Śmierć „szalonego mnicha" obrosła w wiele mitów. Z czyjej ręki zgiął Grigorij Rasputin?
Wpływowy „szalony mnich” przeżył otrucie cyjankiem i dwa postrzały. Grigorij Rasputin nie chciał odchodzić z tego świata. Co wreszcie go zabiło? Sprawa do dziś nie jest do końca jasna.
W tym artykule: Kim był Rasputin? Spisek księcia Jusupowa przeciw Rasputinowi Rasputin przeżył zamachy na jego życie Kto zabił Rasputina? Mityczne bogactwo Rasputina Śmierć Grigorija Rasputina w nocy z 29 na 30 grudnia 1916 r. obrosła wieloma mitami. Według relacji pozostawionych przez zamachowców syberyjski mistyk okazał się niesamowicie trudny do zabicia. Przeżył próbę otrucia cyjankiem oraz dwukrotny postrzał. Do dzisiaj nie wiadomo, kto faktycznie wysłał go na tamten świat. Kim był Rasputin? Rasputin wkradł się w carskie łaski już w roku 1912. Wtedy miał rzekomo tylko sobie znanym sposobem zatamować krwotok wewnętrzny u chorego na hemofilię carewicza Aleksego. Z czasem wpływy rozpustnego mnicha na monarszą parę stały się niemal nieograniczone. Właśnie jego radami kierował się Mikołaj II, wyznaczając kolejnych premierów i ministrów. Po wybuchu I wojny światowej i druzgoczących klęskach poniesionych przez carską armię na froncie coraz głośniej mówiło się, że za wszystkie nieszczęścia jakie spadły na Rosję odpowiada nie kto inny jak Rasputin. Oskarżano go o kontakty z niemieckim wywiadem i świadome działanie na szkodę kraju. Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy Badania terenowe przeprowadzone na Wyżynie Tybetańskiej przyniosły wyjaśnienie intrygującej kwestii: dlaczego mnisi żyją w celibacie? Naukowcy znaleźli zaskakującą odpowiedź. Otóż okaz... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dlaczego-mnisi-zyja-w-celibacie-bo-przynosi-to-zaskakujace-dlugofalowe-korzysci-ewolucyjne-odkryli-antropolodzy-fot-he-penglei-china-news-service-visual-china-group-via-getty-images-59c3610.jpeg" width="938" height="624" alt="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" title="Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy (fot. He Penglei/China News Service/Visual China Group via Getty Images)" /> Spisek księcia Jusupowa przeciw Rasputinowi Pod koniec 1916 r. miarka się przebrała. W kręgach władzy zaczęto planować wyeliminowanie wszechpotężnego zausznika Romanowów. Pierwsze próby wysłania go na tamten świat zakończyły się jednak niepowodzeniem. Jak czytamy w książce „Petersburg” Jonathana Milesa „jakaś trojka bezskutecznie próbowała rozjechać Rasputina. W jego sanie uderzył samochód i przewrócił je, ale pasażer ocalał”. Szczęście sprzyjało rozpustnemu mistykowi aż do czasu, gdy na czele spisku mającego go zgładzić stanął książę Feliks Jusupow. Człowiek bajecznie bogaty i na dodatek spowinowacony z rodziną carską. Jego żoną była Irina, piękna siostrzenica Mikołaja II. Właśnie tę kobietę wykorzystano, aby zwabić Rasputina w pułapkę. Jusupow oznajmił, że księżna pragnie osobiście zobaczyć się z mnichem w ich pałacu. Do spotkania miało dojść w nocy 29 grudnia (16 grudnia według obowiązującego wtedy w Rosji kalendarza juliańskiego). Jak podaje Jonathan Miles, opierając się na relacji samego zamachowcy: „Na gościa czekało sześć ciastek nafaszerowanych cyjankiem potasu i zatrute wino. Z początku Rasputin odmówił skromnego poczęstunku i wobec nieobecności Iriny zaproponował wyprawę do klubu nocnego. Jusupow grał na zwłokę, więc Rasputin skubnął ciastek i zaczął popijać wino”. Rasputin przeżył zamachy na jego życie Wbrew oczekiwaniom arystokraty, śmiercionośny zestaw nie powalił syberyjskiego olbrzyma. Później brak reakcji na truciznę przypisywano rzekomym nadnaturalnym mocom Rasputina. Simon Sebag Montefiore w książce „Romanowowie 1613–1918” podaje jednak, że podczas sekcji zwłok w ogóle nie odkryto w żołądku mnicha zabójczej substancji. Możliwe, że cyjanek był „zleżały albo jego działanie zneutralizowało wino”. Spanikowany książę nie wiedział, co robić. W końcu zdecydował się własnoręcznie zgładzić przybysza, strzelając do niego z odległości kilku kroków. Celował w serce, ale zdenerwowany chybił i kula przeszła przez żołądek, wątrobę i wyszła plecami. Jak pisze Montefiore: „Patolog orzekł później, że rana nie mogła spowodować natychmiastowej śmierci, ale ofiara powinna była umrzeć po takim strzale w ciągu dwudziestu minut. Rasputin upadł »jak szmaciana lalka«. Spiskowcy wpadli do środka i zobaczyli leżące ciało z powiększającą się plamą krwi na koszuli. Dwóch spiskowców, jeden przebrany za szofera, a drugi za Rasputina, wsiadło do samochodu i miało udawać, że odwożą świątobliwego starca do domu”. Nic nie wyszło z tego planu. Jak pisał później sam Jusupow, mnich nagle odzyskał przytomność i „skoczył na równe nogi. Pokój zabrzmiał dzikim rykiem”. Po krótkiej szamotaninie z księciem Rasputin rzucił się do ucieczki „rycząc i charcząc jak ranne zwierzę”. Gdy dotarł na dziedziniec, padły kolejne strzały. Tym razem z ręki posła do dumy Władimira Puriszkiewicza. Dwie kule chybiły, trzecia była jednak celna. Pocisk przebił bok i uszkodził nerkę. Ale po raz kolejny „nie mógł spowodować natychmiastowego zgonu”. Zdaniem patologa, podobnie jak pierwszy „powinien był uśmiercić Rasputina w ciągu dwudziestu minut”. Kto zabił Rasputina? Spiskowcy nie zamierzali tyle czekać. Mnich został dobity strzałem w czoło. Do dzisiaj nie wiadomo, kto tak naprawdę pociągnął za spust. We wspomnieniach zamachowców nie ma ani słowa na ten temat. W efekcie pojawiają się nawet teorie, że mógł być to brytyjski agent, którego wtajemniczono w plan zabójstwa. Rasputin optował za wycofaniem się Rosji z wojny przeciwko Niemcom. Dla Wyspiarzy byłby to potężny cios, któremu pragnęli za wszelką cenę się przeciwstawić. Montefiore podkreśla jednak, że nie dysponujemy żadnymi twardymi dowodami na bezpośredni udział Brytyjczyków w zabójstwie. Niezależnie kto dobił mnicha, strzał zwrócił uwagę żołnierzy patrolujących ulice Petersburga. Na wieść o śmierci Rasputina ci nie podnieśli alarmu, ale… zaczęli się cieszyć. Pozwolili również zamachowcom pozbyć się ciała. Jak czytamy w cytowanej już książce „Petersburg” Jonathana Milesa: „Mocno związane i obciążone, żeby nie wypłynęło, ciało Rasputina wrzucono do przerębla w pobliżu mostu Pietrowskiego. Kiedy wieść o zabójstwie rozeszła się po stolicy, zapanowała ogólna radość. Obcy ludzie padali sobie