Masz dość tłumów turystów? Te kraje wciąż czekają na odkrycie
W wielu popularnych kierunkach turystycznych coraz częściej mówi się dziś o zjawisku overtourismu. Mieszkańcy historycznych centrów miast skarżą się na tłok, rosnące ceny i utratę codziennego spokoju, a podróżni narzekają na kolejki i przepełnione atrakcje. Nie wszędzie jednak turyści są postrzegani jako problem. Na świecie są także państwa, które wciąż czekają na większą liczbę odwiedzających i otwarcie zachęcają do odkrywania swoich krajobrazów, kultury i kuchni. Dla nich turystyka pozostaje szansą na rozwój gospodarczy i wzmocnienie lokalnych społeczności.
Spis treści: Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Globalna turystyka po pandemii wróciła do dynamicznego wzrostu. Według dostępnych danych między styczniem a wrześniem ubiegłego roku za granicę wyjechało około 1,1 miliarda turystów, czyli o 5% więcej niż w analogicznym okresie rok wcześniej. Prognozy wskazują, że w najbliższym czasie liczba międzynarodowych podróży może osiągnąć rekordowy poziom, mimo rosnącej debaty o skutkach nadmiernej turystyki w takich miejscach jak Madryt, Wyspy Kanaryjskie czy popularne regiony Meksyku. Jednocześnie coraz więcej podróżnych deklaruje, że chce podróżować w sposób bardziej odpowiedzialny. Turyści wiedzą, że warto podróżować odpowiedzialnie Z raportu „Travel and Sustainability 2025” przygotowanego przez Booking.com wynika, że 84% ankietowanych uznaje zrównoważony rozwój za ważny element planowania wyjazdu, a 73% chciałoby, aby ich wydatki wspierały lokalne społeczności. Wybór mniej znanych kierunków może więc przynieść podwójną korzyść: zmniejszyć presję na przepełnione destynacje i jednocześnie wesprzeć regiony, które dopiero budują swoją pozycję na turystycznej mapie świata. Jak podkreśla Sam Bruce, współzałożyciel operatora podróży Much Better Adventures: „Kiedy odwiedzający przybywają z ciekawością i szacunkiem, w rozsądnych liczbach, mogą pomóc lokalnym gospodarkom rozkwitnąć, a jednocześnie doświadczyć kultur i krajobrazów, które nie są przepełnione”. Gdzie zatem można wyjechać, by mieć autentyczne doświadczenia bez pułapek turystycznych, przy jednoczesnym realnym wsparciu lokalnych społeczności? Paragwaj – nieodkryty kraj Ameryki Południowej Choć Paragwaj pozostaje w cieniu turystycznych gigantów regionu, takich jak Brazylia czy Argentyna, kraj ten oferuje zaskakująco bogate doświadczenia podróżnicze. Jego historia naznaczona była kolonizacją, konfliktami regionalnymi i długimi latami dyktatury, co sprawiło, że współcześni mieszkańcy szczególnie cenią stabilność i spokojne tempo życia. Ponad połowę terytorium zajmuje region Chaco – rozległa kraina suchych lasów, mokradeł i terenów rolniczych, gdzie obok siebie funkcjonują społeczności rdzennych Guaraní oraz tradycyjni gauchowie. Język guaraní pozostaje tu powszechnie używany, także poza społecznościami rdzennymi. Obszar ten przyciąga miłośników przyrody – żyje tu ponad 500 gatunków ptaków, a wśród dzikich zwierząt można spotkać m.in. pancerniki, tapiry czy pumy. W stolicy kraju, Asunción, życie koncentruje się wokół miejskich targów i ulicznego jedzenia, a Museo de las Memorias przypomina o historii obalenia dyktatora Alfredo Stroessnera w 1989 roku. Mołdawia chce przyciągnąć więcej turystów. Kraj powoli odkrywa swój potencjał Przez lata Mołdawia funkcjonowała w turystycznych zestawieniach jako jeden z najrzadziej odwiedzanych krajów Europy. Sytuacja zaczyna się jednak stopniowo zmieniać. Między styczniem a wrześniem 2025 roku państwo odwiedziło około 480 tys. turystów, co oznacza wzrost o 6,5% w porównaniu z analogicznym okresem rok wcześniej. Dla kraju, który przez dekady pozostawał poza głównym nurtem europejskiej turystyki to sygnał powolnego, lecz wyraźnego przełomu. Rozwój tej branży nie był jednak prosty. W czasie I i II wojny światowej zniszczeniu uległo około 70% infrastruktury, a odbudowa państwa trwała przez kolejne dekady. Dopiero w ostatnich latach Mołdawia zaczęła intensywniej inwestować w turystykę i modernizację zaplecza dla odwiedzających. Centralnym punktem większości podróży pozostaje Kiszyniów, spokojna stolica kraju, której rytm wyznaczają szerokie bulwary i zielone parki. W Narodowym Muzeum Historii Mołdawii można poznać dzieje regionu sprzed okresu sowieckiego, natomiast Park Stefana Wielkiego (Ștefan cel Mare) jest popularnym miejscem spacerów mieszkańców i przestrzenią, gdzie wśród drzew ustawiono rzeźby poświęcone lokalnym twórcom literatury. Charakterystycznym elementem miejskiego krajobrazu są również niewielkie kioski z kawą, przy których mieszkańcy spotykają się i obserwują codzienne życie miasta. Poza stolicą jedną z największych atrakcji pozostaje Milestii Mici, gigantyczna podziemna winnica założona w 1969 roku, uznawana za największy system piwnic winnych na świecie. Podróżując po kraju, warto jednak pamiętać o zaleceniach dyplomatycznych – Ministerstwo Spraw Zagranicznych odradza wyjazdy do separatystycznego regionu Naddniestrza, położonego między Mołdawią a Ukrainą. Jordania bez tłumów turystów. Teraz łatwiej zobaczyć Petrę Od ponad dwóch lat Jordania odczuwa wyraźny spadek ruchu turystycznego, co jest pośrednim skutkiem napiętej sytuacji geopolitycznej na Bliskim Wschodzie. Choć kraj pozostaje stosunkowo stabilny, wielu podróżnych wstrzymywało się z wizytą w regionie. Dziś liczba odwiedzających zaczyna powoli rosnąć, a dla turystów oznacza to rzadką okazję, by zobaczyć jedne z najbardziej rozpoznawalnych miejsc świata – w tym słynną Petrę – bez tłumów charakterystycznych dla wcześniejszych sezonów. Coraz większą rolę w jordańskiej turystyce odgrywają także inicjatywy prowadzone przez lokalne społeczności. Jednym z najlepszych sposobów na poznanie kraju jest wędrówka fragmentami 675-kilometrowego Jordan Trail, prowadzącego przez góry, pustynie i niewielkie wioski. Po drodze podróżni mogą spotkać lokalnych przewodników, spróbować tradycyjnego dania maqqloubeh przygotowanego przez mieszkańców czy spędzić noc w beduińskich obozach na pustyni. Gambia rozwija turystykę opartą na lokalnych społecznościach W ostatnich latach turystyka zaczęła odgrywać w Gambii coraz większą rolę gospodarczą. Dla tego niewielkiego państwa w Afryce Zachodniej sektor podróży staje się ważnym źródłem dochodów, zwłaszcza w czasie, gdy zmiany klimatyczne coraz mocniej wpływają na tradycyjne rolnictwo, przez dekady stanowiące fundament lokalnej gospodarki. Choć zagraniczni turyści pojawiają się tu już od lat 70. XX wieku (głównie dzięki popularnym w Europie pakietowym wyjazdom nad Atlantyk), dziś kraj próbuje przyciągać odwiedzających w inny sposób. Coraz większy nacisk kładzie się na turystykę opartą na społecznościach, w której mieszkańcy stają się przewodnikami, gospodarzami i organizatorami doświadczeń pozwalających lepiej poznać codzienne życie kraju. Chociaż szerokie, jasne plaże zachodniego wybrzeża Gambii pozostają jednym z głównych magnesów dla odwiedzających, wielu podróżników decyduje się na bardziej kameralne formy odkrywania kraju. Jedną z nich jest trasa Ninki Nanka, nazwana na cześć legendarnego stworzenia z lokalnych opowieści. Szlak prowadzi w głąb kraju wzdłuż górnego biegu rzeki Gambia, przez lasy namorzynowe i niewielkie nadbrzeżne wioski. Podróż odbywa się częściowo pieszo, a częściowo łodzią, umożliwiając kontakt z krajobrazem, który rzadko trafia do klasycznych przewodników turystycznych. W trakcie wyprawy można obserwować tradycyjne zajęcia mieszkańców – od produkcji soli, po tkactwo czy pracę lokalnych kowali – a noclegi organizowane są w prostych domach gościnnych, prywatnych kwaterach lub na łodziach rzecznych. Tego typu inicjatywy mają nie tylko przyciągać podróżnych poszukujących autentycznych doświadczeń, ale również bezpośrednio wspierać lokalne społeczności. Tadżykistan – dzika przyroda i trekking w górach Fann Choć Tadżykistan pozostaje jednym z najmniej znanych kierunków turystycznych Azji Środkowej, dotarcie tam jest dziś znacznie prostsze, niż mogłoby się wydawać. Do stolicy kraju, Duszanbe, regularnie kursują loty z międzynarodowych hubów, takich jak Dubaj czy Stambuł. Miasto stanowi dobrą bazę wypadową do odkrywania kraju – z Parku Zwycięstwa można podziwiać panoramiczny widok na stolicę, a na tętniącym życiem Mehrgon Bazaar spróbować lokalnych specjałów, w tym słynnych tadżyckich suszonych owoców. Największe atrakcje czekają jednak poza miastem. To właśnie góry przyciągają podróżników poszukujących autentycznej przygody. W górach Fann wędrowcy przemierzają szlaki prowadzące przez lasy jałowcowe i doliny z turkusowymi jeziorami polodowcowymi. Jeszcze dalej na wschodzie, w regionie Pamiru, można spotkać lokalne społeczności i poznać tradycje, które przez wieki kształtowały kulturę tego odległego zakątka Azji. Źródła: Time Out, Booking.com, Global Sustainability Tourism Council Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
W tym regionie mówi językiem turkijskim i wyznaje prawosławie. To rzadkie połączenie w Europie
Gagauzja, jeden z reliktów czasów postsowieckich, jest regionem doprawdy niezwykłym. Ścierają się tam trzy strefy wpływów – rosyjska, turecka i europejska – a fundamentem tożsamości jest niezwykły paradoks kulturowy. Należy bowiem podkreślić, że Gagauzi stanowią jedyną tureckojęzyczną, a jednocześnie prawosławną grupę w Europie. Co warto wiedzieć na temat Autonomicznego Terytorium Gagauzji? Poniżej przybliżamy historię tego niezwykłego miejsca.
