski Tilory. Wszędzie wdziera się pył jałowej ziemi. Wnika przez otwarte na oścież okna. Mielimy go w ustach. Osiada na ubraniu, sandałach i sprzęcie fotograficznym. Pojawia się pierwszy autochton. Na chudym ramieniu niesie zniszczony, płócienny worek. Gdy widzi nasz pojazd, wyciąga dłoń w jego kierunku, prostuje ramię na całą długość i prosi: – Dajcie! Chwilę później wjeżdżamy w niepoliczalny tłum ludzi. Czujemy się niczym kokosowe wiórki na ciemnym cieście – murzynku. Parkujemy w epicentrum ruchliwego i hałaśliwego targowiska, gdzie osacza nas mrowie chwiejących się straganów i prowizorycznych kramów, rozłożonych wprost na ziemi. Zupełnie, jakby zapomniany afrykański lud sprzed wieków rzucić na Karaiby wraz z balastem piekielnego upału, który wyciska z człowieka ostatnie poty. Raz w tygodniu Haitańczycy z okolicznych wiosek ściągają do Tilory, aby wymienić towary. Dominikańczycy przekraczają granicę w tym samym celu. Handel przebiega tu intensywnie i raczej na zasadzie barteru „ty mi zielone banany, ja tobie czarną fasolę”. To niepowtarzalna okazja, aby w tej wyludnionej okolicy zakosztować klimatu haitańskiej prowincji. Najpierw jednak musimy uwolnić się od zgrai młodocianych wyrostków, natarczywie próbujących cokolwiek wyłudzić. Kraj voodoo Wioska rozłożona jest na niewielkim wzniesieniu, a pojedyncze domostwa oddzielają zbite żywopłoty z poskręcanych kaktusów. Haitańczycy, których mijamy, pozornie prezentują się dość nieprzyjaźnie. Kreolski język, którym mówią, brzmi tak, jakby właśnie rzucano czary. Nasz niewinny żart pod adresem muła objuczonego maniokiem wywołuje pewną niejednoznaczną sytuację, podczas której kilkakrotnie pada słowo voodoo. Złowróżbna aura towarzysząca temu ludowemu kultowi, będącego mieszanką religii afrykańskiej i katolickiej, sprawia, że czujemy się co najmniej nieswojo. Napięcie rozładowuje kolejna sfora dzieciaków, która ciągnie nas w stronę przybytku wyniośle opisanego: Klinik Tilory. Ten niewielki, betonowy budynek w stanie surowym ściąga wolontariuszy z wielu krajów świata. Podobnie jak i pobliski, pękający w szwach sierociniec zapewniający bezdomnym maluchom jedną strawę i opiekę tylko w ciągu dnia. Natomiast po zmroku muszą radzić sobie same, co zważywszy na wiek wychowanków, wydaje się szokujące. W Tilory działa również szkoła, z której dobiegają kreolskie słowa do melodii swojskiego: Panie Janie. Roczny koszt nauki haitańskiego dziecka wynosi 10 dolarów. To równowartość ceny dwóch kiczowatych laleczek voodoo z bazaru. Wprost ze szkoły wpadamy do zagrody pełnej czarno-białych kóz. Okazuje się, że na zaimprowizowanej arenie walczą dwa zadziorne koguty, a wygniecione banknoty przechodzą z ręki do ręki. Przez moment przyglądamy się tym bojowym ptakom, po czym żwirowym traktem schodzimy do szosy, która wiedzie do stolicy Haiti Port-au-Prince. Do haitańskiej stolicy celowo nie zamierzamy dojechać. Okresy krwawych dyktatur, nieudolnych rządów, skorumpowanych do cna polityków i powracających rebelii prowokowanych przez żądnych władzy przywódców gangów mocno odbiły się na kondycji tej, niegdyś uroczej, karaibskiej metropolii. Obecnie stacjonują w niej pokojowe oddziały ONZ. Najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Lider wciąż ten sam Wakacje nad Bałtykiem? Zanim zaplanujesz urlop i wyruszysz na zasłużony odpoczynek, poznaj najpiękniejsze plaże w Polsce w 2022 roku. Haitańczycy z wiosek oddalonych o dziesiątki kilometrów od Port-au-Prince sprawiają wrażenie nieświadomych tego, co się tam dzieje. Pozorną łączność ze stolicą ich kraju podkreślają licznie rozmieszczone, wyblakłe plakaty wyborcze. Nie wiadomo tylko, których wyborów dotyczą. Już tyle ich tu było... Życie mimo dojmującego ubóstwa płynie tam barwnie i wypełnione jest pulsującym rytmem tradycyjnych, ludowych bębnów, jak i rytmem szorstkiego hip-hopu rodem z Nowego Jorku. Haitański świat budują skrajne kontrasty. Obok połyskującego w słońcu sprzętu high-tech, kto wie, czy nie z kontrabandy, ryje w spieczonej ziemi czarny warchlak. Kobiety śmigają na zakurzonej motorynce w stroju żywcem wyjętym z latynoskiego tasiemca o niewolnicy Isaurze. Prawdziwą esencję Haiti wychwytują malunki tutejszych ludowych artystów, którzy na niezliczonych płótnach rozwijają dobrze kojarzoną w świecie, haitańską sztukę naiwną. Dzieła te łączą w sobie wolę życia, „smutek tropiku” z typową dla tego kraju aurą nieprzewidywalności. Aurą, która czyni go ciekawym i na swój sposób wartym odkrycia. Nieszczęśliwe Haiti Państwo Haiti to jedno z najbardziej doświadczonych państw w zachodniej hemisferze. W samym tylko XXI wieku Haiti było wielokrotnie ranione katastrofalnymi trzęsieniami ziemi, powodziami, epidemia i niepewną sytuacją polityczną. Ostatnie większe tragiczne trzęsienie ziemi uderzyło w Haiti 14 sierpnia 2021 roku. Ziemia zatrzęsła się wówczas z siłą 7,2 stopnia w