w objęcia. Dorożkarze nie przyjmowali napiwków. Jednego ze spiskowców powitano w teatrze owacją na stojąco”. Rosja i Ukraina: skomplikowana historia, która łączy i dzieli dwa kraje Stulecia rozlewu krwi, dominacja obcych sił i wewnętrzne podziały doprowadziły do tego, że Ukraina znalazła się w niepewnej sytuacji między Wschodem a Zachodem. Zwłoki Rasputina wyłowiono dopiero po dwóch dniach. Wbrew często powtarzanej wersji wydarzeń, w płucach mnicha nie znaleziono wody. Stąd wniosek, że gdy wylądował w lodowatych odmętach, już na pewno nie żył. Caryca była zrozpaczona. Doradcy zasugerowali jednak Mikołajowi II, żeby nie karał zabójców. Aleksandr Kierenski, który po rewolucji stanie na czele Rządu Tymczasowego, mylnie sądził, że śmierć Rasputina wzmocni monarchię. W rzeczywistości zgon znienawidzonego mnicha niewiele już mógł zmienić. Dni Romanowów były policzone. Mityczne bogactwo Rasputina Pisząc o śmierci Rasputina warto na koniec rozprawić się z mitem na temat rzekomych bajecznych bogactw, jakie miał zgromadzić rozpustny mistyk. Jego biograf Douglas Smith podaje, że według inwentaryzacji majątku sporządzonej kilka miesięcy po zabójstwie zausznika Romanowów posiadał on „dom w Pokrowskoje, a przy nim cztery stajnie, trzy obory i jedna łaźnia (o szacunkowej wartości 10 tys. rubli). Trochę zwierząt gospodarskich (byk i dwie krowy, osiem źrebaków i koni oraz tyle samo owiec). Meble (w tym dwadzieścia krzeseł wiedeńskich, gramofon i pięćdziesiąt płyt oraz pianino Offenbach – o szacunkowej wartości 900 rubli). Trochę czystego srebra i biżuterii (w tym męski złoty zegarek i łańcuszek słynnej firmy Pawła Buhrego o wartości 700 rubli). Parę sztuk odzieży (jeden szary płaszcz, jedno futro z kołnierzem z bobra, parę skórzanych butów i parę bel czarnego sukna)”. Łącznie dawało to 18 415 rubli. Do tej kwoty należy jeszcze dołożyć 5092 ruble zdeponowane w tiumeńskim oddziale Banku Państwa. Biorąc to wszystko pod uwagę, amerykański historyk podkreśla, że Rasputin „nie był biedny, ale też nie należał do bogaczy”.
Średniowieczni mnisi w Sudanie byli syci i zdrowi. Życie świeckich nie było tak kolorowe
Świeże owoce i warzywa, sporo mięsa – to składniki diety, z której korzystali średniowieczni, chrześcijańscy mnisi w Sudanie. Duchownym żyło się lepiej, niż osobom świeckim mieszkającym w okolicy, mimo że powinni prowadzić ascetyczny tryb życia.
W tym artykule: Międzynarodowe badania rzucają światło na życie w Ghazali Mnisi mieli lepiej Choroby i mobilność mnichów oraz świeckich Polskie odkrycia w Sudanie Takie ustalenia płyną z Ghazali. Jest to jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych kompleksów monastycznych w Sudanie. Położony jest w regionie Wadi Abu Dom na pustyni Bayuda, około 20 km od współczesnego miasta Karima. W latach 2012–2018 polsko-sudańska ekspedycja archeologiczna z CAŚ UW, pod kierunkiem prof. UW Artura Obłuskiego badała ten średniowieczny klasztor chrześcijański z VII–XIII w. oraz cztery cmentarzyska. Teraz naukowcy podzielili się wynikami analiz szczątków i kości zmarłych. Międzynarodowe badania rzucają światło na życie w Ghazali Badania w Ghazali są międzynarodowe i