Kobieta, która zmieniła bieg historii. Bez niej Czyngis-chan nie zdobyłby świata
Czyngis-chan nie byłby tym, kim był, gdyby nie Börte – jego pierwsza i najważniejsza żona. To ta kobieta odegrała kluczową rolę drodze Chyngis-chana do władzy i budowy jednego z najpotężniejszych imperiów w historii ludzkości.
Spis treści: Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium W historii Mongolii wiele mówi się o brutalnych wojnach, ekspansji imperium i bezwzględnym przywództwie Czyngis-chana. Rzadziej jednak wspomina się o kobietach, które stały za jego sukcesem – a jedną z najważniejszych była właśnie Börte. Jej obecność, decyzje i lojalność miały bezpośredni wpływ na rozwój potęgi mongolskiego władcy Czyngis-chan i Börte: jak kobieta u boku wodza wpłynęła na kształt Imperium Mongołów? Czyngis-chan (1162–1227) pozostaje jedną z najbardziej ikonicznych postaci w historii ludzkości. To właśnie on zjednoczył rozproszone mongolskie plemiona koczownicze, tworząc z nich jednolite, wojownicze państwo, które w krótkim czasie podbiło ogromne połacie Eurazji – od wybrzeży Pacyfiku aż po brzegi Morza Adriatyckiego. Dzięki jego dowództwu i strategii powstało jedno z największych imperiów w historii świata. Jednak wielkość Czyngis-chana nie była dziełem jednej osoby. W rzeczywistości władca nie rządził samotnie. Kluczową postacią u jego boku była jego główna żona Börte, poślubiona jeszcze zanim objął władzę. Uznawana za pierwszą „cesarzową” Mongolii, Börte odegrała istotną rolę w politycznym umacnianiu władzy swojego męża, szczególnie w pierwszych latach budowy imperium. Jej pochodzenie z wpływowego rodu Onggirat zapewniło Czyngis-chanowi cenne sojusze polityczne. Co więcej, Börte była matką jego czterech synów, z których każdy odegrał ważną rolę w dziedziczeniu i ekspansji imperium. Nie była jedynie symboliczną figurą – pełniła funkcje zarządcze, reprezentowała chana podczas jego nieobecności i miała wpływ na decyzje dynastyczne. Jej autorytet wzmacniał legitymizację władzy Czyngis-chana w oczach mongolskiej arystokracji. Jej wieloletnie porwanie przez wrogie plemię Merkici i późniejsze odbicie przez męża także przyczyniły się do konsolidacji jego lojalistów i wzmocnienia pozycji politycznej pary. Rola kobiet w państwie mongolskim, choć często pomijana, była nie do przecenienia – a Börte stanowi tego najlepszy przykład. Börte – kim była pierwsza dama Imperium Mongolskiego? Börte urodziła się około 1161 roku na stepach dzisiejszej Mongolii Wewnętrznej, w rodzinie należącej do wpływowego klanu Onggirat. To właśnie ten rodowód odegrał ogromną rolę w jej późniejszej pozycji politycznej – klany takie jak Onggirat zapewniały sojusze poprzez małżeństwa, które w świecie mongolskim miały wymiar strategiczny. Jeszcze jako młoda dziewczyna została zaręczona z Temudżynem, przyszłym Czyngis-chanem, w ramach porozumienia międzyplemiennego. Małżeństwo to nie tylko scementowało przymierze dwóch znaczących rodów, ale również stworzyło podwaliny przyszłego imperium. Temudżyn i Börte poślubili się około 1178 roku, gdy oboje byli bardzo młodzi. Ich związek oparty był nie tylko na interesie politycznym – historyczne przekazy wskazują, że Czyngis-chan darzył Börte autentycznym szacunkiem i uczuciem. Jednak szczęście młodej pary nie trwało długo. Wkrótce po ślubie Börte została porwana przez wojowników z plemienia Merkit, w ramach zemsty za wcześniejsze konflikty plemienne. To dramatyczne wydarzenie miało poważne konsekwencje. Temudżyn, wspierany przez swoich sojuszników – m.in. Dżamukę i wodza Toorila z klanu Kereit – zorganizował wyprawę ratunkową, podczas której odbił żonę z rąk napastników. Powrót Börte stał się punktem zwrotnym w życiu Temudżyna, wzmacniając jego pozycję wśród mongolskich plemion i budując fundamenty jego autorytetu jako wodza. Co istotne, niedługo po powrocie Börte urodziła syna, Dżoczego. Pochodzenie chłopca było długo przedmiotem spekulacji wśród mongolskiej arystokracji, lecz Czyngis-chan oficjalnie uznał go za swojego dziedzica. Ten akt nie tylko chronił reputację Börte, ale też podkreślił lojalność i zaufanie między małżonkami. Börte, mimo młodego wieku, wczesnym etapem życia zaznaczyła się jako postać o wyjątkowej odporności i znaczeniu politycznym, która potrafiła odnaleźć się w brutalnej rzeczywistości polityki plemiennej stepów. Jej losy miały stać się jednym z fundamentów narracji o początkach Imperium Mongolskiego. Walka o kobiety, zemsta i narodziny imperium Czyngis-chana W realiach mongolskich stepów XII wieku, porwania kobiet – szczególnie narzeczonych lub żon rywali – były powszechną taktyką polityczną i militarną. W społeczeństwie koczowniczym, gdzie lojalności plemienne były nietrwałe, a sojusze szybko się zmieniały, porwanie kobiety miało znaczenie nie tylko osobiste, ale także strategiczne. Takie działania mogły prowadzić do wojen, przetasowań władzy i nowego układu sił. Porwanie Börte przez Merkitów było częścią większej narracji o zemście i cyklu odwetu między plemionami. Motywacją Merkita było upokorzenie doznane lata wcześniej, gdyż matka Temudżyna, Hö'elün, została im odebrana przez Yesügeia, jego ojca. Takie „zabranie kobiety” uchodziło za poważną obrazę honoru, którą należało pomścić – i Merkitowie postanowili wyrównać rachunki, porywając żonę syna dawnego przeciwnika. Temudżyn nie pozostał bierny. W porozumieniu ze swoim najbliższym sojusznikiem i przyjacielem – Jamuchą, wodzem z innego plemienia – zorganizował zbrojną ekspedycję ratunkową, która zakończyła się sukcesem. Nie była to jednak tylko operacja osobista – miała poważne skutki polityczne. Po zwycięstwie nad Merkitami, Temudżyn podporządkował sobie ich terytorium oraz zniewolił część kobiet i dzieci, umacniając swoją pozycję w regionie. To wydarzenie przyczyniło się do rosnącej popularności Temudżyna wśród innych plemion mongolskich, które zaczęły dostrzegać w nim zdolnego wodza i stratega. Zaledwie kilka lat później, dzięki kolejnym sojuszom i zwycięstwom, Temudżyn zdołał zjednoczyć rozproszone plemiona pod swoim przywództwem. W roku 1206, na wielkim zjeździe plemiennym – kurultaju – przyjął tytuł Czyngis-chana, co oznaczało „uniwersalnego władcę”. Od tego momentu zjednoczone ludy zaczęto nazywać Mongołami, a pod przywództwem Czyngis-chana rozpoczęli oni spektakularną ekspansję terytorialną, która miała trwale zmienić bieg historii Eurazji. Wydarzenia związane z porwaniem Börte były zatem nie tylko dramatycznym epizodem osobistym, ale również kluczowym punktem zwrotnym w dziejach narodzin Imperium Mongolskiego. Wpływowe kobiety w Imperium Mongołów: rola żon i matek władców W miarę jak Temudżyn – późniejszy Czyngis-chan – rozszerzał swoje imperium, rola kobiet w strukturach władzy mongolskiej zyskiwała na znaczeniu. Szczególne miejsce zajmowała Börte, jego pierwsza i najbardziej uprzywilejowana żona, która z czasem stała się najpotężniejszą kobietą imperium. Choć chan miał co najmniej sześć oficjalnych żon i liczne konkubiny, to właśnie Börte jako główna żona miała największy wpływ na zarządzanie rozrastającym się państwem. Jej pozycja wiązała się z szerokimi kompetencjami administracyjnymi – nadzorowała funkcjonowanie własnego, ogromnego gospodarstwa domowego, a także uczestniczyła w podejmowaniu decyzji dotyczących dynastycznych mariaży i wychowania przyszłych władców. W społeczeństwie Mongołów główne żony chanów posiadały znaczną władzę, często porównywalną z wpływami książąt lub doradców. Według badaczki prof. Anne Broadbridge z Uniwersytetu Massachusetts, autorki książki „Women and the Making of the Mongol Empire", gospodarstwa domowe żon władców miały charakter mobilnych dworów, wyposażonych w rozbudowany personel, służbę i olbrzymie zasoby. Niektóre z nich, jak w czasach wnuka Czyngis-chana – Kubilaja, obejmowały nawet 10 tys. osób, w tym rzemieślników, służących i nadzorców. Mobilność tych „obozów” nie umniejszała ich prestiżu – wręcz przeciwnie. Ulokowanie namiotów żony chana w centrum obozowiska odzwierciedlało jej wysoką pozycję społeczną, zgodnie z hierarchią przestrzenną typową dla kultury nomadów. Börte, jako główna żona, miała zawsze najdogodniejsze i najbardziej prestiżowe miejsce, blisko rezydencji samego chana. Pełniła także rolę matki politycznej dynastii – wychowała czterech synów, którzy po śmierci ojca zostali głównymi spadkobiercami imperium. Jej córki natomiast zostały zaręczone z synami lokalnych władców, w ramach starannie przemyślanych sojuszy politycznych. Takie małżeństwa były narzędziem dyplomatycznej ekspansji Mongołów, służąc nie uczuciom, ale geopolitycznym celom. Co istotne, Börte wychowywała również adoptowane dzieci, co nie tylko podkreślało jej hojność i status, ale też wzmacniało wewnętrzne więzi lojalności w elitach mongolskich. Jej dom stał się centrum decyzji politycznych, dyplomacji i wychowania elity przywódczej imperium, co czyniło ją jedną z najbardziej wpływowych kobiet swoich czasów – nie tylko w Mongolii, ale w całym średniowiecznym świecie. Sprytna strategia Börte: jak głos żony Czyngis-chana wpływał na decyzje imperium Choć często przedstawiana w cieniu swojego słynnego męża, Börte była nie tylko symboliczną „pierwszą damą” Imperium Mongolskiego, lecz także rzeczywistą doradczynią polityczną i strategiczną. Jej pozycja w elicie stepowej arystokracji zapewniała jej niezwykle bliski dostęp do chana, co w ówczesnej kulturze było rzadkością – nawet wśród głównych żon władców. Czyngis-chan cenił jej zdanie i regularnie konsultował się z nią w kluczowych kwestiach dotyczących polityki wewnętrznej, wojny i sojuszy. Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jej wpływu była sytuacja z Jamuchą, dawnym przyjacielem Temudżyna, który niegdyś pomógł mu odbić porwaną Börte. Jamucha był chanem plemienia Jadaranu i długo wspierał Temudżyna w jego drodze do władzy. Jednak z czasem ich sojusz zaczął się kruszyć – pojawiły się napięcia, różnice interesów i rywalizacja o wpływy. Börte dostrzegła narastające niebezpieczeństwo i doradziła mężowi zakończenie tej przyjaźni. Jej sugestia była odważna, ale trafna. W 1204 roku Temudżyn stanął do ostatecznej konfrontacji z Jamuchą, pokonując go w decydującej bitwie. Choć był to bolesny koniec dawnego braterstwa, okazał się kluczowym momentem na drodze do pełnej konsolidacji władzy przez Czyngis-chana. Börte interweniowała również w sprawach religijnych i symbolicznych, co pokazuje kolejny przypadek z udziałem szamana Teb Tengriego. Był to mistyk o dużym autorytecie, który wcześniej przewidział dojście Temudżyna do władzy, zyskując jego zaufanie i wpływy na dworze. Jednak jego pozycja zaczęła zagrażać równowadze w otoczeniu chana, szczególnie gdy obraził publicznie jednego z braci Temudżyna. Börte, dostrzegając polityczne i społeczne konsekwencje takiego zachowania, naciskała na męża, by ukarał szamana – i tak się stało. Te wydarzenia pokazują, że Börte nie była bierną obserwatorką historii, lecz aktywną uczestniczką procesu podejmowania decyzji. Jej intuicja polityczna, chłodna kalkulacja i zdolność do przewidywania konsekwencjisprawiały, że jej głos był równie ważny jak rady doradców wojskowych. W świecie zdominowanym przez mężczyzn, Börte zbudowała realną władzę opartą nie na sile, lecz na strategii, mądrości i bliskości z centrum decyzyjnym imperium. Kobiety w Imperium Mongolskim: ciche filary potęgi stepowego imperium Choć archeologiczne ślady działalności kobiet w Imperium Mongolskim są ograniczone, historyczne relacje i kroniki jednoznacznie wskazują na ogromne znaczenie, jakie miały kobiety w funkcjonowaniu imperium. W świecie, gdzie mężczyźni niemal bez przerwy prowadzili wojny, kobiety przejmowały odpowiedzialność za życie codzienne, logistykę, zarządzanie obozami i wsparcie polityczne. Wśród nich szczególne miejsce zajmowała Börte, żona Czyngis-chana, która łączyła w sobie funkcje ambasadorki, administratorki i doradczyni. Była nie tylko osobą, której chan mógł zaufać, ale też strategicznym filarem władzy, który zapewniał stabilność wewnętrzną podczas ekspansji imperium. Jej zaufanie, lojalność i zdolność do zarządzania były nieocenione w czasach, gdy Imperium Mongołów przeżywało najbardziej dynamiczny rozwój. Jak zauważa prof. Anne Broadbridge, rola kobiet w imperium była nie tylko uzupełnieniem męskiej dominacji, ale często warunkiem koniecznym dla jego przetrwania i rozwoju. Kobiety kierowały obozami, zarządzały majątkami, wpływały na politykę dynastyczną i utrzymywały porządek społeczny – szczególnie podczas długich nieobecności wojowników na frontach. Wbrew stereotypom o biernej roli kobiet w kulturach koczowniczych, Mongołowie uznawali autorytet żon władców, nie tylko w sferze prywatnej, ale i publicznej. Hierarchia kobiet była ściśle określona, a ich miejsce w obozie i zakresie wpływów odzwierciedlało ich znaczenie polityczne. Bez takich kobiet jak Börte, zdaniem Broadbridge, imperium nie miałoby szans na powstanie i utrzymanie spójności. Były one nie tylko wsparciem dla wodzów, ale aktywnymi uczestniczkami budowy najpotężniejszego imperium XIII wieku – nie na polu bitwy, lecz w centrum życia codziennego, polityki i administracji. Źródło: National Geographic
Te zwierzęta prowadzą tajemniczy i skryty tryb życia – „Zapomnieliśmy o ich istnieniu”
Mongolskie rosomaki przez lata wymykały się obserwatorom. Ich obecność na stepach udokumentowano dopiero niedawno, co rzuca nowe światło na ich zwyczaje.
Spis treści: Jak odkryto rosomaki w Mongolii? Dlaczego tak trudno je zaobserwować? Zagrożenia i ochrona Nieuchwytne, samotnicze i doskonale przystosowane do życia w ekstremalnych warunkach. Rosomaki z Mongolii przez dekady pozostawały poza zasięgiem naukowców i fotografów. Dopiero współczesne technologie pozwoliły zbliżyć się do ich świata. Jak odkryto rosomaki w Mongolii? Rosomaki, zwierzęta prowadzące skryty i samotniczy tryb życia, są niezwykle rzadko obserwowane przez ludzi. Choć zazwyczaj kojarzą się z północnymi lasami Kanady, Alaski czy Skandynawii, okazuje się, że zamieszkują także górzyste i zalesione obszary północnej oraz zachodniej Mongolii, m.in. w rejonie gór Ałtaj i Doliny Darhad. Przez wiele lat ich obecność w tym regionie była jedynie domniemana – brakowało jednoznacznych dowodów w postaci zdjęć, materiałów wideo czy potwierdzonych śladów DNA. Sytuacja zmieniła się na początku XXI wieku dzięki wysiłkom zespołów badawczych i lokalnych pasjonatów przyrody. Rozmieszczono fotopułapki w trudno dostępnych, wysokogórskich rejonach, prowadzono badania śladów na śniegu, pobierano próbki włosów i odchodów do analizy genetycznej, a także prowadzono wywiady z pasterzami i myśliwymi, którzy znali zwierzę z lokalnych przekazów. Przełomowym momentem było zarejestrowanie rosomaka przez fotopułapkę podczas nocnej aktywności na stepie – co stanowiło pierwsze niepodważalne potwierdzenie obecności gatunku na tym obszarze. To odkrycie zainicjowało długofalowe badania nad biologią, rozmieszczeniem i ochroną tego tajemniczego drapieżnika w mongolskich górach. Dlaczego tak trudno je zaobserwować? Rosomaki to zwierzęta wyjątkowo terytorialne, samotnicze i niezwykle skryte. Prowadzą nocny tryb życia, poruszają się po rozległych, trudno dostępnych obszarach górskich, unikając otwartych przestrzeni i kontaktu z człowiekiem. Ich naturalne środowisko – chłodne, wysokogórskie rejony, często pokryte śniegiem – sprawia, że prowadzenie badań terenowych wymaga ogromnego nakładu czasu, sprzętu i wysiłku logistycznego. Ten wytrzymały drapieżnik potrafi pokonywać nawet kilkadziesiąt kilometrów dziennie, przemieszcza się szybko, często zmieniając kierunki, co utrudnia jego śledzenie. Gęste futro, które chroni go przed ekstremalnym zimnem, ma kolor doskonale zlewający się z otoczeniem, co czyni go niemal niewidzialnym dla oka ludzkiego, zwłaszcza w zimowych warunkach. Nawet doświadczeni tropiciele i naukowcy przyznają, że szansa na bezpośrednie spotkanie rosomaka w naturze jest skrajnie niska, a obserwacje opierają się głównie na ślady, fotopułapki lub analizę genetyczną pozostawionych szczątków. Zagrożenia i ochrona Choć rosomaki nie są obecnie formalnie uznawane za gatunek zagrożony wyginięciem, ich populacja w Mongoliiprawdopodobnie jest niewielka, rozproszona i trudna do dokładnego oszacowania. Na ich sytuację coraz silniej wpływają zmiany klimatyczne, w tym topnienie śniegu i skracanie się zimowych sezonów, które utrudniają rozmnażanie i ograniczają dostęp do naturalnych schronień. Dodatkowo, kurczenie się siedlisk, presja ze strony działalności człowieka – np. wypas zwierząt, wyrąb lasów, rozwój infrastruktury – prowadzą do fragmentacji ich terytoriów i zakłóceń w ich naturalnym trybie życia. Władze Mongolii, przy współpracy z organizacjami międzynarodowymi i zespołami naukowymi, zaczynają wdrażać programy ochrony dużych ssaków drapieżnych, w tym rosomaka. Kluczowym elementem tych działań jest monitoring populacji, badania genetyczne oraz instalacja fotopułapek, które pozwalają lepiej zrozumieć zwyczaje, zasięg występowania i potrzeby ekologiczne gatunku. Tylko dzięki dokładnemu poznaniu biologii i zachowań rosomaka możliwe będzie opracowanie skutecznych strategii ochrony, które uwzględnią zarówno aspekty przyrodnicze, jak i lokalną specyfikę społeczno-kulturową regionu. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Bitwa pod Legnicą była jedną z najtragiczniejszych w średniowiecznej Polsce. Starcie z Mongołami zakończyło się wielką porażką
Bitwa pod Legnicą, stoczona z walecznym ludem ze wschodu, do dziś budzi wiele kontrowersji wśród historyków, zarówno w kontekście przebiegu starcia, jak i jego następstw. Wszyscy pozostają jednak zgodni w jednej kwestii – w rozbitym na dzielnice państwie oręż był zbyt słaby, by powstrzymać niszczycielską siłę, która nadciągnęła ze wschodu. Poniżej przybliżamy jedną z najdramatyczniejszych bitew w średniowiecznej historii Polski.