Spis treści: Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Od Besarabii do autonomii Współczesna Gagauzja Turystyka w Gagauzji Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku Mołdawia zaczęła dążyć do zbliżenia z Rumunią. Dla większości mieszkańców Mołdawskiej SRR szukanie jedności z zachodnim sąsiadem było naturalną konsekwencją więzi historycznych oraz wspólnej tożsamości narodowej i językowej. Dodatkowo takie działanie pozwoliłoby ostatecznie uciec z radzieckiej strefy wpływów. Dla większości, ale nie dla wszystkich. Z obawy przed „rumunizacją”, silnie zrusyfikowane ludy doprowadziły do stworzenia dwóch jednostek autonomicznych – nieuznawanego na arenie międzynarodowej Naddniestrza i mniej kontrowersyjnej Gagauzji. Charakterystyka Autonomii Gagauskiej Gagauzja zajmuje niewielki obszar w południowej Mołdawii. Terytorium autonomii jest skromne – mierzy zaledwie 1832 kilometry kwadratowe, co stanowi około 5% całkowitej powierzchni kraju. Stolicą i centralnym ośrodkiem administracyjnym jest Komrat. Ponadto do regionu należą dwa inne miasta – Ceadîr-Lunga i Vulcănești. Oprócz tego w granicach Gagauzji znajduje się ponad 20 wsi. Charakterystyczną cechą regionu jest brak spójnych granic, a dokładnie – fizyczna nieciągłość i fragmentacja terytorialna. Terytorium autonomii jest podzielone na cztery oddzielne enklawy. Od Besarabii do autonomii Gagauzi, tureckojęzyczny lud o korzeniach tureckich lub bułgarskich, są obecni na terytorium dzisiejszej autonomii od około dwóch wieków. Ich pochodzenie nie jest jasne. Brakuje bowiem bezpośrednich źródeł pisanych, które mogłyby jednoznacznie wyjaśnić tę kwestię. Ta sytuacja otworzyła drogę do licznych hipotez opartych na źródłach pośrednich, w tym tych łączących Gagauzów z bałkańskimi migrantami lub nawet Turkami seldżuckimi. Fakt, że korzenie narodu są niejasne i podatne na interpretacje, pozwala elitom w Komracie na elastyczne budowanie narracji historycznej i narodowej. Jest to szczególnie widoczne w polityce tożsamościowej regionu, gdzie w zależności od potrzeb geopolitycznych akcentuje się tureckie dziedzictwo w celu zacieśnienia relacji z Ankarą lub podkreśla się prawosławie i historyczną przynależność do imperium carskiego w celu utrzymania bliskości ze słowiańską kulturą i Rosją. W granicach wielkiego imperium W 1812 roku, po pokoju bukareszteńskim między Turcją a Rosją, terytorium, które obecnie stanowi Gagauzję, zostało włączone w skład Imperium Rosyjskiego. W rezultacie region ten był zakorzeniony w rosyjskiej strefie wpływów przez niemal dwa stulecia. Współczesna historia autonomii rozpoczęła się w kontekście rozpadu ZSRR. Przed tym okresem Gagauzja nie cieszyła się żadnym specjalnym statusem w ramach Mołdawskiej SRR. Jednak w 1990 roku, w obliczu wzrostu nastrojów nacjonalistycznych w Kiszyniowie i obawy przed możliwym zjednoczeniem Mołdawii z Rumunią, wywodzący się z regionu deputowani ogłosili powstanie Republiki Gagauskiej. Pierwotnie, 12 listopada 1989 roku, proklamowano Gagauską ASRR, a następnie 19 sierpnia 1990 roku – Republikę Gagauską, funkcjonującą formalnie w ramach ZSRR. Głównym motywatorem tych działań był autentyczny lęk ludności Gagauzji przed możliwością zjednoczenia Mołdawii i Rumunii. Te obawy, podsycane przez nacjonalistyczną retorykę Kiszyniowa i Bukaresztu, stały się potężnym czynnikiem mobilizującym elektorat i doprowadziły do faktycznej secesji regionu. Droga do autonomii Przez następne cztery lata Republika Gagauska funkcjonowała jako nieuznawana jednostka, podobnie jak Naddniestrze. Jednak w przeciwieństwie do Naddniestrzańskiej Republiki Mołdawskiej, gdzie spór eskalował w konflikt zbrojny, Gagauzja i Kiszyniów zdecydowali się na rozwiązanie polityczne. Choć należy podkreślić, że rozlew krwi malował się na horyzoncie. W październiku 1990 roku z Kiszyniowa wyruszył dwudziestotysięczny oddział, który miał rozprawić się z mieszkańcami zbuntowanego regionu. Konflikt wisiał w powietrzu, a napięcie deeskalowało dopiero po wkroczeniu do Gagauzji radzieckiego wojska. W sierpniu 1991 roku, dwaj gagauscy liderzy – Mikhail Kendigelyan i Stepan Topal – zostali aresztowani. W odpowiedzi na to działanie, Gagauzi utworzyli 400-osobowy oddział „Budziak”, będący czymś w rodzaju namiastki sił zbrojnych. Elitom po obu stronach udało się jednak znaleźć wspólny język. Zamiast, wzorem Naddniestrza, wejść w stan trwałej secesji, Gagauzja wybrała kompromis prawny i pozostała w strukturze konstytucyjnej Mołdawii. Porozumienie autonomiczne zostało ostatecznie osiągnięte 23 grudnia 1994 roku. W 1995 roku przeprowadzono referendum, którego celem było wytyczenie granic administracyjnych i wyznaczenie stolicy autonomii. Współczesna Gagauzja Status Autonomicznego Terytorium Gagauzji jest uregulowany przez Ustawę o szczególnym statusie prawnym Gagauzji i Statut Gagauzji, będący lokalnym odpowiednikiem ustawy zasadniczej. Dokumenty te definiują podział kompetencji między władzami regionu a rządem centralnym. Na czele autonomii stoi baszkan, wybierany w głosowaniu powszechnym, który z urzędu jest członkiem rządu Mołdawii. Gagauzja ma swój własny parlament – Halk Topluşu – w którego kompetencji leży prawo tworzenia i legalizacji ustaw i innych aktów prawnych. Odpowiednikiem rządu jest Komitet Wykonawczy. Liczbę mieszkańców autonomii szacuje się na ok. 160 tys. osób, co stanowi 4,5% mieszkańców kraju. Około 82% populacji stanowią Gagauzi. Unikatowy charakter autonomii odzwierciedla tamtejsza polityka językowa. W regionie obowiązują trzy języki urzędowe: gagauski, rumuński i rosyjski. Rumuński i rosyjski są używane do celów administracyjnych. Utrzymanie tego ostatniego jako kluczowego języka urzędowego i kulturowego jednoznacznie wskazuje na silną orientację prorosyjską, wykraczającą poza zwykły sentyment. Turystyka w Gagauzji Gagauzja nie jest najoczywistszym kierunkiem turystycznym w Europie Wschodniej. Na tle samej Mołdawii, oferującej wiele historycznych i naturalnych atrakcji, wypada raczej blado. Nie oznacza to jednak, że autonomia nie jest warta odwiedzenia. Miejsce to oferuje turystom możliwość poznania unikatowej kultury, która jest mieszanką tradycji bałkańskich, tureckich i prawosławnych, z silnym postsowieckim sznytem. Miasto symbolicznych kontrastów Komrat, niewielka stolica autonomii, jest centralnym punktem życia politycznego i duchowego regionu. Kluczowym zabytkiem sakralnym jest sobór św. Jana Chrzciciela, jedna z najstarszych, bo wzniesiona w 1820 roku, i najokazalszych świątyń Gagauzji. Kościół jest wizytówką stolicy i chlubą mieszkańców, a jego wnętrze zachwyca detalami, takimi jak barwna, wyszukana posadzka z płytek ceramicznych. Przestrzeń miejska Komratu przypomina betonowy podręcznik symbolicznej geopolityki. W centrum miasta, przed ratuszem, można zobaczyć pomnik Lenina, który kontrastuje z nowszymi symbolami lokalnej tożsamości, takimi jak Chodnik Chwały Gagauzów. Utrzymanie symbolu sowieckiej przeszłości świadczy o tym, że Gagauzja nie dokonała pełnej dekomunizacji. Zachowanie dziedzictwa radzieckiego jest celowym sygnałem dystansu wobec Kiszyniowa i potwierdzeniem trwałej prorosyjskiej orientacji społecznej, często postrzeganej jako symbol stabilności. W mieście znajdują się również inne instytucje, takie jak Gagauski Uniwersytet Narodowy i Dom Kultury. Muzeum Narodowe Gagauzji Narodowe Muzeum Historii i Etnografii Gagauzji bez wątpienia jest jednym z najważniejszych punktów na turystycznej mapie regionu. To miejsce, gdzie zachowano lokalny folklor, zwyczaje i tradycje, prezentując między innymi kolorowe ceremonie ślubne i codzienne życie ludu gagauskiego. To właśnie tam historia gagauskiej tożsamości, osadzonej w prawosławiu i języku tureckim, jest najmocniej akcentowana. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Odwiedziłem kraj, który nie istnieje. Czas zatrzymał się tu w epoce ZSRR
Pojechałem nad Dniestr, żeby zobaczyć państwo, którego nie ma na oficjalnych politycznych mapach Europy. Mimo braku uznania międzynarodowego w Naddniestrzu działa separatystyczny rząd, funkcjonuje lokalna waluta, a ulice zdobią własne flagi z sierpem i młotem.