interdyscyplinarne. Na przykład dr Joanna Ciesielska z Wydziału Orientalistycznego UW wspólnie z ekspertami Instytutu Maxa Plancka wykonywała analizy izotopowe. Przeprowadzono też badania DNA szczątków kilku mnichów zmarłych w Ghazali. Głównym autorem tych badań był dr Robert Stark. Takie metody umożliwiły poznanie pochodzenia, diety, chorób, zarówno mnichów jak i świeckich mieszkańców średniowiecznej Ghazali. Mnisi mieli lepiej Okazało się, że dieta mnichów żyjących w VII–XI wieku była dużo bardziej zróżnicowana niż w świeckiej populacji. – Świecka populacja w głównej mierze spożywała tanie produkty. Jej dieta oparta była o proso i sorgo – tanie, łatwe w uprawie zboża odporne na warunki klimatyczne. W przypadku mnichów można zaobserwować dużo większe zróżnicowanie diety i znaczny udział innych roślin: pszenicy, owoców, warzyw – opisała w rozmowie z serwisem Nauka w Polsce dr Ciesielska. Badania izotopowe wykazały, że mnisi częściej spożywali mięso niż osoby świeckie. – Średniowieczne chrześcijaństwo rzekomo kładło nacisk na ascetyczny tryb życia. Wydaje się, że mnisi to grupa, która szczególnie powinna się do tych ograniczeń stosować. A można wnioskować, że spożywali je w dość dużych ilościach i regularnie, nie tylko od święta – dodała Ciesielska. Okazuje się, że klimat jakieś tysiąc lat temu w tym rejonie był bardziej korzystny dla ludzi i dostęp do żywności był łatwiejszy. Wypasano na przykład na dużą skalę bydło, posiadano kozy i owce. Mimo to mięsa nie spożywano dzień w dzień. Na częstszy jego udział w diecie pozwolić mogli sobie ludzie o wyższym statusie społecznym, w tym właśnie mnisi. Choroby i mobilność mnichów oraz świeckich Ani mnisi, ani świeccy z Ghazali nie cierpieli na choroby związane z niedożywieniem. Dr Ciesielska zastrzegła, że wspólnotę duchownych przebadano pod tym kątem dokładniej. Dlatego w ich wyniki poświadczają o tym, że mieli dostęp do urozmaiconych i obfitych w składniki odżywcze posiłków. Z analiz izotopów wynika też, że mnisi przybywali do klasztoru z odległych rejonów. Jak wyjaśniła dr Ciesielska, klasztory w średniowiecznej Nubii cieszyły się dość dużą popularnością. Te najbardziej sławne przyciągały osoby, które urodziły się setki, a nawet tysiące kilometrów od nich. Podobnie mogło być w przypadku Ghazali. Polskie odkrycia w Sudanie Polscy archeolodzy są bardzo aktywni w Sudanie. I mogą pochwalić się sukcesami. Na początku 2023 roku ogłoszono odkrycie piaskowcowych bloków z faraońskiej świątyni w Starej Dongoli w Sudanie. Pochodzą z 1 połowy I tysiąclecia p.n.e. To spore zaskoczenie, bo mogą cofnąć historię tego miasta o cały tysiąc lat. Autorem znaleziska jest dr Dawid F. Wieczorek. Źródła: Serwis PAP Nauka w Polsce Journal of African Archaeology Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej UW Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W poszukiwaniu Shangri-La. Gdzie Tybetańczycy znajdą swoją krainę szczęśliwości?
Czy kraina Shangri-La istnieje naprawdę? To pytanie z pewnością zadaje sobie każdy, kto choć raz sięgnął po książkę „Zaginiony horyzont” autorstwa Jamesa Hiltona. Odpowiedzi udzielają Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie".