Spis treści: Polska przed I najazdem Mongołów Nowa potęga ze Wschodu Mongolska inwazja na Polskę Pochód na Śląsk Bitwa pod Legnicą Śmierć księcia Henryka Pobożnego Dalszy pochód Mongołów Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? Gdziekolwiek pojawiali się Mongołowie, siali śmierć i zostawiali za sobą zgliszcza miast i osad. W XIII wieku, pod wodzą Batu-chana, wojownicy z Azji Środkowej wyruszyli na podbój zachodniego świata, jak osiem stuleci wcześniej uczynili Hunowie. Ich głównym celem był podbój Węgier i Bułgarii. W ten sposób chcieli stworzyć sobie dogodną sytuację do przypuszczenia ataku na Bizancjum. Polska nie była ich celem. I najazd mongolski był posunięciem o charakterze typowo prewencyjnym. Polska przed I najazdem Mongołów W 1138 roku, na mocy statutu sukcesyjnego Bolesława Krzywoustego, Polska została podzielona na dzielnice. W ten sposób książę chciał zapobiec bratobójczym walkom między swoimi synami. Jak na ironię, stało się odwrotnie. Walki o władzę rozpoczęły się już po śmierci Salomei, wdowy po Krzywoustym. Historia niejednokrotnie udowadniała, że podzielone państwo to słabe państwo. Podział dzielnicowy uczynił kraj znacznie słabszym militarnie i uczynił Polskę szczególnie podatną na zagrożenia zewnętrzne. Nie wszystkie pochodziły z Europy. Na wschodzie wyrastała nowa potęga, która niczym szarańcza obracała w pył wszystko, co napotykała na swojej drodze. Nowa potęga ze Wschodu Pod koniec XII wieku, ogłoszony Czyngis-chanem Temudżyn zjednoczył koczownicze plemiona mongolskie. Do jego państwa dobrowolnie dołączały się kolejne ludy, a tych, którzy nie chcieli wyrazić poparcia, chan podporządkowywał sobie siłą. Na początku XIII wieku wyruszył na podbój Azji. W 1224 roku ziemie kontrolowane przez Mongołów rozciągały się na obszarze od Pacyfiku, po Morze Kaspijskie i Morze Czarne. Czyngis-chan zmarł w 1227 roku, ale śmierć przywódcy nie powstrzymała wojowniczych zapędów jego ludu, nawet gdy potężne imperium rozpadło się na kilka samodzielnych państw. Jego następcy podbijali kolejne obszary Azji. Jeden z mongolskich przywódców, Batu-chan, zapragnął poprowadzić swój lud dalej. Wnuk Czyngis-chana ruszył na zachód, zajmując kolejno Bułgarię Kamską, księstwo riazańskie i Ruś Włodzimiersko-Suzdalską. Następnie barbarzyńskie oddziały ruszyły na Kijów. Mongołowie zadali klęskę Kumanom. Pokonani, uszli w Dolinę Węgierską. Najeźdźca zażądał od Węgrów ich wydania. Gdy spotkał się z odmową, obrał ich za kolejny cel. Mongolska inwazja na Polskę Dlaczego Mongołowie postanowili zaatakować Polskę? Mongolski zwiad doniósł, że kraj nad Wisłą pozostaje w sojuszu z Węgrami. By osłabić siły wroga, Batu-chan w pierwszej kolejności postanowił zaatakować jego sprzymierzeńca. W grudniu 1240 roku władca Mongołów wysłał próbny zwiad na Lublin. Wojownicy donieśli, że nic nie stoi na przeszkodzie przed wysłaniem większych sił. Uderzenie nastąpiło na początku 1241 roku. 13 lutego najeźdźcy zdobyli Sandomierz. Książęta nie mieli innego wyjścia, jak zarządzić mobilizację rycerstwa. Oddziały wojewody sandomierskiego Włodzimierza rozgromiły wroga pod Turskiem Wielkim. Mongołowie musieli wycofać się do zdobytego miasta, ale niebawem przypuścili kolejne natarcie. Armia mongolska została podzielona na dwie części. Pierwsza ruszyła na ziemię łęczycką i Kujawy. Druga za cel obrała Małopolskę. Pochód pierwszej doprowadził do zniszczenia Łęczycy i Sieradza. W Małopolsce polskie rycerstwo odniosło kilka sukcesów, ale finalnie uległo wrogowi. Pochód na Śląsk Dalej główne siły nieprzyjaciela ruszyły w kierunku Wrocławia. Drogę zagrodziły im oddziały księcia opolskiego Władysława i krakowskiego Bolesława Wstydliwego, jednak w obliczu tak wielkiej siły, zawrócili, umożliwiając Mongołom przemarsz bez walki. Po krótkim oblężeniu Wrocławia, armia mongolska skierowała się do miejsca, gdzie swoje siły koncentrowali książę Henryk II Pobożny i czeski król Wacław I. 8 kwietnia 1241 roku pod Legnicą połączyły się oddziały dowodzone przez Bajdara i Kajdana. Bitwa pod Legnicą Siły barbarzyńskie i chrześcijańskie spotkały się 9 kwietnia o świcie. Sceną krwawego spektaklu stało się Dobre Pole. Po stronie polskiej oprócz sił Henryka Pobożnego, Mieszka II Otyłego, rycerstwa ziemi krakowskiej, Wielkopolski i wojsk czeskich, najprawdopodobniej walczyli także templariusze i joannici. Łącznie Henryk II dowodził prawdopodobnie 6–37 tysiącami zbrojnych. Armia mongolska składała się przede wszystkim z lekkiej łucznicy i ciężkiej jazdy. Najprawdopodobniej jej liczebność nie przekraczała 7–8 tysięcy. Dokładny przebieg bitwy nie jest znany. Prawdopodobne jest, że na początkowym etapie potyczki europejskie rycerstwo zyskiwało przewagę. Najeźdźca musiał być przecież osłabiony licznymi starciami i długotrwałym marszem. Dlaczego więc to Mongołowie zatriumfowali w tym starciu? Wiadomo, że do druzgocącej porażki wojsk europejskich przyczyniła się ucieczka części sił, w tym tych, którymi dowodził Mieszko II Otyły. Śmierć księcia Henryka Pobożnego Henryk II Pobożny dostał się do niewoli. Nieprzyjaciel próbował zmusić go do uklęknięcia przed zwłokami jednego z poległych wodzów mongolskich. Książę odmówił, za co został ukarany śmiercią. Obcięto mu głowę i nabito ją na pal. Krwawe trofeum Mongołowie ponieśli pod Legnicę, by doszczętnie zniszczyć i tak wątłe morale stawiających im opór rycerzy. Dalszy pochód Mongołów Choć obrócili w pył obrońców Legnicy, najeźdźcy nie zamierzali zdobywać miasta. Mając pewność, że rozbite rycerstwo polskie nie wesprze Węgrów, ruszyli dalej, by połączyć się z armią Batu-chana. Prawdopodobnie zabrali ze sobą ściętą głowę Henryka Pobożnego. Ciało księcia rozpoznano tylko dzięki pomocy Anny Przemyślidki. Wdowa po poległym wyjawiła, że ten miał sześć palców u lewej stopy. 11 kwietnia rozbili wojska króla Beli IV w bitwie pod Mohi. Po zdobyciu kolejnych miast, ruszyli na Chorwację i Bułgarię, ale jeszcze w 1241 roku przypuścili odwrót z Europy, mimo że przewagę mieli po swojej stronie. Powodem były straty większe od zakładanych i szerzące się dezercje. Wątpliwości w kwestii rzetelności źródła Bitwę pod Legnicą opisał w swojej kronice Jan Długosz. O ile niektórzy historycy uważają tę relację za wiarygodną, to wielu badaczy ma pewność, że kronikarz nie uniknął nieścisłości i pomyłek. Co więcej niektórzy uważają, że Długosz oparł swój opis na zaginionym roczniku lub kronice, powstałej przed 1250 rokiem, ubarwiając go i przeinaczając fakty. Niektórzy wymieniają jako ewentualnego autora pierwotnych zapisków Jana Iwanowica, uczestnika bitwy. Do dziś nie jest jasne, gdzie faktycznie doszło do potyczki. Długosz wskazał na Dobre Pole, ale niektóre źródła historyczne wymieniają Legnickie Pole. Wielu uczonych poddaje też w wątpliwość udział Krzyżaków w bitwie, na co wskazał kronikarz. Jakie konsekwencje miał dla Polski I najazd Mongołów? W trakcie swojego przemarszu, wojownicy ze wschodu spowodowali ogromne spustoszenie, paląc wiele miast i osad. Zabili około 20 tys. osób. Szczęśliwie, najazd mongolski nie doprowadził do całkowitego rozbicia polskich księstw i zaniku państwowości, jak miało to miejsce choćby w Rusi Kijowskiej. Niestety, wraz z przegraną pod Legnicą, w gruzach legły wszelkie nadzieje na szybkie zjednoczenie podzielonego państwa. Po śmierci Henryka II Pobożnego, w kraju ponownie zapanował chaos, a wewnętrzne konflikty i walki tylko podsycały ogień trawiący państwo. Kwestią sporną pozostaje wpływ przegranej pod Legnicą na niemiecką kolonizację Śląska. Niektórzy historycy zza Odry przedstawiają pogląd, że Mongołowie na tyle wyniszczyli zachodnie księstwa, zwłaszcza pod względem demograficznym, że w praktyce „zrobili miejsce” dla niemieckiej ludności, która w kolejnych stuleciach licznie zasiedlała wyniszczone ziemie. W polskim środowisku naukowym powszechnie panuje inny pogląd. Badacze są zdania, że straty w ludności, w następstwie najazdu, nie były aż tak duże, a zdominowanie polskiej kultury przez niemiecką nastąpiło na tym obszarze znacznie później. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zaskakujące fakty o mongolskiej części Wielkiego Muru Chińskiego. Są nowe ustalenia
Ludzie wznosili wielkie mury, fortyfikacje i umocnienia od tysięcy lat. Okazuje się, że nie zawsze miały bronić przed najazdem i pełnić funkcje militarne. Tak też jest z mało znaną częścią Wielkiego Muru Chińskiego zwaną Łukiem Mongolskim. Do czego zatem służył?
Spis treści: Łuk Mongolski pełen zagadek Fort i grób – co mówią o funkcji mongolskiego muru? Nie ma chyba osoby, która nie słyszałaby o Wielkim Murze Chińskim. Te umocnienia liczyły ponad 20 tys. km i zaczęły powstawać w VI-VIII wieku n.e. Ostatni fragment powstał w drugiej połowie XIX wieku. Uważa się, że podstawową rolą budowli była obrona chińskiego imperium przed najazdami agresorów. Tymczasem międzynarodowy zespół archeologów pod kierownictwem prof. Gideona Shelacha-Laviego z Wydziału Studiów Azjatyckich Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie postanowił przyjrzeć się mało znanemu fragmentowi tych azjatyckich fortyfikacji. Łuk Mongolski pełen zagadek Archeolodzy skupili się na badaniu fragmentów fortyfikacji określanych mianem Łuku Mongolskiego, które zbudowano w X–XIII wieku n.e. na terenie obecnej Mongolii, Chin i Rosji. – Naszym celem było nie tylko zrozumienie, w jaki sposób zbudowano te mury, ale także odkrycie, jak wyglądało życie ludzi mieszkających w ich pobliżu. Wykracza to poza historię wojskowości – chodzi o rekonstrukcję codziennych doświadczeń na obrzeżach imperium – wyjaśniła prof. Shelach-Lavi. Wnioski opublikowano na łamach czasopisma „Antiquity”. Są dość zaskakujące. Zdaniem badaczy przynajmniej w niektórych częściach, umocnienia nie były raczej klasycznym systemem obronnym, ale symboliczną granicą. Miały też pełnić funkcję systemu kontroli regionalnej i interakcji w okresie dynastii Jin. Co skłania naukowców do takiej koncepcji? W niektórych częściach umocnienia okazały się tak naprawdę płytkim rowem. Nie było to zatem umocnienie trudne do sforsowania. Co jakiś czas na tej linii znajdowały się jednak forty z załogą. Zatem rów ten stanowił bardziej symboliczną barierę, która dla niektórych miała być komunikatem: dalej nie przejdziesz! Taki system graniczny miał za zadanie zarządzać przemieszczającą się ludnością koczowniczą, kontrolować lokalnych niepokojów, regulować handel i kształtować interakcje regionalne – sugerują archeolodzy. Fort i grób – co mówią o funkcji mongolskiego muru? Ostatnie wykopaliska skupiły się na budowli wzniesionej przy obronnym rowie w mongolskiej prowincji Sukhbaatar. Okazało się, że posiadała ona zaawansowany system ogrzewania. Poza tym archeolodzy znaleźli szereg artefaktów, w tym kości zwierzęce, ceramikę, narzędzia żelazne i złamany żelazny pług. Jednym z najciekawszych odkryć był pochówek z połowy XV wieku, dokonany długo po opuszczeniu ufortyfikowanego założenia obok rowu. Wkopano go bezpośrednio w zawalonych pozostałościach muru umocnień. – To pokazuje nam, że nawet po upływie wieków miejsce to nadal miało znaczenie. Pozostało ono widoczne w krajobrazie i mogło być pamiętane – a nawet czczone – przez późniejsze społeczności – zauważa prof. Shelach-Lavi. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Na pustyni Gobi odkryto skamieniałość nieznanego ssaka z czasów dinozaurów
Był wielkości myszy, żył na terenie dzisiejszej Mongolii w młodszej epoce kredy około 100-66 milionów lat temu. Po bliższym zbadaniu okazało się, że należał do zupełnie nieznanego rodzaju ssaków.
Spis treści Ravjaa ishiii – nowy, nieznany ssak Pustynia Gobi to raj dla paleontologów Kiedy pojawiły się pierwsze ssaki? Międzynarodowy zespół paleontologów z Mongolii i Japonii znalazł na pustyni Gobi skamieniałość wczesnego ssaka. Niewielkie zwierzę żyło w okresie kredy, kiedy w środowisku dominowały gady – mniejsze i większe dinozaury. Po bliższym zbadaniu okazało się, że ssak to nie tylko nieznany gatunek. Należy też do zupełnie nowego rzędu w klasyfikacji biologicznej. O nowym odkryciu poinformowano na łamach polskiego czasopisma naukowego „Acta Palaeontologica Polonica”. Ravjaa ishiii – nowy, nieznany ssak Zespół naukowców z Japonii i Mongolii ogłosił odkrycie nowego gatunku ssaka z okresu późnej kredy, na pustyni Gobi w Mongolii. Nowo opisany gatunek nazwano Ravjaa ishiii, na cześć Dulduityna Danzanravjaa, mongolskiego mnicha buddyjskiego z XIX wieku, oraz Kenichiego Ishiiego, byłego dyrektora Hayashibara Museum of Natural Sciences, który był motorem współpracy badawczej między Japonią a Mongolią. Mały ssak został zidentyfikowany na podstawie centymetrowego fragmentu żuchwy znalezionego podczas ekspedycji w 2019 roku. Pierwsze badania sugerowały, że Ravjaa ishiii należy do rodziny Zhelestidae, grupy ssaków znanych już z okresu kredy. Jednak jego wyjątkowo zbudowane zęby trzonowe i charakterystyczny kształt żuchwy skłoniły badaczy do ustanowienia całkiem nowego rzędu ssaków, choć bliskiego Zhelestidae. Odkrycie sugeruje, że ten rząd ssaków zamieszkiwał nie tylko obszary przybrzeżne, jak wcześniej sądzono, ale także tereny w głębi lądów. Miejsce, w którym dokonano odkrycia, datowane jest na okres kredy, czyli 100-66 mln lat temu. Wtedy to na lądach zaczęły dominować rośliny okrytonasienne. Solidna budowa zębów Ravjaa ishiii przypomina uzębienie współczesnych ssaków odżywiających się nasionami i owocami. Wygląda więc na to, że już w tamtym czasie ssaki wykorzystywały zasoby dostarczane przez kwitnące rośliny. Pustynia Gobi to raj dla paleontologów Nowego ssaka znaleziono w formacjach Djadokhta oraz Baruungoyot na pustyni Gobi w Mongolii. To jedne z najważniejszych naukowo osadów geologicznych z okresu kredy na świecie. Formacja Djadokhta słynie z doskonale zachowanych skamieniałości dinozaurów z rodzajów protoceratops i welociraptor. Formacja Baruungoyot, nieco młodsza i znajdująca się na południowy zachód od Djadokhta, to podobne środowisko pustynne, dodatkowo z osadami fluwialnymi (rzecznymi). Znaleziono tam m.in. pozostałości teropodów (dinozaurów dwunożnych), jaszczurek oraz ssaków. Obie formacje są ważnymi stanowiskami paleontologicznymi i prawdziwą mekką dla paleontologów badających okres kredy. Kiedy pojawiły się pierwsze ssaki? Pierwsze ssaki pojawiły się około 225 milionów lat temu, w okresie triasu, w erze mezozoicznej. Wyewoluowały z grupy ssakokształtnych gadów zwanych cynodontami. To zwierzęta, które miały już wiele cech przypominających ssaki, takich jak zróżnicowane zęby, sierść zamiast łusek i przypuszczalnie były stałocieplne. Wczesne ssaki były niewielkie, przypominały dzisiejsze ryjówki i prowadziły głównie nocny tryb życia, co pomogło im przetrwać w świecie zdominowanym przez dinozaury. Ich rozwój był początkowo powolny, ale z czasem przystosowały się do różnych środowisk. Dopiero po wielkim wymieraniu kredowym, około 66 milionów lat temu, ssaki zaczęły gwałtownie różnicować się i zajmować nowe nisze ekologiczne, co doprowadziło do powstania ogromnej różnorodności form, jaką znamy dzisiaj. Źródło: iScience, Acta Palaeontologica Polonica Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mongolskie najazdy na Polskę siały grozę. Na wschodzie kraju znaleziono szkielety ofiar tych ataków
Archeolodzy odnaleźli szkielety trzech osób na terenie średniowiecznego grodu w Czermnie w województwie lubelskim. Badacze uważają, że osoby te zginęły podczas najazdu wojowników imperium mongolskiego na Polskę.