skali Richtera. W kataklizmie zginęło ponad 2200 osób, a rannych i bez dachu nad głową mogło zostać nawet kilkanaście tysięcy Haitańczyków i Haitanek. Trzęsienie ziemi zniszczyło też ponad 50 tys. domów. Również niedawno wyspę nawiedziła Grace, silna tropikalna burza, która doprowadziła do zalania i dodatkowego zniszczenia terenów wcześniej dotkniętych już trzęsieniem ziemi. Według ONZ nawet 650 tys. osób może potrzebować pomocy humanitarnej, a ponad 4 miliony ludzi jest zagrożonych głodem. Polskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza podróżowanie do państwa Haiti. W całym kraju odnotowuje się wysoki poziom morderstw, napadów rabunkowych, porwań, włamań do samochodów i domów. W tym karaibskim kraju, najbiedniejszym w całym regionie, panuje ogromna przemoc, dochodzi do licznych uprowadzeń dla okupu przez miejscowe gangi, dlatego też należy zachować wyjątkową czujność i ostrożność. Zdarzają się przypadki napaści na turystów przez uzbrojone osoby podszywające się pod policjantów, porwań oraz ataków na przyjezdnych na drodze prowadzącej do/z lotniska. Przestępcy obserwują podróżnych przybywających na lotnisko, śledzą ich, a następnie atakują. W przypadku podróży do Dominikany odradza się opuszczanie terenu strzeżonego hotelu w związku z zagrożeniem przestępczością pospolitą, której poziom jest bardzo wysoki. W Dominikanie notuje się znaczny wzrost napadów oraz kradzieży w związku z pogłębiającym się ubóstwem mieszkańców. Strefy turystyczne i plaże są regularnie kontrolowane przez agencje ochrony. Przebywając poza strefami turystycznymi, nie należy nosić biżuterii, większej ilości gotówki, dokumentów, ani cennych rzeczy. Wyspa Haiti: Informacje praktyczne ■ Państwo, które obejmuje zachodnią część wyspy nazywa się Haiti, graniczy z Dominikaną. ■ Haiti to najbiedniejszy kraj zachodniej hemisfery. ■ Powierzchnia Haiti wynosi: 27 750 km2, czyli mniej niż województwa mazowieckiego. ■ Liczba ludności to 7,5 mln, a języki: francuski i kreolski. ■ Stolica Haiti – Port-au-Prince. ■ Panuje tu klimat tropikalny, półsuchy w miejscach, gdzie góry zasłaniają drogę przed pasatami. Występują tu dwie pory deszczowe trwające od kwietnia do czerwca i od października do listopada. ■ Kuchnia Haiti to znakomite połączenie kuchni afrykańskiej i francuskiej. Przysmakiem są habichuelas con dulce – potrawy z fasoli na słodko, tortilla de huevos y papas – placka z jajkami i ziemniakami, mangú de plátano – purée z gotowanych bananów, omletu z grzybami djon djon, jus de patate – potrawy ze słodkich ziemniaków – batatów. ■ Stan dróg jest zły, nie ma zorganizowanej pomocy drogowej. ■ Turyści fotografujący mieszkańców bez ich zgody mogą spotkać się z agresywnymi reakcjami. ■ Uwaga na pająki – w tamtejszych lasach są tarantule wielkości ponad 30 cm. Wprawdzie ich jad nie zabija, ale może spowodować osłabienie organizmu. ■ W Haiti można spotkać potomków polskich legionistów wysłanych na wyspę przez Francuzów na początku XIX wieku. ■ Warto kupić i spróbować curacao. Jest to likier pomarańczowy produkowany ze skórek pomarańczy (głównie na Haiti). Jego odmiany: najmocniejszy (do 40%), wytrawny i bezbarwny Curaçao Sec i Curaçao Triple Sec, pomarańczowy (30%) Red Orange i zielony lub niebieski Curaçao Blue. ■ Produkuje się tu piłki do bejsbola. Święta narodowe: 1 stycznia – Rocznica ogłoszenia niepodległości. W 1804 r. Haiti stało się pierwszym niepodległym państwem na Karaibach. 7 kwietnia – Rocznica śmierci Toussaint L’Ouverture’a (1803), jednego z przywódców powstania na Haiti przeciwko francuskim rządom kolonialnym. 17 października – Rocznica śmierci Jean-Jacques’a Dessalines (1806 r.), pierwszego władcy niepodległego Haiti. 11 listopada – Rocznica zwycięstwa Haitańczyków nad Francuzami w bitwie pod Vertires. 5 grudnia – Święto Odkrycia Haiti przez Krzysztofa Kolumba (pierwsza wyprawa w 1492 r.). 5 ciekawostek o Haiti Haiti zostało odkryte przez Krzysztofa Kolumba w 1492 roku. Odkrywca nadał wyspie nazwę La Isla Espanola, czyli hiszpańska wyspa. Voodoo jest uznawane za jedną z oficjalnych religii na Haiti. Haiti to najbardziej górzysty kraj na Karaibach. Nazwa państwa pochodzi z językach rdzennych mieszkańców. Słowo Ayiti oznacza „kraj gór". Był to pierwszy kraj, w którym zakazano niewolnictwa. Stało się to w wyniku zakończonej w 1804 roku rewolucji haitańskiej. Walki kogutów to jeden z haitańskich sportów narodowych.
Wyspy dziewicze, czyli jak ptaki skusiły Rockefellera
Kolumb nadał im nazwę Wysp św. Urszuli i Jedenastu Tysięcy Dziewic – na pamiątkę mocno wątpliwej legendy o córce angielskiego rycerza zamordowanej przez Hunów. Po nim cumowali tu na krótko, aby pozostać na całe życie: Hiszpanie, Anglicy, Holendrzy, Duńczycy, Francuzi, a dziś – Amerykanie. Każdy bowiem, niezależnie od tego, czy był obieżyświatem, awanturnikiem czy bogaczem, ulegał niezwykłej urodzie wysp.
