Mitrydates VI był zawziętym wrogiem Rzymian. Krwawy król siał postrach nad Morzem Czarnym
Król Pontu Mitrydates VI uchodził za zawziętego wroga Rzymian. Jego legenda urosła do takich rozmiarów, że nazwano go nawet „Hannibalem Wschodu”.
W tym artykule: Ofiara propagandy Król (nie)pokorny Barbarzyńska masakra Nikt nas nie zatrzyma Heros ze Wschodu Rabowali wszystko Wygrana, a potem porażka Aleksander pokonał Dariusza W ostatnim wieku istnienia republiki na Rzymian mieszkających w nowo powstałej prowincji Azji padł blady strach. Mitrydates – król na pół zhellenizowanego, na pół barbarzyńskiego Królestwa Pontu nad Morzem Czarnym – ośmielił się podnieść na nich rękę! I wydawało się, że nic go nie zatrzyma. Ofiara propagandy „Spragniony krwi okrutnik” – mówił o Mitrydatesie Appian z Aleksandrii, jeden z prorzymskich historyków, którzy po latach opisali jego dzieje. Ten i inne komentarze o podobnym wydźwięku są jednak przesiąknięte propagandą z czasów walk. Co więcej, król sam majstrował przy swoim życiorysie, więc tym trudniej odróżnić prawdę od fikcji. Plotkowano, że w dzieciństwie Mitrydates VI Eupator (132–63 r. p.n.e.) uciekł w głuszę z obawy przed próbującą go zabić matką. Tam przez siedem lat spał pod gołym niebem i żywił się upolowaną zwierzyną. Wrócił, gdy podrósł. Bez pardonu pozbył się matki, zabił brata, a siostrę zmusił do małżeństwa ze sobą. Mitrydates faktycznie spierał się z matką, która rządziła krajem jako regentka, gdy synowie byli zbyt młodzi. I rzeczywiście pojął za żonę siostrę, co nie stanowiło jednak wówczas ewenementu. Natomiast nienawiści do brata przeczą dwie inskrypcje z Delos, które Mitrydates ufundował wraz z nim. Początki jego rządów również podważają sugestie Appiana, jakoby od zawsze był „spragnionym krwi okrutnikiem”. Na przełomie II i I w. p.n.e. Mitrydates kontynuował bowiem ugodową linię ojca, który sprzymierzył się z Rzymianami m.in. podczas III wojny punickiej. Tak wyglądał Artemizjon w Efezie. Kto podpalił świątynię Artemidy? Do siedmiu cudów świata starożytnego zalicza się Artemizjon w Efezie. Był on wspaniałą świątynią, która jednak zmieniała wygląd z czasem. Piękno tej świątyni wydaje się tak samo fa... Król (nie)pokorny Młody król miał jednak oczywiście własne ambicje. Chciał rozciągnąć swe wpływy na sąsiednie krainy w Azji Mniejszej (m.in. na część Frygii, kiedyś należącej do ojca) i korzystał z zawirowań dynastycznych na tronach Paflagonii, Kapadocji i Bitynii. Nie był przy tym nieznającym umiaru agresorem, jak prezentowali go Rzymianie (którzy często własną ekspansję przedstawiali jako słuszną odpowiedź na śmiertelne zagrożenia dla ich mocarstwa). Wszelkie ewentualne konflikty z Rzymem starał się raczej łagodzić. Najpierw po zajęciu Paflagonii około 104–103 r. p.n.e. poprosił senat o uznanie tego faktu. Potem, kiedy Rzymianie umieścili na tronie Kapadocji marionetkowego króla Ariobarzanesa, Mitrydates jakoś to przebolał, choć wcześniej sam próbował przejąć tam władzę. Do czasu pokornie znosił też butnego rzymskiego legata Maniusa Aquilliusa. Gdy po śmierci władcy Bitynii Mitrydatesowi udało się umieścić na jej tronie posłusznego mu brata legalnego następcy, Aquillius wymógł przywrócenie do władzy tego ostatniego (czyli marionetkowych władców „mogli” osadzać tylko Rzymianie). Zdawało się, że Mitrydates znów się ugnie, ale bezczelny legat przesadził. Zamiast uspokoić sytuację, w 89 r. p.n.e. doprowadził do wojny. Namówił Bityńczyków do ataku na Królestwo Pontu! Nawet wtedy Mitrydates próbował uniknąć rozlewu krwi. Zanim doszło do realnych działań obronnych, złożył protest w rzymskim senacie. Niestety bez skutku. Leonidas zasłynął bohaterską postawą. Do dziś powstają o nim filmy Król Leonidas stał na czele 300 Spartan. Bitwa pod Termopilami, w której brał udział, to jeden z najbardziej imponujących konfliktów zbrojnych w historii. Co wiadomo o słynnym władcy Sparty? Barbarzyńska masakra W pierwszej z trzech wojen toczonych między 89 a 63 r. p.n.e. Mitrydates nadspodziewanie szybko zajął Bitynię, a następnie wkroczył do rzymskiej prowincji Azji. Rzymianie nie utrzymywali w niej wtedy większych sił, a miasta – wyczerpane ich polityką podatkową – chętnie poddawały się najeźdźcy (czy raczej „wybawicielowi”). Mieszkańcy wyspy Lesbos wydali mu nawet wichrzyciela Aquilliusa. Król kazał go związać, posadzić na ośle i oprowadzać od miasta do miasta, tak aby tłumy mogły z niego szydzić. W Pergamonie przeprowadził okrutną (i widowiskową) egzekucję, wlewając mu stopione złoto do gardła. Tłumaczył, że w ten sposób piętnuje rzymską chciwość. Mitrydates znał potęgę Rzymu, ale chciał ją powstrzymać, jednocząc i mobilizując mieszkańców Wschodu. W 88 r. wskazał im wspólnego wroga i wprowadził na drogę bez odwrotu – rękoma lokalnych władz ugodowy dotąd król dokonał masowej rzezi przybyszów z Italii, którzy zamieszkiwali małoazjatyckie miasta. Według Plutarcha zginęło 150 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. Memnon utrzymuje, że ofiarą królewskiego gniewu padło „tylko” 80 tys. Ofiar było pewnie jeszcze mniej, ale historyczności samego wydarzenia nikt nie kwestionuje. Kaźni należało dokonać w jeden dzień. Miesiąc wcześniej król rozesłał w tej sprawie sekretne listy. Zakazał w nich grzebania ofiar i zapowiadał, że kto spróbuje chronić Rzymian, podzieli ich los. Niewolnik miał otrzymać wolność za zgładzenie pana, dłużnik umorzenie połowy długu za zabójstwo wierzyciela. Dalej Appian opisuje wydarzenia w pięciu miastach: Efezie, Pergamonie, Adramyttion, Kaunos i Tralleis. Były to duże ośrodki zachodniego wybrzeża, w których mieściły się znane sanktuaria udzielające azylu błagalnikom. Pochodzący z Italii mieszkańcy prowincji (tzw. Italicy) ściągali do nich od dłuższego czasu, spodziewając się najgorszego. Mieli nadzieję, że ocalą ich tradycja i szacunek dla ołtarzy bogów. W Efezie zostali jednak siłą wywleczeni ze świętego okręgu; mieszkańcy Pergamonu użyli strzał, nie przejmując się wcale rozlewem krwi u stóp boskich posągów. W Adramyttion niektórzy z nieszczęśników rzucili się z rozpaczy w morze, ale i tam ścigano ich, aż potonęli. Trallejczycy dokonali zbrodni w białych rękawiczkach. Nie chcąc plamić swych rąk krwią, sprowadzili do miasta – jak pisze Appian – „dziką bestię: Teofila z Paflagonii” i jego ludzi. Najemnik zgromadził wszystkie ofiary w świątyni Concordii, a następnie odrąbywał ręce tym, którzy trzymali się świętych posągów, prosząc o azyl. Z takich fałszywych skrupułów szydził później Kasjusz Dion. Mówił, że ofiarom przecież wszystko jedno, z czyjej ręki zginą, a zlecenie zbrodni obcym bynajmniej nie wybiela Trallejczyków. Rzeź, choć spektakularna, nie zmobilizowała Greków w takim stopniu, jak przewidywał