Spis treści: Mongolskie najazdy na Polskę Badania średniowiecznego grodu w Czermnie Czy Mongołowie doprowadzili do zniszczenia grodu? Imperium mongolskie, znane również jako Wielki Ułus Mongołów, niewątpliwie było potęgą w średniowiecznym świecie. Chociaż państwo istniało tylko ok. 100 lat, zajęli tereny od Azji Wschodniej po Europę Wschodnią. W szczytowym okresie kraj ten zajmował ok. 23 mln km kw., a to oznacza, że był największym państwem w historii po Imperium Brytyjskim. Jednak zarządzanie tak dużym i zróżnicowanym terytorium okazało się niezwykle trudne, nawet dla potężnego Czyngis-Chana. Mongolskie najazdy na Polskę W XIII wieku Mongołowie, chcąc powiększyć zasięg swojego imperium, zdecydowali się na najazd na Polskę. W 1223 roku doszło do bitwy nad rzeką Kałką. Wówczas wojska rusko-połowieckie zostały pokonane przez wielką armię Mongołów, którzy dzięki temu mieli już Europę na wyciągnięcie ręki. 4 lata później po śmierci Czyngis-chana imperium zostało podzielone pomiędzy jego synów i wnuków. Zachodnia część przypadła wnukowi Batu-chanowi, który w 1236 roku wyruszył na podbój Europy. W 1240 wojska imperium zdobyły Kijów, a w rezultacie podbili całą Ruś Kijowską, która weszła w skład Złotej Ordy, jednego z czterech głównych chanatów. Apetyt Mongołów rósł wraz z kolejnymi podbojami. Po Rusi Kijowskiej przyszedł czas na kolejne kraje. Wojska mongolskie skierowane zostały w stronę Węgier. W 1241 roku wielkie siły chanatu Batu-chana zaatakowały Polskę. W ciągu następnych kilkudziesięciu lat doszło jeszcze do dwóch najazdów Mongołów na nasz kraj. Badania średniowiecznego grodu w Czermnie Na terenie grodu w Czermnie w województwie lubelskim archeolodzy odnaleźli szkielety trzech osób, które zginęły w trakcie bitew przeciwko imperium mongolskiemu. Do odkrycia doszło przypadkiem, gdy naukowcy badali wały średniowiecznego grodu. – Podczas wykopalisk na terenie dawnego grodu w Czermnie odkopano zewnętrzną część wału od strony rzeki Huczwy. Archeolodzy znaleźli duże ilości drewnianych belek o średnicy do 30 cm, ułożonych na kształt skrzyń wypełnionych ziemią, które stanowiły fundament wałów – powiedział PAP prof. Marcin Wołoszyn z Uniwersytetu Rzeszowskiego. Naukowcy w Czermnie prowadzą badania, które mają m.in. na celu określić wiek polskiego grodu. – Naszym obowiązkiem jest ustalenie, czy na pewno gród, który znamy z „Powieści minionych lat” pod nazwą Czerwień, to jest Czermno. Jeżeli udowodnimy, że ten gród istniał w 981 r., kiedy „poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich, Przemyśl, Czerwień i inne”, to jest oczywiste, że możemy spór o identyfikację Czermna z Czerwieniem uznać za zakończony – mówi historyk. – To ma przełomowe znaczenie, bo pozwala określić wschodnie granice państwa Mieszka I – dodaje. Czy Mongołowie doprowadzili do zniszczenia grodu? – Wznosząc gród najpierw budowano konstrukcję skrzyniową, na którą nasypywano wał ziemny. Odkryliśmy resztki owych skrzyń i pobraliśmy próbki, które pozwolą nam podjąć próbę datowania drewna z wykorzystaniem metody radiowęglowej i dendrochronologii. Mam nadzieję, że w przyszłym roku będziemy już wiedzieli, czy gród w Czermnie wzniesiono w 800, czy bliżej 980 roku – mówi prof. Wołoszyn. Szczątki osób odkryto w jednym z wykopów. Naukowcy stwierdzili, że ich położenie wskazuje na gwałtowną i nagłą śmierć. – Przynajmniej jedna z nich leżała na brzuchu, a więc nie były to pochówki intencjonalne ani groby. Szkielety zostaną poddane badaniu radiowęglowemu. Jeżeli się okaże, że pochodzą z połowy XIII wieku, to można przypuszczać, że to ofiary najazdu mongolskiego – wyjaśnia dr Tomasz Dzieńkowski z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie i kierownik wykopalisk. – Być może to właśnie Mongołowie mogli wymusić zniszczenie wałów w Czermnie i demilitaryzację Grodów Czerwieńskich – powiedział prof. Wołoszyn. W trakcie wykopalisk archeolodzy odkryli również ołowiane plomby typu drohiczyńskiego, które były znakiem własności nakładanym na towary. – To dowodzi, że gród nie był tylko punktem militarnym, ale też ważnym ośrodkiem handlu. A więc nie tylko dzielił, ale też łączył powstające monarchie Piastów i Rurykowiczów – tłumaczy prof. Wołoszyn. Źródło: Nauka w Polsce. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Archeolodzy odkryli elitarny pochówek w Mongolii. Pochodzi ze słabo poznanej epoki
Zagadkowy grób kobiety, umiejscowiony w murze obronnym fortecy z epoki Kitan, odkryli archeolodzy w Mongolii. Pochówek pochodzi z XII wieku, czyli z okresu bardzo słabo poznanego przez badaczy przeszłości.
W tym artykule: Pochówek w murze twierdzy Pochówek z okresu przedmongolskiego – enigmatyczna epoka w dziejach Mongolii Kobieta w murze. Jak do tego doszło? Do znaleziska doszło na terenie badanej od kilku fortecy Khar Nuur w prowincji Dornod w północno-wschodniej Mongolii. Badania prowadzi zespół archeologów z Izraela, Mongolii i USA. Naukowcy ogłosili na łamach czasopisma naukowego „Archaeological Research in Asia” niezwykłe znalezisko z tego stanowiska archeologicznego. Pochówek w murze twierdzy To było dla archeologów spore zaskoczenie. W czasie badania jednego z murów natknęli się na pochówek. Składała się na niego wąska trumna drewniana wykonana z modrzewia (Larix sibirica) lub sosny (Pinus sibirica) o wymiarach 182 × 53 cm, zorientowana na północny wschód. Wewnątrz niej znaleziono dobrze zachowany ludzki szkielet dorosłej (40–60 lat) kobiety w pozycji leżącej, częściowo przykryty cienką warstwą kory. Zmarła miała bogate wyposażenie w postaci m.in.: złotych kolczyków, paciorków ze szkła, złotej bransoletki, złotych tabliczek, srebrnego kubka. Zdaniem badaczy pogrzeb nastąpił w czasach, gdy twierdza nie była już użytkowana. Kim była zmarła? Należała do elitarnego rodu o znaczącej pozycji politycznej. – Pochówek Khar Nuur stanowi wyjątkowe okno na złożony krajobraz społeczny i polityczny XII-wiecznej Mongolii. Pokazuje, w jaki sposób lokalne elity mogły wykorzystywać symboliczne powiązania z dawnymi imperiami, aby legitymizować własną władzę i status – mówi jeden z kierowników wykopalisk, prof. Gideon Shelach-Lavi. Warto przypomnieć, że były to czasy tuż przed przejęciem władzy przez Temudżyna (od około 1200 r. zwanego Czyngis-chan). Był on jednym z najsłynniejszych dowódców w historii. Zjednoczył koczownicze mongolskie plemiona. Następnie rozszerzył swoje imperium na całą Azję aż do Morza Adriatyckiego. Pochówek z okresu przedmongolskiego – enigmatyczna epoka w dziejach Mongolii Grób ten pochodzi z czasów przedmongolskich. Był to okres od upadku Imperium Kitan około 1125 r. n.e. do powstania Imperium Mongolskiego pod rządami Czyngis-chana w 1206 r. n.e. – Odkrycie to dostarcza kluczowych informacji na temat lokalnych społeczności, ich sieci i organizacji w XII wieku n.e. Czyli o okresie naznaczonym postimperialną destabilizacją i intensywną rywalizacją polityczną – uważają naukowcy. Ostatnia królowa Mongolii była inspiracją dla postaci z „Gwiezdnych Wojen”. Jej koniec był tragiczny Życie ostatniej królowej Mongolii jest pełne smutku i cierpienia. Najpierw została zmuszona do małżeństwa z chanem, a wiele lat po oddaniu władzy została stracona przez komunistów w ramac... Kobieta w murze. Jak do tego doszło? Zaproponowali kilka hipotez wyjaśniających nietypowy wybór miejsca pochówku. Być może koczownicy stepowi postrzegali opuszczoną twierdzę Kitan jako część ich własnej historii i rdzennego terytorium. Fakt złożenia zmarłej w jej murach miał potwierdzić jej lokalną tożsamość. Jednocześnie twierdza mogła być prestiżowym miejscem do pochówku dla elitarnego członka społeczności. Jest też inna możliwość. Pochówek ten mógł być celowym pokazem władzy i posiadania terytorium w czasach silnej rywalizacji politycznej przed powstaniem Imperium Mongołów. Być może jednym ze sposobów na zamarkowanie potęgi były wystawne i publiczne uroczystości pogrzebowe w widocznych miejscach, mające na celu przyciągnięcie uwagi pobliskich grup. – Teorie te, choć nie wykluczają się wzajemnie, oferują połączone wyjaśnienie procesów społecznych i politycznych zachodzących na wschodnim stepie w okresie post-kitańskim. Gdy władza cesarska słabła, a grupy stepowe rywalizowały o kontrolę, pochówek Khar Nuur stał się przejmującym symbolem tożsamości, pamięci i władzy w okresie przejściowym – uważają naukowcy. Źródło: Archaeological Research in Asia. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Kotły pełne krwi i mleka zwierząt. Naukowcy zbadali kuchnię starożytnych Mongołów
W kotłach wykonanych z brązu mongolscy nomadzi 2700 lat temu przetwarzali krew i mleko zwierząt. Być może z ich pomocą wytwarzano „stepową kaszankę” lub inną wędlinę bogatą w krew.
W tym artykule: Analiza białkowa kotłów Jogurt lub składnik kiełbasy Naczynia o specjalnych właściwościach Od dekad archeolodzy odkrywają w czasie wykopaliska na eurazjatyckim stepie na metalowe kotły. Pochodzą z czasów przełomu epoki brązu i epoki żelaza. Trwały dyskusje, do czego mogły służyć. Dzięki analizom fizykochemicznym naukowców udało się częściowo wyjaśnić tę zagadkę. Oprócz uniwersytetów w Bazylei i Michigan w projekt badawczy zaangażowani byli również eksperci z Instytutu Geoantropologii Maxa Plancka w Jenie oraz Muzeum Narodowego Mongolii. Analiza białkowa kotłów Zespół badawczy kierowany przez dr Shevan Wilkin przeprowadził szeroko zakrojone analizy białkowe dwóch metalowych kotłów, które w 2019 roku odkryli pasterze w północnej Mongolii. Wyniki opublikowano na łamach „Scientific Reports”. Znalazcy natknęli się też na inne zabytki. To one umożliwiły precyzyjne określenie wieku zespołu zabytków znalezionych na tym stanowisku archeologicznym. Dzięki badaniom radiowęglowym uzyskano datę około 700 roku p.n.e. Zabytki pochodzą zatem z końca epoki brązu i początki epoki żelaza. Jaki wniosek płynie z analiz wykrytych pozostałości białka na ściankach naczyń? Mongolscy koczownicy zbierali w nich krew zabitych zwierząt, przypuszczalnie do produkcji kiełbas bogatych w krew. Tradycja ich przygotowywania przetrwała do dziś na terenach wiejskich w Mongolii. Ale takie przetwory były zapewne podobne do polskiej kaszanki lub brytyjskiego black pudding. – Z różnych historycznych relacji mieszkańców stepów wynika, że regularnie pili krew – dodaje dr Bryan Miller z Uniwersytetu Michigan w USA, który jest współautorem badania. Takie podpijanie krwi miało czasem miejsce, gdy wojownicy nie mogli zatrzymywać się na dłużej w czasie pościgów. Nowe odkrycia dają teraz pełniejszy obraz tego, w jaki sposób krew mogła zostać włączona do diety mieszkańców stepów. Przetwarzanie krwi było tradycyjną częścią kultury żywieniowej Mongolii od tysiącleci. Jogurt lub składnik kiełbasy Na ściankach naczyń zachowały się też ślady po fermentacji mleka, głównie jaków i udomowionego bydła, ale też przeżuwaczy: owiec i kóz. Mógł być to też składnik „krwistej” wędliny. Krew była zbierana w kotłach podczas uboju. Obecność niektórych gatunków była dla badaczy zaskoczeniem. – To pokazuje, że jaki były udomowione i dojone w Mongolii znacznie wcześniej niż wcześniej zakładano – podkreśla Wilkin. Mleko mogło być fermentowane w kotłach w celu zachowania go w postaci jogurtu lub mogło być składnikiem do produkcji kiełbas. Metalowe kotły zdradzają dietę ludzi sprzed ponad 5 tysięcy lat. Co jedli mieszkańcy Kaukazu? Potrawy z jeleni, krów, jaków i bawołów gotowali mieszkańcy Kaukazu ponad 5 tysięcy lat temu w kotłach z brązu. Wykazały to analizy białka zachowanego na ściankach naczyń. Naczynia o specjalnych właściwościach Naukowcy zwracają uwagę na to, że pojemniki wykonane z brązu lub stopów miedzi były cenione, gdyż posiadają antybakteryjne właściwości. Poza tym, w porównaniu do naczyń ceramicznych zdecydowanie łatwiej jest je czyścić i zachować higieniczne użytkowanie. Również dla badaczy było prościej pobrać próbki. Pozostałości po białkach i tłuszczach zachowały się, ponieważ drobnoustroje ich nie rozłożyły. Nieprzetworzona krew szybko staje się niezdatna do spożycia. Nie da się jej przechowywać poza warunkami chłodniczymi. Dlatego przetwórstwo wędliniarskie z zastosowaniem kotłów było też formą konserwacji celem zachowania pożywienia na później. W ubiegłym roku inny zespół naukowców opublikował wyniki analiz białek zachowanych na kotłach z obszaru Kaukazu, czyli na południe od Mongolii. Analizowane kotły miały 5 tysięcy lat. W tamtym przypadku okazało się, że gotowano w nich potrawy z mięsa jeleni, krów, jaków i bawołów, ale też przetwarzano mleko. Źródło: Scientific Reports Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ostatnia królowa Mongolii była inspiracją dla postaci z „Gwiezdnych Wojen”. Jej koniec był tragiczny
Życie ostatniej królowej Mongolii jest pełne smutku i cierpienia. Najpierw została zmuszona do małżeństwa z chanem, a wiele lat po oddaniu władzy została stracona przez komunistów w ramach stalinowskich represji. Jej postać stała się nawet inspiracją (szczególnie wizualną) dla królowej Amidali w filmie „Gwiezdne Wojny: Mroczne Widmo”.