Gładkie lądowanie i jestem na St. Thomas, głównej wyspie archipelagu. Co za rozkosz znów poczuć na twarzy i ramionach ciepłą, wilgotną, słonawą karaibską bryzę! Obok lotniska plaża prześwituje białym piaskiem poprzez pióropusze palm królewskich. Gdzieś w pobliżu słychać, jakby na powitanie, jedną ze słynnych miejscowych fungi bands. Czarni chłopcy improwizują rytmicznie na instrumentach z wysuszonych tykw i czymś, co przypomina starodawną tarę do prania, tak że każdego podrywa do tańca. Niby idziesz, ale poruszasz się w rytmie, który niepostrzeżenie wchodzi ci do brzucha i w kręgosłup. To bambouli, która na St. Thomas jest tym, czym na Kubie rumba, a na Jamajce reggae. Pomysłowość miejscowych muzyków stworzyła także instrument, którego nie ma nigdzie na Karaibach: zwany po angielsku ass pipe, robiony jest z samochodowych rur wydechowych. Tak to tradycja muzyczna, przywieziona tu przez niewolników z Nigerii i Dahomeju zaadoptowała współczesną technikę. Ponad trzy czwarte mieszkańców wysp to Murzyni mówiący po angielsku i hiszpańsku. Z Europy na Wyspy Dziewicze jest daleko, ale jak się tam dostaniesz, wszystko jest w zasięgu ręki. W odległości 5 kilometrów busem od lotniska znajduje się, licząca zaledwie 8 tysięcy mieszkańców, stolica – Charlotte Amalie, nazwana od imienia żony króla duńskiego, Christiana V, gdy wyspy wchodziły w skład jego posiadłości. Tabliczki na rogach ulic są w dwu językach: angielskim i duńskim, zaś kamieniczki zbudowano z charakterystycznej duńskiej cegły. Tutaj w 1830 r. urodził się prekursor europejskiego impresjonizmu Camille Pissarro. Większość życia spędził w Paryżu, ale to barwy ojczystych wysp były jego inspiracją. Całe miasteczko jest strefą duty free i specjalizuje się w biżuterii. Gdy zawijają tu w sezonie turystycznym krążowniki wycieczkowe, Charlotte Amalie zamienia się w jeden wielki supermarket. Podczas godzinnego spaceru przez miasto zaczepiło mnie dziesięciu czarnych i białych biznesmenów, oferując nabycie rolexa po superokazyjnej cenie. Za 25 dolarów dziennie wynajmuję mały samochód. Młoda Mulatka o chabrowych oczach jak u Dunki wręcza mi kluczyki i przypomina z uśmiechem, że mam jeździć lewą stroną. Choć, jak w każdym wozie wyprodukowanym w USA, kierownica jest po prawej. Duńczycy, po których pozostał tu ruch lewostronny, rządzili na wyspach 250 lat. W kraju z czasem zmienili przepisy, ale tu nie zdążyli. Na dwa lata przed zakończeniem pierwszej wojny światowej St. Thomas, St. John i St. Croix oraz 60 mniejszych wysepek – razem 346 km2 – kupili od Danii za 25 milionów dolarów Amerykanie. Obawiali się, że opanują je Niemcy, wykorzystując jako bazę wypadową dla swoich okrętów podwodnych. Na krytym targu ładuję do samochodu pachnące banany i wielki anon. Najwspanialszy owoc świata o białym aromatycznym miąższu z mnóstwem czarnych pestek . Nie uświadczysz go poza jego ojczyzną, bo nie znosi transportu. Tutejszy rynek był niegdyś najważniejszym w regionie targiem czarnych niewolników, którzy zastąpili na plantacjach całkowicie wymarłą ludność indiańską, Sibonejów i Arawaków. Jadę na wysokie wzgórze nad miastem, gdzie prowadzi również kolejka linowa. Znajduje się tu miejsce zwane Drake’s Seat, skąd ulubiony korsarz królowej brytyjskiej Elżbiety I, sir Francis Drake obserwował bitwy morskie staczane przez jego okręty. Roztacza się stąd widok na czerwone dachy mikroskopijnej stolicy, szmaragdowe gaje i na granatowe morze wokół. Na St. Thomas robię też maleńką koncesję na rzecz komercyjnej turystyki. Znajduje się tu bowiem chyba jedyna na świecie farma motyli, Butterfly Farm, gdzie na obszarze paru tysięcy metrów kwadratowych żyje i fruwa 30 odmian tropikalnych motyli. Za 9 dolarów funduje się, uformowanym przy wejściu w karne grupy turystom przeżycie zupełnie niezwykłe: wszystkie kolory tęczy migocące w powietrznym balecie. Istne delirium! Na wyspach rezyduje sympatyczny, choć trochę natrętny, ptaszek. Nieco większy od kolibra, na piersiach ma piórka w kolorze dojrzałego banana – stąd pewnie nazywają go tutaj bananaquit. Uwielbia cukier, niegdyś ucztował na plantacjach. Teraz, kiedy znikły, żyje z turystów, podobnie jak cały archipelag. Bananaquit towarzyszył mi niemal przy każdym posiłku na tarasie hoteliku w pobliżu Maho Bay na St. John, gdzie przeniosłem się z St. Thomas. Przysiadał bez zaproszenia na brzegu mojej szklanki, aby zapuścić dzióbek w sok owocowy, a z talerzyka podskubać ciasteczko z miejscowym przysmakiem – guayaba. Podobno para bananaquitów odwiedzała codziennie w czasie posiłków willę wynajętą przez Laurence’a Rockefellera, wielkiego amerykańskiego finansistę, który od 1950 r. spędzał urlopy na St. John. Tak mu się to spodobało, że kupił połowę wyspy od rządu USA i zbudował na niej letnią rezydencję. Pozostałe 2 000 hektarów oddał w 1956 r. państwu z przeznaczeniem na park narodowy, który dziś zajmuje dwie trzecie terytorium St. John. Z czasem powiększono go o 23 km2 morza z rafą koralową. W ten sprytny sposób praktyczny miliarder zabezpieczył otoczenie swej rezydencji przed inwazją hoteli. Jako jeden z najpiękniejszych na zachodniej półkuli, park na St. John jest pod szczególną opieką władz USA. Dziesięć wytyczonych szlaków przyciąga turystów z całego świata, których nie są w stanie odstraszyć nawet karaibskie moskity.Miejscowe prawo nie uznaje prywatnych plaż – są one dostępne dla wszystkich bez żadnej opłaty, a prospekty turystyczne reklamują St. John jako „wyspę dziesięciu najwspanialszych plaż świata”. Nie ma w tym przesady! Linię wybrzeża tworzą dziesiątki półwyspów, przylądków i zatoczek, a wszystkie niemal kryją cudowne miejsca do kąpieli i opalania. Po codziennej pieszej wycieczce wśród cudów subtropikalnego lasu, objaśnianych przez świetnie przygotowanych do tej roli strażników, każde popołudnie spędzam na w pełni zasługującej na swoją nazwę Honeymoon Beach. Można do niej dotrzeć po godzinnym pieszym spacerze przez las z głównego placyku maleńkiej Cruz Bay, osady niczym z obrazka Paula Gauguina. Lilipuciej plaży, na której bywają tylko miejscowi, mający niefrasobliwy zwyczaj kąpania się w strojach Adama i Ewy, nie znajdziemy na większości turystycznych map regionu. Po koniec pobytu na St. John mam dylemat: popłynąć na największą z Wysp Dziewiczych, St. Croix, położoną o 50 kilometrów na południe, która cały czas odbudowuje się po cyklonie Hugo z 1989 r. i słynie z „siedmiogwiazdkowych” hoteli, starych duńskich wiatraków oraz produkowanego tutaj, wyśmienitego rumu? Czy może wybrać się na pobliską Water Island, nazwaną tak ze względu na liczne naturalne źródła wody pitnej wulkaniczną wysepkę długości trzech i szerokości jednego kilometra? Amerykanie zamienili ją na wielką, podziemną bazę okrętów podwodnych, która nigdy nie została dokończona. W końcu podejmuję jedyną mądrą decyzję: zostaję jeszcze jeden dzień, ostatni dzień krótkich wakacji, na St. John. Tekst: Mirosław Ikonowicz
Czas na MAJ-ówkę! Po miesiącach zimy i słoty nareszcie zawitało słońce i to na dobre! Uff… Nie wiem jak Wy, ale ja zamierzam karmić się tą wiosenną aurą, żeby porządnie naładować akumulatory. Zapewne spakuję siebie i dziecko do plecaka, żeby (jak zwykle) ruszyć w skałki na moją ukochaną Jurę Krakowsko-Częstochowską, do Podlesic. Ale dla Was przygotowaliśmy i przetestowaliśmy aż 21 superpropozycji, jak spędzić majowy weekend w Polsce lub gdzieś blisko naszej granicy. Jest coś dla tych, którzy lubią bliskie spotkania z historią i tradycją, dla wielbicieli dobrej kuchni i lenistwa oraz dla tych, którzy lubią spędzać czas aktywnie. Kiedy już znajdziecie coś dla siebie i ruszycie w drogę, to wejdźcie koniecznie na oficjalny profil Travelera na Facebooku i napiszcie o tym! Pozdrawiam słonecznie! PS. Przeczytajcie koniecznie nasz RAPORT SPECJALNY o Aronie Ralstonie i jego heroicznej walce o życie. Ten człowiek pokazał nam wszystkim, co to znaczy nie poddawać się aż do końca. A potem wybierzcie się do kina na film Danny’ego Boyle’a 127 godzin. Mimo że nie dostał w tym roku żadnego Oscara, to naprawdę warto!