Mitrydates. Doprowadziła jedynie do tego, że pokój przestał być opcją dla Rzymian. Król musiał zostać ostatecznie usunięty. Nikt nas nie zatrzyma W 88 r. Mitrydates poszedł za ciosem i pełen nadziei ruszył na podbój Europy. Dwie armie pontyjskie rozpoczęły operacje na Morzu Egejskim i Półwyspie Bałkańskim. Miasta Beocji i Peloponezu dołączyły do konfliktu po stronie króla. Przyjazne Rzymianom Ateny ciągle wahały się. Ostatecznie jednak antyrzymskie stronnictwo filozofa Aristiona zdobyło przewagę. Według Appiana Mitrydates dokonał wówczas kolejnej rzezi. Ponad 20 tys. Italików miało zginąć na Delos z ręki Archelaosa, jednego z Mitrydatesowych dowódców. Złupił następnie święty skarbiec i przesłał kosztowności wahającym się Ateńczykom. Taka darowizna, jak i perspektywy handlu z należącymi do króla miastami Morza Czarnego pomogły im podjąć decyzję. Fiaskiem zakończyła się natomiast próba zdobycia Rodos. Mitrydates – specjalista od wojennych innowacji – stracił wówczas potężną machinę oblężniczą zwaną sambyke, czyli harfa (nie przypominała jednak oryginalnej sambyke skonstruowanej przez Heraklidesa z Tarentu). Machina składała się z dwóch wież osadzonych na połączonych okrętach i wyposażonych w miotacze pocisków. Niestety, wieże zawaliły się pod własnym ciężarem. Chodziły plotki, że przyczyną klęski był gniew Izydy – machiny próbowano bowiem użyć do zdobycia odcinka murów w pobliżu jej świątyni. Heros ze Wschodu Pomimo lokalnych niepowodzeń pierwsza faza kampanii greckiej Mitrydatesa okazała się wielkim sukcesem. Król zawdzięczał go nie tylko swoim żołnierzom, ale i znakomitej propagandzie. Choć dynastia pontyjska miała irańskie pochodzenie, Mitrydates przedstawiał siebie jako pełnoprawnego Hellena. Co więcej, miał być spokrewniony ze strony matki z Aleksandrem Macedońskim. Naśladowanie pogromcy Persów doprowadziło też do przydawania Mitrydatesowi charakterystycznych cech i obyczajów. Źródła podkreślają jego sprawność, wytrzymałość, gotowość do stawania w pierwszym szeregu i zamiłowanie do polowań. Historyk Justyn pisał: „Nie spędzał czasu na ucztach, ale w polu, nie na rozrywce, ale ćwicząc (…), jeżdżąc konno, biegając lub sprawdzając swoją siłę (…); był niepokonany i uczynił swą armię również niepokonaną”. Według Appiana król potrafił opanować rydwan zaprzężony w 16 koni (!). Poza tym „był niezłomny nawet w nieszczęściach. Często raniony przez wrogów i spiskowców nigdy nie cofał się przed niczym nawet w podeszłym wieku (...). Poświęcał się greckiej kulturze, poznał religię Greków i rozmiłował się w ich muzyce. Był powściągliwy i cierpliwy w pracy”. Grecy uwierzyli, że przybył prawdziwy heros i niesie im wolność. Rabowali wszystko Tymczasem Rzymianie zbierali siły. Konsul Sulla prowadził do Grecji pięć legionów, jednak brakowało mu floty i odpowiednich środków finansowych. Mimo to wkrótce stanął u wrót Aten. Z psychologicznego punktu widzenia ich oblężenie jesienią 87 r. p.n.e. było momentem przełomowym. Grecy zrozumieli, że popieranie Mitrydatesa może sporo kosztować. Rzymianie mieli w mieście zwolenników – stale informowali ich zdrajcy, przesyłający wiadomości na zewnątrz murów w ołowianych kulach. Dali też znać, gdy Ateńczycy byli tak wycieńczeni, że nie mogli odeprzeć szturmu – wybito już wszystkie zwierzęta i żywiono się resztkami gotowanych skór. O gnębiącym wówczas Ateńczyków głodzie jeszcze długo opowiadano legendy. Ponoć po wkroczeniu do miasta w marcu 86 r. p.n.e. zwycięzcy znaleźli magazyn wypełniony gotowym do spożycia, poćwiartowanym ludzkim mięsem! Sulla nie zrównał miasta z ziemią, jednak wywiózł z niego mnóstwo bogactw, m.in. biblioteki i obrazy. Zniszczył też ateńskie Długie Mury i port. Łupem Rzymian padły też inne miasta Grecji. Ze świątyni Zeusa w Olimpii wywieźli nawet kolumny. Mitrydates niewiele mógł zrobić – jego wojska zostały rozbite w bitwach pod Cheroneą i Orchomenos w 86 r. p.n.e. Wkrótce Sulla wkroczył do Azji Mniejszej. Zmagania przerwała ugoda w Dardanos (85 r. p.n.e.), gdyż spieszył się do Rzymu ze względu na trudną sytuację polityczną. Mitrydates zachował władzę nad ziemiami, które dzierżył przed wojną, musiał jednak wycofać się z Grecji, przekazać Rzymowi 70 okrętów i zapłacić trybut. Porozumienie to nigdy nie zostało ratyfikowane. Oba państwa przez lata pozostawały w stanie dziwnego „rozejmu”. A w kolejnych walkach z Rzymianami król Pontu ograniczył się do obrony tego, co mu pozostało. Wygrana, a potem porażka Tak zwana druga wojna z Mitrydatesem (83–82 r. p.n.e.) była raczej serią nieistotnych starć z Liciniusem Mureną, rzymskim namiestnikiem prowincji Azji. Mylnie zinterpretował on ruchy wojsk pontyjskich, wysłanych przeciw buntownikom, jako przygotowania do walk z Rzymem. Murena szybko przegrał, ale nie miało to większych konsekwencji dla Rzymu. Mitrydates faktycznie planował odwet, jednak marzyła mu się kampania o szerszym zasięgu. Był świetnie zorientowany w sytuacji politycznej wroga. Na wschodzie starał się zjednoczyć przeciw Rzymowi króla Armenii Tigranesa, Ptolemeuszów z Egiptu i cylicyjskich piratów. Od zachodu Rzym miał zaatakować Sertorius – Rzymianin, który stanął na czele powstania Luzytanów na Półwyspie Iberyjskim. Mitrydates próbował nawet dogadać się ze Spartakusem, aby jego gladiatorzy nadal siali zamęt w samym centrum Italii. To ostatnie szczególnie zdegustowało Cycerona, gdyż według niego niewolnik nie był odpowiednim partnerem do rozmów dla tak wielkiego króla. I tak w 73 r. p.n.e. rozpoczęła się III wojna. Trwała 10 lat. Mitrydates i jego sojusznicy nie wahali się sięgnąć po najokrutniejsze bronie. Wykorzystane już w I wojnie rydwany z ostrzami przymocowanymi do osi budziły lęk wśród najtwardszych żołnierzy. Appian pisał, że widok „przeciętych na pół, lecz wciąż oddychających towarzyszy” był nie do zniesienia. Najgorsze okazały się jednak użyte w III wojnie łatwopalne masy bitumiczne. Płonący muł zwany maltha, wylewany z murów na szturmujących legionistów, kleił się do skóry, oczu i ust, palił ciało i nie dawał się usunąć. Mimo to III wojna doprowadziła do upadku Mitrydatesa. W Azji pojawił się Lukullus – nowy skuteczny dowódca rzymski (później zastąpił go Pompejusz). Potencjalni sojusznicy niewiele pomogli Mitrydatesowi. Piraci zostali rozbici, zaś król Armenii Tigranes nie tylko nie spieszył się z pomocą, ale nawet na moment uwięził króla Pontu. Co gorsza, władca stracił oparcie i we własnej rodzinie. Jego syn Machares, któremu powierzył tron Królestwa Bosporańskiego, za jego plecami zaczął układać się z Lukullusem. Mitrydates nie wybaczył mu zdrady. Ruszył na północ i zgładził syna. Była to jedna z ostatnich rzeczy, jakie mu się powiodły. Po usunięciu Macharesa król schronił się z resztą rodziny w