Spis treści: Czym właściwie jest Naddniestrze Twierdza w Benderach i duch Münchhausena Tyraspol – stolica, w której czas się zatrzymał Casa Caraman – odrobina autentyczności Jak dojechać do Naddniestrza i gdzie nocować? Do Naddniestrza nie wjeżdża się przypadkiem. Przygotowania do podróży i formalności związane z pozwoleniem na wjazd zacząłem kilka miesięcy wcześniej. Jadąc w końcu od Kiszyniowa, stolicy Mołdawii, w kierunku zbuntowanej republiki, nie widzę wielu znaków informujących, dokąd prowadzi droga. Nie ma tu turystycznego szlaku, nie ma też momentu, w którym można zapomnieć, że przekracza się granicę bytu politycznego nieformalnie zawieszonego między Mołdawią a Rosją. Kontrola paszportowa odbywa się sprawnie, ale bez pośpiechu. Dostaję kartkę – pozwolenie na pobyt, które trzeba będzie oddać przy wyjeździe oraz „obstawę” w postaci przewodnika, tłumacza i dwoje przedstawicieli lokalnej telewizji. Czym właściwie jest Naddniestrze Naddniestrze, a dokładniej Naddniestrzańska Republika Mołdawska, to wąski pas ziemi wzdłuż lewego brzegu Dniestru, formalnie należący do Mołdawii, faktycznie rządzony przez separatystyczne władze od 1990 roku. Po krótkiej, ale krwawej wojnie z Kiszyniowem region ogłosił niepodległość. Nikt jej nie uznał, poza innymi nieuznawanymi bytami. Funkcjonuje tu jednak własny rząd, armia, waluta, paszporty i flaga. Ta ostatnia jest pierwszą rzeczą, którą zauważa się na ulicach Tyraspola: czerwono-zielona, z sierpem i młotem. Przewodnik tłumaczy mi symbolikę naddniestrzańskiej flagi bez cienia ironii: czerwony to rewolucja, zielony to ropa. – Nie jesteśmy sowieckim reliktem – słyszę wielokrotnie, choć im dłużej tu jestem, tym bardziej mam wrażenie, że to zdanie pełni funkcję zaklęcia. Powtarzane wystarczająco często ma odsunąć skojarzenia, które i tak narzucają się same. Twierdza w Benderach i duch Münchhausena Pierwszym przystankiem są Bendery, miasto położone formalnie po „mołdawskiej” stronie Dniestru, ale kontrolowane przez Naddniestrze. To tu znajduje się jedna z najlepiej zachowanych twierdz osmańskich w tej części Europy. Forteca Bendery, wzniesiona w XVI wieku, była elementem większego systemu obronnego Imperium Osmańskiego. Przez jej mury przewinęli się Turcy, Rosjanie, Szwedzi. I właśnie Szwedzi prowadzą do najbardziej nieoczywistego skojarzenia. To tutaj po klęsce pod Połtawą schronił się Karol XII, a wraz z nim baron Münchhausen. Ten sam, który później zasłynął jako bohater literackich opowieści o lataniu na kuli armatniej. Przewodnik opowiada o tym bez uśmiechu, jakby każda legenda była tu równie prawdopodobna jak archiwalne dokumenty. Naddniestrze ma zresztą wyraźną skłonność do tworzenia opowieści na granicy faktu. Tuż obok twierdzy stoi cerkiew, której nie sposób przeoczyć. Cała złota, lśniąca nawet w pochmurny dzień. Przewodnik zatrzymuje się i rzuca zdanie, które zapisuję dokładnie tak, jak padło: „Kościół jest ze złota, bo kiedy lśnimy, Bóg nas lepiej widzi”. Nie dopytuję. W tym miejscu nadmiar pytań mógłby zepsuć sens tej deklaracji. Tyraspol – stolica, w której czas się zatrzymał Szerokie aleje, niska zabudowa, dużo zieleni. Tyraspol to typowe miasto, które rozwinęło się w XX wieku. Przez stolicę Naddniestrza b, nad którym urządzono park z ławkami i ścieżkami spacerowymi. W centrum stoi pomnik Katarzyny Wielkiej – założycielki miasta – a kilka ulic dalej monumentalny Lenin, który wciąż pełni funkcję punktu orientacyjnego. Przy Leninie nie ma turystów robiących sobie zdjęcia dla żartu. Ludzie przechodzą obok, jakby był elementem krajobrazu. Tłumaczka mówi mi: – Tyraspol to takie Małe Włochy, mamy słońce i dużo kawiarni. Brzmi to absurdalnie, ale chwilę później, kiedy udaje mi się na kwadrans zgubić oficjalną grupę (sprawdziła się zawsze skuteczna w podobnych sytuacjach metoda na toaletę), trafiam do kawiarni No Name (ul. Junosti 20 b). Zamawiam flat white. Jest całkiem niezły. To jeden z tych drobnych szczegółów, które burzą prostą narrację o „zamrożonym postsowieckim skansenie”. Spacerując po Tyraspolu, trudno nie zauważyć porządku. Parki są zadbane, ulice czyste, komunikacja działa punktualnie. Trochę przypomina mi to białoruski Mińsk i przypominam sobie, że za porządkiem na ulicach stoi autorytarny system rządów. W jednym z budynków trafiam do stołówki w stylu radzieckim. Menu wypisane na tablicy, plastikowe tace, kompot w szklankach. Zamawiam kotleta z ziemniakami i kompot. Nie jest źle – jedzenie jest smaczne i z pewnością mogłoby się wpisać w trend „nostalgicznego komfort foodu”. Podczas zwiedzania Tyraspolu wciąż towarzyszą mi przewodnik i dwie osoby z kamerą. Filmują wszystko: wejścia, rozmowy, posiłki. Na początku próbuję to ignorować, potem przestaję. To część lokalnej rzeczywistości – kontrola, dokumentacja, narracja. Na koniec proszą mnie o wypowiedź. Chcą wiedzieć, co mi się podobało. Odpowiadam zgodnie z prawdą, ale ostrożnie. Bardzo nie chcę być wykorzystany przez tutejszą propagandę, która chętnie pokaże „zachwyconego pobytem dziennikarza z Zachodu”. Casa Caraman – odrobina autentyczności Z miasta wyjeżdżamy na wieś Tiernowka leży kilka kilometrów od Tyraspola, ale różnica jest wyraźna. Tu czas porusza się wolniej, a przestrzeń jest bardziej otwarta. Na naddniestrzańskiej prowincji też częściej rozbrzmiewa rdzenny dla tych ziem język rumuński. W samym centrum wsi Tiernowka znajduje się Casa Caraman. To dom-muzeum rodziny Karamanów. Oficjalnie to atrakcja turystyczna, w praktyce – miejsce pamięci o dawnej Mołdawii, tej sprzed granic i deklaracji. Dom jest drewniany, niski, z izbami urządzonymi tak, jakby gospodarze wyszli tylko na chwilę. – To tradycyjny dom, w którym żyły nasze babcie – słyszę od opiekunki miejsca. Na ścianach wiszą dywany. Jeden z nich pochodzi z XVIII wieku. Na nim wyszyte drzewo życia z detalami, które przyciągają wzrok na dłużej. To nie eksponat zza szyby, tylko przedmiot, który przez pokolenia był częścią codzienności. W styczniu odbywa się tu festiwal sarmali. Zjeżdża się ponad 600 osób, drogę zamykają, a wieś na jeden dzień staje się centrum regionu. Sarmale – gołąbki w liściach winorośli – gotuje się w ogromnych ilościach. To wydarzenie kulinarne, ale też społeczne. Kto przyjedzie, zostanie ugoszczony. Lepiej zapowiedzieć się wcześniej, ale nikt nie wyjdzie stąd głodny ani trzeźwy. Mołdawskie wino strumieniami trafia do szklanek. Jak dojechać do Naddniestrza i gdzie nocować? Do Naddniestrza najłatwiej wjechać od strony mołdawskiej. Z Kiszyniowa kursują marszrutki (bilet kosztuje ok. 55–60 lei mołdawskich, czyli 10–12 zł). Można też dojechać własnym autem. Wjazd wymaga paszportu, pobyt jest rejestrowany na granicy. Walutą jest rubel naddniestrzański, praktycznie niewymienialny poza regionem. Płatności kartą bywają ograniczone. Noclegi najlepiej planować w Tyraspolu. Dostępne są hotele o przyzwoitym standardzie, często pamiętające czasy radzieckie, ale odnowione. Popularne są m.in. Hotel Russia czy Elektromash. Standard nie zaskakuje, ale jest czysto, bezpiecznie i w miarę wygodnie. Alternatywą są mniejsze pensjonaty, często prowadzone przez prywatnych właścicieli. Można się też zatrzymać w Casa Caraman w Tiernowce. Źródło: National Geographic Traveler Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Stolica najbiedniejszego kraju Europy to wyjątkowa mieszanka bałkańskiego szaleństwa i postsowieckiego porządku
Fantastyczne parki, gorąca plăcintă z serem i jedne z najlepszych win w Europie. Kiszyniów, stolica Mołdawii, to miasto z pogranicza kultur rumuńskiej i słowiańskiej.
Spis treści: Spacerem po Kiszyniowie Parki, jeziora i kawa po turecku Kuchnia pachnąca bryndzą Mołdawski Wersal Kiszyniów – informacje praktyczne Wysiadam w samym centrum Kiszyniowa i od razu uderza mnie żar sierpniowego powietrza. – Dziękuję, że zdecydowałeś się przyjechać do mojego kraju – woła jeszcze do mnie kierowca taksówki i odjeżdża. Ulica paruje upałem, asfalt pachnie kurzem i benzyną. Patrzę w górę: z jednej strony złota kopuła cerkwi, dalej obdrapany blok, jeszcze dalej kamienica z eleganckim gzymsem. A ja już wiem, że to miasto z pogranicza kultur rumuńskiej i słowiańskiej wciągnie mnie swoją wyjątkową mieszanką bałkańskiego szaleństwa i postsowieckiego porządku. Spacerem po Kiszyniowie W parku Katedralnym słońce rzuca jasne plamy na ławki i ścieżki. Jestem w samym sercu miasta. Neoklasycystyczna Catedrala Mitropolitană wznosi się nad placem. Świątynia powstała w latach 1830–1836 według projektu Abrahama Mielnikowa, na zlecenie księcia Michaiła Woroncowa, ówczesnego gubernatora tych ziem. Budowla z kamienia i cegły opiera się na planie krzyża greckiego, otoczona czterema portykami z sześcioma kolumnami doryckimi każda tworzy symetryczną i monumentalną bryłę. Od przechodzącego popa dowiaduje się, że charakterystyczna kopuła katedry i mosiężny krzyż to cechy nadane dopiero podczas renowacji zakończonej w 1997 r., po zniszczeniach czasów sowieckich i odbudowie dzwonnicy. Obok katedry – łuk triumfalny. Choć nie tak monumentalny i imponujący jak łuki w Paryżu czy w Bukareszcie, Arcul de Triumf jest dziś jednym z symboli Kiszyniowa. Wzniesiony w 1840 r. miał rzekomo upamiętnić rosyjskie zwycięstwo nad Turkami. W rzeczywistości wokół budowli narosło wiele legend i dziś nikt tak naprawdę nie wie, o czym miałaby przypominać ta niewielka budowla z białego kamienia. Parki, jeziora i kawa po turecku Mołdawianie mają do siebie sporo zdrowego dystansu. W jednej z lokalnych broszur przeczytałem, że „Kiszyniów to miasto tak nieciekawe, że aż interesujące”. W zasadzie trudno się nie zgodzić. W całej prostocie, w tym niepozornym rytmie mieści się opowieść o małej stolicy niewielkiego państwa, która dynamicznie się zmienia i próbuje udowodnić, że ma turystom do zaoferowania coś innego niż pozostałe miasta w regionie. Mołdawianie ciężko pracują, aby pozbyć się łatki jednego z najbiedniejszych krajów w Europie, czego trudno nie dostrzec: w odnowionej elewacji katedry, w uporządkowanych parkach, w dbałości o najważniejsze zabytki. Prosto z placu Katedralnego idę do jednej z najpopularniejszych restauracji w mieście. W Fuior (Strada Pushkin 30) chwalą się tradycyjną kuchnią mołdawską w nowoczesnym wydaniu. Wybieram zeamă de găină – zupę, która według dziennikarzy serwisu TasteAtlas znalazła się wśród dziesięciu najlepszych na świecie. Rozumiem dlaczego! Wyraźny aromat domowego rosołu unosi się