Spis treści: Fotoreportaż - Rodeo w Kanadzie – osiem sekund do zwycięstwa Tanie podróżowanie - Botswana. Najdroższy kraj Afryki dla dusigrosza PODRÓŻ ŻYCIA - Tasmania. Zaskakująca jak diabli! WIELKA MAJÓWKA - Aktywnie Konno przez Bieszczady MIASTO W 48 GODZIN - San Francisco. Amerykański luz, europejski sznyt POMYSŁ NA - Wczasy odchudzające. Czy to jeszcze wakacje ADVENTURE - Z Syberii do Indii. Niepokonani, czyli przygoda lepsza niż film Poradnik Travelera - Jak się umyć bez wody Felieton – Igor Zalewski. Kraj na maj
24 lipca 1911 roku Hiram Bingham III wyszedł z obozowiska nad rzeką Urubamba i po kilku godzinach marszu jako pierwszy badacz dotarł do Machu Picchu. Tym samym po czterech wiekach zapomnienia odkrył je dla reszty świata... Dziś Stara Góra (bo to w dokładnym tłumaczeniu z keczua oznacza nazwa) wpisana jest na nową listę siedmiu cudów naszego globu i stanowi jeden z najczęściej odwiedzanych zabytków. Żeby tam trafić, jechałam pociągiem, samochodem, maszerowałam pod strome wzniesienie, przepychałam się w międzynarodowym tłumie. Dziennie odwiedza to miejsce ponad 2 tys. osób – wszyscy podziwiają oszałamiającą architekturę stworzoną przez największe imperium Nowego Świata ery prekolumbijskiej. W XV w. Inkowie, mając złoto, srebro i dostatek jedzenia, zbudowali niesamowitą cywilizację. 12 mln ludzi mówiących 20 językami zamieszkiwało ich państwo mające 780 tys. km2 powierzchni! Jego władcy podbijali po kolei sąsiednie ludy Ameryki Południowej. Dlaczego Machu Picchu zostało opuszczone w szczycie swojej świetności? Do dziś nie wiadomo. W tym numerze National Geographic odkrywamy dla Was tajemnice inkaskiego imperium. I tylko jedna myśl nie daje mi spokoju. A gdyby tak historia potoczyła się inaczej? Gdyby to nie Hiszpanie ruszyli na zachód, tylko Inkowie wybrali się podbijać nowe lądy na wschodzie... Jak dziś wyglądałby świat?
SPIS TREŚCI: Wywiad z etnologiem Robertem Andrzejem Dulem – o tym, jak chronić to, co ulotne, czyli niematerialne dziedzictwo człowieka z listy UNESCO. Inkowie. Ci Rzymianie Andów swoje górskie imperium stworzyli dzięki budowie dróg i geniuszowi organizacyjnemu. Mocarstwa, jakiego nie widział kontynent, nie byłoby jednak bez korzystnych zmian klimatu. Polskie żaby. Wydają się stworzeniami najpospolitszymi z możliwych. Tymczasem niektóre ich cechy naprawdę potrafią zaskoczyć. Nyiragongo. Milionowe miasto Goma leży u stóp aktywnego wulkanu, w rejonie pełnym plujących lawą szczelin, obok jeziora absorbującego toksyczne gazy. Życie w takim sąsiedztwie podnosi poziom adrenaliny. Krym. Półwysep wdzierający się w Morze Czarne z powodu swej tragicznej historii ma kłopoty z tożsamością. Na ile jest tatarski, na ile ukraiński, na ile rosyjski? Dziedzictwo Związku Radzieckiego nie daje tu o sobie zapomnieć. Walenie. Wielkie morskie ssaki wywodzą się od... zwierząt kopytnych, które wchodziły do wody coraz dalej i dalej, aż straciły kontakt z lądem. Świetnie zachowane dowody ich ewolucji odkopywane są dzisiaj w pustynnej egipskiej dolinie. Tylko dla prenumeratorów: Złoty Czworokąt. Gigantyczny drogowy projekt łączący największe miasta dał Indiom rozwój i zmniejszenie nierówności. W przeludnionym kraju, w którym ziemia jest na wagę złota, oznaczał też jednak wiele krzywd i konfliktów.