Pantikapaion – na Krymie, na północnych rubieżach państwa – i planował kolejną kampanię. Chciał obejść Grecję i zaatakować Italię od północy jak Hannibal. Te ambitne plany przekreślił… jego drugi syn Farnakes. Obawiał się, że szaleńcza wyprawa nie przyniesie efektów, pogłębi jedynie nienawiść Rzymian do dynastii. Miał też nadzieję, że w zamian za ciało ojca rzymski wódz Pompejusz pozwoli mu władać Pontem. Farnakesa poparli najpierw służący Mitrydatesowi rzymscy dezerterzy, później reszta wojska, a nawet część straży pałacowej. Słysząc dobiegające z dziedzińca pełne nienawiści okrzyki, król pojął, że zbliża się koniec. Istnieją dwie wersje wydarzeń tego, co nastąpiło później. Appian twierdzi, że Mitrydates sięgnął po truciznę, którą zawsze nosił obok miecza. Zażył śmiertelną dawkę, potem dwie z córek wydarły mu flakon i też połknęły truciznę. Choć one niemal natychmiast padły bez tchu na ziemię, stary król nadal trzymał się na nogach! Bolejąc nad swą niezwykłą odpornością na trucizny, kazał przebić się mieczem jednemu z galijskich strażników. W ostatnich słowach wyraził żal, że nie zabezpieczył się przed najgorszą z trucizn – zdradą dzieci, przyjaciół i armii. Tę romantyczną scenę psuje relacja Kasjusza Diona. Według jego źródeł w pałacu przebywały również żony króla i większa liczba dzieci. Mitrydates kazał otruć najpierw całą rodzinę, dopiero później siebie. Połknął tyle trucizny, ile zostało, ale taka dawka widocznie nie wystarczyła. Wówczas do sali wpadli ci sami ludzie, których wcześniej wysłał, by zabili Farnakesa. Zanim zdążył coś powiedzieć, roznieśli go na swych mieczach. Ciało ojca Farnakes wysłał Pompejuszowi statkiem do Synopy. Aleksander pokonał Dariusza Tymczasem Pompejuszowi śmierć Mitrydatesa wcale nie była na rękę. Gdy król ginął, rzymski wódz bynajmniej go nie ścigał – przebywał bowiem... w okolicach Jerozolimy! Po prostu nadużywał przyznanego mu dowództwa, by zaprowadzić własne porządki na całym Bliskim Wschodzie. Wraz ze śmiercią Pontyjczyka przyznane mu uprawnienia wygasły. Teraz musiał wszystko rzucić i wracać do Rzymu. Przed powrotem pojawił się jeszcze w Synopie i wyprawił Mitrydatesowi godny pogrzeb. Filip II Macedoński zbudował potęgę Macedonii. To dzięki niemu Aleksander Wielki stworzył imperium Aleksander Wielki dokonał imponujących podbojów. Jednak nie udałoby mu się to, gdyby nie jego ojciec – Filip II Macedoński. Możliwe zresztą, że Aleksander kazał go zabić. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/filip-ii-macedonski-zbudowal-potege-macedonii-to-dzieki-niemu-aleksander-wielki-stworzyl-imperium-fot-universal-history-archive-universal-images-group-via-getty-images-99b6650.jpg" width="938" height="650" alt="Filip II Macedoński zbudował potęgę Macedonii. To dzięki niemu Aleksander Wielki stworzył imperium (FOT. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" title="Filip II Macedoński zbudował potęgę Macedonii. To dzięki niemu Aleksander Wielki stworzył imperium (FOT. Universal History Archive/Universal Images Group via Getty Images)" /> Historycy zauważyli, że Mitrydates był jedynym z wielkich wrogów republiki, któremu sami Rzymianie zapewnili królewski pochówek. Trochę to dziwne, zważywszy choćby na krew tysięcy bezbronnych cywilów, która splamiła ręce króla. Cóż – wydaje się, że dla Pompejusza od pamięci o rodakach ważniejsze było odegranie sceny, w której podkreślał własne podobieństwo do Aleksandra Macedońskiego. Ten ostatni pochował przecież swego wroga Dariusza w grobach królewskich koło Persepolis. Pompejusz i w tym nie chciał być od niego gorszy: Pompejusz-Aleksander pokonał Mitrydatesa-Dariusza. Ciekawe jednak, że przesłane Pompejuszowi ciało Mitrydatesa nigdy nie zostało ostatecznie zidentyfikowane. Plutarch pisze, że balsamiści „zapomnieli” o usunięciu mózgu podczas konserwacji zwłok i po kilku dniach rozkładu twarz króla była zupełnie nie do rozpoznania. Jak dotąd nikt jednak nie próbował udowodnić, że Mitrydates upozorował własną śmierć i żył dalej w ukryciu. Co więcej, Appian przekonywał, że już wcześniej oblicze władcy pokryły bolesne wrzody i zdeformowały je do tego stopnia, że pozwalał się oglądać tylko trzem usługującym mu eunuchom.
Ciekawostki o Bułgarii. Poznaj zaskakujące fakty o ulubionym kraju bałkańskim Polaków
Złote Piaski, Dolina Róż, rakija i sałatka szopska to świetnie znane bułgarskie symbole. Od lat jeździmy na bułgarskie wybrzeże Morza Czarnego. Doskonale wiemy że potakiwanie oznacza tam „nie”, a kręcenie głową – „tak”. Ale gdy Bułgarii przyjrzeć się nieco bliżej, okazuje się że potrafi zaskoczyć mało znanymi i arcyciekawymi faktami.
W tym artykule: Historyczne ciekawostki o Bułgarii Kulinarne ciekawostki o Bułgarii Bułgarskie góry i trasy narciarskie Przyroda Bułgarii Jeden z najdłużej niepobitych rekordów świata w lekkiej atletyce należy do Bułgarki – Stefki Kostadinovej. Pobiła go w skoku wzwyż, na Mistrzostwach Świata w lekkiej atletyce w Rzymie, w 1987 r. Tego imponującego wyniku – 2,09 m – do dziś nikt nie pobił. Granicę dwóch metrów Kostadinova w swojej sportowej karierze przekraczała aż 197 razy. Pobiła tez w sumie siedem rekordów świata. Pochodzi w Płowdiwu i jest honorową obywatelką tego miasta. Fakt, że Bułgaria jest największym na świecie producentem olejku różanego jest powszechnie znany. Ale mało kto wie, że to samo dotyczy lawendy. W ostatnich latach Bułgaria wyprzedziła dotychczasowego lidera w produkcji lawendy, czyli Francję. Lawenda świetnie się w Bułgarii udaje, dzięki ciepłemu bałkańskiemu klimatowi. Koszty pracy są tam znacznie niższe niż we Francji. Dlatego bułgarski olejek kosztuje połowę tego, co francuski. Historia uprawy lawendy w Bułgarii ma co najmniej sto lat. Także „lawendowa” rywalizacja Bułgarii i Francji nie jest niczym nowym – trwa od lat 80. poprzedniego wieku. Historyczne ciekawostki o Bułgarii Bułgaria to jedno z najstarszych państw Europy. Powstała w 681 roku. Chrześcijaństwo przyjęła w roku 864. Jest także jedynym państwem w Europie, które nigdy nie zmieniło nazwy. Pierwszy bułgarski parlament został zwołany 11 maja 1879 roku. To czyni go najstarszą instytucją parlamentarną w Europie. Jedź do Bułgarii! Tu jest wszystko - i do tego najtaniej w Europie Góry, morze, świetna kuchnia. W Bułgarii nie trudno o idealny urlop. W Bułgarii znajduje się jeden z najciekawszych i najczęściej fotografowanych budynków z czasów komunizmu w całej Europie. Dom-Pomnik Komunistycznej Partii Bułgarii wybudowano w 1981 r. na szczycie góry Buzłudża, w łańcuchu Starej Płaniny. Przypominający wielkie UFO obiekt jest olbrzymi. Ma 42 metry średnicy, a góruje nad nim 70-metrowa wieża zwieńczona czerwoną gwiazdą. Wykonany z betonu budynek to przykład architektury