W tym artykule: Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona Zhongdian stał się Shangri-La Strefa Trzech Równoległych Rzek W poszukiwaniu Shangri-La „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity Shangri-La to fikcyjna kraina w Himalajach, położona w Tybecie u podnóża góry Karakal (wyższej niż Mount Everest), stworzona przez Jamesa Hiltona w powieści „Zaginiony horyzont”. Choć od premiery poczytnej lektury mija 90 lat, marzenie o lepszym świecie nie ustaje. Jak wygląda życie w „tybetańskiej krainie szczęśliwości”? Przeczytajcie reportaż ze szczytu świata. Shangri-La – reportaż z mitycznej krainy szczęśliwości Grupa rozradowanych turystów ze wschodnich Chin stara się poruszyć olbrzymim tybetańskim młynem modlitewnym. Wysoki na 15 m, średnicy sięgającej 7,5 m Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa ozdobiony został płaskorzeźbami obrazującymi 56 chińskich grup etnicznych współdziałających ze sobą w harmonii. Ubrani w brązowe szaty mnisi z ogolonymi głowami przybywają na pomoc turystom, którzy próbowali pchnąć młyn przeciwnie do biegu wskazówek zegara, czyli – według założeń tybetańskiego buddyzmu – w złą stronę. Mnisi odwracają kierunek obrotu młyna i rozkręcają go niczym gargantuiczny bąk-zabawkę. Czyjś telefon rozbrzmiewa dźwiękami chińskiego przeboju. Kobieta w liliowych rajstopach sięga do olbrzymiej torebki. Mężczyzna w garniturze zaczyna przeszukiwać kieszenie skórzanego płaszcza. Dzwoniący telefon należy jednak do jednego z mnichów, który z fałd swojej szaty wydobywa aparat. Patrząc na rozciągające się u swoich stóp miasto, wykrzykuje coś do słuchawki. Widać stąd hotel Paradise, pięciogwiazdkowego olbrzyma otaczającego basen pływacki i plastikową replikę świętej góry Kawagebo. Wokół rozciągają się rzędy betonowych bloków. Dalej, oparty o zbocze wzgórza, stoi odnowiony XVII-wieczny klasztor Ganden Sumtseling, nieco mniejsza, lecz równie imponująca wersja tybetańskiego kompleksu klasztornego Potala, błyszcząca pośród dymów unoszących się nad miastem niczym pałac z baśni. Wsiądź do pociągu na dach świata. Podróż koleją transtybetańską to przeżycie ekstremalne Pociąg przejeżdża przez 8 chińskich prowincji, a najwyższy punkt na trasie położony jest na wysokości 5072 m n.p.m. Za oknem piętrzą się ośnieżone góry, na łąkach pasą się włocha... Witajcie w Shangri-La! Dziesięć lat temu była to uboga wioska położona na krawędzi Płaskowyżu Tybetańskiego. Dziś, po zakrojonej na olbrzymią skalę rozbudowie, znajduje się tutaj jedna z najpopularniejszych atrakcji turystycznych, przejście prowadzące do mieszczącego się na północnym zachodzie prowincji Junnan systemu rezerwatów przyrody noszącego nazwę Chroniona Strefa Trzech Rzek Równoległych i wpisanego na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Przed dekadą wioska zaczęła zmieniać się w miasteczko duchów, złożone z opuszczonych domów i piaszczystych dróg. Większość mieszkańców porzuciła tradycyjne domostwa – obszerne, przypominające górskie chaty budynki o kamiennych ścianach i dachach podpartych pięknymi drewnianymi belkami – i wprowadziła się do mieszkań wyposażonych w bieżącą wodę i kanalizację. Historyczna część wioski została skazana na zagładę. Ocalenie przyniosła turystyka. Tybetańskie budownictwo wiejskie zostało odkryte ponownie jako unikatowa forma architektury, z której można czerpać zyski. Modernizacja rozpoczęła się natychmiast. Pod krętymi dróżkami położono rury