Żeby zobaczyć kompleks znanych na cały świat świątyń Kambodży, wstaję nieprzyzwoicie wcześnie. Postanawiam podziwiać perłę khmerskiej kultury o wschodzie słońca. Patrząc na ogrom Angkor Wat i misterne zdobienia, nietrudno mi uwierzyć, że przez ponad 30 lat pracowało przy jego budowie blisko 60 tys. ludzi. Jednak Angkor Wat nie jest, delikatnie mówiąc, moją ulubioną świątynią, bo nie lubię dzielić się cudami świata z tłumem spoconych turystów… Znacznie lepiej czuję się w cieniu rozłożystych drzew i wśród mchów porastających Ta Prohm czy spędzając czas na rozmowie z mnichami w świątyni Bayon. Dlatego w tym wydaniu Travelera zapraszam w magiczną podróż przez Azję. Nasi reporterzy sprawdzili i polecają najlepsze, najciekawsze i niekoniecznie oblegane przez turystów trasy Kambodży, Wietnamu i Laosu. A jeśli nie możecie akurat wyjechać na drugi kontynent, to polecam Wam miejsca w Polsce, gdzie także można mieć (przed)smak Azji (str. 32). Miłej lektury!
Spis treści: Fotoreportaż - Hammamy – jak wypucować duszę Tanie podróżowanie - Polska jest najfajniejsza Nikiszowiec. Cacko z czerwonej cegły WYWIAD – Igor Spolski Warszawski muzyk nagrywa w Kathmandu. Cel-Ne-Pal! TEMAT NUMERU - DALEKI WSCHÓD. Kambodża Tropikalny raj po przejściach PODRÓŻE Z GWIAZDAMI - Teneryfa. I kultura, i natura, czyli idealne wakacje nie tylko dla gwiazd MIASTO W 48 GODZIN - Luksemburg. Europa w wersji kompaktowej DOOKOŁA EUROPY - Nie tylko na knedlika. Odkryj najpiękniejsze zabytki UNESCO w Czechach ADVENTURE - Raport specjalny Steve Irwin. Człowiek, który kochał krokodyle Poradnik Travelera - Wiosenne oświecenie, czyli test latarek Felieton – Igor Zalewski. Ryż czy nie ryż
Woda stanowi 71 proc. powierzchni naszej planety. Uwielbiam nurkować i oddaję się tej przyjemności, kiedy tylko mogę. Dla Wesa Skilesa nurkowanie było jednak pasją, której podporządkował całe życie. Musiał sprawdzać nieustannie, co kryją głębiny. Zaczął nurkować jako młody chłopak i wkrótce stał się jednym z najlepszych płetwonurków i fotografów podwodnych na świecie. W ciągu 27 lat kariery trafił niemal wszędzie – od lodowatych wód Antarktydy po meksykańskie cenoty. Wielokrotnie cudem udało mu się ujść z życiem... Kiedyś w południowej Afryce rekin wpłynął do klatki, z której Wes robił zdjęcia. Fotograf odganiał drapieżnika ciężkim aparatem w podwodnej obudowie, nie przestając naciskać spustu migawki! W ubiegłym roku przez dwa miesiące pracował na Bahamach dla National Geographic. W ramach eksploracji tamtejszych jaskiń wykonano łącznie 150 ekstremalnie trudnych zanurzeń, które dla płetwonurka są podobnym wyzwaniem jak dla wspinacza zdobycie K2. Niezbadane niebieskie dziury pełne są ślepych korytarzy i trujących gazów. Aby pracować w takich warunkach, trzeba mieć mocną psychikę, doświadczenie, perfekcyjną znajomość sprzętu... Wes Skiles wszystko to miał, a jednak niedługo potem zginął tragicznie podczas nurkowania. 21 lipca 2010 r. jego ciało znaleziono na dnie oceanu u wschodniego wybrzeża Florydy, gdzie przygotowywał kolejny podwodny materiał. Miał 52 lata, pozostawił żonę i dwójkę dzieci.„Umierać można tylko za to, dla czego warto było żyć” – powiedział kiedyś Antoine de Saint-Exupéry. Odszedł wspaniały człowiek i świetny fotograf, pozostały zdjęcia. Polecam Wam artykuł ze str. 34 pt. Niezgłębione Bahamy. Ostatni z Jego fotografiami.
Spis treści: Wywiad z Assumptą Mugiranezą z Rwandy – o mechanizmach ludobójstwa, związaną z nim traumą i trudnym powrocie do wspólnego życia morderców i niedoszłych ofiar. Bahamy. Podwodne błękitne dziury niektórymi parametrami środowiska przypominają warunki w kosmosie. Dostępu do nich bronią potężne wiry i zasłony z trujących gazów. Historia pióra. Po co były dinozaurom pióra? I jakie miały kolory? Powstały jako ewolucji pomysł na latanie, czy też odkryła je „przypadkiem”? Polscy podróżnicy. Dwaj przyjaciele, słoik ogórków i marzenia o wyprawie dookoła świata. W latach 20. XX w. Tadeusz Perkitny i Leon Mroczkiewicz rzucili wyzwanie wielkiej przygodzie. Wojny opiumowe. Afganistan makiem stoi. Potrzebują go talibowie, potrzebują biedni rolnicy. Jak zwalczyć to narkotyczne uzależnienie? Łabędzie. Podobno ładnym jest w życiu lepiej. Te wielkie ptaki – pełne dostojnej gracji na wodzie i majestatyczne w powietrzu – łatwego losu jednak nie mają. Paryż. Nietypowy spacer pod bulwarami francuskiej stolicy – wśród milionów kości, sztab złota, przez barwne azyle katafilów. Tylko dla prenumeratorów: Z morza na talerze. Ludzkość łowi dziś wszystko i wszędzie, gdzie się da. A dla równowagi ekologicznej ważne jest nie tylko ile, ale też jakie ryby jemy.
Wędrówka jest wpisana w geny większości organizmów. Zebry migrują po afrykańskiej sawannie, albatrosy pokonują tysiące kilometrów w powietrzu, rekiny muszą cały czas płynąć, żeby móc oddychać, bo gdy są nieruchome, duszą się. A człowiek? Od zawsze byliśmy w ruchu. Najpierw przemieszczaliśmy się w poszukiwaniu lasów zasobnych w grzyby i jagody, w zwierzynę do upolowania. Potem, kiedy zaczęliśmy prowadzić bardziej osiadły tryb życia, szukaliśmy zielonych pastwisk dla bydła. Niektóre kultury są tak nomadyczne, że nawet całkowita zmiana otoczenia i postęp cywilizacyjny nie są w stanie tego zmienić. Mongołowie, którzy zamieszkali w blokach z wielkiej płyty, często na lato przeprowadzają się na osiedlowy trawnik, gdzie rozkładają jurtę, szukając namiastki życia na stepie. I choć dziś wiele rzeczy trzyma nas w jednym miejscu – mieszkanie na kredyt, praca, obowiązki – to gdzieś pod skórą każdy z nas odczuwa potrzebę przemieszczania się. Nie każdy ją realizuje, choć większość deklaruje, że za tym tęskni. Dla mnie życie w drodze to żywioł. Muszę się przemieszczać, żeby czuć przepływ energii, zmianę... Dlatego w tym wydaniu National Geographic polecam Wam artykuł zatytułowany Wielkie wędrówki.