nurtu brutalizmu. Wewnątrz znajduje się wielka sala, którą zdobiło niemal tysiąc metrów kwadratowych mozaik. Dziś budynek jest już tylko malowniczą ruiną, ale podejmowane są próby jego zachowania i konserwacji. Kulinarne ciekawostki o Bułgarii Lactobacillus bulgaricus to podgatunek probiotycznej bakterii zwanej pałeczką kwasu mlekowego. To jeden z głównych mikroorganizmów obecnych w jogurcie. Został odkryty w 1905 r. przez bułgarskiego mikrobiologa Stamena Grigorova. Dziś, wraz ze Streptococcus thermophilus bakteria ta jest używana na całym świecie do produkcji jogurtu, a także jako składnik preparatów probiotycznych. Jest obecna także w wielu serach. Odpowiada za tzw. fermentację mlekową, czyli rozłożenie laktozy do kwasu mlekowego. Dzięki niemu jogurt ma kwaśny smak. W Bułgarii produkowano wino już 6 tys. lat temu. Uprawa winorośli kwitła też za czasów starożytnego państwa Traków, ok. 2,5 tys. lat temu. W czasach Związku Radzieckiego Bułgaria stała się czwartym producentem wina na świecie. Oczywiście cała ta produkcja była konsumowana właśnie w komunistycznej części Europy. Po 1989 roku Bułgaria zaczęła produkować wina wysokiej jakości i eksportować je na Zachód Europy. Dziś ma ok. 60 tys. hektarów winnic, w których uprawia się zarówno szczepy międzynarodowe, jak cabernet sauvignon i merlot, jak i mnóstwo lokalnych, np. mavrud czy dimyat. A jej znaczenie na winiarskiej mapie świata wciąż rośnie. Gojnik i czosnek bułgarski to dwie rośliny powszechnie konsumowane w Bułgarii. Obecnie robią międzynarodową karierę w świecie zdrowego żywienia i kulinariów. Gojnik, znany również jako herbata mursalska, szałwia libańska czy herbatka wysokogórska, to ziele uważane w Bułgarii niemal za panaceum. Napar z gojnika ma leczyć rany, wspomagać trawienie i odporność, likwidować zgagę i pobudzać. Potwierdzono jego działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Czosnek bułgarski, inaczej samardala, to składnik mieszanki przypraw o tej samej nazwie, a przy okazji niezwykle ozdobna roślina. Używa się jej do przyprawiania mięsa, jajek, ziemniaków i sałatek. Bułgarskie góry i trasy narciarskie Choć kojarzymy ją, jeszcze z czasów PRL, z nadmorskimi kurortami, znacznie więcej jest w Bułgarii kurortów górskich. A konkretnie – wypoczniemy tam w 26 miejscowościach nad morzem i aż w 56 w górach. Co nie dziwi, bo aż 60% powierzchni tego kraju pokrywają właśnie góry. Bułgaria to raj dla miłośników górskich wędrówek. Jej góry są nie tylko rozległe, ale i bardzo różnorodne. Od osiągającego niemal 3 tys. m n.p.m. masywu Riły, przez malownicze Rodopy, usiany jeziorami masyw Pirin, po pełną oryginalnych skalnych formacji Starą Płaninę. Plaże w Bułgarii. Gdzie znaleźć te najpiękniejsze? [PRZEWODNIK] Wymieniając miejsca, które Polacy w sezonie wakacyjnym odwiedzają najchętniej, na jednym z czołowych miejsc z pewnością znajdzie się Bułgaria. Plaże, zabytki, dzikie pasma górskie, malow... A jak góry – to i narty. Bułgaria ma ogromny narciarski potencjał i jest coraz lepiej znana pod tym względem w Europie. Największym ośrodkiem narciarskim kraju jest Bansko w górach Piryn, gdzie regularnie odbywają się zawody Pucharu Świata. Można tu jeździć po 75 kilometrach tras. Niewiele mniejszy jest Borovets (58 km tras), a jego dużą zaletą jest niewielka odległość od Sofii. W całej Bułgarii jest 21 ośrodków narciarskich i w sumie 228 km tras. Przyroda Bułgarii Bułgaria to jedno z najbardziej bioróżnorodnych miejsc w Europie. Występuje tu 3900 gatunków roślin, 210 gatunków ryb, 18 gatunków płazów, 37 gatunków gadów, 428 gatunków ptaków i 95 gatunków ssaków. W sumie w Bułgarii występuje około 1300 gatunków endemicznych (5% całkowitej flory, 8,8% wszystkich gatunków innych niż owady i 4,3% gatunków owadów). Przyczyną tego bogactwa jest zróżnicowanie środowisk, ekosystemów i mikroklimatów. W Bułgarii można podobno wyróżnić ponad 900 typów siedlisk. Choć w kraju są tylko cztery parki narodowe, liczba wszystkich obszarów chronionych i rezerwatów jest znacznie większa i wynosi aż 1392, w tym 340 unijnych obszarów „Natura 2000”.
Turcja zachwyca na każdym zakręcie. Przejechaliśmy 1100 km przez najtrudniejsze drogi na świecie
Wraz z Mazdą wyruszyliśmy w podróż na „Epicką jazdę" trudnymi, wymagającymi i niekiedy niebezpiecznymi drogami przepięknej Kapadocji. Oto jak sprawdziły się samochody z seri CX-5 i najnowszy model CX-60.
W tym artykule: Turcja ma niejedno oblicze Pierwszy dzień spędzamy w bajecznym Ürgüp Czas w drogę, czyli ponad 1100 kilometrów przez wymagające drogi Turcji Kamienna droga Kemaliye to niemałe wyzwanie dla kierowców D915 to prawdopodobnie najtrudniejsza droga na świecie Turcję najlepiej odkryć, zjeżdżając z drogi głównej Są na świecie kraje, które na długo pozostają w pamięci. Czasem za sprawą ludzi, czasem z powodu kuchni, a niekiedy przez przyrodę lub architekturę. Niewiele jest jednak regionów, które łączą w sobie zarówno bogate tradycje kulinarne, spektakularną naturę, jak i interesującą historię. Taka jest jednak Kapadocja. Turcja ma niejedno oblicze Ta kraina historyczna w środkowej części kraju – Anatolii – ma niezwykłe dziedzictwo kulturowe. Wpływ na rozwój Turcji miały największe cywilizacje w dziejach. To Kapadocja była ważnym centrum chrześcijaństwa, gdzie narodziła się idea życia klasztornego. Znaleźć można tam świątynie i monastery, które wciąż pamiętają czasy Bizancjum i Cesarstwa Rzymskiego. To właśnie tam w osamotnieniu studiowano pierwsze teksty i księgi poświęcone nauczaniu Jezusa. Kapadocja kojarzy się głównie z charakterystycznym, tufowym ukształtowaniem terenu, miastami wydrążonymi w skale oraz dziesiątkami balonów, które latają nad tą bajeczną krainą. Region ten jest jednak dużo bardziej zróżnicowany, o czym przekonałem się podczas „Epickiej jazdy" samochodami Mazda CX-5 oraz CX-60. Pierwszy dzień spędzamy w bajecznym Ürgüp Pierwszego dnia podróży ze Stambułu dolatujemy do Nevsehir, żeby dostać się do maleńkiego miasta Ürgüp. To właśnie tutaj znajduje się dolina Göreme, w której w przeszłości zostało wykutych aż 350 kościołów. Było to miejsce pielgrzymek mnichów i zakonników, którzy szukali spokoju i ciszy potrzebnej do medytacji. Już w IV wieku n.e. powstawały tu pierwsze wspólnoty anachoretów, którzy w tufowych skałach drążyli swoje miejsca odosobnienia. Wybór nikogo nie powinien dziwić. To olbrzymi obszar, w którym (szczególnie w dawnych czasach) nietrudno było się ukryć… Kapadocja: "Bardzo się cieszę, że tu dotarłam!" [RELACJA] W tej krainie obok lasu skalnych fallusów tworzących osobliwe muzeum seksu pod gołym niebem mnisi wydrążyli dziesiątki kościołów i ozdobili je uduchowionymi malowidłami. Dzień w Ürgüp spędzamy na krótkim zwiedzaniu miasta oraz