W tym artykule: Kim była ostatnia królowa Mongolii? Ślub z umierającym chanem Powrót w rodzinne strony Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach Kobieta na zdjęciu jest ubrana w tradycyjne mongolski strój. To królewska wersja deli lub deel, przypominająca średniowieczny żupan. Tkanina jest misternie zdobiona i wykonana z jedwabiu. Jej włosy zebrane są w dwa pokaźne kucyki zakończone warkoczami, a wszystko podtrzymuje bogata biżuteria. Fryzura do złudzenia przypomina rogi, lecz jest w niej coś mistycznego. Kim była ostatnia królowa Mongolii? Kobieta patrzy się prosto w obiektyw, a jej wzrok hipnotyzuje. Jest w nim jednak coś niepokojącego. Chociaż ma nie więcej niż dwadzieścia kilka lat, jej spojrzenie jest bardzo dojrzałe. W oczach zobaczyć można dużo smutku i cierpienia. Mowa o Genepil, ostatniej królowej Mongolii. Urodziła się jako Tseyenpil w 1905 roku w północnej części kraju, niedaleko klasztoru Baldan Bereeven,. Pochodziła z rodziny szlacheckiej. W 1923 roku została sprowadzona do pałacu Bogda Chana (z pochodzenia Tybetańczyka) jako jedna z piętnastu kobiet w wieku od 18 do 20 lat, które urodziły się tego samego dnia co chan. Władca był bowiem wdowcem, a jego doradcy uznali, że dla integralności kraju ważny jest ponowny ożenek. Problem polegał na tym, że Bogda Chan był już bardzo schorowany. Nie poruszał się o własnych siłach i był niewidomy. Miał wówczas 53 lata, a po śmierci ukochanej żony Tsendiin Dondogdulam nie planował kolejnego małżeństwa. Młoda Tseyenpil została zabrana siłą z rodzinnego domu, chociaż była już zamężna. Gdy została wybrana na żonę chana, obiecano jej, że po jego śmierci będzie mogła wrócić do pierwszego męża. Ślub z umierającym chanem Tseyenpil zgodziła się na ślub z Bogda Chanem. Bardzo szybko jednak zdała sobie sprawę, jak bardzo samotna czuje się w nowym środowisku, bez przyjaciół, u boku człowieka, który jest dla niej całkowicie obcy. Zaledwie kilka tygodni później powróciła do rodziców. Przedstawiciele mongolskiego rządu wysłali dworzan, by odszukali królową i sprowadzili do stolicy. Z czasem młodziutka królowa zaczęła coraz lepiej odnajdywać się w nowej rzeczywistości. W 1923 roku ogłoszono ją nawet reinkarnacją poprzedniej królowej. To właśnie wtedy zmieniła imię na Genepil. Niektórzy spekulują, że to sam chan nadał jej to imię. Pustynia, stepy i smocze kości. Prawdziwa Mongolia jest poza Ułan Bator! Ułan Bator to ponoć najzimniejsza stolica świata. Jedyna, w której mieszka połowa populacji kraju. Internet, smartfony, kluby karaoke – właściwie tak samo jak w każdym mieście. Dalej, n... W 1924 roku zmarł Bogda Chan, a tym samym Genepil przestała być królową Mongolii. Kraj i tak już wówczas był w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Po śmierci władcy władzę w kraju przejęli komuniści, a Tseyenpil powróciła na północ. Wiadomo, że ponownie wzięła ślub i wyszła za mężczyznę o imieniu Luvsandamba. Historycy nie są jednak pewni, czy był to jej pierwszy mąż, czy zupełnie inna osoba. Powrót w rodzinne strony Genepil i Luvsandamba doczekali się dwóch córek oraz syna. Świeżo upieczone małżeństwo nie mogło jednak spokojnie cieszyć się swoim nowym życiem. Władze komunistyczne urządziły polowanie na ludzi związanych z władzą królewską, a także na wszystkich członków rodziny ostatniego chana. Komuniści chcieli byłą królową aresztować kilka razy w latach 30., ale brakowało im wystarczających dowodów. Szukali czegoś, co ją pogrąży i umożliwi przeprowadzenie pokazowego procesu. W końcu w 1937 roku została oskarżona przez rząd Mongolskiej Republiki Ludowej o gromadzenie sprzętu w celu zorganizowania powstania przeciwko władzy komunistycznej z pomocą Japonii. Upamiętnienie Genepil w Gwiezdnych Wojnach W trakcie procesu stwierdzono, że Genepil chciała zniszczenia władzy ludowej, a także oskarżono ją o wspieranie religii buddyjskiej. Skonfiskowano cały jej majątek i poddano ją torturom. W końcu wymuszono na Genepil przyznanie się do winy. Co ciekawe, dokument, który to potwierdzał nie zawierał jej podpisu, a jedynie niewyraźne plamy. Została skazana na karę śmierci. Rok po uwięzieniu została stracona. Była wówczas w piątym miesiącu ciąży. Genepil została oczyszczona z zarzutów dopiero w 1990 roku, po upadku komunizmu. Wyrok ogłosił Sąd Najwyższy Mongolii﻿. Postać Genepil do dziś interesuje historyków. Doczekała się nawet swoistego upamiętnienia w kinematografii. Mało kto wie, ale królowa Padmé Naberrie Amidala z Gwiezdnych Wojen w filmie „Mroczne Widmo” miała strój i makijaż inspirowany właśnie Genepil. W 2000 roku powstał również mongolski film o życiu królowej. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Chińczycy znaleźli w Mongolii nieznany minerał. Można z niego produkować baterie działające przez 30 lat
Naukowcy z Chin odkryli nigdy wcześniej nie widziany rodzaj rudy. Zawiera ona cenny pierwiastek ziem rzadkich. Jest on poszukiwany ze względu na swoje wyjątkowe właściwości nadprzewodzące.
W tym artykule: Do czego służy niob – metal ziem rzadkich? Wyjątkowo cenne złoże niobu Czym są metale ziem rzadkich? Baterie, które mogą działać nawet 30 lat Chińscy geolodzy otrzymali oficjalne potwierdzenie, że udało im się odkryć największe na świecie złoża niobobaotytu. Ten minerał zawiera niob. Czyli błyszczący, jasnoszary metal, który jest ceniony w przemyśle stalowym ze względu na swoją wytrzymałość. Ma także właściwości nadprzewodzące. Ruda niobu – nazwana niobobaotytem – otrzymała oficjalny numer zatwierdzenia od komitetu klasyfikacyjnego Międzynarodowego Stowarzyszenia Mineralogicznego. Niobobaotyt jest brązowo-czarnym minerałem. Składa się z niobu, baru, tytanu, żelaza i chloru. Do czego służy niob – metal ziem rzadkich? Odkrycie jest bez wątpienia przełomowe. Metale ziem rzadkich są surowcami o znaczeniu strategicznym. Używane są w wielu technologiach wykorzystywanych zarówno do celów cywilnych, jak i militarnych. Budzą ogromne zainteresowania wszystkich globalnych graczy zaawansowanych technologii. Ale ich złoża są niewielkie i nie ma do nich łatwego dostępu. "Ludziom do życia potrzebna jest ziemia." Pęknięte serce Afryki [REPORTAŻ] W tym pięknym zakątku Afryki nie brakuje opadów, jezior, żyznych wulkanicznych gleb, bujnej przyrody. Ale równocześnie jest to jeden z najgęściej zaludnionych obszarów naszej planety. Rozp... Aktualnie największe emocje wzbudza właśnie niob. Ten jasnoszary metal jest używany głównie do produkcji stali, którą bardzo wzmacnia, choć nie zwiększa znacząco jej masy. Niob jest również używany do produkcji innych stopów metali. Można go znaleźć m.in. w akceleratorach cząstek takich, jak działający w CERN Wielki Zderzacz Hadronów, i w innym zaawansowanym sprzęcie naukowym. A także np. w skanerach do rezonansu magnetycznego (NMR). Jest tak cenny, ponieważ jest nadprzewodnikiem działającym w niskich temperaturach. Wyjątkowo cenne złoże niobu Niobobaotyt został odnaleziony w złożu Bayan Obo w mieście Baotou w Mongolii Wewnętrznej. Do odkrycia doszło 3 października 2023 roku. Brązowo-czarna ruda jest 17. nowym typem znalezionym w złożu i jednym ze 150 nowych minerałów znalezionych w regionie – twierdzą specjaliści Chińskiej Narodowej Korporacji Jądrowej (CNNC). Odkrycie jest nie lada gratką dla potężnej i wciąż rosnącej gospodarki chińskiej. Szczególnie, że teraz Chiny importują aż 95 procent używanego przez siebie niobu. – W zależności od ilości i jakości tego niobu, może to uczynić Chiny samowystarczalnymi – powiedział dziennikarzom South China Morning Post Antonio H. Castro Neto. To profesor inżynierii elektrycznej i komputerowej na Narodowym Uniwersytecie Singapuru (NUS). Czym są metale ziem rzadkich? Metale ziem rzadkich to grupa zawierająca 17 pierwiastków chemicznych. Należą do niej: lantan, cer, prazeodym, neodym, promet, samar, europ, gadolin, terb, dysproz, holm, erb, tul, iterb, lutet, skand, itr. Wszystkie te pierwiastki można znaleźć w minerałach zawierających lantanowce. Charakteryzują się zbliżonymi właściwościami chemicznymi. Wcale nie występują tak rzadko, jak sugeruje ich nazwa. Jednakże znajdują się w rozproszonych złożach, co sprawia, że ich wydobycie nie jest łatwe. Metale ziem rzadkich są kluczowe dla rozwoju współczesnej techniki. Wykorzystywane m.in. do produkcji światłowodów, procesorów, wyświetlaczy, magnesów, laserów oraz używane w technologiach nuklearnych. W tej chwili to Brazylia jest największym na świecie dostawcą metali ziem rzadkich. Kolejne miejsce zajmuje Kanada. Według U.S. Geological Survey, w południowej Nebrasce trwa projekt otwarcia kopalni i zakładu przetwarzania niobu. Elk Creek Critical Minerals Project byłby jedyną kopalnią niobu w USA. Baterie, które mogą działać nawet 30 lat Dlaczego to właśnie niob jest tak poszukiwany? Jednym z powodów są opracowywane właśnie baterie niobowo-litowe i niobowo-grafenowe. Tego typu baterie mogą zminimalizować ryzyko wystąpienia pożaru. Poza tym akumulatory niobowo-litowe również ładują się znacznie szybciej i mogą być ładowane częściej niż tradycyjne baterie litowe. Naukowcy z Centrum Zaawansowanych Materiałów 2D (CA2DM) pracują nad bateriami niobowo-grafenowymi. W maju 2023 r. stwierdzili, że takie baterie mogą działać przez około 30 lat. Czyli 10 razy dłużej niż akumulatory litowo-jonowe. Mogą też w pełni naładować się w mniej niż 10 minut. Źródło: SMCP. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tak klimat pomógł Mongołom zbudować imperium. Czyngis-chan wykorzystał okno pogodowe
Czyngis-chan był założycielem i pierwszym dowódcą Imperium Mongolskiego, które później stało się największym ciągłym imperium lądowym w historii. Jak dowodzi nauka, jego sprzymierzeńcem był... klimat. Jak pogoda pomogła Mongołom?
W tym artykule: Historia imperium Mongołów Jak wytłumaczyć sukces Czyngis-chana? Zmiany klimatu a polityka na świecie Według najnowszych badań przeprowadzonych przez interdyscyplinarny zespół naukowców pod kierownictwem Neila Pedersona z Uniwersytetu Columbia, Mongołowie mieli w swoim sukcesie ogromne wsparcie ze strony natury. Badania rozpoczęły się przypadkiem, kiedy w 2010 roku Pederson i Amy Hessl natknęli się w Górach Changajskich w centralnej części Mongolii na zespół sosen syberyjskich. Pierścienie przyrostów rocznych drzew precyzyjnie odzwierciedlały ilość wilgoci w glebie w danym roku. Badacze zdołali precyzyjnie skorelować grubość pierścieni z rzeczywistymi ilościami opadów i temperaturą. To pozwoliło na odtworzenie wilgotności i temperatury panującej w przeszłości. Okazało się, że na początku XIII w., w latach 1211-1225, wzrosły zarówno ilość opadów, jak i temperatura. Zimny i suchy klimat mongolskich stepów na 15 lat zastąpiła łagodna i wilgotna pogoda. Okres złagodnienia klimatu precyzyjnie zbiega się w czasie z największym wzrostem imperium Czyngis-chana. Historia imperium Mongołów Dzięki sprzyjającej pogodzie trawa rosła z niespotykaną wcześniej prędkością, co umożliwiło hodowlę o wiele większej ilości zwierząt. Dotyczyło to nie tylko doskonałych koni, ale też powiększyło liczbę żywego inwentarza i umożliwiło lepszą aprowizację armii. Dzięki łatwo dostępnemu pożywieniu mogły powstać wielkie skupiska ludzkie. W tym okresie założono stolicę imperium Czyngis-chana – Karakorum. Wódz zjednoczył koczownicze plemiona i stworzył organizm państwowy, którego podporę stanowili konni wojownicy. Mongołowie błyskawicznie podbili tereny dzisiejszej Korei, Chin, Rosji, wschodniej Europy, południowo-wschodniej i środkowej Azji oraz Indii. Zespół Neila Pedersona uważa, że sukces imperium Mongołów w dużej mierze zapewniła trawa, która w ciepłym i wilgotnym klimacie rosła z niespotykaną wcześniej prędkością. Dzięki temu możliwe było hodowanie większej ilości zwierząt, co z kolei umożliwiło lepszą aprowizację armii i powstanie wielkich skupisk ludzkich. 10-kilometrowa ściana miała chronić zapomniane państwo przed Inkami. Okazuje się, że miała inny cel El Niño nie jest nowym zjawiskiem. Zmiana wzorców klimatycznych mogła mieć ogromny wpływ na losy cywilizacji prekolumbijskich i Europejczyków. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/10-kilometrowa-sciana-miala-chronic-zapomniane-panstwo-przed-inkami-okazuje-sie-ze-miala-inny-cel-f4147ba.jpg" width="837" height="548" alt="10-kilometrowa ściana miała chronić zapomniane państwo przed Inkami. Okazuje się, że miała inny cel" title="10-kilometrowa ściana miała chronić zapomniane państwo przed Inkami. Okazuje się, że miała inny cel" /> Nigdy wcześniej ani później nie zaobserwowano tak korzystnych warunków pogodowych dla hodowli zwierząt na terenie Mongolii, jakie panowały w latach 1115-1139 i 1180-1190. W tym czasie susza była bardzo dotkliwa, a plemiona mongolskie prowadziły między sobą intensywne wojny. Po okresie sprzyjającego klimatu nadeszła 4-letnia susza, a następnie klimat wrócił do typowych wahań temperatury i wilgotności. Paradoksalnie, gwałtowne ocieplenie regionu i wysychanie stepu, które notuje się od połowy XX wieku, również doprowadziło do większej koncentracji Mongołów w miastach. Mieszkańcy pustynniejących stepów mają coraz większe trudności z wyprodukowaniem dostatecznej ilości pożywienia. Zespół Neila Pedersona planuje przeprowadzenie dodatkowych badań, aby potwierdzić hipotezę o wpływie wilgoci na wzrost liczebności zwierząt na stepach. Naukowcy pobiorą próbki osadów z jezior, które można przypisać do danego okresu historycznego. Jeśli w osadach z lat 1211-1225 znajdą większą ilość zarodników grzybów, które pochodzą z odchodów roślinożerców, będzie to świadczyło o wzroście populacji zwierząt. Jak wytłumaczyć sukces Czyngis-chana? W 1206 roku Czyngis-chan został chanem Mongołów po długim okresie wewnętrznych walk, które miały miejsce w trudnych warunkach klimatycznych. Te konflikty zmieniły polityczną sytuację Równowaga sił między przywódcami plemion została zastąpiona przez władzę centralną. Jednakże, gdyby nie nastąpiła możliwość odbudowania gospodarki dzięki nagłemu polepszeniu klimatu, to prawdopodobnie inwazja Mongołów miałaby mniejszy zasięg. Część historyków uważa, że Mongołowie i tak najechaliby północne Chiny, ale nie wiadomo, czy dotarliby do centralnej Azji. Po podbiciu przez Mongołów Chin i centralnej Azji, ich gospodarka była w mniejszym stopniu uzależniona od tego, co działo się na rodzimych stepach. Interesujący jest fakt, że kiedy w Mongolii pogorszyły się warunki pogodowe, zwłaszcza po 1260 r., centrum imperium przeniesiono do północnych Chin. Nicola Di Cosmo, historyk z Institute for Advanced Study w Princeton, tłumaczy, że sukces Czyngis-chana nie zależał całkowicie od klimatu, ale pewne procesy polityczne, takie jak zjednoczenie plemion mongolskich, mogły być łatwiejsze dzięki nagłemu rozwojowi mongolskiej gospodarki podczas długotrwałego okresu lepszej pogody. Jednak tego, dlaczego Mongołowie zdecydowali się opuścić swoje żyzne pastwiska i podbijać ludy jedzące ryż i tofu (albo barszcz), nie da się wytłumaczyć klimatem. Zmiany klimatu a polityka na świecie Historia zna też inne przypadki, kiedy zmiany klimatu wpłynęły na wzrost lub upadek potęg politycznych. W XVII wieku, podczas tzw. małej epoki lodowcowej, Europa doświadczyła wojen, kryzysów i katastrof. W tym czasie dynastia Ming w Chinach osłabła, co doprowadziło do jej upadku. Jednakże, w tym samym czasie Mandżurowie podbili Chiny i utworzyli dynastię Qing, która przetrwała do końca ery cesarskiej. Długotrwałe zmiany klimatu mogą powodować kryzysy, ale mogą też stwarzać szanse rozwoju, szczególnie w społeczeństwach przedindustrialnych. Niemniej jednak, nie możemy przypisywać wyłącznie klimatowi wpływu na te zmiany. Zarówno katastrofy naturalne, jak i nagłe poprawy warunków, mogą wywoływać różne skutki, które zależą od społeczeństwa, jego ekonomii i kultury politycznej. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W życiu wielu ludzi muzea odgrywają ważną rolę. Kiedy byłem dzieckiem, nasze rodzinne wizyty w takich miejscach jak Milwaukee Public Museum czy Field Museum of Natural History w Chicago były moją ulubioną formą spędzania czasu poza domem. Mam to szczęście, że podczas moich podróży mogłem odwiedzić niektóre z najznakomitszych muzeów świata, mieszkam zaś w sąsiedztwie instytucji mających przebogate zbiory (tydzień pracy w Nowy Jorku często kończyłem piątkową wizytą w Metropolitan Museum of Art). W oglądaniu sztuki i innych wytworów pracy człowieka na własne oczy jest coś, co pomaga nam poznawać historię i kulturę w sensualny sposób. A świetni kuratorzy potrafią wskazać takie związki pomiędzy przedmiotami, które pozwalają ujrzeć świat w zupełnie nowym świetle. Jednak wiele muzeów ma w zbiorach eksponaty pozyskane niegdyś metodami, które dziś uznajemy za nielegalne bądź nieetyczne. Wiele wyszabrowano po bitwach, zabrano rdzennym mieszkańcom siłą bądź przejęto pod groźbą jej użycia. Okładkowy artykuł niniejszego wydaje pokazuje te uwikłania i próby zmierzenia się z problemem restytucji. A nie jest on wcale nowy: Grecja od prawie 200 lat zabiega o zwrot z Muzeum Brytyjskiego tzw. marmurów Elgina. To, co się zmienia, to odpowiedź, ponieważ wiele placówek redefiniuje rolę muzeum oraz samo „posiadanie” kultury. To prowokujący do myślenia temat, który może przynieść zadośćuczynienie za dawne krzywdy. Przyjemnej lektury. Nathan Lump redaktor naczelny
Żyją z reniferami w mongolskiej tajdze. Zobacz unikatowe zdjęcia ostatnich nomadów
Od tysięcy lat ich codzienna egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów. To niesamowite, że ich kultura nadal trwa.
ZOBACZ GALERIĘ >>> Ludzie-Renifery Tak o nich mówią - o członkach mniejszości etnicznej Tsaatan (Dukha), zamieszkującej tajgę w północnej Mongolii. Od tysięcy lat codzienna ich egzystencja skupia się wokół hodowli reniferów, któreTsaatan udomowili i których mleko wykorzystują jako pożywienie, siłę w kopytach – jako środek transportu. Ich stosunek do zwierząt to coś więcej niż zwykła hodowla. To symbioza i duchowa więź.Tsaatan podporządkowali swoje życie reniferom. Wyruszają w okresowe wędrówki w poszukiwaniu pożywienia i odpowiednich warunków dla zwierząt. Dziś stanowią jedną z ostatnich grup prowadzących wędrowny tryb życia. Wyzwanie zwane współczesnością Kultywowanie dawnych tradycji okazuje się jednak niezwykle trudne. Wyzwania? Prawo regulujące połów zwierzyny, coraz bardziej odczuwalne zmiany klimatu czy agencje, które przed obozowiska Tsaatan zwożą zagranicznych turystów. Mimo to do pasterzy reniferów wcale niełatwo dotrzeć. By odwiedzić obóz Tsaatan zlokalizowany w lasach prowincji Khovsgol, autorka fotoreportażu - Madoka Ikegami – potrzebowała niemal 3 dni. - 15 godzin jazdy autobusem z Ułan Bator, 12 godzin po bezdrożach w głąb prowincji i 5 godzin jazdy konnej przez bagna i lasy – wylicza Ikegami i przyznaje, że było warto. Z małego obozowiska pośrodku tajgi fotografka przywiozła niezwykle barwny materiał o świecie, który może zniknąć w każdej chwili. Więcej o Madoka Ikegami: FB www Instagram
Największa od 10 lat burza piaskowa przeszła przez Mongolię i Chiny
W ostatnich dniach Pekin był pokryty gęstym, żółtym pyłem, a poziom zanieczyszczenia powietrza przebił przewidywaną skalę. To efekt największej od dekady burzy piaskowej jaka przeszła przez stolicę Chin.