Spis treści: Wywiad z kulturoznawcą Mirosławem Filiciakiem, o tym czy i jak media cyfrowe zmieniają społeczeństwo i kulturę. Wielkie migracje. Są odwieczne. Nieprzeliczone stada żywych stworzeń zmierzające we wspólnym kierunku stanowią zachwycające misterium przyrody. Falowiec. Gdański blok na kilometr, czyli uroki życia w miasteczku pod jednym dachem. Sudan. Spustoszone wioski, grabieże, gwałty. Wojna domowa rozlała się po Sudanie na ponad dwie dekady. Po takiej traumie pokój nie jest prosty, a pożegnanie z bronią – oczywiste. Morza Japonii. Dzięki niezwykłemu układowi prądów Japonię otaczają wody z trzech pozornie odległych klimatycznych królestw. To przynosi nieoczekiwane sąsiedztwo i nie mniej zaskakującą różnorodność gatunkową. Klasztor Szaolin. Mistrzowie kung-fu zdają się nie podlegać prawom fizyki, a zwłaszcza prawu grawitacji. Dziś jednak szlachetna sztuka walki ulega niezbyt szlachetniej komercjalizacji. Któż zatem będzie strzegł ducha kung-fu? Tylko dla prenumeratorów. Nowy Jedwabny Szlak. Linia kolejowa wiodąca u stóp Kaukazu ma pomóc wyrwać region z marazmu i poluzować uścisk rosyjskiego niedźwiedzia. Bo nic nie łagodzi konfliktów tak dobrze jak handel. Kolekcja "Śladami wielkich polskich podróżników" - zdjęcie Josepha Skarbka - Chiny 1906-1909
Dwie wyspy i jedno państwo w skrócie zwane tu Trinibago lub Tribago. Nazwa Tobago pochodzi od tavaco – tytoniu używanego przez Indian – Karaibów, Trynidad natomiast został ochrzczony na cześć Trójcy Świętej. Dziś na Tobago rastafarianie palą marihuanę, a na Trynidadzie swoistą, ekumeniczną trójcę tworzą: Jezus, Kriszna i Mahomet.
Tobago – tutaj lądują samoloty z pasażerami spragnionymi słońca, kolorowych drinków, miłej atmosfery w klimatyzowanym, schłodzonym tropiku. Pasażerowie z samolotu przechodzą do nowoczesnych autobusów, które parkują wśród wypielęgnowanej równikowej zieleni. Luksusowe hotele, wioski turystyczne, sklepy z dmuchanymi delfinami, kapeluszami z kokosa, malowanymi muszlami i całą resztą turystycznego kiczu położone są kilka kilometrów od płyty lotniska. Pozostała część Tobago jest jak ukryty skarb Karaibów. Nie potrzeba być śmiałkiem, żeby go odkryć. Podróż zaczyna się już tam, gdzie nizina wokół lotniska ustępuje pod naporem ciężkich od ciemnozielonej roślinności i wilgotnych od tropikalnego lasu gór. Wąskie, nierówne dróżki, na które las wyrzuca pachnące, nieprzytomnie słodkie owoce mango, wspinają się po stromych zboczach. Nagle nikną gdzieś wśród mięsistej przytłaczającej zieleni, a potem równie gwałtownie spadają pionowo w dół, by oczy podróżnych nacieszyć szmaragdem Morza Karaibskiego. Pierwszym przystankiem jest Great Courland Bay – jedna z największych zatok Tobago. W łagodnych falach stoi grupka kobiet. Ich kolorowe spódniczki dryfują wokół bioder, a nad głowami coraz węższe kręgi zataczają krzykliwe fregaty z haczykowatymi dziobami. Jedne i drugie czekają na łódź, która zaraz dobije do brzegu. Fregaty rzucą się na drobnicę, z której oczyszczona zostanie sieć, a kobiety za kilka trinibagodzkich dolarów kupią kolację i potem znikną w zielonym gąszczu zawieszonym nad plażą. Zatoka nosi imię pierwszych europejskich osadników, przybyłych tu z terenów dzisiejszej Łotwy. Książę Kurlandii, która była wówczas lennem królestwa Polski i Litwy, niejaki Jakub Kettler był osobą kształconą w Anglii i Holandii, gdzie oprócz wiedzy ekonomicznej nabrał również kolonizatorskiej zuchwałości i rozmachu. W Kurlandii zapakował na statki 125 najemnych wojów i 80 zdesperowanych rodzin, aby ich wszystkich wysadzić potem u brzegów dzikiego Tobago. Zapał budowniczych kolonii studziły jednak ciągłe napaści ze strony Indian, wyjątkowo wojowniczych Karaibów, którzy nie dość, że podpalali, to jeszcze w dni świąteczne delektowali się ludzkim mięsem. Kurlandczycy nie znieśli sąsiedztwa kanibali, ale to dzięki nim Tobago było przez chwilę polską kolonią! Wbijamy się w zieleń szczelnie okrywającą góry. Czasem w leśnej głuszy pojawia się niebieska budka telefoniczna, przy której ktoś czeka na autobus, albo na wieczór, który przyniesie chłód. Niekiedy w gąszczu dają się wypatrzeć kolorowe, osadzone na palach chatki. Taka architektura chroni je przed dryfowaniem na falach pory deszczowej, no i zawsze pod domem wywiesić można pranie. W końcu droga jak zwykle opada nad morze i oto jesteśmy w Kastarze, wiosce przeciętej na dwie dzielnice: mniejszą i większą plażę. Reszta stanowi tylko dodatki do niej, bo plaża pełni rozliczne funkcje: zakładu pracy, restauracji, głównego placu, sklepu, nocnego klubu i miejsca relaksu. W Kastarze już o świcie zaczyna się krzątanina. Sara chowa długie dready pod turkusową chustą i zamiata pachnące kwiaty, które nocą spadły na dróżkę. – Good day, lucky day man – wita się ze mną. Odpowiadam – Yo man, co znaczy tak lub jak się masz albo po prostu cześć. Dziewczynki w różowych sukienkach idą brzegiem morza do szkoły. Zmęczeni nocną wyprawą rybacy zaczynają sjestę. Na umytych stołach rzeźniczych w półletargu przysypiają niedawni krwawi łowcy z rozpuszczonymi dredami. Trzeszczące głośniki z trudem uwalniają głos Boba Marleya, który śpiewa, że świeci słońce i pogoda jest dobra. Zapach krwi ustępuje duszącej i cierpkiej woni sensi, marihuany, którą na garści