odpoczynku w hotelu, który – jak większość budynków w tym miejscu – również prawie w całości został wykuty w skale. Wkrótce czekają nas dwa wyczerpujące dni, które spędzimy w autach, jeżdżąc wymagającymi drogami. Z każdą godziną, która przybliża nas do startu, ekscytacja narasta. Czas w drogę, czyli ponad 1100 kilometrów przez wymagające drogi Turcji Następnego ranka, tuż po śniadaniu, spotykamy się wszyscy (dziennikarze i ekipa Mazdy) na odprawę. Otrzymujemy wszystkie potrzebne informacje, mapy i wskazówki. O godzinie 8:30 jesteśmy już gotowi do wyjazdu. Epicka jazda oficjalnie się rozpoczyna. Z Ürgüp ruszamy w stronę Elazig. Te dwa miasta dzieli nieco ponad 500 kilometrów. Nasza trasa prowadzi jednak przez Kamienną Drogę Kemaliye (Kemaliye Taş Yolu), która uchodzi za jedną z najbardziej ekstremalnych na świecie. Zanim jednak dotarliśmy do Kemaliye, mijaliśmy przepiękne i charakterystyczne elementy krajobrazu Kapadocji. Pagórkowaty obszar, przez który przejeżdżaliśmy zachwycał na każdym kroku, a właściwie zakręcie. Mijaliśmy ruiny dawnych fortec i zamków, małe miasteczka, bezdroża i stepy. W niektórych miejscach napotykaliśmy wypasające się bydło oraz farmerów na koniach, którzy zaganiali zwierzynę. Widoki rodem z kultowych westernów. Coś niezwykłego! Kamienna droga Kemaliye to niemałe wyzwanie dla kierowców W końcu dotarliśmy do Kemaliye, które powitało nas tabliczką informującą o tym, gdzie jesteśmy. Oraz tunelem wydrążonym w wielkiej skale, który wyglądał jak wrota do innego wymiaru. Dołem leniwie płynął Eufrat, który, niczym krokodyl, czekał, aż ofiara sama wyjdzie mu na spotkanie. Tym razem musiał obejść się smakiem, bo zarówno Mazda CX-5, jak i CX-60 poradziły sobie znakomicie na szutrowej i niezwykle wąskiej drodze. Na trasach takich jak ta, niezwykle ważne jest zachowanie ostrożności. Niepozorne SUV-y zapewniały niesamowite poczucie bezpieczeństwa. Po kilkudziesięciu minutach zostawiliśmy Kemaliye za sobą i jechaliśmy dalej, niczym bokserzy, którym udało się przetrwać pierwszą rundę. Ale kolejna wciąż była przed nami. Należało zachować skupienie, bo następnego dnia mieliśmy zmierzyć się z górą tuż nieopodal Trabzonu... D915 to prawdopodobnie najtrudniejsza droga na świecie Drugiego dnia „Epickiej jazdy" dotarliśmy do północno-wschodniej Turcji, a krajobraz zmienił się nie do poznania. Z pustynno-stepowego anturażu przenieśliśmy się w bardziej azjatycki, leśny i dżunglowy. Natura jednak nie dawała za wygraną i postanowiła utrudnić nam wyprawę. Temperatura spadła do kilkunastu stopni, padał przelotny deszcz, a pasmo górskie Soganli Daglari spowite było gęstą mgłą. Aby dostać się na drugą stronę góry, musieliśmy pokonać prawdopodobnie najtrudniejszą drogę na świecie – D915. Droga ma 106 km długości. Trasa biegnie z południa na północ od Bayburt w kierunku małego miasteczka Of. Droga jest szutrowa i pełna dziur. W pewnym momencie tworzy serpentyny, które są tak wąskie, że najmniejszy błąd może spowodować upadek w przepaść. To niewątpliwie trasa dla kierowców o mocnych nerwach, którzy nie mają lęku wysokości. Na szczęście mgła była biała i gęsta jak mleko, dlatego patrząc z samochodów nie zdawaliśmy sobie sprawy z niebezpieczeństwa. Jedynie wyobraźnia podpowiadała, co nas czeka, jeśli na chwilę stracimy kontrolę nad pojazdem. Turcję najlepiej odkryć, zjeżdżając z drogi głównej Na szczęście dla nas, Mazda okazała się niezawodnym samochodem na takie drogi i w niczym nie odstawała od klasycznych terenówek. Choć nie obyło się bez niefortunnego zdarzenia. Wychodząc zwycięsko z ostatniego etapu naszej podróży, złapałem gumę. Prawdopodobnie najechałem na bardzo ostry kamień, ponieważ opona była w jednym miejscu doszczętnie rozcięta. Cóż, zdarza się. Po to ostatecznie są koła zapasowe. Po wyczerpującej przygodzie spędziliśmy ostatni dzień w Trabzonie, nad Morzem Czarnym. Popijając turecki czaj i jedząc lokalne przysmaki kontemplowaliśmy ten niezwykły kraj. Tego poranka odwiedziliśmy Monaster Sumela, który znajduje się godzinę drogi od miasta. To jeden z najstarszych bizantyjskich klasztorów w kraju. Powstał ok. 386 r. n.e. Zbudowano go na ścianie skalnej i przez lata służył duchownym za miejsce do spotkania z Bogiem i medytacji. Na ścianach kaplicy głównej znajdują się freski świętych Kościoła, a w środku na suficie – olbrzymia ikona Maryi i Jezusa. Gdyby na chwilę zapomnieć o wszystkich ludziach, którzy wraz ze mną zwiedzali klasztor, zamykając oczy, można poczuć tę samą aurę, którą czuli przed laty mnisi. Mistycyzm tego miejsca jest wciąż żywy. Czas w Turcji jednak powoli dobiegał końca. Byłem pod olbrzymim wrażeniem, jak niezwykli ludzie tu żyją oraz jak bardzo nieoczywista i wciąż nieodkryta jest Turcja. Turyści zazwyczaj znają ją z wakacji na południu, resortów i bajecznych plaż. Ten kraj jednak oferuje o wiele więcej, o czym przekonać można się tylko, jeśli nawet na chwilę zjedziemy z głównej drogi. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wygląda na to, że Odessa wróciła do łask
„Stolicę humoru”, „Perłę Morza Czarnego”, jak nazwał Odessę Modest Tabacznikow w swojej piosence, od nowa w tym roku odkrywają tysiące Ukraińców. Z powodu trudnej sytuacji w kraju, spragnieni morza urlopowicze musieli znaleźć alternatywę dla Krymu. Aktualnie jedynym ukraińskim miastem połączonym z Morzem Czarnym jest Odessa, dlatego w te wakacje jest szczególnie oblegana. Oprócz portu o długiej historii i - co oczywiste - plaż, miasto oferuje szereg innych atrakcji. Pierwsze wrażenie? Kontrasty. Odnowione centrum błyszczy w słońcu, ale już kilka kroków poza jego granicami, domy bardziej przypominają ruiny. Wróćmy jednak do odeskich pereł. Koniecznie należy zobaczyć, czy raczej przejść, słynne liczące sobie 192 stopnie, Schody Potiomkinowskie. Jeżeli kogoś przeraża ta wspinaczka, to bez obaw może skorzystać z darmowego wagonika na szynach. Na górę warto wjechać, ponieważ na samym jej szczycie znajduje się pomnik pierwszego gubernatora Odessy – księcia Richelieu. Na miejscu jego dawnej siedziby wybudowano Pałac Woroncowców, który jest kolejną atrakcją na Bulwarze Nadmorskim. Mijając Teatr Opery i Baletu trudno nie zatrzymać się na chwilę. Neobarokowy budynek przetrwał dwa pożary i za każdym razem był odnawiany. Innym, ale również interesującym miejscem kultury jest filharmonia. Ciekawa architektonicznie, zarówno wewnątrz, jak i zewnątrz budynku. Tym, którym znudzi się podziwianie miejskiej architektury, Odessa oferuje podmiejską wycieczkę - spacer po katakumbach. W podziemiach do dziś prowadzone są prace wydobywcze wapienia. Całe szczęście część tuneli jest dostępna dla zwiedzających.
Dla głodnych wrażeń i niedopieszczonych finansowo studentów? Tylko Krym z plecakiem!