nad misą; domowej roboty cienkie kluseczki pływają w przejrzystym, lekko kwaskowatym bulionie; papryka nadaje zupie ostrość, a listki lubczyku grają łagodnie na języku. Posilony mogę wrócić ku szerokim alejom mołdawskiej stolicy. Kiszyniów naprawdę żyje zielenią: ponad 23 jeziora i liczne rozległe parki czynią go jednym z najbardziej kwitnących miast w Europie Wschodniej. Weźmy choćby ponad 200-letni park Stefana Wielkiego (Grădina Publică „Ștefan cel Mare”) nazwany tak ku pamięci jednego z najwybitniejszych hospodarów Mołdawii. Stefan był twórcą silnego państwa, zasłynął m.in. z przyjaźni z Władem Palownikiem, zwanym też Drakulą, oraz ze zwycięstwa nad dużo silniejszą polską armią pod dowództwem króla Jana Olbrachta. Tuż obok parku Stefana stoi jeden z najpiękniejszych budynków XX-wiecznego modernizmu w tej części Europy. Niszczejący już niestety i opuszczony gmach dawnej restauracji Noroc, która w latach 60. XX w. była uznawana za jedną z najmodniejszych w całym Związku Radzieckim. Z fasady budynku przebijają się kształty guguţy, czyli tradycyjnej mołdawskiej futrzanej czapki pasterskiej. Kawałek dalej rozpoczyna się obszar dzielnicy rządowej z dwoma monumentalnymi budynkami. Z jednej strony ulicy ogromny Parlament, po drugiej – Pałac Prezydenta – absurdalnie wysoki jak na skalę państwa o liczbie ludności zbliżonej do Warszawy. Tuż obok zaczyna się ulica Stefana Wielkiego – główna arteria miasta. W szpalerze drzew i kamienic mnóstwo kawiarni przyciąga przechodniów zimną lemoniadą i aromatem espresso. Kawa – dobra, mocna, a ceny jak w Polsce sprzed pandemii. Zatrzymuję się w kawiarni Coffeemaker (31 August 1989 Strada 105). Przyciemnione wnętrze, drewniane stoliki, zapach świeżo mielonej arabiki. I ta ceremonia – kawa parzona po turecku w rozgrzanym piasku pieni się aromatycznie. Kuchnia pachnąca bryndzą Kawa na sposób mołdawski podkręciła mój apetyt. Zachęcony przez przewodniczkę Irinę szybko znajduję jedną z restauracji z lokalnej sieci La Plăcinte. Drewniane stoły, kolorowe obrusy, zapach pieczonego ciasta i ziół unoszący się w powietrzu – wszystko mi mówi, że trafiłem do właściwego miejsca, aby lepiej poznać kuchnię mołdawską. Na stole lądują plăcintă – chrupiące złociste placki nadziewane bryndzą (brânză), miękką i słonawą owczą serwatką, która w mołdawskiej kuchni jest tym, czym oliwa dla Greków: składnikiem codziennym i na swój sposób uświęconym. Do tego dostaję coltunași – malutkie pierożki z serem i ziemniakami polane śmietaną i posypane koperkiem. Prawie jak nasze ruskie! Na stole pojawia się także barszcz o barwie głębokiej czerwieni, pachnący koprem i czosnkiem – co dopełnia mi smak Ukrainy, tak obecny w mołdawskich tradycjach kulinarnych. Nie ukrywam, że robi na mnie wrażenie, jak mały kraj na bezdrożach Europy był w stanie stworzyć tak unikatową kuchnię. – A wiesz, skąd w ogóle pochodzi nazwa naszego kraju? – pyta mnie Irina, podczas gdy ja zajadam się kolejnym kawałkiem aromatycznej plăcinty. – Otóż legenda mówi o księciu Dragoșu, który podczas polowania gonił żubra przez góry i lasy, aż pies myśliwski imieniem Molda padł wyczerpany nad rzeką. To miejsce nazwano na jego cześć – Moldova – i tak narodziła się nazwa całej krainy. Myślę, że w tej historii jest coś, co dużo o nas mówi: wierność i ofiara psa stają się metaforą losu tego kraju, który wiele razy oddawał swoje siły większym od siebie, a jednak przetrwał za sprawą swojej kultury i kuchni. Mołdawski Wersal Z Kiszyniowa do Castel Mimi jest zaledwie 20 minut jazdy samochodem, a mimo to, kiedy się zbliżam, mam wrażenie, że przeniosłem się do zupełnie innego świata. Przede mną pałac bardziej śródziemnomorski niż mołdawski. Jasny piaskowiec lśni w słońcu, fasada zdobiona symetrycznymi arkadami przypomina mi francuskie châteaux znad Loary. Castel Mimi od zawsze był związany z winem. Winiarnia założona w 1893 r. przez Constantina Mimiego, specjalistę szkolonego we Francji, lśni po renowacji, którą w 2017 r. przeprowadził włoski architekt Arnoldo Tronti. Dziś to również elegancki hotel, restauracja i piwnice, w których dojrzewa trunek w milionie butelek rocznie. Cała okoliczna wieś Buobaca, z której pochodzi rodzina Trofim, właściciele tego miejsca, żyje w rytmie Mimi. Adrian Trofim, gospodarz i dusza Castel Mimi, oprowadza mnie po swoich włościach. – Moje ulubione wino to następne wino – mówi z uśmiechem, patrząc na rzędy beczek i nawiązując do niekończących się eksperymentów w poszukiwaniu idealnego trunku. Zatrzymujemy się na specjalnym Governor Wine Tasting w tutejszej restauracji – trzygodzinnym rytuale, który łączy wino z mołdawskim jedzeniem. Na stole oczywiście pojawia się plăcintă według przepisu ciotki Adriana, a w kieliszkach chłodne chardonnay i riesling. Adrian opowiada mi o kraju, w którym jest aż 270 winiarni, i o tym, że Mołdawia została uznana za drugi – zaraz po Portugalii – najlepszy kierunek enoturystyki na świecie. Opowiada o historii Mimi – wspomina o winie z 1727 r., o oliwach z płatków róży sprzedawanych za 100 tys. euro za butelkę i o tym, że Castel Mimi ma ambicję być jedną z najbardziej zrównoważonych winiarni w regionie. Jeszcze w tym roku na odwiedzających to miejsce będą czekały kąpiele w winie, a już teraz w hotelu działa basen, z którego rozciąga się widok na rzędy winorośli. Pięć razy do roku z Kiszyniowa do Mimi kursuje specjalny pociąg, który dowozi gości na festiwale wina. Siedzimy na tarasie mołdawskiego Wersalu z kieliszkami do połowy pełnymi mołdawskiego białego wina. Adrian opowiada o śniadaniach w hotelu, o rodzinnej pracy i o tym, że wszystko, co tutaj powstaje, ma być zakorzenione w tej okolicy. Myślę sobie, że Castel Mimi jest nie tylko winiarnią – to symbol: opowieść o kraju, który wychodzi z zapomnienia i buduje własny, dumny mit oparty wokół dawnych winnych tradycji tych ziem. A kiedy wino kończy się w kieliszku, wiem, że czeka mnie następne. Kiszyniów – informacje praktyczne Dojazd Do Kiszyniowa można dolecieć bezpośrednio z Warszawy i Katowic liniami LOT lub Wizz Air (ok. 2 godz., od 200 zł w obie strony). Dojazd do miasta: taksówką (ok. 150–200 lei, czyli 35–45 zł), autobusem 30 (3 leje) lub marszrutką (4 leje). Wiza i waluta Dla obywateli polskich nie ma obowiązku wizowego. Wymagane jest posiadanie 30 dol. na każdy dzień pobytu, nie mniej jednak niż 150 dol. Walutą jest lej Mołdawii; ok. 4,5 MDL = 1 PLN. Transport Trolejbusy i marszrutki kursują po całym mieście, bilety: 6–8 lei. Nocleg Richmond Hotel (ul. Columna 88) – nowoczesny hotel w sercu Kiszyniowa. Od 75–90 euro za noc ze śniadaniem. City Park Hotel (od 90 euro). W hotelu świetna restauracja New York. Jedzenie Sieć restauracji Andy’s Food Market. W mieście jest ich kilkanaście. Serwują pizzę, a także tradycyjne dania mołdawskie. Niektóre z lokali czynne są całą dobę. La Plăcinte – popularna sieć restauracji z kuchnią mołdawską. Specjalność: plăcintă z bryndzą, colțunași i barszcz. Warto wpaść na kawę i ciastko do jednej z dwóch kawiarni Bonjour. Jedna z nich mieści się w Parku Centralnym im. Stefana Wielkiego, druga – w Parku Katedralnym. Warto wiedzieć Free Tour Chișinău – bezpłatne spacery po mieście organizowane przez lokalnych przewodników. Zapisy na Facebooku i Instagramie. Będąc w Kiszyniowie warto wybrać się do Cricovej. To ogromny (ok. 120 km labiryntów) kompleks piwnic winnych, gdzie przechowywane są miliony butelek. Godzinna wycieczka z degustacją to koszt od 400 MDL. Źródło: archiwum NG Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Jest nieodkryta przez turystów i najtańsza w Europie. Z promocji LOT-u aż grzech nie skorzystać
LOT wraca z Szaloną Środą i jak zwykle kusi wyjątkowymi promocjami. W dzisiejszej ofercie uwagę szczególnie przykuwa jeden kierunek. Mowa o najrzadziej odwiedzanym kraju w Europie, który potrafi zaskoczyć, oczarować i zachwycić swoim autentycznym klimatem.
W tym artykule: Szalona Środa w LOT – promocyjne oferty z 09.04.2025 LOT przecenia loty do Mołdawii W każdą środę LOT serwuje podróżnicze okazje, z których naprawdę grzech nie skorzystać. Tym razem wśród promocyjnych kierunków znalazło się miejsce, które zaskakuje spokojem, niskimi cenami i absolutnym brakiem tłumów. To prawdziwa gratka dla tych, którzy marzą o czymś mniej oczywistym niż Rzym czy Barcelona. Szalona Środa w LOT – promocyjne oferty z 09.04.2025 W dzisiejszej promocji LOT-u przeceniono kilka europejskich kierunków, które idealnie sprawdzą się na szybki city break. Na liście znalazły się: Koszyce (loty od 359 zł tam i z powrotem), Lublana (od 499 zł), Wenecja (od 549 zł), Monachium (od 669 zł). Szybki city break to nie wszystko. Narodowy przewoźnik obniżył dziś ceny także na trasie do Chicago. Za ocean polecimy już za 1899 zł – i to w obie strony. – Szalona Środa spełnia podróżnicze marzenia! Chicago jest na Twojej liście? Dziś kupisz bilety w atrakcyjnej cenie! Odkryj zachwycającą architekturę i niepowtarzalny klimat ,,Wietrznego Miasta”. Przygotuj się na niezapomnianą przygodę! – zachęca przewoźnik. Promocja obowiązuje na wybrane loty realizowane w terminie od 7 maja do 31 lipca 2025 r., z wyjątkiem połączeń do Chicago, które objęte są ofertą w terminie od 1 września do 9 grudnia 2025 r. Warto pamiętać, że oferta nie łączy się z innymi promocjami, a podane ceny nie zawierają opłat dodatkowych. LOT przecenia loty do Mołdawii Wśród kierunków objętych promocją znalazła się również Mołdawia. Choć wielu pomija ją przy planowaniu podróży, potrafi naprawdę zaskoczyć. Spokojna atmosfera, niskie ceny, lokalne wino i brak tłumów to tylko część powodów, by się tam wybrać. A teraz – dzięki ofercie LOT-u – polecisz tam już za 429 zł. Według Światowej Organizacji Turystyki Narodów Zjednoczonych (UNWTO), w 2023 roku do Mołdawii zawitało ponad 319 tys. zagranicznych turystów. To najmniej spośród wszystkich krajów Europy, co czyni ją oficjalnie najrzadziej odwiedzanym krajem kontynentu. Polacy mogą wjechać do Mołdawii na podstawie ważnego dowodu osobistego lub paszportu. Wiza od obywateli RP nie jest wymagana, jeśli czas pobytu nie przekracza 90 dni. Źródła: PLL LOT; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Znana linia wraca po latach na polskie lotnisko. Od razu oferuje hitowe połączenie
Dobre wieści dla pasażerów jednego z polskich portów lotniczych. Znana linia wraca po latach nieobecności i od razu rusza z trasą, która z pewnością zainteresuje wielu podróżnych.