W tym artykule: Pekin pokryła warstwa piasku Niebezpieczne zanieczyszczenia powietrza Poruszanie się po mieście było wyjątkowo trudne, zwłaszcza że orientacyjne punkty na mapie Pekinu, takie jak Zakazane Miasto czy charakterystyczna siedziba państwowego nadawcy telewizyjnego CCTV , zostały częściowe pokryte kurzem i piaskiem. Aby uchronić się przed pyłem Chińczycy wychodzi z domów w maskach i goglach, a na włosy zakładali siatki. W krytycznym momencie widoczność spadła poniżej 500 m. Pekin pokryła warstwa piasku Władze miasta zareagowały błyskawicznie. Od razu zakazano uprawiania sportów na świeżym powietrzu oraz odwołano wszelkie wydarzenia plenerowe. Dodatkowo zamknięto też część autostrad. Samorząd polecił osobom borykającym się z chorobami układu oddechowego, aby zostały w domach. – Czuję, że każde zaczerpnięcie powietrza wywołuje u mnie problemy z płucami – powiedział Zhang Yunya, mieszkaniec Pekinu, w rozmowie z agencją informacyjną AFP. Na dwóch miejskich lotniskach odwołano ponad 350 lotów, a kilkadziesiąt zostało opóźnionych. Niebezpieczne zanieczyszczenia powietrza Silna burza piaskowa przywędrowała do Chin znad Mongolii, gdzie, jak podał sztab kryzysowy, sześć osób zmarło, a dziesiątki zaginęły przez skrajnie niebezpieczne warunki pogodowe. Wśród ofiar jest pięcioletni chłopiec z pasterskiej rodziny. Według strony internetowej monitorującej jakość powietrza w Pekinie, zanieczyszczenie osiągnęło "niebezpieczny " poziom. W przypadku wielu aplikacji odczyt wzrósł poza skalę. Cząsteczki PM 2,5, które wnikają głęboko w ludzkie płuca i powodują choroby układu oddechowego, były na bardzo wysokim poziomie przekraczającym 560, czyli ponad 20-krotność dziennego limitu zatwierdzonego przez Światową Organizację Zdrowia. W latach 2015 – 2019 Chiny drastycznie obniżyły roczny poziom cząsteczek PM 2,5 w powietrzu. Rząd ogłosił nawet, że do 2060 r. emisja dwutlenku węgla na jednego mieszkańca osiągnie bezpieczny neutralny dla środowiska pułap. Li Shuo z organizacji Greenpeace China wątpi jednak w tak optymistyczny scenariusz. Jak wytłumaczył w rozmowie z AFP, w ostatnich tygodniach intensywna działalność gospodarcza przyczyniła się do znacznego pogorszenia jakości powietrza w Pekinie, a produkcja stali, cementu i aluminium już jest wyższa niż przed wybuchem pandemii.
Zaczynała jako kucharka na wykopaliskach. Ta paleontolog odzyskała dla Mongolii cenne skamieniałości
Paleontolog Bolortsetseg Minjin walczy o odtworzenie bogatego naturalnego dziedzictwa Mongolii, którym są skamieniałości dinozaurów.
Na terenie Gobi znajdują się liczne skamieniałości dinozaurów. Naukowcy odkryli aż 76 rodzajów dinozaurów (jedną siódmą z tych, które są znane obecnie nauce) na tej mongolskiej pustyni. Jednak niewielu Mongołów jest świadomych istnienia tych skarbów. "Skamieniałości opuszczają kraj i wiedza wyjeżdża razem z nimi" - mówi paleontolog Bolortsetseg Minjin. Bolortsetseg dołączyła do swojego pierwszego wykopaliska jako kucharka, mimo że miała tytuł magistra i wsparcie ojca, Minjin Chuluun, jednego z pierwszych paleontologów w Mongolii. Udało jej się jednak uniknąć przygotowywania posiłków, na rzecz poszukiwania skamieniałości. Tak skutecznie, że została zaproszona do wspólnego programu doktoranckiego Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej i uczelni City University of New York. Po zdobyciu stopnia naukowego Bolortsetseg nie chciała wracać do miejsca, w którym czuła, że naukowcy nie są doceniani, chyba że mogłaby to zmienić. Postanowiła pomóc innym Mongołom w poznaniu ich dziedzictwa przyrodniczego i walczyć o jego ochronę, tworząc Instytut Badania Dinozaurów Mongolskich (ang. Institute for the Study of Mongolian Dinosaurs). Początkowo instytut był nim tylko z nazwy, ale teraz rozsyła mobilne wystawy poświęcone dinozaurom po całym kraju. Bolortsetseg (obecnie nowa badaczka National Geographic) pracuje nad stworzeniem siedmiu stałych muzeów, po jednym w każdym regionie, w którym znaleziono skamieliny. Pomogła również odzyskać ponad 30 naukowo znaczących skamieniałości, bo jak mówi: "Odwrócenie ruchu skamieniałości poza granice kraju pozwoli odzyskać też wiedzę". Źródło: NationalGeographic.com: This woman brings dinosaur fossils home
Leonardo da Vinci – geniusz wszech czasów
"W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką" - ten wywiad powinien przeczytać KAŻDY podróżnik
"Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrowaniu" – mówi Andrzej Strumiłło, artysta i podróżnik.
MAGDALENA STOPA: Zwiedził Pan prawie całą Azję – przemierzył Mongolię, z plecakiem i bronią przeszedł niemal tysiąc kilometrów syberyjskiej tajgi, ma Pan za sobą Himalaje, a dziś mieszka w Maćkowej Rudzie, małej wsi na Suwalszczyęnie. Co Pana sprowadziło pod litewską granicę? ANDRZERJ STRUMIŁŁO: Chyba pamięć genetyczna. Przez lata towarzyszył mi kompleks repatrianta, człowieka, który jadąc do Drugiej Ojczyzny, zostawił Pierwszą. Przyszedłem na świat w Wilnie. Moja rodzina była, jak to się mówi, wysadzona z siodła. Dziadek miał ziemię pod Mińskiem. Gdy wybuchła rewolucja, musiał uciekać. Przyjechał na Nowogródczyznę, zbudował dom, wykarczował las, założył sad. Rozpoczynał życie od początku, mając przeszło 60 lat. Jako mały chłopiec pracowałem przy nim z siekierą. Matka – Kazimiera Jurszanówna – pochodziła z zaścianka Sudany nad Żejmianą, sąsiadującego z Zułowem Piłsudskich. Ojciec – Rafał Strumiłło-Pietraszkiewicz, budował linie telefoniczne Wileńskiej Dyrekcji Poczt i Telegrafów. Często zabierał mnie ze sobą. Wędrowaliśmy furmanką, mieszkaliśmy w namiocie, co parę dni zmienialiśmy miejsce biwakowania. Wojna zabrała mi ojca, który zmarł na katordze w Kotłasie, mając 46 lat. Znowu trzeba było opuścić dom.Z Nowogródka do Lublina jechaliśmy wagonem towarowym przez miesiąc. Potem już zawsze czułem się wędrowcem. A dziś z Maćkowej Rudy mam do Wilna dwa razy bliżej niż do Warszawy. Rozumiem, że jazda do Lublina była pierwszą wielką podróżą w Pana życiu. A druga? Do Chin. W Pekinie miałem swą pierwszą wystawę w ramach wymiany kulturalnej. Był rok 1954. Na doświadczenia awangardy Władysława Strzemińskiego, u którego uczyłem się w Łodzi, i kolorystów z krakowskiej ASP, gdzie kończyłem studia, nałożyły się kaligrafia, symbol, lapidarny skrót, tajemnica tysiącletnich warstw rozcieranego na kamieniu tuszu. To mnie zafascynowało. Po 1956 roku podjąłem współpracę z Polską Izbą Handlową, dla której projektowałem pawilony wystawiennicze. Dzięki temu w tamtych trudnych latach mogłem podróżować. Muszę się przyznać do zachłanności. Żaden upał, żadne zmęczenie, ból kręgosłupa, przepuklina, leje po bombach, nawet obecność min nie były w stanie powstrzymać mnie w wędrówce. Nepal, Indie, Japonia, Tajlandia, wojenny Wietnam, Mongolia, Chiny, Syria, Turcja, Syberia i Kaukaz. Przemierzałem te kraje wielokrotnie. Rysowałem, fotografowałem, pisałem. Pański dom pełen jest orientalnych dzieł sztuki. Zgromadził Pan również kolekcję dla Muzeum Etnograficznego w Krakowie oraz warszawskiego Muzeum Azji i Pacyfiku.​Lubi Pan piękne przedmioty? Ciągle tak. Przywiozłem bardzo wiele dzieł sztuki, ale też zdobycze niewymierne materialnie. Na Wschodzie wszystko było inne: doznania zmysłowe, gesty, drogi myślenia. Interesowały mnie doświadczenia religijno-filozoficzne. Chciałem zobaczyć, jak wyglądają one u innych, obdarzonych dziedzictwem starszym niż nasze. Przed wojną byłem ministrantem w najpiękniejszym kościele Wilna, u św. Piotra i Pawła na Antokolu. W podróżach poznałem wiele religii, w szczególności buddyzm i taoizm. Im bardziej otwarty jest model wiary, tym bardziej jest mi bliski. Bardzo interesowały mnie tradycje sztuki i kanony piękna wyrosłe z ducha Azji. Wiele z tego przeniknęło do mojej twórczości. Z czasem, a były to dziesięciolecia, zdałem sobie sprawę, że Azja uczyniła mnie innym człowiekiem. Ostro widzę niedostatki swoje i ludzi, ale zrobiłem się bardzo ostrożny w potępianiu, w sądach i ocenach innych. Mimo tych fascynacji pozostał Pan Europejczykiem. Oczywiście. Podziwiam wschodnią sztukę, fascynuje mnie filozofia, ale nigdy nie stanę się Hindusem czy Chińczykiem. Całkowite przejęcie mentalności Wschodu jest niemożliwe, musiałbym jeść ryż od urodzenia i żyć pod tym palącym słońcem wiele tysięcy lat. Pozostałem Europejczykiem, pełnym wątpliwości, wierzącym jednak w tablice Mojżeszowe. Wiele rzeczy Pana zachwycało. A czy było coś, co budziło sprzeciw? Fałszywie pojęte poczucie wolności, które zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie usprawiedliwia obojętność wobec nieszczęścia bliźniego. W Indiach leży na ulicy człowiek, ma spękane wargi, muchy wchodzą mu do ust. Wokół setki ludzi, toczy się życie. Pytam: dlaczego się nim nie zaopiekujecie? I słyszę: on wybrał taki los, to jego karma, nie możemy tego przerwać, to byłoby naruszenie jego wolności. Podobnie jest w Ameryce. Tam też leżą ludzie na ulicach i też w imię wolności pozostawia się ich samym sobie. Po azjatyckich pustyniach, górach i klasztorach trafił Pan na Manhattan. Jak to się stało? Wygrałem konkurs – byłem pracownikiem ONZ, kierownikiem placówki Graphic Presentation Unit przygotowującej informacje, wydawnictwa i reklamę na potrzeby tej organizacji. To była gigantyczna praca, w wielkim stresie, zawsze na ostatnią chwilę. Kierowałem dużym zespołem, w ciągu dwóch lat wykonałem 3600 zamówień dla ONZ, UNESCO, FAO, UNICEF. Na Manhattanie mogłem skonfrontować doświadczenia z podróży po Azji ze światem koncentracji kapitału, energii, dynamicznych procesów. Obserwowałem społeczeństwo doskonałej organizacji, wielkiej wydajności i nieograniczonej konsumpcji. Raz zadałem sobie absurdalny trud – zrobiłem wycieczkę po sklepach i policzyłem wszystkie oferowane modele szczoteczek do zębów. W ciągu jednego dnia doszedłem do 120. Czy to nie szaleństwo? A jednak Nowy Jork mnie fascynował, poznałem tam ciekawych ludzi, zrobiłem 11 tysięcy zdjęć. Jednak dziś nie żyje Pan w centrum amerykańskiego świata, lecz na polskiej prowincji, w drewnianym domu i zimą pali drewnem z własnego lasu. Nie miałem ciągot do emigracji. Zrezygnowałem z wysokiej pensji, możliwości awansu i emerytury, którą mógłbym otrzymywać już za trzy lata. Nie zamieszkałem w Meksyku lub w Górach Niedźwiedzich, wzorem mego ucznia Mrożka lub kolegi Fangora. Był rok 1984. W dojrzałym wieku postanowiłem, że wrócę na wieś, na granicę Polski i Litwy. Osiadłem, bo już nogi bolą mnie od wędrówki. Krążyłem po całym świecie, na starość jednak chciałem wrócić do miejsc, w których czułbym klimat dzieciństwa. Kupiłem ziemię i zrujnowany dom, który wyremontowałem i powiększyłem. Został Pan rolnikiem? To jeden z wielu moich zawodów. Mam 40 ha ziemi. Prawie połowę zalesiłem, posadziłem 30 tysięcy drzew. Drugą połowę uprawiam rolniczo: 5 ha łąk i pastwisk i 15 ha ziem ornych. Nie używam sztucznych nawozów. Mam ogród i sad na własne potrzeby. Zdarza się, że w ogrodzie wykopuję kamienne groty i noże łowców reniferów – ludzie w tym miejscu mieszkali już 8 tysięcy lat temu. Hoduję też konie arabskie. Dziś jest ich osiem i cztery tegoroczne źrebaki. Jakie będą kolejne podróże? Nie planuję już podróży. W życiu jest czas na wędrówkę, ale trzeba uważać, by podróż nie stała się ucieczką. Są ludzie gotowi uciekać i uciekać bez końca. Świadomie zderzyłem dwie wielkie cywilizacje: starej Azji i nowej Ameryki i postanowiłem już nigdzie więcej nie jechać. Dzisiaj czuję się jak naładowany akumulator. Nie szukam nowych wrażeń, chciałbym raczej przetworzyć dotychczasowe. Chcę pracować, uporządkować swoje doświadczenia, wydać dzienniki, które prowadzę od 25 lat, i Księgę Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zainicjowana została jeszcze za życia Miłosza, przez niego, Venclovę i mnie. Z radością oczekuję na dzień następny, mam nieodparte wrażenie, że najciekawsze jest jeszcze przede mną. Za niczym Pan nie tęskni? Czasami tęsknię. Pustynia Gobi, Himalaje. Olbrzymia przestrzeń, światło, wielka cisza. Zapach ziół rosnących na pustyni. W Himalajach skały, ich niezwykłe formy, lodowce. Satysfakcja, którą daje pokonanie własnej słabości. Brakuje mi też samotnej morskiej podróży. Po wojnie zacząłem budować jacht, którym miałem zamiar opłynąć przynajmniej Europę, jeśli nie świat. Ale wówczas morze zostało zamknięte i to młodzieńcze marzenie nigdy się nie spełniło. Najwyraźniej nie można zrealizować wszystkiego, tak jak nie można zgłębić całej prawdy. Prof. Andrzej Strumiłło maluje, zajmuje się grafiką, rzeźbą, rysunkiem, fotografią, wykonuje ilustracje, projektuje książki, scenografie. Pisze książki o przyrodzie i kulturze (m.in. Nepalu) oraz wiersze. Zainicjował i od roku jest komisarzem wigierskich spotkań „Sztuka i Środowisko”. Ich plonem - prócz wystaw i książek - były m.in. programy dla Wigierskiego, Suwalskiego i Mazurskiego Parku Krajobrazowego, a później dla Wigierskiego Parku Narodowego oraz fundacji Zielone Płuca Polski. Został wyróżniony wieloma nagrodami państwowymi. Mieszka w Maćkowej Rudzie nad rzeką Czarną Hańczą na Suwalszczyźnie.
Rzuć wszystko i galopuj po bezkresnych stepach Mongolii
Słona herbata z mlekiem kobyły suutei tsai, poczucie wolności i niekończące się po horyzont stepy.
Tak będzie smakować ta podróż. Co kilka godzin lub dni zamigocą pojedyncze jurty. Step ciągnie się po horyzont. Mongolia jest pięć razy większa od Polski, ale zamieszkuje ją tylko trzy miliony ludzi. To właśnie po to, by docenić tę przestrzeń, warto pokonać ją konno. Najlepiej zwierzę kupić na targu w stolicy Ułan Bator i samemu ruszyć w nieznane. Zdrowy koń kosztuje tu 100 dol. Na koniec pobytu łatwo go odsprzedać. Jeżeli jednak nie czujecie się pewnie jako jeźdźcy, możecie skorzystać z oferty jednej z firm, które organizują konne wycieczki. Grupy wyruszają z Ułan Bator. Dziennie w siodle pokonują około 40 km. Po drodze czekają: surowa tajga, stepy, góry, pustynie, jeziora. Nocuje się w namiotach lub jurtach zamieszkanych przez pasterzy. Ci wieczorami opowiadają o życiu nomadów i podpowiadają, jak dbać o konie. Gwarantujemy, że tego nie doświadczysz podczas żadnej wycieczki autokarem. (JUR) NO TO W DROGĘ! ■ KIEDY Najlepiej jechać w sezonie letnim: od końca maja do początku września. ■ ZA ILE W lokalnych biurach podróży za trzydniową wycieczkę zapłacisz 450 dol. od osoby. Ale już tydzień w siodle to koszt od 1 do 1,9 tys. dol. Najdłuższe wyprawy trwają 15 dni i kosztują ok. 2,5 tys. dol.
Pozdrowienia z Mongolii. Wyprawa do świata stepowych nomadów
Koni nie było w umówionym miejscu. Na pytanie, gdzie są, nasz mongolski przewodnik zrobił minę: „A skąd niby miałbym wiedzieć?”, i teatralnym gestem rozłożył ręce. Dopiero gdy rozbiliśmy namioty i rozpaliliśmy ognisko, usłyszeliśmy tętent i rżenie.