Droga wzdłuż Morza Czarnego. Busik przepełniony, większość osób stoi, widoki jednak rekompensują niewygody. Mijamy milicyjny radiowóz. Nagle, jak na komendę wszyscy stojący kucają. A przecież nie padło żadne słowo! Każdy po prostu świetnie wiedział, że w innym wypadku kierowca zapłaciłby karę za nadmiar pasażerów. Pewnie musiałby ich wysadzić, może dać milicjantom łapówkę, na którą składaliby się wszyscy... Na Krymie ludzie wolą sobie pomagać. My odczuliśmy to wielokrotnie. Bliny w płackartnym Po Krymie jeździmy czym się da – marszrutkami, pociągami, busami. Ważne, by było tanio! W sumie pokonaliśmy 4,5 tys. km, objeż­dżając najdalsze zakątki tego magicznego półwyspu. Z autostopu jednak rezygnujemy. Po drogach jeździ mało samochodów, boimy się, że ugrzęźniemy gdzieś (np. u podnóża skalnego miasta Czufut-Kale) na dobre. No dobra... z racji tego, że już zdecydowaliśmy się płacić za przejazdy, musimy zredukować koszta. Kwestia noclegów jest prosta – namiot! Pogoda na Krymie we wrześniu jest przepiękna, nie trzeba się martwić o odmrożenia. W Koktebelu pytamy pierwszą napotkaną osobę, czy może polecić jakieś pole namiotowe. Nie wiemy, czy możemy rozbijać się na plaży, a tym bardziej w centrum miasteczka. Mężczyzna wybucha śmiechem i odpowiada całkiem niezłą angielszczyzną: It’s Ukraine! You can do everything everywhere! (To Ukraina. Możecie robić wszystko i wszędzie). Zastosowaliśmy się do porady. I to nie raz! Śpimy między ulicami w Ałupce, w opuszczonym domu w Bałakławie, w jaskini w Ałuszcie, na plażach w Eupatorii, Sudaku, Teodozji, Kerczu, Szczołkine. Miło wspominamy noclegi pod Mangup Kale (584 m n.p.m.) i Czatyrdachem (1527 m n.p.m.) oraz u przesympatycznej babci Vegi w Jałcie. Zaliczamy również nocne przejazdy pociągiem sypialnianym w klasie płackartnej. Są to wagony bezprzedziałowe z łóżkami upchanymi wszędzie gdzie się da – jedno łóżko po złożeniu może być nawet stołem i kanapą. I do tego bardzo sprzyja integracji. Stołujemy się w przydworcowych budkach. Objadamy się blinami, pielmieni, naleśniczkami, a przede wszystkim czeburiekami. To wielkie jak dłoń pierogi smażone w głębokim oleju, z mięsnym lub warzywnym nadzieniem. Prawdziwe objawienie wyjazdu! Dzień, w którym zjedliśmy pierwszego czeburieka, został wyróżniony w naszym dzienniku podróży jako początek „czebumanii”. Ale poza tym mamy kuchenkę podróżną (i kilka kartuszy z gazem), co daje nam możliwość zjedzenia obiadu i wypicia herbatki nawet w trakcie całodniowego trekkingu. Zakupy robimy na bazarach. Mniejsze miejscowości i wsie na swoich ryneczkach i w przydomowych stoiskach oferują świeże owoce, orzechy, warzywa... Szczególnie polecamy niewielki czerwony owoc derenia jadalnego – jego kwaskowaty smak jest świetną przekąską w upalny dzień. Poza tym obłupana z kory gałązka kwitnącego derenia (pogryziona na końcu) dzięki swym właściwościom antyseptycznym jest skutecznym środkiem czyszczącym zęby. Dla tych, którzy zapomnieli szczoteczki. No właśnie, higiena. Podróżując z plecakiem w opcji budget, lepiej zapomnieć o codziennych kąpielach w wannie. Czasem jedynym luksusem jest umycie się kubkiem wody lub wilgotne chusteczki. Na szczęście na Krymie jest morze! Będąc na wybrzeżu, zażywamy kąpieli nawet kilka razy dziennie. Uśmiech Sewastopola Dlaczego lepiej podróżować po Krymie (i nie tylko!) z plecakiem niż z walizką i biurem podróży? Jesteś niezależny. Nie musisz stawiać się rano na zbiórce, by wskoczyć do autokaru z małymi okienkami i być wywiezionym ku jakieś oczywistej atrakcji turystycznej. Żyjesz i przemieszczasz się własnym rytmem. Masz możliwość zobaczyć kraj takim, jakim naprawdę jest. No i jesteś między ludźmi. A ci na Krymie pomogą ci zawsze. Gdyby nie owa swoboda, nie zobaczylibyśmy opuszczonej elektrowni atomowej i zaskakującej urody miasteczka Szczołkine. Nie podziwialibyśmy Rosji z Półwyspu Kerczeńskiego. Nie wypilibyśmy piwa z najzabawniejszym chyba mieszkańcem Sewastopola i nawet nie wiedzielibyśmy, ile tracimy, będąc w tym czasie w punkcie zbiórki. Warto wiedzieć: Magdalena Sobczak - studentka (kierunek lekarski) z Łodzi Magdalena Sobczak (Fot. Archiwum prywatne) Wybrałam to miejsce, bo: Obejrzałam film "Wszystko jest iluminacją" i po prostu oszalałam na punkcie Wschodu. Moja podróż jest wyjątkowa, bo: Zapakowaliśmy plecaki i po prostu poszliśmy na dworzec w Łodzi... Mój patent: Obrać sobie cel, zapakować plecak i ruszyć. O ile to możliwe, lądem! To nie tylko tańszy, ale i ciekawszy sposób podróżowania. Przy okazji już samo dotarcie do celu jest przygodą.
Wczesnym świtem prom na Dunaju cicho dobija do brzegu. Za chwilę wjedziemy na bułgarska ziemie. Dlaczego wybraliśmy ten kraj? Podobno gdy Bóg dzielił ziemie między różne ludy – Bułgarzy jak zwykle przyszli spóźnieni i ten już nic dla nich nie miał. Dał im więc część raju.
Na widnokręgu wyłania się średniowieczna forteca Baba Vida leżąca tuż za granicą z Rumunią, której to przekroczenie zajęło nam zaledwie 30 minut. Surowe kamienne mury twierdzy przypominają o burzliwych dziejach tych niepokornych terenów. To właśnie w tym miejscu rozegrała się bitwa przesądzająca o ostatecznej klęsce Księstwa Widyńskiego i jego przejściu pod pięćsetletnią niewolę turecką. 50 km za Widyniem, stolicą regionu, skręcamy nad brzeg tektonicznego jeziora Rabisza. Choć nie przepadamy za chodzeniem po podziemiach, grzechem byłoby ominięcie słynnej jaskini Magura. Zakładamy polary i wkraczamy z przewodnikiem do podziemnego świata. Czekają tu na nas największy w Bułgarii stalaktyt, tzw. Przewrócona Sosna mająca 20 m wysokości i 4 m średnicy, oraz prehistoryczne rysunki naskalne datowane na ok. 12 tys. lat p.n.e. Barwnikiem sporządzonym z odchodów nietoperzy i czerwonej glinki naszkicowano postaci tańczących kobiet, polujących myśliwych i zwierzynę łowną. Kiedy wydostajemy się na światło dzienne, jesteśmy zdumieni skarbami, jakie kryje tutejsza ziemia. A przecież to dopiero początek podróży. Podziw i zaduma wskakują z nami do samochodu i będą nam towarzyszyć do końca wyprawy. W drodze do Sofi i zawijamy do Bełogradczika, uroczego miasteczka wkomponowanego w niezwykłe czerwone formacje skalne. Miejscowi nadali im nawet imiona. Są tu więc: Adam i Ewa, mnich, wielbłąd, niedźwiedź. Największe wrażenie robi na nas jednak otoczenie twierdzy Kaleto wzniesionej w południowej części miasta, gdzie skały o spektakularnych kształtach, połączone murami, mostami i bramami, tworzą naturalny kompleks obronny. Wspinając się na coraz wyższe poziomy, odnosimy wrażenie, że przenieśliśmy się do krainy baśni. Pod sobą mamy twierdzę i rustykalny gród, a w oddali rysują się zamglone zbocza gór. Nad Sofią – najwyżej położoną europejską stolicą już z daleka widać świetlistą łunę. Mimo późnej pory miasto tętni życiem. Krwisty befsztyk i dźwięki jazzu w kameralnym Checkpoint Charlie dodają nam sił przed wyprawą do dyskoteki Chervilo, do której lubią zaglądać bułgarscy celebryci. Po szalonej nocy rankiem wyruszamy