doprowadzające wodę i odprowadzające nieczystości. Pojawiła się elektryczność i Internet. Stare domy przebudowano, zamieniając w modne sklepy. Nowe obiekty handlowe wznoszono w tym samym stylu, jednak aby przyciągnąć chińskich turystów, dodano im ozdobne fasady z rzeźbionymi smokami, łabędziami i tygrysami. Zadziałało: w zeszłym roku Shangri-La odwiedziło ponad 3 mln turystów, z czego 90 proc. stanowili Chińczycy. Spójrzmy na przykład na kobietę w czarnych skórzanych spodniach, która wysiada z hummera na parkingu przed klasztorem Sumtseling. Odkłada torebkę i wspina się na grzbiet kolorowo przybranego jaka, którego prowadzi ubrany w odświętny strój Tybetańczyk uzbrojony w tradycyjny miecz. Jej przyjaciele robią zdjęcia. Równie dobrze mogłaby wspinać się na grzbiet konia w Deadwood w Dakocie Południowej czy pozować do zdjęć obok byka w Jackson Hole w Wyoming. Podobnie jak kultura Indian Ameryki Północnej, tak i dziedzictwo Tybetańczyków uległo komercjalizacji. W historycznych miasteczkach olśniewające bogactwem sklepy sprzedają podrabianą tybetańską biżuterię, noże oraz futra – cętkowana skóra dzikich kotów często okazuje się przefarbowaną psią skórą – które zastąpiły kury i świnie zajmujące niegdyś partery domostw w Shangri-La. Turyści i mnisi odchodzą od młyna modlitewnego, zmęczeni próbami poruszenia tej gigantycznej pozłacanej karuzeli. Wtedy zbliża się do niego starsza kobieta, buddystka. Ma na sobie tradycyjną wełnianą szatę, straszliwie ubrudzoną. Widać w czasie długiej pielgrzymki wielokrotnie padała ze zmęczenia. Palce przesuwają się po złożonym ze 108 paciorków różańcu i słychać cichy szept mantry om mani padme hum, która ma zapewnić współczucie i oświecenie. Kobieta chwyta za korbę olbrzymiego wału i wykorzystując cały swój ciężar, z religijnym oddaniem rozkręca młyn. W tym kraju sauna to świętość. To mistyczny rytuał i jeden z ważniejszych elementów kultury Sauna jako miejsce najbardziej intymnych rozmów i zwierzeń. „Siostrzeństwo świętej sauny” to niezwykły film o kobietach, które odnalazły swoją bezpieczną przestrzeń w mistycznym i r... Shangri-La – kraina stworzona przez Jamesa Hiltona W odróżnieniu od innych miejsc o mitycznych nazwach, takich jak Timbuktu czy Machu Picchu, Shangri-La nigdy wcześniej nie istniała. Sama nazwa pochodzi z opublikowanej w 1933 r. powieści Jamesa Hiltona Zaginiony horyzont, opowiadającej historię rozbitków ocalałych z katastrofy lotniczej, którym udało się odnaleźć drogę do utopijnego klasztoru Shangri-La położonego w odludnych partiach Tybetu. W książce klasztor został założony w XVIII w. przez katolickiego misjonarza Perraulta, a rządzony był przez najwyższego lamę. Budowla stała u stóp świetlistej góry Karakal. Będąc domem dla ponad 50 mnichów z całego świata pogrążonych w duchowych poszukiwaniach, stanowiła kopalnię ludzkiej mądrości i łączyła… to, co najlepsze w kulturach Wschodu i Zachodu. W połowie powieści okazuje się, że najwyższym lamą jest sam Perrault, żyjący od ponad 200 lat w dobrej formie dzięki głębokim studiom, niezmąconemu spokojowi Shangri-La i odizolowaniu od świata, bezmyślnie zdążającego ku wojnie i zagładzie. Uznaje się, że pisząc o Shangri-La, Hilton czerpał inspirację z publikacji ekscentrycznego botanika Josepha Rocka, którego opowieści o odkryciach i przygodach w odludnym Junnanie oraz innych miejscach publikowane były na łamach naszego magazynu w latach 1922–1935. Słynący z gwałtownego charakteru