Przypędzone do naszego obozu konie skubały trawę w cieniu sosen. Nadeszła pora, by każdy z nas wybrał sobie rumaka, na grzbiecie którego spędzi kolejne dwa tygodnie. „Wranglersi” pomagali nam siodłać wierzchowce, po czym próbowaliśmy je na rozległej łące. Dla Mongołów dobry koń to taki, który jest szybki i silny, a to najczęściej oznacza, że jest również niezatrzymywalny w żaden rozsądny sposób. Potrzeba wtedy naprawdę twardej ręki, mimo że mongolskie kiełzno do łagodnych nie należy. SIODŁA OD DŻYNGIS-CHANA Mongolskie siodło również stanowi nie lada wyzwanie, nawet dla doświadczonego jeźdźca. Jest to przedziwna drewniana konstrukcja wznosząca się wysoko nad końskim grzbietem. Nie da się w nim wygodnie usiąść, bo oprócz boleśnie uciskających drewnianych elementów, w strategicznym miejscu ud wypadają ogromne, ozdobne metalowe nity. Podobno takie siodła stosowała armia Dżyngis-chana, aby dzięki ich niewygodzie zapobiec zasypianiu jeźdźców podczas długich przejazdów. Na szczęście nasze rumaki były wyposażone w bardziej cywilizowaną wersję siodeł, dużo brzydszych, ale za to z siedziskami wypchanymi gąbką. Na pytanie, dlaczego większość Mongołów nadal używa staromodnych drewnianych siodeł, zawsze padała tylko jedna odpowiedź: tradycja. Jeśli coś było dobre za Dżyngis-chana, najlepiej tego nie zmieniać. Mongolskie konie to właściwie dzikie zwierzęta. Zazwyczaj pozwalają dotknąć się tylko wtedy, kiedy mają na grzbiecie siodło – a oznacza ono podporządkowanie. Można zbliżyć się do nich wyłącznie od lewej strony – z której się je dosiada. Przy próbie podejścia do ich prawego boku na ogół panikują lub buntują się, próbując gryźć albo kopać. Do ich kantarów są przywiązane na stałe długie liny lub taśmy, które podczas jazdy trzyma się w ręku – w razie upadku jest szansa je później złapać. CZARNA STRZAŁA Mój mąż wybrał mi karego konika, który przyspieszał jak ferrari i potrafił zrobić przysłowiowy „zwrot na sześciopensówce”. Miał miękki i przyjemny kłus, więc nadaliśmy mu imię Easy Rider. Szybko musiałam jednak przechrzcić go na Black Arrow (Czarna Strzała). Black Arrow był przywódcą. Podczas jazdy nie tolerował żadnych koni przed sobą. Wychodził na prowadzenie i dopiero wtedy można go było nieco wyhamować. W miarę upływu czasu zamiast okazywać zmęczenie, rozgrzewał się i stawał się coraz bardziej podekscytowany. Puszczony galopem pruł bez popędzania całymi kilometrami. Kiedy tak gnaliśmy przez step, wydawałoby się, pełną parą, wystarczyło szepnąć mu „czu!” – mongolski odpowiednik cmoknięcia zachęcającego do szybszej jazdy – a Black Arrow włączał dopalanie. Miałam wtedy wrażenie, że wyjedzie spode mnie. Ten koń miał skrzydła. Albo pakt z diabłem. TYLKO DLA SMAKOSZY Skoro wierzchowce zostały rozdysponowane, należało jeszcze zatroszczyć się o prowiant. Sól, cukier, mąkę do codziennego pieczenia chleba nabyliśmy już wcześniej w Tosoncengel – małym miasteczku będącym jedyną w okolicy ostoją cywilizacji. W pobliskiej jurcie kupiliśmy świeże mleko jaka, jogurt i... barana – nasze pięć obiadów. Baran obserwował nas bacznie swoimi bursztynowymi oczami – najmłodszy już nie był, swoje w życiu widział i bezbłędnie przeczuwał swój los. My zaś przeczuwaliśmy, że będzie twardy i łykowaty. W Mongolii nie jada się jagniąt. Nomadzi uważają zabijanie młodych zwierząt za marnotrawstwo – przecież za chwilę podrosną i będzie na nich więcej mięsa, po co więc zużywać niedojrzały produkt? Argumenty o lepszych walorach smakowych młodego mięsa rozbijają się o mur kompletnego niezrozumienia. A co niby niesmacznego w starym baranie? A poza tym jagniąt się nie je i już. Taka tradycja. Zanim zdążyliśmy się zakumplować z baranem, jeden z naszych wranglersów, Adja, przerobił go na zapasy mięsne tradycyjnym mongolskim sposobem. Przez kilkucentymetrowe nacięcie na brzuchu zwierzęcia włożył mu rękę w trzewia po łokieć. Następnie palcami zacisnął aortę, aż serce przestało bić. Podobno to bardzo humanitarna i bezbolesna metoda. Mongołowie twierdzą, że w ten sposób krew zostaje w tkankach, więc mięso jest potem smaczniejsze. (Muzułmanie na przykład uważają wprost przeciwnie – kolejny dowód na to, że gusty nie podlegają ocenie). Po podzieleniu tuszy ze wszystkich części, które uznaliśmy za odpady, nasi wranglersi ugotowali potrawkę i zajadali się nią z lubością. Co odważniejsi z nas spróbowali tego smakołyku i zgodnie stwierdzili, że nie da się go przełknąć. Pozbawione jakichkolwiek przypraw i dodatków baranie trzewia, obgotowane w osolonej wodzie, miały twardość i smak starego buta. Stanowczo opowiedzieliśmy się przy naszej własnej wersji baraniny – gulaszu z dodatkiem jarzyn i dużej ilości ziół. Regularnie zajeżdżaliśmy do okolicznych jurt, nie tylko w celu uzupełnienia zapasów żywności, ale również towarzysko. Byliśmy większą atrakcją dla nich niż oni dla nas. Zawsze podejmowano nas najlepszymi smakołykami: gospodynie gotowały nam słodkie, tłuste kluski i parzyły mongolską herbatę – mleczną i słoną. Dzieciaki nie spuszczały z nas wzroku, niektóre z nich pierwszy raz widziały białych turystów. Chociaż i tu dotarła cywilizacja – przy większości jurt stały talerze satelitarnych anten. Za dnia przenośne panele słoneczne ładowały stare samochodowe akumulatory, do których podłączało się potem malutkie telewizorki, a czasem i żarówkę. Przed niektórymi jurtami oprócz przywiązanych koni stały zaparkowane motocykle – nowa miłość Mongołów: podobne w dosiadzie, a wilki nie zjedzą. Ale namiętność do koni jest wszechobecna: filcowe ściany każdej jurty były ozdobione plakatami z wizerunkami końskich gwiazd, bohaterów Naadamu. NAADAM To najważniejsze mongolskie święto i największe wydarzenie sportowo-kulturalne. Centralne obchody odbywają się w lipcu w Ułan Bator, wcześniej w miasteczkach całego kraju rozgrywane są zawody lokalne. Konkurencjami Naadamu są: mongolskie zapasy, łucznictwo i wyścigi konne. Stroje, sprzęt i zasady nie zmieniły się od czasów Dżyngis-chana. Cóż, tradycja. Każdego roku ok. 40 tys. koni startuje w naadamowych wyścigach w całej Mongolii. Dżokejami są dzieci w wieku 5–12 lat, aby wierzchowce niosły jak najmniejszy ciężar. Większość z nich jedzie na oklep, ale nie obowiązują w tym względzie żadne reguły – niektórzy pokonują trasę w tradycyjnych drewnianych siodłach. Według ludowych przesądów pot zwycięskiego konia przynosi szczęście i gwarancję sukcesów, dlatego po skończonym wyścigu widzowie próbują za wszelką cenę dopchać się do czempiona. Tłum bywa nieobliczalny. Dżokeje usiłując wyrwać się z ludzkiej ciżby, okładają batem publiczność, zaś na centralnym Naadamie policja eskortująca zwycięzców traktuje zdesperowanych poszukiwaczy szczęścia prądem (oczywiście funkcjonariusze bez skrępowania ocierają się o bohaterskiego rumaka). Najbardziej jednak szokującą wizualnie dyscypliną są mongolskie zapasy – zarówno ze względu na tradycyjne stroje, przypominające dwuczęściowy kostium kąpielowy, jak i na obowiązkowy rytualny taniec zwycięzcy wykonywany przez każdego zawodnika, który wygrywa daną rundę. Najlepsi zapaśnicy stają się największymi celebrytami, a ich obwieszone medalami wizerunki zdobią kalendarze i naturalnej wielkości makiety fotograficzne. TRANSAKCJA NIE DO ODRZUCENIA Również i my miewaliśmy gości w naszych obozowiskach. Przejazd kilkunastoosobowej grupy jeźdźców nie pozostawał niezauważony, a widok obozu, kolorowych namiocików, ogniska i krzątających się wokół ludzi zawsze ściągał ciekawskich. Zazwyczaj bywał to samotny jeździec z pobliskiej jurty, który zsiadał z konia i kucał w odległości kilku metrów od nas, czekając na rozwój wydarzeń. Siedział tak cierpliwie, nie wykonując żadnych gestów i nie odzywając się. Ktoś z nas zanosił mu kubek gorącej herbaty – sygnał, że jest mile widzianym gościem. Dosiadał się wtedy na pogaduszki. Na szczęście mieliśmy tłumaczkę, bo mongolski język nie przypomina niczego. Czasem nie przypomina w ogóle ludzkiej mowy. Na ogół okazywało się, że gość wypatrzył nas przez lunetkę, szukając w stepie swoich koni. Mongołowie najczęściej używają małych lunetek, przez które patrzy się jednym okiem. Pewnego dnia przysiadł się do nas 78-letni, niemal bezzębny dziadek, którego wielce zafrapowała nasza lornetka. Wybitnie spodobała mu się koncepcja patrzenia przez nią dwojgiem oczu. Bawił się nią ponad godzinę, usiłując namówić nas na wymianę: my damy mu lornetkę, on nam swojego konia. Po jakimś czasie zorientowaliśmy się, że ta propozycja transakcji wcale nie jest żartem. I choć kusząca – gniady wałach musiał zostać z dziadkiem. Kolejny kubek herbaty i mężczyzna podniósł się, narzekając, że jest już stary i nie ma tyle sił co kiedyś, a do domu daleko. Po czym wskoczył na konia jednym zgrabnym ruchem, odbijając się od ziemi urgą. (Urga to rodzaj mongolskiego lassa – długi, około trzymetrowy prosty kij z rzemienną lub sznurkową pętlą na końcu. Na co dzień służy do wyłapywania owiec ze stada). My gramoliliśmy się na nasze konie w bardziej konwencjonalny sposób, a one wykorzystywały to podle, ruszając dziarsko do przodu, kiedy wisieliśmy jedną nogą w strzemieniu. Zwykle jazdę zaczynaliśmy jak najwcześniej, aby skorzystać z chłodu poranka, zanim zamieni się w suchy 30-stopniowy upał, pełen stepowego pyłu i rojów dokuczliwych owadów. Pobudka następowała o szóstej rano, kiedy trawę i nasze namioty pokrywała jeszcze gruba warstwa szronu. Na śniadaniu pojawialiśmy się w puchowych kurtkach i czapkach. Pozbywaliśmy się tej izolacyjnej warstwy gdzieś pomiędzy owsianką a kawą, bo temperatura powietrza wzrastała gwałtownie z minuty na minutę. Koni dosiadaliśmy ubrani w lekkie koszule lub bluzy, a podczas pierwszej przerwy na herbatę upał był już nie do zniesienia. Nigdy też nie było wiadomo, ile czasu spędzimy w siodle. Mongołowie mają dwie definicje odległości: „bardzo daleko” i „nie tak bardzo daleko”. Nie udało nam się odkryć żadnego przelicznika tych określeń. TUTAJ WSZYSTKO SIĘ ZACZĘŁO Mongolia zajmuje pierwsze miejsce na świecie pod względem liczby koni przypadających na jednego mieszkańca. Oprócz koni domowych żyją tutaj jeszcze na wolności ich przodkowie – konie Przewalskiego, czyli takhi. Koniom Przewalskiego groziło wymarcie – w latach 40. XX w. ostatnie egzemplarze żyły już tylko w ogrodach zoologicznych. Dzięki wspólnej akcji Londyńskiego Towarzystwa Zoologicznego i grupy mongolskich naukowców dziewięć koni zostało przewiezionych z powrotem do Mongolii i wypuszczonych na teren Parku Narodowego Khustain. Przywrócenie naturze wychowanych w ogrodzie zoologicznym zwierząt wymagało sporej pomocy ze strony ludzi. Obecnie na terenie parku żyje kilkaset dzikich koników. Jest to jedyne miejsce, gdzie można je zobaczyć w naturalnym środowisku, na stepie. Najlepsza pora na ich obserwację przypada pod wieczór, kiedy stada przychodzą do wodopoju. Obowiązują ścisłe zasady – nie wolno zbliżać się do koni na odległość mniejszą niż 200 m, aby nie przyzwyczajać ich do kontaktów z ludźmi. Czuwają nad tym parkowi przewodnicy, potrafią wiele opowiedzieć o tych fascynujących zwierzętach. Na obrzeżach parku wypasają się też stada koni domowych. Zaciekawiło nas, czy nie jest to niebezpieczne dla zachowania czystości gatunku takhi, zwłaszcza że okoliczni hodowcy bardzo cenią sobie źrebaki krzyżówki – konie z domieszką krwi takhi są zdrowsze, wytrzymalsze i silniejsze. Okazało się jednak, że dzikie ogiery takhi są o wiele bardziej agresywne niż konie domowe i nie dopuszczają do pokrycia swoich klaczy przez intruzów. A gdyby nawet, to ich potomstwo i tak jest bezpłodne – to dwa odrębne gatunki zwierząt. Podobnie jest z mułami, będącymi krzyżówką konia oraz osła – one również nie mogą się rozmnażać. Przy zapadającym zmierzchu zafascynowani obserwowaliśmy kilka małych stad, śledząc zachowania ogierów pilnujących swego haremu, klaczy przewodniczek, matek i źrebiąt. *** Ostatniego dnia spędziliśmy w siodle mniej czasu niż zwykle. Z Tosoncengel wyjechała po nas umówiona furgonetka – mieliśmy ją spotkać gdzieś w stepie. Ruszyliśmy galopem, ścigając się z naszymi mongolskimi wranglersami. Gnaliśmy, pokonując kamieniste rowy wymyte przez wodę i piaszczyste wydmy. Black Arrow parł do przodu i najmądrzejsze co mogłam zrobić, to zupełnie poluzować wodze, aby łatwiej mu było zachować równowagę w razie potknięcia się na nierównym terenie. Znany z prędkości siwek Adji został w tyle. Co jakiś czas zwalnialiśmy, by odpocząć – my, jeźdźcy, bo konie mogłyby biec dalej. Miałam już naprawdę dość, kiedy za zakrętem ukazał się charakterystyczny kształt starej radzieckiej furgonetki. „Arro, gud” – powiedział z uznaniem Adja, który zdążył już nauczyć się uproszczonej wersji imienia mojego konia (i zdziwiony, że ktoś w ogóle nadaje koniom imiona). Po wylewnym pożegnaniu z wierzchowcami i ich mongolskimi opiekunami zapakowaliśmy się do samochodu. Jeden z wranglersów wskoczył na Black Arrow i puścił się galopem w stronę horyzontu, a za nim ruszyło całe stado. Długo jeszcze patrzyliśmy za nimi przez zakurzone okno telepiącej się na wybojach furgonetki. Agnieszka Wojkowska, 2011
Pustynia, stepy i smocze kości. Prawdziwa Mongolia jest poza Ułan Bator!
Ułan Bator to ponoć najzimniejsza stolica świata. Jedyna, w której mieszka połowa populacji kraju. Internet, smartfony, kluby karaoke – właściwie tak samo jak w każdym mieście. Dalej, na północy kraju, za rozległymi stepami, rosną lasy modrze-wiowe. Żyją w nich prawdziwi hodowcy reniferów.