sprzedaje się w takich jak ta kooperatywach rybackich. Czasem ktoś wstanie po piwo, albo zanurzy się w kryształowej wodzie, strasząc półtorametrową mantę, płaszczkę zwaną diabłem morskim, która z ciekawości przypłynęła do brzegu. Wieczorem życie, jak na polskiej prowincji, przenosi się pod sklep. Rum shop to miejsce, gdzie przede wszystkim można się napić, ale w przeciwieństwie do baru nie ma tu miejsc siedzących – gdy ktoś nie może obyć się bez klimatyzacji, musi poszukać pubu. Na takie mniej więcej kategorie dzielą się tutejsze lokale. Przed sklepem dziewczyna o urodzie Miss Universum sprzedaje zakąski – marynowane kurze łapy, a dla wybrednych świńskie kopyta w polewie cebulowej. Na zewnątrz spotykamy Jimiego. To sweetman – tak tutejsze kobiety nazywają mężczyzn, którzy mówiąc oględnie, podobają się płci pięknej i potrafią z tego korzystać. Jimi ma nas zabrać na rafę koralową (Tobago to świetne, znane miejsce do nurkowania, a najlepszym ośrodkiem nurkowym jest urocze, spokojne, leniwe miasteczko Charloteville. Instruktorzy mogą nawet zaaranżować podwodną przejażdżkę na mancie). Łódź kupiła mu niemiecka narzeczona, która spędza z nim upojne dwa tygodnie w roku. Jimi ma przyjść po nas rano. Pytamy, jak rano? – No... obudzę się, potem sprawdzę, co się dzieje na plaży, posłucham Boba Marleya, no i wpadnę. OK? – Yo man, take your time – odpowiadamy. Alternatywą dla morza jest na Tobago dżungla. Tobago Forest Reserve to najstarszy na zachodniej półkuli rezerwat przyrody. Wstajemy jeszcze po ciemku, ale dzięki temu zobaczymy kolorowe, krzykliwe papugi, kolibry, które zawieszone w powietrzu spijają nektar z kwiatów, a po dwugodzinnym spacerze wreszcie dotrzemy nad szmaragdową wodę Bloody Bay, w której w XVII w. rozegrała się krwawa bitwa. Uczestniczyli w niej wszyscy kolejni władcy Tobago – Anglicy, Francuzi i Holendrzy. Następna zatoczka to Parlatuvier Bay z niewielką wioską rybacką, sklepem, który jest zarazem pocztą, barem, apteką, urzędem gminy i przychodnią lekarską. Żeby nas obsłużyć, sklepikarz przerywa wypisywanie aktu zgonu. Rick, którego poznajemy w sklepie, jest kuzynem zmarłego i zaprasza nas do kopania grobu, a właściwie na cmentarną imprezę grabarzy, nad rajską zatoczką. Dół drążą liczni krewni, rum leje się obficie, kobiety donoszą ogromne kawały lodu do drinków i blachy z bananowo-kokosowym ciastem. Dół powiększa się nieznacznie, za to impreza nabiera wigoru, zaczynają się śpiewy, które natychmiast wprawiają w ruch ciała i obfite biodra żałobnic. – Safe – konstatuje barczysty Rick, co nie oznacza, że nie ma niebezpieczeństwa, ale że wszystko będzie dobrze. Wyjeżdżamy ze stolicy Trynidadu – Port of Spain (choć na pewno warto tu być podczas najhuczniejszego, największego na Karaibach karnawału) i jedziemy do Caroni. Tutaj, zanim się zorientujemy, już mkniemy na spotkanie z ibisami szkarłatnymi. Droga wiedzie wśród mangrowców przez labirynt kanałów. Płoszymy kajmany, które z plaskiem rzucają się pod dziób łodzi, niemalże zaczepiając głowami o tłuste oplecione wokół gałęzi mangrowców węże. Nie jestem szczególną entuzjastką podglądania ptaszków, ale to, co zobaczyłam, to nie jest żaden bird watching, to jest szoking! Na stalowym niebie nagle pojawia się fluorescencyjna, pomarańczowa chmura, która przybliża się, by tuż nad nami opaść w głęboką zieleń mangrowego lasu. Kiedy spadnie, na drzewach, jak na bożonarodzeniowych choinkach, rozbłyskują tysiące lampek. Oto, co mogą, maleńkie, niezwykle płochliwe ibisy, kiedy objedzą się szkarłatnymi krabami. Po godzinie w lesie mangrowym gasną światła. Hinduistyczną świątynię na wodzie – Waterloo najlepiej odwiedzić w weekend. Droga prowadzi przez pola ryżowe, mijamy powolne bawoły zaprzęgnięte do wozu i wysmukłych Hindusów wracających z motykami z pracy – karaibskie Indie sięgają brzegu morza, nad którym powiewają modlitewne flagi, a nawet dalej. Niewielką, położoną w morzu świątynię wybudował niejaki Siewdass Sadhu, z wdzięczności za szczęśliwą podróż przez morza ogarnięte drugą wojną światową. Jego jedynym sprzętem budowlanym był rower. Gdy już kończył budowę grobli, jej początek niszczyła woda. I tak przez 25 lat, aż do śmierci. Dziś Waterloo jest popularnym miejscem niedzielnych pikników. Wokół unosi się zapach curry, na turystycznych fotelikach, w cieniu amarantowych od kwiatów drzew, wypoczywają Hinduski ubrane w różowe, pomarańczowe i fioletowe sari. Młodzież słucha chutney muzyki w rytmie calypso, granej na sitarach. Dalej płonie stos. Prochy zmarłych trafiają w fale morza Karaibskiego, które przybrało tu żałobne barwy. Hindusów na Karaiby, podobnie jak ich afrykańskich poprzedników, przywiodła europejska, nieodparta potrzeba słodzenia herbaty cukrem. Kiedy zniesiono niewolnictwo, Brytyjczycy zaczęli sprowadzać na plantacje hinduskich robotników najemnych, którzy za bilet powrotny i niewielką pensję dzielili przez kilka lat los czarnych niewolników. Dziesiątki tysięcy biedaków uciekało na Karaiby od głodu i nędzy w rodzinnej Kalkucie. Ląd, który Krzysztof Kolumb przez pomyłkę uznał za Indie, coraz bardziej upodabniał się do brzegów Gangesu. Dziś, kiedy połowa mieszkańców Trynidadu to Hindusi, a najbardziej popularnym daniem jest indyjskie roti (placek z mięsnym