Rock prowadził wyprawy, szukając egzotycznych roślin oraz nieznanych kultur. Opisywał przeprawę przez Mekong za pomocą trawersu linowego, napady rozbójników, tajemnicze rytuały i spotkania z królami. Ekstrawagancja Rocka musiała w jakiś sposób rozpalić wyobraźnię Hiltona – brytyjskiego romantyka, który opublikował 22 powieści. Hilton czerpał również ze starszych źródeł. Shangri-La brzmi – i niemal na pewno do niej nawiązuje – podobnie jak Shambhala, słowo w tybetańskim buddyzmie oznaczające raj na ziemi, miejsce, w którym nie ma wojen i cierpienia, a wszyscy ludzie żyją w pokoju i harmonii dzięki medytacjom i samodyscyplinie. W buddyjskich tekstach Shambhala położona jest u stóp kryształowej góry w Himalajach, a jej mieszkańcy nie są skażeni chciwością i korupcją. Dla urodzonego w 1900 r. Hiltona, naocznego świadka ogromu zniszczeń przyniesionych przez I wojnę światową i kryzys lat 30., ta fascynująca wschodnia legenda musiała mieć olbrzymią moc oddziaływania. Największą wadą zaginionego horyzontu jest cecha właściwa wszystkim powieściom opisującym utopijne krainy: autor zdaje się nie dostrzegać negatywnych, choć równie powszechnych ludzkich uczuć, takich jak zazdrość, pożądanie, chciwość czy ambicja. W rezultacie Shangri-La sprawia wrażenie wielkiego uproszczenia, którego przeciwieństwem jest dzisiejsze miasto o tej samej nazwie, miejsce skomplikowane i wprawiające w zakłopotanie. Zhongdian stał się Shangri-La W swoim poprzednim wcieleniu Shangri-La było położonym na wysokości 3 160 m miastem Zhongdian, punktem handlowym usytuowanym nieco na wschód od najgłębszych i najbardziej malowniczych wąwozów na świecie. Trzy wielkie rzeki – Jangcy, Mekong i Saluin rozdzielone górskimi łańcuchami i znane miejscowym jako Jinsha, Lancang i Nu – spływają z Himalajów na wschód, potem kierują się na południe, przez jakiś czas tworząc trzy równoległe koryta, by w końcu rozejść się w różnych kierunkach. W tej odległej krainie w latach 20. i 30. XX w. swoich odkryć dokonywał Joseph Rock. Od tego czasu jednak wiele się tu zmieniło. W latach 50. rozpoczęto wielką wycinkę lasów. Gdy przez góry poprowadzono drogi, po tysiącach hektarów starodrzewu pozostały tylko nagie zbocza. W połowie lat 90. ponad 80 proc. całkowitego dochodu tych regionów pochodziło z wyrębu i przemysłu drzewnego. W 1998 r. z powodu nadmiernej wycinki w zlewisku Jinshy rzeka wystąpiła z brzegów. Śmierć poniosło prawie 4 tysiące osób, a miliony zostały pozbawione dachu nad głową. W rezultacie chiński rząd wprowadził oficjalny zakaz przemysłowego wyrębu w regionie Trzech Rzek. Zhongdian, zmuszone do całkowitej reformy swej gospodarki, przestawiło się na turystykę i zaczęło czerpać zyski z unikatowej architektury i olśniewających krajobrazów. W 2001 r. wpływy z turystyki po raz pierwszy przekroczyły sumę dochodów uzyskiwanych uprzednio z wyrębu drzew. W tym samym roku, po prowadzonej na dużą skalę akcji lobbingowej, urzędnicy regionalni zdołali uzyskać w Pekinie zgodę na zmianę nazwy miasta i okręgu na Shangri-La, co było doskonałym chwytem marketingowym. W kolejnym roku zbudowano Młyn Modlitewny Szczęśliwego Zwycięstwa, a hotele i sklepy z pamiątkami zaczęły rozkwitać niczym grzyby matsutake zbierane latem przez Tybetańczyków i eksportowane do Japonii. Zasilane monsunowymi deszczami trzy wielkie rzeki wyżłobiły oszałamiające wąwozy, sięgające często 3 km głębokości, czyli ponaddwukrotnie więcej niż średnia głębokość