na Żeński Bazar – największy z sofijskich targów. Jest tu dość tłoczno, raczej brudno i kręci się sporo podejrzanych typków. Pierwsze wrażenie nas nie zniechęca, śmiało błądzimy wśród porozkładanych pod gołym niebem stolików, straganów i butików ciągnących się kilometrami. Można tu kupić wszystko: narzędzia, ręczniki, pieczywo, części samochodowe, szmuglowane papierosy, beczki z winem, owoce i warzywa, a nawet walutę. Tutejsze pomidory, papryka i bakłażany są chyba najsmaczniejsze na świecie. Zapewne w tym też tkwi sekret smakowitej bałkańskiej kuchni. Idąc w stronę serca starej Sofi i, mijamy niemal ze sobą sąsiadujące synagogę, meczet Bania Baszy i rzymskie łaźnie. Zatrzymujemy się pod wysoką statuą patronki miasta, św. Zofi i. Po stojącym tu wcześniej pomniku Lenina nie ma śladu. Naprzeciw przycupnęła filigranowa XIV-wieczna cerkiew św. Petki Samardżijskiej. Jej rozmiary ograniczył turecki zakaz wznoszenia świątyń wyższych od meczetów. Około 12.00 docieramy pod pałac prezydencki, gdzie odbywa się widowiskowa zmiana warty. Uwieczniamy na zdjęciach czerwono-białe mundury, futrzane czapki i lśniącą w słońcu białą broń. Stąd udajemy się wprost do Muzeum Archeologicznego – najlepszej tego rodzaju placówki na Bałkanach. Na trzech poziomach byłego Wielkiego Meczetu zgromadzono mnóstwo eksponatów, wśród których szczególnie wyróżnia się dział z trackimi skarbami. Bodajże najsłynniejszym przedstawicielem tego starożytnego ludu, który żył na tych terenach, był Spartakus. My zaś podziwiamy 600-gramową złotą maskę pośmiertną trackiego króla Seuthesa III sprzed 2 400 lat! Na deser zostawiamy sobór Aleksandra Newskiego, największą świątynię Półwyspu Bałkańskiego. Wznosząca się na środku wielkiego brukowanego placu monumentalna neobizantyjska cerkiew jest chlubą stolicy. Jej wnętrze rozświetlają bursztynowe promienie słońca, którym udaje się przeniknąć przez skromne witrażowe okienka. Dzięki tysiącom świec tonące w mroku ściany zamieniają się we wspaniałe freski, nad którymi pracowało ponad 50 największych bułgarskich i rosyjskich artystów. Dzieła bardziej współczesne (kosztują nawet kilkadziesiąt tysięcy euro!) oglądamy w pobliskiej galerii młodego malarza Pavla Mitkova, z wykształcenia leśnika, robiącego furorę nie tylko w Bułgarii. W promieniach zachodzącego słońca żegnamy Sofi ę, chcemy przed zmrokiem dotrzeć do monastyru Rilskiego. Z parkingu widać tylko jego ponure, grube i wysokie na 24 m kamienne mury. Po kilku uderzeniach kołatką słyszymy kroki. Mamy szczęście – brama monastyru zamykana jest o 20.00. Brodaty mnich wpuszcza nas do środka, prosząc o zachowanie ciszy. Dostajemy po ciepłym kocu i przydział do różnych pokojów. Nie pomaga tłumaczenie, że jesteśmy małżeństwem – nasze paszporty o tym nie świadczą. O świcie budzi nas śpiew mnichów. Wychodzimy na ciepły czworokątny dziedziniec otoczony krużgankami i balkonami. Pośrodku placu stoi wspaniała cerkiew Bogurodzicy zwieńczona pięcioma kopułami. Cały dzień można się wpatrywać w tysiące fresków zdobiących jej fasadę. Ilustrują one najważniejsze wydarzenia z historii Bułgarii, sceny ze Starego Testamentu, ale też wizerunki demonów i sposoby wymierzania kary podejrzanym o czynienie czarów. Urok monastyru pryska wraz z pojawieniem się pierwszej wycieczki – a przyjeżdża ich tu dziennie kilkadziesiąt! Uciekamy więc do Melnika. Najmniejsze i najcieplejsze miasto Bułgarii słynie z wina, ale można tu też nabyć wyśmienite miody. Zatrzymujemy się w gościnie u Stameny, która częstuje nas winem i kawą z... zielonymi, marynowanymi figami. Za namową wnuczki naszej gospodyni wspinamy się na zbocza wzgórz otaczających miejscowość i docieramy do ruin średniowiecznej fortecy Despoty Sława (despota to bizantyjski tytuł nadawany członkom rodziny carskiej), który w XII w. uczynił Melnik stolicą swego księstwa. Spod kolejnych ruin XIII-wiecznej cerkwi św. Mikołaja podziwiamy całą kotlinę. Nasza dalsza trasa wiedzie u podnóża Rodopów, pasma górskiego na pograniczu Bułgarii i Grecji. Zatrzymujemy się na obiad w pustawej mechanie Dzwońcy w Dolnym Drianowie. Uwijający się w kuchni właściciel twierdzi, że jego lokal już wkrótce zapełni się turystami. Opowiada nam o wielkim odkryciu. Kilka kilometrów na wschód, pośród lesistych grzbietów odnaleziono dziwne formacje skalne, którymi zainteresował się sam profesor Nikoła Owczarow uważany za bułgarskiego Indianę Jonesa. Podobno mogą to być pozostałości słynnej antycznej wyroczni, o której w kronikach wspominał Herodot. Nie trzeba nas długo namawiać na spacer. Jedno z kamiennych zboczy układa się w wyraźny profi l twarzy. Każda z trzech widocznych tu gigantycznych postaci jest zwrócona w inną stronę świata. Nasza droga staje się coraz bardziej malownicza. Mijamy wioski z domami krytymi ciosanym kamieniem. Kto nie ma lęku wysokości, niech wjedzie na Śnieżankę (1926 m) pod Pamporovem. Z galerii wzniesionej tam wieży TV przy aromatycznym espresso z rakiją warto się zrelaksować i poszukać na horyzoncie odległych szczytów Pirinu. Zwiedzanie Płowdiw to spore wyzwanie, zwłaszcza gdy przedstawicielka płci pięknej zechce tego dokonać w szpilkach. Większość stromych, krętych uliczek wybrukowano bowiem kocimi łbami. Wizytówką tego „miasta na trzech wzgórzach” jest świetnie zachowany antyczny amfi teatr. Z najwyższego rzędu widowni podziwiamy marmurową budowlę, która mogła pomieścić 7 tys. osób. Chwilę później siedzimy już w sąsiadującej z obiektem restauracji Arena. Zajadając kebapcze i popijając je Mawrutem, czujemy się trochę jak Rzymianie na igrzyskach. Legenda mówi, że gdy Pan Bóg tworzył Strandżę, nic nie mówił, a jedynie tajemniczo się uśmiechał. Jadąc godzinami wśród łagodnych wzgórz tego dzikiego regionu porośniętych dębowymi i bukowymi lasami, nie spotkaliśmy żywego ducha. A szkoda – bo ludzie mieszkający w nielicznych osadach kultywują tutaj ciekawe zwyczaje. W Byłgarii, na przykład, na początku czerwca tańczą na rozżarzonych węglach, podtrzymując pogańskie obrzędy. My trafiliśmy w okolice BRYSZLJANU – wioski-skansenu, gdzie kobiety na co dzień noszą haftowane koszule i długie czerwone spódnice. Zaskoczeni w lesie nocą, rozbijamy namiot na pierwszej napotkanej polanie, nad którą unoszą się setki świetlików. Rano okazuje się, że nasz namiot stoi w pobliżu Paraklisu Sweta Petka. Opiekujący się kapliczką żwawy starszy pan zaraz po pobudce zrobił nam wykład o cudownych właściwościach bijącego tu źródła. Na dowód pokazał laski i kule pozostawione tutaj przez uzdrowionych. Orzeźwieni wodą o niezwykłych właściwościach ruszamy na wybrzeże. Przed nami 380 km wspaniałych plaż z drobnym piaskiem, czyste morze, źródła mineralne i miejscowości wypoczynkowe. Latem średnia temperatura powietrza wynosi tu 28°C, wody 25°C. To kilka stopni mniej niż na riwierze włoskiej czy francuskiej, za to aż o połowę taniej! Z dziewiczych plaż południowego wybrzeża (Sinomorie, Ahtopol, Carewo) jedziemy do słynnych bułgarskich kurortów. Do NESEBYRU