lub warzywnym nadzieniem polany sosem curry), nazwa Indie Zachodnie nabiera nowego znaczenia. Mijamy CHAGUANAS, miasto bazarowego zgiełku, jakby razem z tysiącami towarów importowane tu z Indii. Sprzedawcy dywanów, handlarze zegarami, ze świecącym wizerunkiem Kriszny, huczące AGD, bele mieniących się materiałów, tony kolorowego plastiku, tysiące ludzi, miliony przedmiotów, wśród których wałęsają się wychudłe psy. Tutaj, w rodzinie hinduskich imigrantów urodził się S.V. Naipaul, pisarz, noblista krytykujący marazm postkolonialnego społeczeństwa, budzącego się tylko na mecze krykieta. Z Indii ruszamy w stronę piekła. Ziemia wylewa na powierzchnię czarny asfalt, ugina się pod stopami, a w niektórych miejscach można w gęstej smole zamieszać jak diabeł w kotle. Asfalt jest pochodną ropy naftowej, którą na Trynidadzie odkryto w samym środku kryzysu paliwowego. Wtedy to prezydent Trynidadu rzucił optymistyczne hasło: money is no problem. Planował nawet budowę klimatyzowanych stajni dla koni i wprowadzenie dwugodzinnego dnia pracy. Dziś Trynidad i Tobago ciągle są na liście krajów rozwijających się, ale ustawione w lesie niewielkie pompy miarowo zasilają budżet państwa. Jesteśmy na wschodnim wybrzeżu wyspy. Huk oceanu i szum targanych wiatrem palm ciągnie się kilometrami po bezludnych, dzikich i drapieżnych plażach. Dojeżdżamy do Maracas Bay, najsłynniejszej na Trynidadzie plaży oddalonej od stolicy o 40 minut. Mijamy ciężarówkę wypełnioną stalowymi cielskami rekinów. Połów był udany, dlatego pod rum shopem panuje ożywiony gwar. Rybacy na tym samym skrawku plaży zarabiają pieniądze i zaraz je tracą. Ale czym jest gotówka wobec powszechnego limin’ – oddawania się przyjemnościom życia. Trinibagodzka kultura limin’ obejmuje rum, głośne rytmy calypso – tańca towarzyskiego opartego na improwizowanych balladach pochodzenia afrykańskiego, soca, będącego połączeniem calypso z rytmami indyjskimi oraz vinin’, czyli podrygiwania biodrami. Do tego dochodzą dowcipne riposty, no i karnawał. Nieśpieszny limin’ uprawia się z głową wolną od problemów, najlepiej na plaży i trzeba przyznać, że w lokalnym towarzystwie jest najcenniejszym doświadczeniemz podróży do Trinibago. – Now yuh cookin’n with gas, teraz już rozumiesz – mówi Joe – rybak, który uczy mnie tańczyć soca. NO TO W DROGĘ ■ Republika Trynidadu i Tobago leży u północnych brzegów Ameryki Południowej, obejmuje dwie główne wyspy Trynidad i Tobago oraz szereg mniejszych. ■ Powierzchnia 5 128 km2 , milion mieszkańców. Jest jednym z najmniej turystycznych państw karaibskich. ■ Stolica Port-of-Spain. ■ Gorący i wilgotny klimat równikowy, łagodzony przez wiatry pasatowe z dużą ilością opadów. Brak huraganów. Okres od lutego do kwietnia to najbardziej sucha pora roku. Najwięcej deszczu pada w lipcu i sierpniu. Średnia temperatura +25°C. ■ Przy pobytach turystycznych do 30 dni nie trzeba mieć wizy. ■ Najlepiej dolecieć liniami Martinair przez Amsterdam do San Fernando, od 2 900 zł. ■ Między wyspami można podróżować promem albo samolotem (ok. 60 zł). ■ Popularne są taksówki, także na większych odległościach, na dłuższe dystanse można wynająć samochód (800 zł/tydzień) lub skorzystać z połączeń autobusowych. Kierunki autobusów oznaczone są kolorami, zaś sama podróż należy do najbardziej egzotycznych atrakcji na wyspach. Coraz popularniejsze są rowery i motorowery. ■ Abercromby Inn, 101, Abercromby Street, Port of Spain, pokój od 80 zł. www.abercrombyinn.com ■ Marion’s Place, 15 Railway Avenue, Plaisance Village Point-a-Pierre, pokój od 200 zł. www.marions-place.com ■ Azees Guest House, Mayaro 3 1/4 mm Guayaguayare Rd, Grand Lagoon Village, Mayaro, 230 zł. ■ Tanie pokoje 2–os. można wynająć już w cenie 50–120 zł. Średnia cena to 120–250 zł. Za wysoki standard płaci się nawet 750 zł! ■ Kuchnia zachodnioindyjska, kreolska, chińska i europejska. Popularne i niedrogie fastfoody to ptasi groszek zawinięty w placek z mąki i kanapka z mięsem rekina. W restauracjach dominują mięsa i owoce morza w sosie curry podawane z ryżem z dodatkiem groszku i orzecha kokosowego. Kulinarnym hitem jest smażona latająca ryba. Warto spróbować miejscowego piwa Carib. ■ Skąpe stroje powinny być ograniczone do plaż. ■ Z uwagi na kiepski transport wewnętrzny najlepiej korzystać z usług taksówek (pamiętaj o ustaleniu ceny przed rozpoczęciem jazdy). Do prowadzenia pojazdu, oprócz międzynarodowego prawa jazdy potrzebne jest świadectwo zdrowia, które można dostać po wykonaniu na miejscu serii badań za ok. 50 zł. ■ Luty lub marzec – festiwal muzułmański Eid ul Fitr. ■ Poniedziałek powielkanocny – Wyścigi kóz i krabów w wiosce Buccoo. ■ Czerwiec lub lipiec – festiwal muzułmański Hosay. ■ 31.08 – Dzień proklamowania niepodległości (1962 r.). ■ Bankomaty i karty kredytowe są w powszechnym użyciu. Miejscowe rumy VAT 19 oraz Rogal Oak uchodzą za klasyki gatunku. Sos z pikantnej papryki, angostura – słynna gorzka wódka z dodatkiem kory drzewa cytrusowego będą oryginalnymi prezentami. ■ Zimny napój – ok. 2,50 zł, chleb 2 zł, sok z kokosa, kupiony przy drodze 1,50 zł. Roti z farszem z kurczaka lub warzyw 2,50–5 zł. Średnia cena obiadu w restauracji: 15–30 zł. Wizyta w klinice 100–350 zł. Dzień pobytu w szpitalu 500–650 zł. www.visittnt.com