W tym artykule: Wielki powrót na wrocławskie lotnisko Nowe połączenia z Wrocławia Długo wyczekiwany powrót skandynawskiego przewoźnika Scandinavian Airlines na wrocławskie lotnisko staje się faktem. Wiosną 2025 roku pasażerowie znów będą mogli korzystać z bezpośrednich połączeń do Kopenhagi. Przed laty trasa między stolicą Dolnego Śląska a Danią cieszyła się ogromną popularnością i była jedną z wizytówek portu lotniczego na Strachowicach. Wielki powrót na wrocławskie lotnisko Linie lotnicze SAS po raz pierwszy wystartowały z wrocławskiego lotniska w 1998 r. Teraz, po kilku latach przerwy, przewoźnik ponownie zaprasza pasażerów na pokład, oferując bezpośrednie loty do Kopenhagi. Pierwsze loty do stolicy Danii ruszą pod koniec marca 2025 roku. Połączenie będzie dostępne sześć razy w tygodniu, od poniedziałku do niedzieli, z wyłączeniem sobót. Rejsy będą obsługiwane przez samolot Bombardier CRJ-900, a czas podróży wyniesie jedynie godzinę i dziesięć minut. – Powrót linii lotniczych SAS to doskonała informacja dla wszystkich pasażerów naszego lotniska. Regularne połączenia ze stolicą Danii docenią zarówno miłośnicy tzw. city breaków, jak i pasażerowie planujący dalsze podróże, którzy zyskają loty do jednego z największych hubów przesiadkowych w tej części Europy – mówi Karol Przywara, prezes Zarządu Portu Lotniczego Wrocław. Co ważne, bilety na pierwszy możliwy termin są już dostępne w sprzedaży, dzięki czemu pasażerowie mogą zaplanować wiosenny city break z dużym wyprzedzeniem. Ceny oscylują w granicach około 400 zł w jedną stronę za osobę. Połączenie inauguracyjne z Wrocławia do Kopenhagi ruszy 30 marca. Start przewidziano na godzinę 19:30 a lądowanie w stolicy Danii na 20:40. Dzień później, 31 marca, pasażerowie mogą wrócić do Wrocławia. Lot z Kopenhagi rozpocznie się o godz. 17:40 a zakończy na dolnośląskim lotnisku o 18:55. Zanim zaplanujecie podróż do najszczęśliwszego miasta świata, koniecznie zapoznajcie się z naszym przewodnikiem po Kopenhadze. Stolica Danii ma do zaoferowania wszystko – od historycznych zabytków i malowniczych uliczek, po nowoczesne atrakcje i miejsca, które idealnie oddają ducha hygge. Nowe połączenia z Wrocławia To jednak nie koniec dobrych wiadomości dla podróżujących z wrocławskiego lotniska. Latem 2025 roku w rozkładzie lotów pojawi się pierwsze w historii portu połączenie do Mołdawii. Pierwszy rejs zaplanowano na 30 lipca 2025 r., a regularne loty będą odbywać się dwa razy w tygodniu – w środy i niedziele. Dzięki temu pasażerowie z Dolnego Śląska zyskają wygodny dostęp do jednego z najbardziej wyjątkowych, ale wciąż niedocenianych Europy Wschodniej. – Loty z Wrocławia do Kiszyniowa są pierwszym w historii naszego lotniska połączeniem z Mołdawią, co cieszy szczególnie, ponieważ wspólnie z przewoźnikiem oddajemy naszym pasażerom coś całkowicie nowego. Wierzę, że wielu turystów skorzysta z możliwości odwiedzenia wyjątkowego miejsca, jakim jest Mołdawia, bo może to być doskonała odskocznia od bardziej popularnych kierunków wakacyjnych – zaznacza Karol Przywara. Wrocławski port lotniczy przypomina, że Mołdawia to prawdziwy raj dla miłośników wina, a enoturystyka stanowi jeden z największych atutów tego kraju. Winnice Cricova i Milestii Mici zachwycają nie tylko jakością swoich win, ale także podziemnymi tunelami, które rozciągają się na dziesiątki kilometrów. Podczas wizyt w tych niezwykłych miejscach turyści mogą poznać proces produkcji wina, zwiedzić labirynty podziemnych magazynów i wziąć udział w degustacjach wyjątkowych trunków. Przypomnijmy, że ubiegły rok był najlepszym w historii wrocławskiego lotniska. W 2023 r. port obsłużył blisko 4 miliony pasażerów. Obserwuj National Geographic Traveler Poland na Facebooku i podziel się z nami swoją opinią. Dołącz także do naszego kanału nadawczego na Messengerze, gdzie znajdziesz wiele ciekawych inspiracji podróżniczych. Źródła: airport.wroclaw.pl; National Geographic Traveler Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Mołdawia winem płynąca. Wycieczka szlakiem najlepszych win mołdawskich
Jesteś smakoszem wina? Jeśli tak, to Mołdawia powinna być twoim kolejnym celem podróży. To tu powstają najlepsze trunki, które rozsławiły ten niewielki kraj na cały świat.
W tym artykule: Wino – prawdziwy skarb Mołdawii Od winnicy do winnicy, czyli enoturystyka w Mołdawii Autentyczność to wielki atut Mołdawii Wino – prawdziwy skarb Mołdawii Trudno wyobrazić sobie lepszą nauczycielkę gotowania od Niny z rodzinnej mołdawskiej winnicy Et Cetera. Ten jej uśmiech, bijące od niej ciepło i domowa babcina kuchnia sprawiają, że można się w niej zakochać na zabój. Uczy mnie robić placintę, narodową potrawę Mołdawii, bez której trudno wyobrazić tu sobie jakiekolwiek rodzinne spotkanie. Sprawne ręce Niny łączą mąkę z wodą i odrobiną soli i błyskawicznie wyrabiają na ciasto. Wschodnioeuropejski urok i nieodkryte smaki. Odwiedź czarującą Mołdawię Warto polecieć do Kiszyniowa i szybko poza stolicę uciec, by odkryć prawdziwe mołdawskie życie i smaki, które wciąż stanowią dziewicze tereny łowieckie dla niejednego smakosza. Potem tną na mniejsze kawałki i rozwałkowują na placki, które zostawiamy na 10 min. – Ciasto musi sobie odpocząć – wyjaśnia. Blachę smaruje olejem słonecznikowym i przygotowuje nadzienie. A jest nim bryndza z jajkami. Ale mogą też być kapusta, ziemniaki, owoce. Nina z pomocą synowej Danieli rozciąga placki niczym gumę, aż staną się tak cienkie jak bibułka. W jej wykonaniu wszystko wydaje się takie proste, ale kiedy próbuję to powtórzyć, w moich plackach powstają dziury. Pierwszy płat ciasta posmarowany cienko olejem układamy na blasze i pokrywamy warstwą nadzienia, potem powtarzamy wszystko, aż wypełni się cała blacha. Nina wstawia ją do pieca na 20 min. Placinta jest przybrązowiona i tak chrupka, że w okamgnieniu znika z talerza. Synowie szefowej kuchni – Igor i Aleksander – prowadzą własną 34-hektarową winnicę i produkują wino. Oprócz tego mają też restaurację z widokiem na winnicę, gdzie rządzą kobiety. Rodzinny biznes otworzyli po powrocie ze Stanów Zjednoczonych. – Dokupiliśmy ziemię, zasadziliśmy winorośl i długo eksperymentowaliśmy z winem – opowiada Igor, oprowadzając mnie po winnicy Et Cetera. Pierwsze zbiory mieli w 2005 r. i wkrótce dostali medal za jakość na targach wina w Kiszyniowie. W ciągu dekady medali przybyło, a Et Cetera wymieniana jest wśród najlepszych winnic Mołdawii. Od winnicy do winnicy, czyli enoturystyka w Mołdawii W Mołdawii robią wino od tysięcy lat. Już starożytni Rzymianie mówili, że nie ma lepszych win niż te z Dacji, jak nazywano te tereny. Mołdawia jest na liście 20 największych eksporterów wina. Obecnie jest tu ponad 200 winnic i wciąż powstają nowe. Bogata też jest tu tradycja produkcji wina domowego. Jestem nim częstowana w każdym niemal miejscu. W Purcari, najstarszej winnicy w Mołdawii (ma 108 lat), wino kupowali: królowa Wiktoria, car Aleksander, Elżbieta II i rumuńska rodzina królewska. – Jakie są trzy zasady picia wina? – pytam sommeliera z Château Vartely, gdzie produkuje się 3 mln butelek wina rocznie. – Po pierwsze dobry humor, po drugie towarzystwo i wreszcie dobre wino – odpowiada i tak rozpoczynam degustację. Podczas próbowania trunków dowiaduję się m.in., że są tu setki kilometrów wydrążonych w wapieniu tuneli, gdzie przechowuje się wino. W winiarni Cricova, którą odwiedziłam, mają ich aż 120 km – to prawdziwe podziemne miasto, po którym można jeździć samochodem. Rusz szlakiem wina! Podpowiadamy, które miejsca warto zobaczyć Enoturystyka, czyli podróżowanie winnymi szlakami, to już swego rodzaju fenomen – i to nie tylko wśród smakoszy wina. Są tu restauracje, sale konferencyjne, degustacyjne, kino i winiarskie skarby – kolekcje unikatowych win zgromadzonych dla światowych liderów, np. Donalda Tuska czy Angeli Merkel. Każdy może tu mieć własną piwniczkę z wyjątkowymi rocznikami. Najstarsze są pokryte warstwą pleśni i kurzu. Autentyczność to wielki atut Mołdawii Podróżowanie od winnicy do winnicy to wspaniała przygoda. Tym bardziej że Mołdawia to dla wielu wciąż terra incognita. Mało o niej wiemy. Nie ma ani morza, ani gór, a więc dwóch warunków potrzebnych do tego, by stać się popularnym turystycznym rajem. Polska Toskania – odkrywamy lubuskie winnice z Agnieszką Trolese Słoneczne winnice, proste i pożywne jedzenie i relaks z dala od zgiełku dużych miast. Lubuski Szlak Wina i Miodu nie bez powodu uchodzi za Polską Toskanię. Na podróż po tej wyjątkowej krai... Ale dzięki temu, że jest na peryferiach Europy, z dala od utartych podróżniczych szlaków, ma coś, czego brakuje, albo zaczyna brakować, reszcie Starego Kontynentu: autentyczność. Serdeczność mieszkańców, ich otwartość i gościnność są zachwycające. Żyją pośród wzgórz i dolin, na ziemiach, które oprócz winogron rodzą też pszenicę, paprykę, jabłka, truskawki i orzechy. Sami wypiekają chleby, wyrabiają masło, wytwarzają bryndzę tak pyszną, że kupuję jej kilka kilogramów. I upycham w walizce, w której główne miejsce zajęły wina. Tekst ukazał się na łamach magazynu „National Geographic Traveler Extra” (nr 02 (03)/2020). Wakacyjny przewodnik po Bałkanach Bałkany to region tworzony przez państwa, które są ze sobą silnie związane zarówno pod względem historycznym, jak i kulturowym. Poznaj historię tego niezwykłego miejsca i dowiedz się jak...
Wschodnioeuropejski urok i nieodkryte smaki. Odwiedź czarującą Mołdawię
Warto polecieć do Kiszyniowa i szybko poza stolicę uciec, by odkryć prawdziwe mołdawskie życie i smaki, które wciąż stanowią dziewicze tereny łowieckie dla niejednego smakosza.