Ciekawe, jak daleko od nas są tamte wzgórza – zastanawia się Witek w drodze między Ułan Bator a Gobi, drugą największą pustynią świata. – Pięć kilometrów czy raczej piętnaście? Orientacja w terenie nigdy nie sprawiała mu kłopotu, ale tutaj, na południu Mongolii, surowa natura nie daje podpowiedzi. W zasięgu wzroku nie ma żadnych drzew ani domów, żadnego punktu odniesienia, który pomógłby oszacować odległość i skalę. Stepy ciągnące się po horyzont, a potem pustynia tak płaska, jakby od nieba ktoś odciął ją nożem. I ta zupełna cisza. Na Gobi, poza kilkoma miejscami, brak asfaltowych dróg, domów i ludzi. Bo i kto chciałby tu mieszkać? Latem nieznośne upały, zimą –40 stopni. Zwierzęta umiały się przystosować. Żyją tu baktriany, niedźwiedź gobijski, antylopy i owce argali. A niegdyś żyły nawet smoki. Przynajmniej tak uważali dawni wędrowcy i podróżnicy, przed którymi piasek odsłaniał kości nieznanych gatunków. Ich zagadkę wyjaśnili badacze z Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. W 1922 r. w stronę pustyni ruszyła z Pekinu pierwsza ekspedycja amerykańskich paleontologów, zoologów i botaników. To była wyprawa zorganizowana na niespotykaną wcześniej skalę: osiem automobili, 150 objuczonych wielbłądów i 40 badaczy. Misją kierował Roy Chapman Andrews – poszukiwacz przygód, podróżnik, naukowiec i najprawdopodobniej pierwowzór filmowego Indiany Jonesa. Nasza ekspedycja jest nieco skromniejsza – 12 osób i cztery auta. Tempo podróży nieznacznie​ szybsze. Bo mimo upływu stulecia wyprawa w głąb kraju to nadal rajd po bezdrożach. Po dwóch dniach jazdy docieramy wreszcie do Płonących Klifów – miejsca, w którym amerykańscy badacze rozwiązali zagadkę. Już pierwsze miesiące badań dowiodły, że smocze kości to szczątki dinozaurów. W ciągu ośmiu lat paleontolodzy odnaleźli i zidentyfikowali kilkadziesiąt gatunków tych gadów i po raz pierwszy w historii – ich jaja. Chociaż Płonące Klify przestały kryć tajemnicę przeszłości, niezmiennie kuszą urodą, kolorem piasku, który o zachodzie słońca zdaje się żarzyć. Śpiewające wydmy Dawni wędrowcy nie wiedzieli też, dlaczego wydmy „śpiewają”. Niezrozumiałe zjawisko tłumaczyli siłami demonów. Powszechnie wiadomym jest, że pustynię zamieszkują złe duchy, prowadząc podróżników do zguby przez najbardziej złośliwe sztuczki – pisał w XIII w. Marco Polo podczas podróży przez kraj Czyngis-chana. Naszej eskapadzie towarzyszy tylko dobra energia. Wydmy Khongoryn Els, do których docieramy kolejnego dnia, ciągną się pasmem szerokim na prawie 200 km. Postanawiamy posłuchać ich śpiewu i zdobyć najwyższy szczyt. Zdejmuję buty, zostawiam je w pobliżu samochodu i ruszam pod górę. Przy każdym kroku piasek osuwa się spod nóg, a ja mam wrażenie, jakbym dreptała w miejscu. Mimo że jest już wieczór i wydmy zdobywam od północnej strony, po plecach płyną mi strugi potu. Zza okien klimatyzowanego samochodu Khongoryn Els wyglądały łagodnie. Dopiero z bliska widać, że zbocze wznosi się pod kątem 45 stopni. Wreszcie jesteśmy na szczycie. Rozległe piaskowe fale płyną aż po horyzont. Nisko wiszące słońce wydobywa ich subtelną formę, rozświetla na zachodzie i gasi stoki ukryte w cieniu. To słońce, które maluje krajobraz wydm, pozwala im także śpiewać. Wysuszone ziarenka piasku płyną w dół mikrolawinami i podskakując jedno na drugim, wprawiają wydmę w drgania. Są jak membrana w głośniku, której rytmiczny puls rodzi muzykę. Może Marco Polo słyszał tu wycie demonów. Ja słyszę tylko kojący szept morza piasku. Rzut monetą Karakorum, dawna stolica imperium założona przez synów i wnuków Czyngis-chana, to dziś zwykła mieścina. Po dawnej świetności nie pozostał ślad. Zamiast pałaców ze złotymi kolumnami i fontannami ze srebra, o których donosili średniowieczni wędrowcy, są parcele ogrodzone rachitycznymi płotami i stada kóz pasące się na wysypiskach śmieci. Tylko buddyjska świątynia Erdene Dzuu, otoczona murem ze stu ośmiu pagód, dodaje uroku nijakiemu miastu. Ale raz do roku, podczas święta Naadam, dawna stolica znów tętni życiem. Zmagania zapaśników, wyścigi konne i zawody łuczników przywołują ducha mongolskiej chwały. I chociaż największe i najsłynniejsze zawody Naadam odbywają się we współczesnej stolicy kraju, ja postanawiam zobaczyć je w tej zapomnianej. – W pierwszym wyścigu pobiegną konie dwuletnie – oznajmia przez megafon głos prowadzącego. – Potem czterolatki, konie pięcioletnie i wreszcie mustangi – zapowiada dalej, a pierwsi zawodnicy znikają już w oddali. – Wystartowali – komentują widzowie, głównie młodzi mężczyźni. Ubrani w deel, tradycyjny płaszcz, i kowbojskie kapelusze oglądają zawody z grzbietów swych rumaków. A ja, mimo że jestem na Dalekim Wschodzie, czuję się, jakby to był Dziki Zachód. Konny wyścig zbliża się wreszcie do mety. W tumanach kurzu rysują się sylwetki pierwszych jeźdźców. Konie biegną, dżokeje pokrzykują, tłum wiwatuje. Na mecie jest już pierwsza piątka. Konie zdobędą medale i chwałę. Ich młodzi jeźdźcy – rzeczowe nagrody. Teraz czas na zapasy. Mongolscy zapaśnicy są idolami tłumów. Do walki stają prawie półnadzy: slipy, krótka kamizelka odsłaniającą piersi i gutale, wysokie buty z zadartym przodem. Podobno ten skąpy strój obowiązuje od czasu, kiedy zawody zwyciężyła przebrana kobieta. Teraz o pomyłce nie może być już mowy. – W całym stroju najważniejsze są te sznurki – objaśnia młody Mongoł, który razem ze mną ogląda zapasy. – Ciągnąc za nie, łatwiej zwalić rywala na ziemię. Wystarczy zresztą dotknąć jej kolanem i już walka przegrana – informuje. Razem z nim czekam na finał toczącego się pojedynku, ale jak na złość nic się nie dzieje. Dreptanie w miejscu, lekkie przepychanki. Żadnych spektakularnych chwytów. – Walki nie mają limitów czasowych. Oni mogliby tak stać i przez godzinę. Zazwyczaj jednak, jeśli pojedynek się przedłuża, przerywają go sędziowie – wyjaśnia mój nowy kolega. – I jak wyłaniają zwycięzcę? – pytam zaciekawiona. – Rzucają monetą. Ten zawodnik, który wybrał zwycięską stronę monety, może teraz zastosować dowolny chwyt. To daje mu znaczną przewagę. Na naszych oczach to właśnie się dzieje. Nowy chwyt, podniesienie i rzut o ziemię. Przegrany odpada. Zwycięzca przechodzi dalej. Kolejne tury eliminują wszystkich przegranych. Zwycięzcy walczą ze zwycięzcami. Aż kiedy zostanie czterech zapaśników, ostatnie dwie walki zadecydują o miejscach na podium. Egzamin do zdania W czasie, kiedy w Karakorum toczą się zawody Naadam, Mongolia śledzi dużo ważniejszą rywalizację – o fotel prezydenta. W szranki stanęło trzech kandydatów reprezentujących największe partie polityczne. Programy podobne, idee pomieszane, a każdy obiecywał lepszą przyszłość. Żeby ułatwić mieszkańcom decyzję, sztaby wyborcze rozstawiły w całym kraju jurty przedwyborcze. W środku poczęstunek: cukierki i kumys – delikatny alkohol z kobylego mleka. Nie wiadomo, co zdecydowało o zwycięstwie partii demokratów. Może doskonały program, może największy na świecie konny pomnik Czyngis-chana ufundowany przez ich kandydata, a może jego sportowa przeszłość. Chaltmaagijn Battulga, były zapaśnik i dżudoka, pokonał rywali w obu turach wyborów i tuż przed stołecznym Naadam objął urząd prezydenta. – Za chwilę na stadionie pojawi się nasz prezydent – informuje mnie podekscytowana łuczniczka czekająca na rozpoczęcie zawodów. – Zwyczajowo to właśnie głowa państwa oddaje pierwszy strzał – ciągnie dziewczyna. Konkurs w tej dyscyplinie oglądam już w Ułan Bator, na chwilę przed wylotem z kraju. Trybuny szybko wypełniają się widzami. I wreszcie pojawia się on – Chaltmaagijn Battulga. Wita zebranych, macha ręką i… wychodzi. – I co, nie strzeli? – pytają łucznicy jeden przez drugiego. – To wielki zawód – żali się dziewczyna. – Rozczarowanie już na starcie. A ja na niego głosowałem – wzdycha łucznik siedzący obok. I tak oto były zapaśnik oblewa pierwszy egzamin swej prezydentury. Przynajmniej w oczach łuczników. Oby nie zawiódł kraju w innych dyscyplinach.
Historia z Ułan Bator. "Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty. Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku"
Gwałtowny napływ koczowników całkowicie odmienia oblicze mongolskiej stolicy.
Młody mongolski pasterz Oczkhuu Genen spakował niedawno cały swój dobytek na wypożyczoną ciężarówkę i wyjechał do wciąż rozrastającej się stolicy kraju – Ułan Bator. Konieczność przeprowadzki mogła być dla niego przyznaniem się do porażki i poważnym wstrząsem, ale na zewnątrz sprawiał wrażenie łagodnego człowieka, całkowicie skoncentrowanego na swoim celu. W kilka godzin po przyjeździe, na skrawku ogrodzonego terenu wynajętym na przedmieściach stolicy, Oczkhuu rozłożył swoją jurtę – tradycyjny, okrągły namiot mongolskich koczowników. Górujące nad Ułan Bator zbocza podzielono na tysiące takich skrawków, każdy z jurtą pośrodku. Po zamontowaniu rury kominowej do żelaznego piecyka i umocowaniu kołków pasterz otworzył niewielkie drewniane drzwi, wpuszczając do środka swoją żonę Norwu razem z nowo narodzonym synkiem Ulaką oraz sześcioletnią córeczką Anuką. Widoki rozciągające się za drzwiami ich namiotu były jednak całkowicie odmienne od tego, do czego przywykli, mieszkając na stepie jakąś godzinę drogi na południowy zachód od stolicy. To właśnie tam, niedaleko jurty rodziców Norwu, w krainie rozkołysanych wiatrem traw, opiekowali się swoimi stadami. Tu co chwila wzrok natrafiał na dwumetrowe drewniane płoty, a zamiast ukochanych zwierząt – koni, bydła i owiec – po obejściu krążył jedynie należący do właściciela terenu czarno-brązowy kundel zanoszący się ochrypłym ujadaniem przy najmniejszych oznakach niepokoju. A tych mu nie brakowało, bo tuż za płotem mieszka jakieś 60 proc. z ponadmilionowej populacji Ułan Bator, stłoczone w prowizorycznych slumsach, zwanych również jurtowiskiem, pozbawionych dróg, bieżącej wody i kanalizacji. Jak we wszystkich tego typu dzielnicach, także tutaj panoszą się przestępczość, alkoholizm, bieda i desperacja. Nic dziwnego, że wielu mieszkańców zdecydowało się na coś, co wcześniej było dla nich niewyobrażalne, i zaczęło na noc zamykać drzwi. – Opuszczając jurtę, widzimy tylko płoty – skarży się Oczkhuu – Mam wrażenie, że mieszkam w pudełku. Koczownicy nie są stworzeni do takiego życia, ale Oczkhuu i Norwu znaleźli się w sytuacji bez wyjścia. Straszliwy zud – olbrzymi mróz połączony z obfitymi opadami śniegu, jaki zapanował na przełomie 2009 i 2010 r., a także czteromiesięczna letnia susza, która nastąpiła po nim, spowodowały, że większość ich stada padła z zimna lub głodu. Zanim pogoda wróciła do normy, z 350 hodowanych przez nich zwierząt zostało zaledwie 90. Tej zimy w całej Mongolii nie przeżyło ponad 8 mln krów, jaków, wielbłądów, koni, kóz i owiec. – Dalsze życie na wsi stało się niemożliwe – stwierdził cicho Oczkhuu. – Postanowiliśmy sprzedać resztę stada i przenieść się do miasta. Kierowała nimi też chęć zapewnienia lepszego losu swoim dzieciom. Żadne z nich nie paliło się do przeprowadzki, potrafili jednak dostrzec jej zalety. Mieszkanie na wsi oznaczało utrudniony dostęp do szkół i służby zdrowia, a tu mieli bezpłatną opiekę medyczną dla swojego synka i miejsce w państwowej szkole dla Anuki. W UB, jak Mongołowie nazywają między sobą stolicę, żyje dziś ponad pół miliona takich ludzi przygnanych ze stepów przez ostre zimy, niepowodzenia i brak perspektyw. Wielomiliardowe zagraniczne inwestycje w kopalnie węgla, złota i miedzi przyciągnęły kolejne rzesze koczowników szukających pracy na stanowiskach stworzonych dzięki gwałtownemu napływowi pieniędzy z przemysłu wydobywczego. Pomijając wieżowce w centrum, mongolska stolica sprawia wrażenie przygranicznego miasteczka, które rozlało się w niekontrolowany sposób w nadrzecznej dolinie. Początki osady sięgają 1639 r., kiedy to pełniła rolę wędrownego buddyjskiego klasztoru i punktu handlowego. W 1778 r. osada znalazła swoje miejsce przy ważnym szlaku handlowym biegnącym u podnóża niezbyt wysokiej góry. Droga ta istnieje do dzisiaj pod nazwą Aleja Pokoju i stanowi jedyny ciąg komunikacyjny pozwalający na bezpośrednie przedostanie się z jednej strony miasta na drugą. Od świtu do zmierzchu tłoczą się na niej tysiące samochodów. Jazda przypomina poruszanie się po pasie transmisyjnym wijącym się między podniszczonymi postsowieckimi blokowiskami. Co jakiś czas odchodzą od niej boczne uliczki, które kończą się po jakichś 50 m niewytłumaczalnymi zwałowiskami gruzu, barykadami lub biurowcami tak dokładnie ukrytymi przed ludzkim wzrokiem, że nie umie ich odnaleźć żaden miejscowy taksówkarz. Dodając do tego masowy napływ koczowników, którzy nie potrafią poruszać się po mieście, przechodzić przez zatłoczone ulice i nie orientują się w subtelnościach zurbanizowanego życia, otrzymujemy naprawdę oszałamiającą mieszankę. Widok żylastego, sękatego mężczyzny ubranego w stepowe buty, filcowy kapelusz i tradycyjną pasterską tunikę, przepychającego się z impetem hokeisty na przód kolejki tylko po to, by zobaczyć, co sprzedaje się w sklepie, nie jest tutaj niczym dziwnym. Inni koczownicy stojący w kolejce nie pozostają mu dłużni i odpychają go z równą siłą. Nie towarzyszą temu żadne negatywne emocje, nie wybuchają bójki – dla nich jest to zupełnie zwyczajne zachowanie. – Ci ludzie są całkowicie wolni – wyjaśnia Baabar, uznany publicysta i historyk zajmujący się opisywaniem cech narodowego charakteru Mongołów. – Mogą całymi latami mieszkać w Ułan Bator, zachowując koczowniczą mentalność. Robią, co chcą i kiedy chcą – wystarczy się zresztą przyjrzeć ludziom przechodzącym przez jezdnię. Idą po prostu przed siebie, nie zwracając uwagi na to, co dzieje się wokół. Nawet rozpędzony samochód nie zmusi ich do ustąpienia drogi. Jesteśmy narodem szorstkich indywidualistów, bez żadnego poszanowania zasad. W sobotę wczesnym rankiem Oczkhuu i Norwu zabierają ze sobą dzieci i jadą z powrotem na wieś, aby razem z jej rodzicami przygotować gospodarstwo do zimy. Przez osiem godzin Oczkhuu pomaga Jaji – swojemu teściowi – w sianokosach. Zanim zapadnie niedzielny wieczór, zgromadzą w stodole tyle siana, że nie będą się więcej martwić o przetrwanie zwierząt, nawet jeśli nadejdzie zud. Ostatnia zima zdziesiątkowała także stada Jaji – z tysiąca zwierząt zostało zaledwie trzysta. On jednak uparł się, że przetrwa, opierając się na swoim wieloletnim doświadczeniu hodowcy zdobytym jeszcze w epoce komunistycznej. – Może nie działo się tu wtedy najlepiej – wspomina. – Nie znosiłem na przykład tych wszystkich biurokratów, którzy mówili mi, co mam robić, ale komunizm chronił ludzi przed katastrofami takimi jak ostatnia zima. Mogłeś stracić wszystkie zwierzęta, a mimo to nie groziła ci śmierć z głodu. Chociaż Jaja i Szantsal poparli decyzję dzieci o wyjeździe do miasta, co chwilę wspominają, że czują się samotni. Jednak w ich przypadku przeprowadzka do stolicy nie wchodzi w grę. – Nie przetrwałbym tam nawet tygodnia – rzuca Jaja. – Momentalnie rozchorowałbym się i umarł od tego tłoku i hałasu. Zdaniem Baabara ludzie tacy jak Oczkhuu i jego teść to prawdziwi pasterze, różni od tych, których pokonał zud. Upadek komunizmu i zamknięcie wielu fabryk spowodowało, że tysiące mieszkańców musiało opuścić Ułan Bator w poszukiwaniu swoich wiejskich korzeni. – Zdążyli już jednak całkowicie zapomnieć, na czym polega życie koczownika, jak opiekować się stadami, jak przetrwać ostrą zimę. Jak twierdzi historyk, główny problem wynika z tego, że nie są też dostosowani do życia w mieście. Wszystko to dzieje się w czasie, gdy Mongolia próbuje znaleźć swoją pozycję między dwoma mocarstwami: Rosją i Chinami, od wieków wywierającymi na nią potężną presję. Nacjonalizm i ksenofobia stają się coraz powszechniejsze, a wśród odpowiedzialnych za problemy kraju, obok miejscowych polityków uznawanych (nie bez racji) za całkowicie skorumpowanych, jednym tchem wymienia się cudzoziemców. Pomawiani o wzbogacenie się kosztem Mongołów chińscy przedsiębiorcy coraz rzadziej wychodzą po zmroku na ulice stolicy. Obawiają się ata ków ze strony młodych ludzi odzianych w czarne skórzane kurtki i powołujących się na Czyngis-chana. Wizerunki wielkiego wodza, zakazane w czasach komunizmu, pojawiają się dzisiaj praktycznie wszędzie – od etykiet na butelkach wódki po karty do gry. Godzinę drogi od Ułan Bator stanął na stepie 40-metrowy stalowy pomnik przedstawiający zdobywcę siedzącego na koniu i spoglądającego morderczym wzrokiem w stronę Chin. Nie tylko on patrzy w tę stronę. Kraj ma bowiem warte nawet biliony dolarów, często nierozpoznane złoża surowców naturalnych skupione głównie w pobliżu chińskiej granicy, w okolicach Oju Tołgoj i Turkusowego Wzgórza. To tam Kanadyjczycy z Ivanhoe Mines, współpracując z angielsko-australijską firmą Rio Tinto, dotarli do największych na świecie nieeksploatowanych wcześniej pokładów miedzi i złota. 34 proc. udziałów w tym projekcie znajduje się w ręku mongolskiego rządu, dając miliardowe wpływy gospodarce. Jak wiele z tych pieniędzy trafia 550 km na północ i do rąk zwykłych ludzi takich jak Oczkhuu, to już zupełnie inna kwestia. Eksperci z Banku Światowego i ONZ naciskają na mongolskie władze, by zainwestowały środki w rozbudowę infrastruktury, jednak rząd premiera Sandżaagijna Bajara przyjął bardziej bezpośrednie rozwiązanie, obiecując każdemu mieszkańcowi wypłatę 1200 dol. z zysków przynoszonych przez kopalnie. Nie wierząc, że kiedykolwiek zobaczy te pieniądze, Oczkhuu zaczął rozglądać się za pracą. Jego pierwszym pomysłem było uruchomienie własnego interesu, bo zdawało mu się, że dobrze rozpoznał potrzeby mieszkańców jurtowiska. Razem ze swoim partnerem wynajął pokój w jednym z hoteli, by następnie udostępniać go koczownikom chcącym wziąć kąpiel lub prysznic. Chodząc od drzwi do drzwi, zapraszał kolejnych klientów, niewielu jednak miało ochotę skorzystać z jego oferty. Całe przedsięwzięcie pochłonęło ponad 200 dol., co stanowiło sporą część jego oszczędności. Teraz zastanawia się nad kupnem używanego samochodu i przekształceniem go w taksówkę. Będzie musiał się zapożyczyć, ale taka praca gwarantuje godziwy zarobek. Przemawia do niego także poczucie wolności za kółkiem i to, że sam będzie sobie szefem. Co więcej, pracując w tym zawodzie, będzie mógł odwozić i odbierać córeczkę ze szkoły. – Nie możemy tu hodować zwierząt – stwierdza – ale mam nadzieję, że przynajmniej uda nam się wychować dzieci. Wracając na swoje podwórze, zasuwa skobel w drewnianej furtce i ciężko wzdycha: – Boże, ależ się stęskniłem za moimi końmi. Don Belt, 2011
Rowerowa wyprawa polskich skautów dookoła świata. Zobacz zdjęcia
Skauci słyną z wytrzymałości i umiejętności dostosowania się do kaprysów natury. Jednak ta wyprawa swoim rozmachem może szokować każdego. Zobacz jak skauci radzą sobie z syberyjską zimą.