docieramy rankiem. Sprzedawcy pamiątek otwierają swoje kramy, w mechanach kelnerzy nakrywają do stołów, a koty ułożone w oknach licznych świątyń – na cyplu o wymiarach 850 na 350 m jest ich ponad 40 – czekają na słońce. Oblężenie „bułgarskej Rawenny” rozpoczyna się przed południem, dlatego ruszamy na północ, omijając największy bułgarski kompleks wypoczynkowy Słoneczny Brzeg. Mimo panującego latem tłoku tamtejsza plaża została wyróżniona prestiżową Blue Flag 2008. Turystyczny gwar przycicha dopiero na przylądku Emine, nadmorskim przedłużeniu pasma Bałkanów, które urywa się 60-metrowymi klifami schodzącymi prosto do wody. Miejsce jest magiczne. Morze, pasące się swobodnie konie i latarnia w oddali. Zostawiamy samochód i idziemy odwiedzić samotnego latarnika, jak się okazuje, miłośnika mitów greckich. Wyjaśnia nam, że na tym właśnie przylądku urodził się tracki król Rezos, o którym w Iliadzie pisał Homer. Władca znany był z zamiłowania do wspaniałych wierzchowców. Czyżby to ich potomków podziwialiśmy przed chwilą? Takich niezwykłych miejsc jest na wybrzeżu więcej. Z Warny (każda polska wycieczka musi odwiedzić Mauzoleum Władysława Warneńczyka) warto odbić na południe do rezerwatu Pobiti Kamyni. Wśród wydm stoją tam grupy kamiennych kolumn przypominających pnie uschniętych drzew. Wyrzeźbiło je morze 50 mln lat temu. Docieramy do nich przed zachodem słońca. Kamienny las rzuca długie cienie, a my wyobrażamy sobie, że jesteśmy na Księżycu. Święty Konstantyn to dziwna nazwa dla miejscowości, ale na tyle intrygująca, że postanowiliśmy ją odwiedzić. Okazuje się, że to jeden z najstarszych bułgarskich kurortów, za czasów PRL-u znany jako Drużba. Dziś podbija serca basenami balneologicznymi, gdzie po gorącej kąpieli można spocząć na iście królewskim łożu i czekać, aż lecznicze pierwiastki wnikną w nasze ciało. Szeroka plaża w Balcziku, pstrokata od dziesiątków parasoli, dochodzi do imponującego ogrodu botanicznego, w którym stoi pałac rumuńskiej królowej Marii – wnuczki angielskiej królowej Wiktorii. Łatwo go poznać po wieży przypominającej minaret. Podczas wizyty w Egipcie królowa Maria przyjęła bahaizm będący połączeniem chrześcijaństwa, islamu i judaizmu. Większość turystów przybywa tu, by plażować i nacieszyć oczy widokiem kwiatów. Podążając dalej na północ, mijamy Kamienny Brzeg, który upodobali sobie wielbiciele wspinaczki skałkowej, i docieramy do romantycznego Tjulienowa leżącego w malowniczej zatoce. Życie rybackiej przystani toczy się wokół drewnianej kafejki. Póki co, stoją tu jedynie dwa hoteliki, choć wkrótce ma powstać nowoczesny kompleks wypoczynkowy. Cieszymy się widokiem tego nietkniętego jeszcze zakątka przy butelce Iskry i świeżo wędzonych sardynkach. To nasze pożegnanie z wybrzeżem, rankiem pojedziemy na zachód. Rzędy domów w Wielkim Tyrnowie wyglądają jakby stały jeden na drugim. To dlatego, że była stolica Bułgarii leży na stromych wzgórzach. U ich podnóża wije się rzeka Jantra, nad miastem góruje bizantyjska twierdza Carewec. Średniowieczną atmosferę tego miejsca potęgują Skała Straceń i wieża Baldwina, w której więziono władcę Cesarstwa Łacińskiego. U stóp twierdzy widać kopuły kilku cerkwi. W najstarszej, św. Dymitra, w 1186 r. dwaj bojarzy – bracia Piotr i Asen – ogłosili odrodzenie państwa bułgarskiego. W promieniu kilkudziesięciu kilometrów od Tyrnowa znajduje się ponad dziesięć średniowiecznych górskich monastyrów. My wybraliśmy trzy: Preobrażenski, z pięknymi freskami, żeński konwent św. Trójcy i monastyr Kalifarewski. Zakupy zwykle zostawiamy na koniec podróży. Mamy nadzieję znaleźć coś wyjątkowego w Trojanie – miejscowości słynącej z rękodzieła. Raz było to garncarstwo, tkactwo i snycerstwo, innym razem złotnictwo i ikonografia. Dziś Trojan jest zagłębiem kolorowej ceramiki. Aby poznać tajniki tutejszego rzemiosła, wybieramy się do jednego z warsztatów w górnej części miasta. Większość prac wciąż jest wykonywana ręcznie. Po krótkim pokazie mistrza garncarskiego kupujemy zrobiony przez niego kolorowy dzbanek. Podróżując północnymi stokami Bałkanów, nie można odmówić sobie wyprawy w góry Parku Narodowego Bałkanu Środkowego, jednego z największych europejskich parków. Nie musi to być od razu wyprawa na najwyższy szczyt – Botew (2376 m). Za radą przewodników z informacji górskiej w Trojanie wybieramy ścisły rezerwat Kozią Stenę. Czeka nas ponad dwugodzinna forsowna wspinaczka szlakiem przez gęsty sosnowo-bukowy las, następnie przez halę, a w końcu stromym skalnym zboczem, skąd roztacza się wspaniały widok na dolinę i szczyty Trojańskiej Płaniny. Po powrocie z gór jedziemy na zachód wzdłuż rzeki Beli Wit. Krajobrazy są sielskie: kopce siana, wodne młyny i warzelnie śliwowicy. Pod szczytem Petrachilii widać już Teteweń z bielonymi, krytymi czerwoną dachówką domami. Miasteczko warto odwiedzić w sobotę, gdy na rynku odbywa się targ rękodzieła. Ręcznie tkany teteweński kilim z kolorowym wzorem oraz lniany obrus, którym za każdym razem zachwyca się „nasza pani” z pralni, wciąż przypominają nam uroki Bułgarii.
Informacje dla podróżujących do Bułgarii.
Waluta: lew bułgarski (BGL); 1 lew = ok. 2,20 zł. Bułgaria utrzymuje stały kurs wobec euro (1 euro = 1,9583 BGL). Samolotem: latem połączenie z Warną i Burgas oferują tanie linie (www.wizz-air.com.pl, w dwie strony od 500 zł, lot z przesiadką). Samochodem: Warszawę od Warny dzieli ok. 1 600 km. Najkrótsza droga wiedzie przez Słowację, Węgry, Rumunię. Trzeba się kierować na przejście graniczne na Dunaju (Calafat–Widyń). Autobusem: najlepsze rozwiązanie (sprawnie, tanio), gdy nie mamy auta. Z dworca w Sofii dostaniemy się niemal wszędzie. Komunikacja miejska: w Sofii i Płowdiwie jednorazowy przejazd kosztuje 0,70 lewa, w mniejszych miastach jest trochę taniej. Samochodem: wypożyczenie ok. 25 euro/dzień – gdy wynajmujemy na dłużej niż 3 dni. Winieta drogowa na tydzień kosztuje 23 zł, na miesiąc 50 zł. Paliwo: benzyna ok. 1,75–1,90 lewa/litr, olej napędowy ok. 1,70 lewa/litr. Najtaniej w kwaterach prywatnych – od 30 zł/os., skromny 2-os. pokój w hoteliku na wybrzeżu kosztuje ok. 120 zł za noc. Ciekawą opcją noclegu w interiorze są monastyry. Warunki są spartańskie, ale wspomnienia niezapomniane. Za twardą pryczę w celi zapłacimy ok. 20 zł. Na obfity obiad w restauracji: sałatka szopska, popularna zupa czorba, kebapcze (wołowe mielone kotleciki), pieczona lub marynowana papryka i masliny (oliwki) wydamy ok. 25 zł. Grzechem byłoby nie spróbować bułgarskich win (butelka 0,75 l markowego wina kosztuje ok. 15 zł). Skinięcie głową, w Polsce potakujące, w Bułgarii oznacza „nie”. Ambasada RP w Sofii, 1000 Sofia, ul. Chan Krum 46, tel. +369 (0)2 98 72 610, 660, 670. www.sofia.polemb.net Specjalność Bułgarii to: haftowane tkaniny i ubrania, koronki, kilimy, ikony i rzeźby (uczciwa cena ok. 100 lewa), wino oraz miejscowa brandy (rakija), miody i przetwory z fig. Warto zakupić płytę z tutejszą czałgą (rodzaj folkowej muzyki tanecznej).