Tam nic nie ma – usłyszałam o Kiszyniowie i od razu włączył się mój wschodnioeuropejski radar. Do decyzji o niemal natychmiastowym wyjeździe skłoniły mnie jeszcze trzy rzeczy: wygodne połączenie lotnicze z Warszawą, relacje o ogromnym bazarze oraz dużej ilości niedrogich win. Obserwowanie otwierania się poszczególnych krajów na świat, po upadku ZSRR, jest dla mnie fascynujące. Mołdawia, niepodległa dopiero od 1991 r., jest tak naprawdę wciąż na początku tej drogi. Tu rozmawia się o miliardzie dolarów, który wyparował z banków, o osiemnaściorgu kandydatów na prezydenta, o kredytach hipotecznych z oprocentowaniem 17 proc. Jest jeszcze jeden powód mojego umiłowania prawej strony mapy Europy. Kraje o niezbyt silnej lub zniszczonej kulturze kulinarnej przegrywają w starciu z wolnym rynkiem. Zalewa je, tak jak to się dzieje w Polsce, koncernowa żywność w błyszczących opakowaniach, podczas gdy lokalne produkty i tradycje zanikają. A Mołdawia wciąż jest jak dziewicze tereny łowieckie dla każdego foodie. Poza tym to kierunek obowiązkowy dla prawdziwego winopijcy. Jak w sklepie z zabawkami We wrześniu trwa winobranie. Na lotnisku od razu ktoś mi wciska w rękę buteleczkę lokalnego wina – zresztą samo lotnisko od niedawna nosi nazwę Wine of Moldova Airport. W hotelu Cosmos – biały betonowy wieżowiec z łamanymi balkonami w stylu „jak zrobić piorunujące wrażenie na przyjezdnych w latach 70.” – nie ma wprawdzie etażnej (windziarki), ale za to między pokojami 153 a 155 nie ma śladu mojego 154. Błąkam się po ciemnym piętrze, aż słyszę „czewo iszczysz?”. Rosyjskojęzyczna pani pokojowa kieruje mnie w zaułek, w którym wreszcie odnajduję 154. Na pierwszy rzut oka widać, że od 30 lat nie zmieniono tu niczego. W mieście podobnie. Dla wszystkich ekscytujących się losem warszawskiej Rotundy czy dworca w Katowicach Kiszyniów jest jak sklep z zabawkami. Wszędzie kolorowe mozaiki o tematyce „kraj mlekiem i miodem płynący”. Ruina hotelu National prawie w samym centrum. Bramy Kiszyniowa – dwa ogromne bloczyska przy wjeździe do miasta. Blok w kształcie kolby kukurydzy. Betonowy budynek cyrku, bryłą nawiązujący do okrągłego namiotu. Rozmaite niezidentyfikowane „źle urodzone” gmachy, tu zachowane w niezmienionym stanie i na razie niezagrożone żadną nową inwestycją. Cały kraj na bazarze Idę na bazar Piata Centrala. To giełda wszystkiego, centralny hipermarket pod gołym niebem o powierzchni paru hektarów, gdzie kupuje i sprzedaje cały kraj i wokół którego kręci się cała stolica. Bez Piata Centrala Mołdawia prawdopodobnie przestałaby istnieć. Buty, miski, koniaki, żarówki, meble, ale przede wszystkim jedzenie. Duszący zapach mięsa, krwi i podrobów. W drobiowej alejce – zupełnie inny zapach kurczaków, które nie zaznały fermy. Śmietana i masło pachną tak silnie, jakby można było posmarować chleb samym powietrzem. Ryby są przeważnie jeszcze żywe. Gwiżdżąc, przeciska się przez tłum facet z wózkiem pełnym raków. Można tu oczywiście dobrze zjeść. Oprócz typowych grillowanych klopsików chif­tele są i przekąski – smażona cukinia w cieście za 5 lei (to jedna złotówka!), śledź z groszkiem i cebulką za 9, purée z fasoli za 10 i placinta, czyli lokalny placek z dowolnym nadzieniem. Chodzę po bazarze do bólu pięt, zastanawiając się, ile kilogramów i czego mogę kupić. Zwiedzając zaimprowizowany pchli targ, który rano wyrósł mi tuż koło hotelu, trafiam na dworzec kolejowy. Świeżo odremontowany budynek, na bocznym torze stara lokomotywa z wielką czerwoną gwiazdą z przodu, jeden peron. Pasażerów tylko kilkoro, jakaś pani zaczytana w Komsomolskiej Prawdzie. Połączeń niewiele, ale serce zaczyna bić szybciej, kiedy widzę, że w 5 godz. można być w Odessie. Kolejna szybka decyzja i na drugi dzień siedzę w składzie prowadzonym przez lokomotywę z 1971 r. I obiecuję sobie, że następnym razem wysiądę przynajmniej na parę godzin w nieuznawanej prawie przez żadne państwo Republice Naddniestrzańskiej. Z Ukrainy wracam do Kiszyniowa w sobotę wieczorem. Wysiadłszy, zastanawiam się, czy na pewno jestem na głównym dworcu kolejowym stolicy europejskiego państwa. Przed budynkiem ciemno i oprócz bezpańskich psów nie ma dosłownie nikogo. W największych piwnicach świata Mołdawia dopiero wymyśla swoją turystyczną tożsamość – i robi to bardzo dobrze, promując swoje największe bogactwo, czyli wino. Podobno jedna trzecia Mołdawian żyje właśnie z niego. Bez wątpienia ta ziemia należy do kultury picia tego trunku i to od setek lat. Przez ponad pół wieku była głównym dostawcą win na teren ZSRR. Produkowano tu niewiarygodną ilość butelek, przeważnie win półsłodkich i musujących. W momencie nałożenia przez Rosję embarga na import wina z Mołdawii, Gruzji i Ukrainy, rodzimy przemysł winiarski upadł. Teraz odtwarza się, otwierając na inne rynki, a przede wszystkim podwyższając jakość. Kolekcje win w podziemiach winnic Cricova i Mileștii Mici liczą ponad 3 mln butelek. (Fot. Agencja Gazeta) Dwa potężne molochy – winnice Cricova i Mileștii Mici – to tak naprawdę główne turystyczne atrakcje tego kraju. Największe piwnice świata, w tunelach wykutych w piaskowcu, o długości 120 i 200 km, to bez wątpienia unikaty w skali światowej. Ale to zaledwie początek tego, co tu ciekawego w winiarstwie. Rajd po tutejszych winnicach to prawdziwy kalejdoskop, targowisko różności. Castel Mimi to onieśmielająca milionowa designerska inwestycja. Château Vartely i Purcari – nieco bardziej konserwatywnie wyglądające kombinaty z tradycjami. Et Cetera – niewielka, butikowa winnica prowadzona ze znawstwem przez dwóch braci, świetnie zorientowanych w światowych trendach. Carpe Diem – mały producent stawiający na lokalne odmiany i prowadzący najlepszą winotekę w Kiszyniowie. Podziemna sala degustacyjna w stylu marynistycznym w winnicy Cricova. Takich sal jest tam więcej. (Fot. Shutterstock) Najważniejszym winiarskim wydarzeniem roku jest Narodowy Dzień Wina – wielka impreza na placu Marii Adunari Nationale w centrum miasta, na przełomie września i października. Zjeżdżają się tu wszyscy: lokalna bananowa młodzież, rolnicy, zespoły ludowe, turyści, zwykli kiszyniowianie, no i przede wszystkim dziesiątki producentów wina. Grille pracują pełną parą, można zjeść nawet przepiórki. Setki ludzi siedzą przy stołach i biesiadują. Takiego festiwalu nie powstydziłaby się Francja albo Włochy. Po powrocie z winnic, przed wyjazdem do Polski, robię zakupy w całodobowym markecie. Kasjerka nie pozwala kupić lokalnej brandy Kvint. Dzięki tłumaczeniu sąsiada z kolejki dowiaduję się, że po godz. 22 nie sprzedają tu mocnych alkoholi. Ten mały absurd z jakiegoś powodu znowu wprowadza mnie w stan nostalgicznego wschodnioeuropejskiego zrozumienia. MOŁDAWIA - WARTO WIEDZIEĆ ■ Kiedy? Najlepiej jechać od maja do września, kiedy jest najcieplej, w lipcu i w sierpniu nawet do 30°C. Zimą temperatura spada do ok. –7°C. ■ Wiza i waluta Wjazd na dowód osobisty. Przy pobycie turystycznym do 90 dni wiza nie jest wymagana. Walutą jest lej mołdawski; 1 MDL = 0,20 zł. ■ Transport Najlepszym i najtańszym środkiem komunikacji są mikrobusy (marszrutki). Cena biletu jednorazowego w Kiszyniowie to wydatek ok. 60 groszy. W dużych miastach dobrze działa także sieć komunikacji trolejbusowej. W taksówkach z lotniska można, a nawet trzeba się targować. I koniecznie ustalcie stawkę przed kursem. Za noc w pokoju dwuosobowym w hotelu Cosmos płaciłam ok. 160 zł. Jednak w Kiszyniowie nie brakuje znacznie tańszych noclegów, jak np. w hostelu Funky Mamaliga, gdzie łóżko w pokoju wieloosobowym to wydatek ok. 40 zł za noc. ■ Nocleg Wynajmowane są również pokoje w prywatnych mieszkaniach bardzo blisko centrum. Ceny za „dwójkę” zaczynają się od ok. 50 zł za noc. ■ Jedzenie Jadajcie w La Placinte – sieciach tanich jadłodajni podających m.in. najpopularniejszą mołdawską przekąskę, czyli placek placinta z ziemniakami, serem, kapustą lub wiśniami (cena ok. 6 zł). ■ Inne wskazówki Uważajcie na różnice kursów walut w kantorach – potrafią być bardzo duże. Niektóre z nich oferują atrakcyjny na pierwszy rzut oka kurs wymiany, ale pobierają dwuprocentową prowizję. Nie nastawiajcie się na płacenie kartami kredytowymi. W wielu miejscach przyjmowana jest tylko gotówka. Możecie mieć problem z kupnem planu Kiszyniowa, dlatego zabierzcie bezpłatną mapkę z hotelu lub ściągnijcie mapę na smartfona.
Mołdawia – kierunek obowiązkowy dla prawdziwego winopijcy
Podobno jedna trzecia Mołdawian żyje z wina. Zresztą samo lotnisko od niedawna nosi nazwę Wine of Moldova Airport.
Tam nic nie ma – usłyszałam o Kiszyniowie i od razu włączył się mój wschodnioeuropejski radar. Do decyzji o niemal natychmiastowym wyjeździe skłoniły mnie jeszcze trzy rzeczy: bezpośrednie połączenie lotnicze z Warszawą, relacje o ogromnym bazarze oraz dużej ilości niedrogich win. Obserwowanie otwierania się poszczególnych krajów na świat, po upadku ZSRR, jest dla mnie fascynujące. Mołdawia, niepodległa dopiero od 1991 r., jest tak naprawdę wciąż na początku tej drogi. Tu rozmawia się o miliardzie dolarów, który wyparował z banków, o osiemnaściorgu kandydatów na prezydenta, o kredytach hipotecznych z oprocentowaniem 17 proc. Jest jeszcze jeden powód mojego umiłowania prawej strony mapy Europy. Kraje o niezbyt silnej lub zniszczonej kulturze kulinarnej przegrywają w starciu z wolnym rynkiem. Zalewa je, tak jak to się dzieje w Polsce, koncernowa żywność w błyszczących opakowaniach, podczas gdy lokalne produkty i tradycje zanikają. A Mołdawia wciąż jest jak dziewicze tereny łowieckie dla każdego foodie. Poza tym to kierunek obowiązkowy dla prawdziwego winopijcy. Jak w sklepie z zabawkami We wrześniu trwa winobranie. Na lotnisku od razu ktoś mi wciska w rękę buteleczkę lokalnego wina – zresztą samo lotnisko od niedawna nosi nazwę Wine of Moldova Airport. W hotelu Cosmos – biały betonowy wieżowiec z łamanymi balkonami w stylu „jak zrobić piorunujące wrażenie na przyjezdnych w latach 70.” – nie ma wprawdzie etażnej (windziarki), ale za to między pokojami 153 a 155 nie ma śladu mojego 154. Błąkam się po ciemnym piętrze, aż słyszę „czewo iszczysz?”. Rosyjskojęzyczna pani pokojowa kieruje mnie w zaułek, w którym wreszcie odnajduję 154. Na pierwszy rzut oka widać, że od 30 lat nie zmieniono tu niczego. W mieście podobnie. Dla wszystkich ekscytujących się losem warszawskiej Rotundy czy dworca w Katowicach Kiszyniów jest jak sklep z zabawkami. Wszędzie kolorowe mozaiki o tematyce „kraj mlekiem i miodem płynący”. Ruina hotelu National prawie w samym centrum. Bramy Kiszyniowa – dwa ogromne bloczyska przy wjeździe do miasta. Blok w kształcie kolby kukurydzy. Betonowy budynek cyrku, bryłą nawiązujący do okrągłego namiotu. Rozmaite niezidentyfikowane „źle urodzone” gmachy, tu zachowane w niezmienionym stanie i na razie niezagrożone żadną nową inwestycją. Cały kraj na bazarze Idę na bazar Piata Centrala. To giełda wszystkiego, centralny hipermarket pod gołym niebem o powierzchni paru hektarów, gdzie kupuje i sprzedaje cały kraj i wokół którego kręci się cała stolica. Bez Piata Centrala Mołdawia prawdopodobnie przestałaby istnieć. Buty, miski, koniaki, żarówki, meble, ale przede wszystkim jedzenie. Duszący zapach mięsa, krwi i podrobów. W drobiowej alejce – zupełnie inny zapach kurczaków, które nie zaznały fermy. Śmietana i masło pachną tak silnie, jakby można było posmarować chleb samym powietrzem. Ryby są przeważnie jeszcze żywe. Gwiżdżąc, przeciska się przez tłum facet z wózkiem pełnym raków. Można tu oczywiście dobrze zjeść. Oprócz typowych grillowanych klopsików chif­tele są i przekąski – smażona cukinia w cieście za 5 lei (to jedna złotówka!), śledź z groszkiem i cebulką za 9, purée z fasoli za 10 i placinta, czyli lokalny placek z dowolnym nadzieniem. Chodzę po bazarze do bólu pięt, zastanawiając się, ile kilogramów i czego mogę kupić. Zwiedzając zaimprowizowany pchli targ, który rano wyrósł mi tuż koło hotelu, trafiam na dworzec kolejowy. Świeżo odremontowany budynek, na bocznym torze stara lokomotywa z wielką czerwoną gwiazdą z przodu, jeden peron. Pasażerów tylko kilkoro, jakaś pani zaczytana w Komsomolskiej Prawdzie. Połączeń niewiele, ale