Zobaczcie zdjęcia z zimowych etapów >>> 35 tysięcy kilometrów przez 21 krajów, w deszczu, mrozie i upale – słowem Bike Jamboree. To pierwsza w historii rowerowa sztafeta dookoła świata, w którą zaangażowanych jest już ponad 200 uczestników. Po pół roku od startu w Gdańsku, sztafeta pokonała trasy Mongolii i już zmierza w kierunku zamarzniętego jeziora Bajkał. Latem 2019 r. ma dotrzeć na gromadzącą skautów z całego świata imprezę w USA, a potem wrócić do Polski. Zmęczenie, mróz, żelazna wola Od ponad trzech miesięcy niezmordowanym rowerzystom z różnych ekip towarzyszy zima, muszą więc walczyć z mrozem, a niekiedy dwudziestocentymetrową warstwą śniegu. Podróżnicy podkreślają, że – niezależnie od technicznych czy logistycznych problemów - jadą dalej, przede wszystkim, dzięki ludziom. - Nie tylko uczestnikom, ale także, a może w pierwszej kolejności, dzięki osobom spotkanym po drodze. Tym, którzy udostępniają nam sale, żebyśmy mogli przygotować rowery do kolejnego etapu. Tym, którzy służą za tłumaczy i poświęcają swój czas w garażach mechaników. Tym, którzy wykonują setki telefonów i załatwiają dla nas miliony spraw, żebyśmy mogli bezpiecznie pokonać kolejne kilometry. Pamiętamy o wszystkich, którzy zapewniają nam nocleg, obdarowują, a nawet się za nas modlą. Gdy wymieniam w myślach ludzi, dzięki którym nasza wyprawa mogła dojść do skutku, stwierdzam, że jechaliśmy w kilkadziesiąt osób. I to jest piękne – wspomina Iśka Marchwica, uczestniczka etapu rosyjsko-mongolskiego. O początku wyprawy przeczytacie na naszej stronie: national-geographic.pl oraz na bikejamboree.pl
Polski podróżnik, który uciekł z piekła. Gdy opowiedział o swojej podróży, stał się sławny
Rewolucja przyniosła Rosji chaos. Bezkresna Syberia stała się wtedy kotłem, w którym kipiały konflikty etniczne, klasowe, polityczne. Śmierć i strach opanowały ludzkie umysły. Ferdynand Ossendowski wyrywał się z tego piekła przez 1,5 roku. Uciekając przed bolszewikami, pokonał tysiące kilometrów. Był świadkiem niebywałych okrucieństw. Wielokrotnie cudem ratował skórę. Swą odyseje opisał w książce Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów, która w latach 30. była bestsellerem.
Imię i nazwisko: Ferdynand A. Ossendowski Urodzony/zmarł: 27.05.1876 r./03.01.1945 r. Tajga, 1920 r. Wielka podróż Ossendowskiego zaczęła się zimą w Krasnojarsku nad Jenisejem, skąd ruszył pieszo w zimową tajgę, by w jej przepastnej głuszy ukryć się przed bolszewikami. Zabrał ze sobą jedynie karabin, 300 naboi, siekierę, nóż, kożuch, herbatę, suchary, sól i kociołek. Od onego dnia stałem się pierwotnym człowiekiem, lecz nie przypuszczałem wtedy, że to może potrwać tak długo. Był naukowcem, chemikiem z wykształcenia, i dużo jeździł po Azji i Europie. Z podróży pisał wspomnienia i reportaże do gazet. Przez kilka miesięcy był jednym z doradców admirała Kołczaka, którego armia na krótki czas wyparła czerwonych z dużej części Rosji. To za tę działalność na Ossendowskiego wydano wyrok śmierci. 44-letni wówczas Ossendowski planował uciekać przez Mongolię i Chiny, a potem przez Pacyfik dopłynąć do Europy. Wiele wskazuje na to, że miał też do wykonania misję szpiegowską, prawdopodobnie dla wywiadu japońskiego. Dwa miesiące syberyjskiej zimy i wiosenne roztopy spędził w norze wygrzebanej w ziemi i śniegu pod korzeniami przewróconej limby. Od chłodu chroniła go „najda” – piecyk z dwóch sosnowych kloców, między które wkładał rozżarzone węgle. Wygrzebywał ze śniegu drewno na opał, polował – głównie na cietrzewie, czasem trafi ła mu się grubsza sztuka. Strzelał celnie i oszczędnie, świadom niebezpieczeństwa, jakie mu grozi, gdy zabraknie naboi. Raz w okolicy pojawił się niedźwiedź, powalił go trzema kulami. Nagrodę za to starcie dostał podwójną: darowane życie i obfity zapas mięsa, który pozwolił mu przetrwać do wiosny. Odrodził się w nim pierwotny człowiek – myśliwy i wojownik, jednak źle znosił samotność: Przeżyłem straszliwe dni walki z chłodem i głodem, lecz stokrotnie straszniejsza była walka z zabijającemi moją wolę myślami! Wspomnienia o tych dniach wstrząsają mem sercem i mózgiem. Tajga, wiosna i lato 1920 r. Gdy roztopy minęły i ziemia wyschła, ruszył dalej wzdłuż Jeniseju. Z przerażeniem obserwował płynące rzeką zwłoki Kozaków pokonanego admirała Kołczaka, z odrąbanemi głowami i rękami, oszpeconemi twarzami i ciałami, napół spalone, z wyciętemi na piersiach i nogach kawałami skóry, z wykłutemi oczami i zdruzgotanemi głowami. Dokoła unosił się słodkawy odór gnijącego mięsa. Masakra była dziełem Czeka w opanowanym przez komunistów Minusińsku. W drodze przez tajgę Ossendowski spotkał Polaka, Jana, który w powieści występującego jako „agronom”. Dalej razem konno wędrowali wiele dni wzdłuż lewego brzegu Jeniseju i Drogi Aczyńskiej. Zaszczuci, kryli się przed bolszewikami w lasach. Pewnego dnia natrafi li na niewielką polanę. Na otaczających ją drzewach wisiało 28 oficerów z wyciętymi gwiazdami na piersiach. Wiedzieliśmy dobrze, że taki sam los spotkałby i nas, gdybyśmy wpadli w ręce tej „najbardziej postępowej” demokracji na świecie. Minusinski step, jesień 1920 r. Zmierzając do północnej prowincji Mongolii, Urianchaju, która jawiła im się jako ziemia spokojna i wolna od bolszewickiej zawieruchy, zapuścili się w minusińskie stepy. Szli wzdłuż rzeki Tuby, pod prąd, w stronę gór Sajańskich. Przeprawa ta była bardzo niebezpieczna – sąsiedztwo komunistycznego Minusińska zdeprawowało ludność miejscową i ta tłumnie zasilała oddziały bandytów. Aż roiło się od szpiegów Czeki. Chcieli jak najszybciej opuścić ten teren. Przemierzali go ze świadomością, że każdy napotkany człowiek mógł być ich zabójcą. Na szczęście Tatarzy przyjmowali nas uprzejmie, karmili i dawali nam przewodników pomagali, żebyśmy nie trafili na czerwony patrol – wspomina pisarz. Ofiary bestialstwa bolszewików spotykali niemal na każdym kroku. Gdy w drodze z Wierchniego Kozubara dojechali do młyna na małym dopływie Amyłu, znaleźli zamordowaną rodzinę. Było to tuż przed mongolską granicą. Kolejną przeszkodą stała się pogoda – chociaż był dopiero sierpień, w nocy spadł mokry śnieg. W tym roku zima nadeszła wcześnie. Urianchaj-Tybet, zima 1920 r. Przed nami zupełna tajemnica, czy spotkamy w tej tajdze wrogów, czy pomoże nam los i nabyta już przez tę zimę i lato wprost zwierzęca czujność i chytrość: jak ominąć lub oszukać wrogów? – zastanawiał się Ossendowski. Nie musiał długo czekać na rozwój wypadków. Po czterech dniach spędzonych w granicach Urianchaju drużyna pisarza została zaatakowana przez oddział bolszewickich kawalerzystów. Wachmistrz mierzył do Ossendowskiego, na szczęście zaciął mu się zamek w karabinie. Ale broń pisarza zadziałała bez zarzutu: dwa razy strzeliłem do niego i zwaliłem z siodła. Z opresji pomogli im wyjść zamieszkujący te ziemie Sojoci i Tatarzy abadańscy. Planowali rano przepłynąć czółnami na drugi brzeg Jeniseju, lecz wieczorem doniesiono na nich czerwonym. Gdy zjawił się wrogi oddział, wędrowcy błyskawicznie podjęli bardzo ryzykowną decyzję o przeprawie wpław. Nie mieli wyboru, kule czerwonych śmigały im nad głowami. Mój koń długo nie chciał skoczyć do wody ze stromego i wysokiego brzegu i, tuląc uszy, chrapał głośno i opierał się. Chlasnąłem go z całej siły nahajem przez szyję, i koń z jakimś jękiem od razu runął do rzeki – opisuje Ossendowski. Znosił ich lodowaty nurt rzeki, uderzały kry, koń prawie zatonął, ale cudem udało im się przedrzeć na drugi brzeg. Przemoczone ubrania i bielizna od razu zamarzły i stały się twarde i sztywne jak blacha. Jechali w nich cały dzień, bez postojów, w 15-stopniowym mrozie. Na odpoczynek zdecydowali się nocą, gdy dotarli do lasu. O dziwo, ta ucieczka nawet przysłużyła się jego zdrowiu! W prywatnych notatkach zapisał: Przed wyprawą dolegał mi reumatyzm, a po kąpieli żadnego bólu. Nocujemy przy wielkim ognisku w lesie cedrowym, który prawie spaliliśmy. Ale tam już czekało ich kolejne bolesne rozczarowanie. Dowiedzieli się, że z powodu wojny mongolsko-chińskiej i najazdu bolszewickiego droga na wschód do Mongolii została zamknięta. W związku z tym postanowili pójść przez kontynent na południe, do Kalkuty. Przecięli chanat Jassaktu, Małą Gobi, Mongolię Wewnętrzną, chińską prowincję Kari-su i weszli do prowincji Kuku-nor. Uciekali dużą grupą – byli w niej Polacy, Tatarzy i Rosjanie. Na przedpolu Tybetu zostali zaatakowani przez tybetańskich bandytów, z którymi byli zmuszeni się rozprawić, nie przebierając w środkach. Była połowa października 1920 r. Pokonanie 1 800 km z Urianchaju do Kuku-nor zajęło Ossendowskiemu półtora miesiąca. Mongolia zach., zima 1920-21 r. Postanowili razem wracać do Mongolii. Ossendowski nie chciał opuścić swoich towarzyszy i samotnie udać się do Chin. Choć jako Polak spodziewał się dobrego przyjęcia przez urzędników chińskich, obawiał się o życie oficerów rosyjskich. Nie uważałem zaś za możliwe pozostawienie ich własnemu losowi, wobec tego postanowiłem szukać innych dróg wyjścia z ciężkiego położenia. Tak wielka dbałość o losy drużyny może wydawać się podejrzana. Do tej pory bez sentymentów rozstawał się z towarzyszami podróży. Być może zatem teza o jego szpiegowskiej misji w Mongolii jest prawdziwa. W Uliasutaju, stolicy administracyjnej Mongolii Zachodniej, Ossendowski spędził dwa miesiące na politykowaniu. Pertraktował, dyskutował, był w swoim żywiole. Kolejny cztery miesiące spędził, robiąc wypady zwiadowcze w głąb stepu. Spotykał lamów, interesował się uprawianą przez nich magią. Być może na badaniu tych zjawisk miała polegać jego misja szpiegowska. W 20-leciu międzywojennym zachodnie mocarstwa wykazywały duże zainteresowanie tajemną „N-energią”, za pomocą której szamani krain Dalekiego Wschodu potrafi li ponoć siać panikę i manipulować ludźmi. Podejrzewano nawet, że techniki te stosował Czyngis-chan. Sytuacja w Mongolii Zachodniej stawała się coraz trudniejsza. Chińczycy posyłali w głąb kraju oddziały karne, żołnierze chińscy wpadali do domów, rabowali i gwałcili. – Proszę pana – mówił nieraz mój towarzysz – ja już wolę dusić partyzantów, potykać się z chunchuzami i jeść mięso zdechłych od dżumy byków, niż słuchać coraz to nowych i coraz bardziej trwożnych wieści! Niestety, nie mieli się dokąd udać. Dokoła wrzała wojna. Wreszcie postanowili opuścić ten teren pojechać wprost do paszczy lwa, do Urgi (dzisiejszego Ułan Bator), miasta, którym zarządzał krwawy baron Ungern-Sternberg. Ułan Bator, jesień 1921 r. W jurcie po drodze do Urgi Ossendowski był świadkiem narodzin dziecka. Natychmiast po urodzeniu wymyto je po raz pierwszy i… ostatni w życiu kwaśnem mlekiem jaka, poczem oddano matce, która trzymając dziecko przy piersi, wyniosła je z namiotu w step zupełnie nagie, pomimo dość silnego i mroźnego wiatru. Powróciła z nim po godzinie. Włożyła dziecko do drewnianej kołyski. Była ona do połowy napełniona suchym nawozem owczym, który miał służyć jako środek dezynfekcyjny; wymieniano go co dwa tygodnie. W podróży przez step Ossendowski zaczął nagle niedomagać. Bolały go wszystkie kości. Gdy zjadł cały zapas leków ze swojej apteczki i nadal był bezradny, z pomocą przyszedł mu mongolski lekarz-lama. Zbadał pisarza i stwierdził, że jest on zdrowy jak ten dziki jak, lecz zmęczony drogą. Dam ci dwa proszki. Przez noc będziesz cierpiał, rano wsiądziesz na koń. Wszystko minie… Om! Om! – powiedział. Proszki były obrzydliwie gorzkie i jak gdyby przetłuszczone. Po chwili poczułem gwałtowne bicie serca, potem przypływ krwi do głowy i straszny wzmagający się ból w nodze i grzbiecie, co zmusiło mię do wstania i wyjścia z jurty; zacząłem biegać, żeby choć trochę zapomnieć o bólu. – To dobrze! Cieszył się mój lekarz-lama. – Leki działają! Pisarz biegał wokół jurty całą noc. W duchu życzyłem mu wszelkich klęsk europejskich i mongolskich. Rano był zdrowy i gotowy do dalszej drogi. Ludzie barona Ungerna, który miał na sumieniu tysiące istnień, szybko znaleźli Ossendowskiego. Jadąc na spotkanie z szalonym Ungernem, żegnał się z życiem. Jednak baron, który zasłynął jako krwawy wizjoner-wyzwoliciel Mongolii, twórca sloganu „Azja dla Azjatów“ okazał się przychylny Polakowi. Nawet zaprosił go do siebie na 9 dni do Urgi i raczył mrożącymi krew w żyłach opowieściami o swoich dokonaniach. Podróżnik przyglądał się, jak szamani wróżą na życzenie przerażonego barona, za każdym razem przepowiadając mu rychłą śmierć. – Umrę... wszystko jedno! Plemiona Czyngis-chana obudzone. Nikt już nie potrafi zgasić ognia roznieconego w piersi Mongołów! – mówił Ungern. Rzeczywiście, niedługo po rozstaniu się z Ossendowskim został rozstrzelany. Pisarz pożyczonym od barona samochodem przez pustynię Gobi bezpiecznie przedostał się do Pekinu. Dalej ruszył Koleją Wschodniochińską. Później Ossendowski zwiedził m.in. Japonię i szczęśliwie dotarł do USA. Historia ta ma też drugie zakończenie. Pod koniec II wojny światowej warszawskie mieszkanie pisarza-podróżnika odwiedził oficer Wehrmachtu podający się za krewnego barona Ungerna. Podobno pisarz był jednym z niewielu, którzy wiedzieli, gdzie w Mongolii szalony baron ukrył kilkadziesiąt wozów pełnych złota Wkrótce po tej wizycie Ossendowski zmarł. Wypełniła się wróżba, że umrze, gdy ponownie spotka Ungerna.
Gdzie jeździmy w dobie ataków terrorystycznych? Nieoczywisty ranking
Przedstawiamy pełną zaskoczeń listę kierunków, które w tym roku wybrało więcej turystów niż w latach poprzednich. Pospiesz się zanim zostaną zadeptane!
Oto 10 miejsc, które zaliczyły największy wzrost liczby turystów >>> Światowa Organizacja Turystyki Narodów Zjednoczonych ogłosiła właśnie najnowszy UNWTO World Tourism Barometer (Barometr Światowej Turystyki UNWTO). Publikacja dostarcza dokładnych danych statystycznych dotyczących trendów w światowej turystyce. Z aktualnego raportu wynika, że liczba turystów, którzy odbyli i planują odbyć zagraniczne podróże jeszcze nigdy nie była tak duża jak w tym roku. (W ciągu pierwszych czterech miesięcy 2017 roku na zagraniczne wakacje wybrało się 369 milionów turystów! To ponad 21 milionów więcej niż w tym samym okresie 2016 roku). Jednak to co w raporcie zadziwia najbardziej, to lista miejsc w których turystyka rozwija się najprężniej. Obok „pewniaków” takich jak Wietnam czy Islandia, na liście znalazły się kompletnie niepopularne Mariany Północne czy Mongolia – atrakcyjna raczej w kręgach najwytrawniejszych podróżników . Najistotniejszy wniosek płynący z raportu? Zauważalny wzrost zainteresowania kierunkami, które w latach poprzednich traciły na znaczeniu ze względu na zagrożenie terrorystyczne lub niestabilną sytuację polityczną. I tak na turystycznej mapie świata znów liczą się Egipt Tunezja. Zobacz pełne zestawienie >>> Źródło: cnn.com