serce zaczyna bić szybciej, kiedy widzę, że w 5 godz. można być w Odessie. Kolejna szybka decyzja i na drugi dzień siedzę w składzie prowadzonym przez lokomotywę z 1971 r. I obiecuję sobie, że następnym razem wysiądę przynajmniej na parę godzin w nieuznawanej prawie przez żadne państwo Republice Naddniestrzańskiej. Z Ukrainy wracam do Kiszyniowa w sobotę wieczorem. Wysiadłszy, zastanawiam się, czy na pewno jestem na głównym dworcu kolejowym stolicy europejskiego państwa. Przed budynkiem ciemno i oprócz bezpańskich psów nie ma dosłownie nikogo. W największych piwnicach świata Mołdawia dopiero wymyśla swoją turystyczną tożsamość – i robi to bardzo dobrze, promując swoje największe bogactwo, czyli wino. Podobno jedna trzecia Mołdawian żyje właśnie z niego. Bez wątpienia ta ziemia należy do kultury picia tego trunku i to od setek lat. Przez ponad pół wieku była głównym dostawcą win na teren ZSRR. Produkowano tu niewiarygodną ilość butelek, przeważnie win półsłodkich i musujących. W momencie nałożenia przez Rosję embarga na import wina z Mołdawii, Gruzji i Ukrainy, rodzimy przemysł winiarski upadł. Teraz odtwarza się, otwierając na inne rynki, a przede wszystkim podwyższając jakość. Kolekcje win w podziemiach winnic Cricova i Mileștii Mici liczą ponad 3 mln butelek. (Fot. Agencja Gazeta) Dwa potężne molochy – winnice Cricova i Mileștii Mici – to tak naprawdę główne turystyczne atrakcje tego kraju. Największe piwnice świata, w tunelach wykutych w piaskowcu, o długości 120 i 200 km, to bez wątpienia unikaty w skali światowej. Ale to zaledwie początek tego, co tu ciekawego w winiarstwie. Rajd po tutejszych winnicach to prawdziwy kalejdoskop, targowisko różności. Castel Mimi to onieśmielająca milionowa designerska inwestycja. Château Vartely i Purcari – nieco bardziej konserwatywnie wyglądające kombinaty z tradycjami. Et Cetera – niewielka, butikowa winnica prowadzona ze znawstwem przez dwóch braci, świetnie zorientowanych w światowych trendach. Carpe Diem – mały producent stawiający na lokalne odmiany i prowadzący najlepszą winotekę w Kiszyniowie. Podziemna sala degustacyjna w stylu marynistycznym w winnicy Cricova. Takich sal jest tam więcej. (Fot. Shutterstock) Najważniejszym winiarskim wydarzeniem roku jest Narodowy Dzień Wina – wielka impreza na placu Marii Adunari Nationale w centrum miasta, na przełomie września i października. Zjeżdżają się tu wszyscy: lokalna bananowa młodzież, rolnicy, zespoły ludowe, turyści, zwykli kiszyniowianie, no i przede wszystkim dziesiątki producentów wina. Grille pracują pełną parą, można zjeść nawet przepiórki. Setki ludzi siedzą przy stołach i biesiadują. Takiego festiwalu nie powstydziłaby się Francja albo Włochy. Ze względu na sytuację epidemiologiczną w 2020 roku festiwal nie odbędzie się w standardowym formacie w Grand National Assembly Square. Tym razem 3-4 października winiarnie otwierają swoje podwoje dla turystów i we własnym zakresie przygotują turystyczną infrastrukturę wydarzenia, tworząc małe kulturowe programy i wine tasting. Więcej na: moldawia-zywalegenda.pl Po powrocie z winnic, przed wyjazdem do Polski, robię zakupy w całodobowym markecie. Kasjerka nie pozwala kupić lokalnej brandy Kvint. Dzięki tłumaczeniu sąsiada z kolejki dowiaduję się, że po godz. 22 nie sprzedają tu mocnych alkoholi. Ten mały absurd z jakiegoś powodu znowu wprowadza mnie w stan nostalgicznego wschodnioeuropejskiego zrozumienia. MOŁDAWIA - WARTO WIEDZIEĆ ■ Kiedy? Najlepiej jechać od maja do września, kiedy jest najcieplej, w lipcu i w sierpniu nawet do 30°C. Zimą temperatura spada do ok. –7°C. ■ Wiza i waluta Wjazd na dowód osobisty. Przy pobycie turystycznym do 90 dni wiza nie jest wymagana. Walutą jest lej mołdawski; 1 MDL = 0,20 zł. ■ Dojazd, transport Z Polski bezpośrednio LOT-em. Cena biletu ok. 530 zł. lot.com Najlepszym i najtańszym środkiem komunikacji są mikrobusy (marszrutki). Cena biletu jednorazowego w Kiszyniowie to wydatek ok. 60 groszy. W dużych miastach dobrze działa także sieć komunikacji trolejbusowej. W taksówkach z lotniska można, a nawet trzeba się targować. I koniecznie ustalcie stawkę przed kursem. Za noc w pokoju dwuosobowym w hotelu Cosmos płaciłam ok. 160 zł. Jednak w Kiszyniowie nie brakuje znacznie tańszych noclegów, jak np. w hostelu Funky Mamaliga, gdzie łóżko w pokoju wieloosobowym to wydatek ok. 40 zł za noc. ■ Nocleg Wynajmowane są również pokoje w prywatnych mieszkaniach bardzo blisko centrum. Ceny za „dwójkę” zaczynają się od ok. 50 zł za noc. ■ Jedzenie Jadajcie w La Placinte – sieciach tanich jadłodajni podających m.in. najpopularniejszą mołdawską przekąskę, czyli placek placinta z ziemniakami, serem, kapustą lub wiśniami (cena ok. 6 zł). ■ Inne wskazówki Uważajcie na różnice kursów walut w kantorach – potrafią być bardzo duże. Niektóre z nich oferują atrakcyjny na pierwszy rzut oka kurs wymiany, ale pobierają dwuprocentową prowizję. Nie nastawiajcie się na płacenie kartami kredytowymi. W wielu miejscach przyjmowana jest tylko gotówka. Możecie mieć problem z kupnem planu Kiszyniowa, dlatego zabierzcie bezpłatną mapkę z hotelu lub ściągnijcie mapę na smartfona.
Podróż szlakiem mołdawskich winnic. To najprzyjemniejsze, co możesz dla siebie zrobić!
Mieszkańcy Mołdawii często podkreślają, że kontur ich kraju przypomina kiść winogron. Każdy z nas pewnie mógłby coś powiedzieć o tym, jak powinna wyglądać kiść winogron i czy rzeczywiście kształt niewielkiego państwa między Ukrainą a Rumunią odpowiada tym wyobrażeniom. Odstawiając jednak na bok kwestie formalne, trzeba przyznać, że Mołdawian nie trzeba uczyć tego, jak powinna wyglądać winorośl i co się z nią robi.
Mołdawia słynie z upraw i produkcji wina. Doliczono się nawet, że jest to kraj z największym na świecie zagęszczeniem winnic. Taki stan rzeczy wynika z wielu czynników, ale nie będę rozpisywać się o szerokości geograficznej takiej samej jak francuski region Bordeaux, jakości gleb czy mikroklimacie. Tamtejsza tradycja winiarska to przede wszystkim opowieść o społeczeństwie, które ją pielęgnuje i jego historii. W podróż szlakiem mołdawskich winnic ruszyłam z listą przygotowaną przez ekspertów organizacji "Wina Mołdawii" (Wine of Moldova). Jej celem jest promowanie lokalnych win na zagranicznych rynkach, czuwanie nad ich wysoką jakością oraz certyfikacja. Wcześniej, gdy Mołdawia zaopatrywała w wino cały Związek Radziecki, a następnie - już po rozpadzie - eksportowała głównie na rynek rosyjski, skupiano się na produkcji win słodkich o lichej jakości. Dwukrotne embargo handlowe nałożone przez dawnego zwierzchnika (w 2006 i 2013 rok) było tym złym, co wyszło na dobre, przynajmniej dla segmentu winiarskiego. Zaczęto inwestować w produkcję trunków wytrawnych, które zadowolą zachodnie, przyzwyczajone do francuskich szczepów, podniebienia. Z takim właśnie podniebieniem rozpoczęłam wycieczkę, na której pierwszym przystankiem była Cricova. Cricova - siedem kilometrów szampana Winnica Cricova to skarb narodowy. 120 kilometrów podziemnych korytarzy przywołuje skojarzenia z naszą Wieliczką albo tolkienowską Morią. Zwiedzający poruszają się po piwnicach w specjalnych pojazdach, a niektórzy pracownicy na rowerach. Wydrążone na głębokości osiągającej nawet 80 metrów królestwo wina niegdyś było kopalnią wapienia. Za wizytówkę winnicy uznaje się znakomite wina musujące. Same butelki z "szampanem" zajmują 7 kilometrów korytarzy. To tutaj dowiedziałam się, że wina musujące można otwierać na dwa sposoby: rosyjski oraz francuski. Każdy kto ma wujka, który na imprezie rodzinnej wyrywa się do odkorkowywania butelki szampana, powinien znać styl rosyjski - musi być z hukiem. Opcja francuska jest skromniejsza. Jedyny dźwięk, jaki ma prawo powstać przy wyciąganiu korka, to delikatne cmoknięcie, potocznie nazywane francuskim pocałunkiem. Cricova, pola winorośli. (Fot. Shutterstock) Cricova, piwnice. (Fot. Shutterstock) Chateau Vartely – od sadzenia winogron po butelkowanie wina To nowoczesna winiarnia, która w krótkim czasie stała się znaczącym graczem na rynku. Położona jest w miejscowości Orhei, 45 kilometrów od Kiszyniowa. Ambicją Vartely jest produkowanie jedynie win dobrej jakości. Medale zdobywane w międzynarodowych konkursach wskazują, że jest ona uzasadniona. Chateau w nazwie nawiązuje do francuskiej tradycji winiarskiej i oznacza, że w tej posiadłości jest przeprowadzany cały cykl produkcji - od sadzenia winogron po butelkowanie wina. Jakby tego było mało, kompleks dodatkowo obejmuje restaurację i hotel. Trzy spore wille z pokojami gościnnymi wprowadzają nutkę nostalgii do biznesowej rzeczywistości - każda z nich jest wykończona w stylu charakterystycznym dla danego regionu Mołdawii. Region Orhei, okolice winiarni Vartely. (Fot. Shutterstock) Purcari - to brzmi dumnie! Tutaj nikt nie potrzebuje być skromnym. Winnica położona w regionie Stefan Voda (ok. 2,5 h od Kiszyniowa) istnieje od 1827 roku. W jej piwnicach dojrzewały trunki, które następnie trafiały na królewskie dwory. Nawet Francuzi stosunkowo szybko usłyszeli o mołdawskiej miejscowości: wino Negru de Purcari zdobyło złoty medal na odbywającej się w 1878 roku w Paryżu Wystawie Światowej. Ze wzniesienia, na którym mieści się stylizowany na chateau budynek winnicy, rozciąga się malowniczy widok. Malutka wioska otoczona polami winorośli, a tuż za nią Dniestr i granica z Ukrainą. Piwnice, które pozostają w niezmienionym stanie od początku istnienia winnicy, również robią wrażenie. System niskich i wąskich korytarzyków zbudowany został na planie krzyża - wśród starych, pokrytych pajęczynami butelek wina można poczuć się jak skromny zakonnik. Et cetera - rodzinny biznes W trakcie tej podróży kilkakrotnie słyszałam, że Mołdawia to kraj z bogatą tradycją przygotowywania wina domowego. Podobno w każdej rodzinie jest ktoś, kto wytwarza wino. Oczywiście nie zawsze idzie to w parze z jakością trunku. Są jednak familie, które wznoszą poprzeczkę bardzo wysoko i z produkcji wina uczyniły swój sposób na życie. Butikowa winiarnia Et cetera to dzieło braci Alexandru i Igora Luchianov. Jej kameralne i przytulne przestrzenie stoją w kontraście do poprzednich trzech winiarskich posiadłości-instytucji. Właściciele sami oprowadzają gości po posiadłości, ich żony prowadzą restaurację i odpowiadają za działania marketingowe, a wina można skosztować wprost z wielkich metalowych beczek. W rzeczywistości wrażenia są jeszcze przyjemniejsze, gdyż cały kompleks leży pośród pól winogron. Castel Mimi, bo czasem potrzebujemy luksusu Tutaj jest inaczej. Wystarczy rzut oka na samą bramę wjazdową, aby oczekiwać wielkiego wow. Ogrodzenie z jasnego, gładko wypolerowanego kamienia skrywa imponujący projekt architektoniczny, jakim jest winiarnia Castel Mimi. Pałac zbudowany w 1893 roku na zamówienie Constantina Mimi, gubernatora Besarabii, od początku miał pełnić funkcję winiarni. Przy budowie zastosowano wszystkie francuskie kanony. W następstwie dziejowej zawieruchy posiadłość na wiele lat została upaństwowiona. Kamienne ściany imponujących piwnic wyłożono okropnymi kaflami, a wino przetrzymywano w topornych, metalowych baniakach. W ogóle bym się nie zdziwiła, gdyby gubernator Mimi przewrócił się od tego w grobie. Na szczęście przed kilkoma laty ktoś dostrzegł w podupadającym zamku architektoniczną perełkę i tym samym rozpoczął największy w historii Mołdawii prywatny projekt renowacyjny. Pod koniec 2015 roku zamek-winnica zaczął znów przyjmować gości. Odrestaurowano zabytkowy gmach i piwnice, dobudowano nowe skrzydło oraz dodatkowe, nowoczesne pawilony. Posiadłość robi takie wrażenie, że postanowiono umieścić jej wizerunek na znaczku pocztowym (kolekcja „Europa 2017. Castels” zainaugurowana 28 kwietnia br.). Castel Mimi, Bulboaca. (Fot. Shutterstock) Tekst: Martyna Wasilewska
Podróż do Mołdawii to nieustanne odkrywanie odpowiedzi na pytanie, co znajduje się za kolejnym zakrętem
W tej podróży nie chodziło tylko o samochodowe zmagania, choć te z pewnością dodały jej barw i intensywności. Równie istotne okazało się podążanie przed siebie, krążenie po Mołdawii dla samej przyjemności bycia w drodze.
- Przejedziesz – mówi Miłosz. – Odbij nieco w lewo i daj trochę więcej gazu. Trzymaj się kolein. Wskazówki Miłosza, stojącego parę metrów od mojego samochodu i oceniającego sytuację, są jak jasno wytyczony plan, który pozwala działać w sposób precyzyjny. Na pokonywaniu samochodem rzecznych brodów, gliny i śniegu nasz przewodnik spędził pół życia, wie więc, co mówi. Tymczasem tkwimy właśnie w głębokich koleinach pełnych błota, które prowadzą na metrowej wysokości skarpę będącą jednym z brzegów wartkiego strumienia. Miłosz przejechał go tuż przede mną, gładko wspiął się po koleinach i zniknął za wzniesieniem. Gdy pełen obaw o możliwości mojego auta podjechałem pod skarpę zbyt wolno, utknąłem w gliniastej rozmiękłej ziemi. Za moment Miłosz pojawił się z pomocą. Moje obawy okazały się jednak przesadne. Subaru Forester, którym podobnie jak pozostali uczestnicy imprezy Subariada, podróżuję po Ukrainie i Mołdawii, ma wystarczająco wysoki prześwit, by nie trzeba zanadto martwić się o jego możliwości terenowe. Nie bez znaczenia są też dobrze dobrane kąty natarcia. Największą pomocą służy jednak inteligentny napęd, który nieustannie monitoruje położenie samochodu i przyczepność każdej z opon. Gdy trzeba, rozdziela automatycznie moc na poszczególne koła, a system kontroli trakcji dba o to, by tańczące na piekielnie śliskim terenie auto nie zbaczało zanadto z toru jazdy. Odbijam więc lekko kierownicą dodając gazu, a Forester, mrucząc niskim tonem, żwawo rusza przed siebie. Miłosz miał rację. Wystarczyła lekka kontra i o głębokich koleinach, w których przed chwilą tkwiłem, przypominają już tylko pacynki błota oblepiające szyby i bok auta. Mołdawia, pozostając wciąż na uboczu turystycznych zainteresowań, jak mało który kraj nadaje się do penetrowania pojazdem 4x4. Kiepski stan krajowych dróg zachęca, by jak najszybciej z nich zjechać i podążyć ledwo wytyczonymi szlakami biegnącymi przez mołdawską prowincję. Trawiaste dróżki wiją się pomiędzy uprawnymi polami, kamieniste trakty przecinają górskie doliny, wąskie ścieżki docierają przez rzeczne brody do odległych wiosek, prowadząc przez tereny obsypane kwiatami i zachwycające otwartą przestrzenią. W tych warunkach podróż staje się czystą przyjemnością. Kawalkada Subaru przesuwa się niespiesznie, zatrzymując się na wypełnionych soczystą zielenią górskich łąkach – idealnych punktach na zorganizowanie posiłku w terenie. Prowadzący ekipę Miłosz i Beata – przewodnicy z firmy Przygody4x4 – znają te tereny jak własną kieszeń i dzielą się swoją wiedzą w sposób naturalny, wplatając informacje pomiędzy nieustanne żarciki i przyjazne docinki. Ta swobodna, niemal rodzinna atmosfera jest jedną z zalet Subariad – wypraw miłośników aut marki Subaru - nie wyklucza jednak pomocy, gdy potrzebują jej kierowcy zmagający się z trudniejszymi odcinkami trasy. W tej podróży nie chodzi jednak tylko o samochodowe zmagania, choć te z pewnością dodają jej barw i intensywności. Równie istotne okazuje się podążanie przed siebie, krążenie po kraju dla samej przyjemności bycia w drodze. Zaglądanie do kolejnych miejsc pełnych nowych smaków, pasjonujących historii, ciekawych ludzi: piwniczki win w Bahmut; wsi Palanca, w której spróbować można lokalnych dań; wzniesionej na górskim grzbiecie cerkwi w Starym Orchejowie; ciągnących się kilometrami kamieniołomów pod Kiszyniowem, zamienionych dziś w ogromną winnicę. Ta podróż staje się nieustannym odkrywaniem odpowiedzi na pytanie, co znajduje się za kolejnym zakrętem. View oEmbed on the source website Tekst: Michał Głombiowski
Najlepsze tanie kierunki na wakacje 2016. Sprawdź aktualne ceny lotów
Polecamy, zwłaszcza tym, którzy jeszcze nie zaplanowali wakacji.
Jak widzą złość romskie dzieciaki? Jak smakują romskie potrawy? Są słodkie czy pikantne? A ich bajki śmieszą czy raczej wzruszają? Jest szansa aby się przekonać podczas polsko-romsko-mołdawskiego projektu grupy Czujczuj
O co chodzi? Czuj Czuj to grupa przyjaciół (psychologów, artystów, piłkarzy, nauczycieli i podróżników), których łączy wspólna pasja: podróże i praca z dziećmi. Jakiś czas temu ruszyli w świat i w ramach stworzonych przez siebie warsztatów edukacyjnych uczą dzieci rozpoznawania i wyrażania emocji. Przy okazji zbierają przepisy kulinarne i bajki by promować kultury, które poznają. Do tej pory ze swoimi warsztatami byli w Polsce, Rosji, Mołdawii, Indiach, Turcji, Iraku, Rumunii, Portugalii, Gruzji i na Ukrainie. W kwietniu ekipa projektu wybiera się do Mołdawii, a dokładniej do stolicy Romów – miasta Soroki. Byli tam w zeszłym roku. Mieszkali u romskiej rodziny, śpiewali na romskim pogrzebie i poznawali sposoby na uroki, a przede wszystkim pracowali z dziećmi. Mądre i wesołe choć praktycznie pozbawione szans na edukację, dzieciaki tak bardzo zapadły im w pamięć, że postanowili tam wrócić. Teraz chcą zorganizować dla uczestników tamtych zajęć (a może dołączą się jakieś mołdawskie lub polskie dzieci?) warsztaty z różnych dziedzin, które połączy motyw emocji i wymiany. Cykl zakończy się mini festiwalem – wymianą umiejętności. Po powrocie wydadzą romską książkę kucharską i bajki ilustrowane przez dzieci. Możecie wesprzeć tą misję, przyczynić się do uśmiechów i rozwoju małych Romów (większość z nich nie chodzi do szkoły, a bardzo chcą się uczyć) i przy okazji zebrać fajne nagrody – wspomniane książki, pocztówki i inne. Właśnie ruszyła akcja na Polak Potrafi, gdzie zbierają na ten cel. Od kwietnia o wszystkim będą donosić na swoim blogu www.czujczuj.blogspot.com, więc będzie szansa prześledzenia na co dokładnie poszły pieniądze. Wesprzeć akcję można na: https://polakpotrafi.pl/projekt/czujczujowym-busikiem
We wschodniej Rumunii, przy granicy z Mołdawią, żyją Csángós, odizolowana grupa etniczna pochodzenia węgierskiego. Zamknięci, ponurzy i nieufni wobec obcych, pluli na mnie, gdy szedłem przez ich wioskę. Pierwszego dnia nawet nie próbowałem wyjmować aparatu.
Wieś, która nie jest zaznaczona na mapie, mimo że ma ok. 300 mieszkańców, gościła mnie przez trzy dni. Po pierwszych dwóch, kiedy nie zrobiłem ani jednego zdjęcia, bo ludzie patrzyli na mnie podejrzliwie, byłem zrezygnowany. Dopiero trzeciego dnia ciekawość zwyciężyła i Csángós pozwolili mi się fotografować. Mężczyzna na zdjęciu stoi przed otwartymi drzwiami swego domu. Ciemne wnętrze stało się ramą dla jego twarzy. Ręcznie robiona, tradycyjna czapa nieprzypadkowo nie styka się z framugami – takie „szparki” między najważniejszymi obiektami są elementem wzmacniającym zdjęcie. Gdyby ich zabrakło albo gdyby mężczyzna stał symetrycznie (tutaj ma przesunięte ramiona), fotografia byłaby nudna. Istotny jest także powtarzający się kolor koszuli i ściany. Francuski fotograf Henri Cartier-Bresson powiedział kiedyś, że każdy ma taką twarz, na jaką zasługuje. W portrecie nie wystarczy pokazać, jak wygląda człowiek. Sztuką jest uchwycenie czegoś unikatowego, co przybliży jego charakter i usposobienie. Trzeba się dobrze przyjrzeć i „odczytać” historię modela, a potem przekazać ją językiem wizualnym, czyli za pomocą fotografii. Można zrobić świetny portret osobie, która nie ma charakterystycznych rysów twarzy. W fotografii dokumentalnej wskazane jest, by ludzie nie patrzyli w obiektyw, bo to odbiera jej wiarygodność. Portret to całkiem inna sprawa – kiedy człowiek spogląda ze zdjęcia prosto w oczy odbiorcy, wrażenie jest dużo silniejsze, niemal jak w przypadku bezpośredniego kontaktu. Portret jest starą dziedziną fotografii. Robione na niskoczułych materiałach XIX-wieczne dagerotypy wymagały długiego naświetlania, podczas którego model pozostawał w bezruchu, często w nienaturalnej pozie. Relacje między nim a fotografem były wtedy inne niż teraz. Portrety również.