Wielkiego Kanionu Kolorado. Na terenie wpisanym na Listę UNESCO znajduje się też ponad setka szczytów przekraczających 5 000 m. Dzięki takim różnicom wysokości na obszarze kilku kilometrów można odnaleźć rośliny i zwierzęta przynależne zarówno do ekosystemów podzwrotnikowych, jak i arktycznych. Strefa Trzech Równoległych Rzek Strefa Trzech Równoległych Rzek to tereny porośnięte przez 6 tys. gatunków roślin – ponad 200 rodzajów rododendronów, 300 gatunków drzew nadających się do wyrębu oraz ok. 500 ziół leczniczych. Przy takim zróżnicowaniu flory fauna jest równie imponująca. Można tu napotkać co najmniej 173 gatunki ssaków, w tym tak rzadkie, jak pantera mglista czy goral brunatny, oraz ponad 400 gatunków ptaków. Oddzielone od siebie nieprzebytymi rzekami i górami ludy rozwinęły oryginalne tradycje. Przy Trzech Równoległych Rzekach żyją przedstawiciele co najmniej 12 grup etnicznych. Umieszczenie na Liście UNESCO wiąże się z nakazem ochrony zróżnicowania kulturowego i przyrodniczego, dlatego fakt, że same rzeki nie podlegają statutowej ochronie, ma wydźwięk nieco ironiczny. Jednym z powodów jest osadnictwo na ich brzegach. Jednak wyłączenie ich z programu ochrony ma jeszcze jeden cel: Chiny ciągle potrzebują olbrzymich ilości energii. 80 proc. elektryczności dostarczają elektrownie zasilane węglem, które powodują olbrzymie zanieczyszczenia, groźne dla zdrowia milionów obywateli tego kraju. Elektrownie wodne, generujące dzisiaj 15 proc. chińskiej elektryczności, stanowią oczywistą, choć kontrowersyjną alternatywę. Na Jinshy (górnym biegu Jangcy) ma powstać 12 zapór, a budowa pierwszych czterech już się rozpoczęła. Trzy zapory przecinają Lancang (górny bieg Mekongu), dwie kolejne właśnie powstają, a w planach jest budowa dziewięciu nowych. Na Nu (górnym biegu Saluinu) wzniesiono jedynie dwie, jednak w 2003 r. ogłoszono plan postawienia kolejnych 13 tam. – Zapory na Nu stały się przedmiotem ogólnochińskiej debaty – mówi Yu Xiaogang, założyciel organizacji Zielone Zlewisko. Jak na razie Yu wraz z naukowcami i dziennikarzami zajmującymi się ekologią zdołali zablokować budowę kolejnych tam na Nu i doprowadzić do zredukowania liczby planowanych z 13 do 4. Podczas gdy do najbliższego z monumentalnych wąwozów łatwo dotrzeć z hoteli w Shangri-La, to w okolicy samego miasta biologicznego zróżnicowania charakterystycznego dla regionu Trzech Równoległych Rzek niemal nie widać. Jeśli gdzieś istnieje inne Shangri-La – odosobniona kraina niebiańskiego spokoju, która przypominałaby urzekający mit – to musi leżeć tam, gdzie Rock odkrył czarującą, choć surową krainę przekształconą w raj w powieści Hiltona. Tam właśnie wyruszyłem, aby odnaleźć Shangri-La bliższe wizji pisarza. W poszukiwaniu Shangri-La Przedzierając się przez zaspy pod łukiem utworzonym przez flagi modlitewne łopocące w silnym wietrze, zostaliśmy z moim towarzyszem Rickiem Kentem dosłownie zdmuchnięci z położonej na wysokości 4 815 m przełęczy Shu i przerzuceni z prowincji Junnan do Tybetu. Przeszliśmy z rozlewiska Lancang do rozlewiska Nu. Odległość między obiema rzekami w prostej linii wynosi 35 km, jednak prostą drogą pokonać tego terenu nie można. Dwudniowa wspinaczka na przełęcz rozpoczyna się na wysokości 2 150 m, gdzie nurt Lancang jest szeroki i brunatny od mułu, a wzgórza porośnięte są kaktusami – w dolinie tak ciepłej, że uprawia się w niej winorośl. Każde 300 m wspinaczki ponad rzeką wprowadza w nową krainę zoogeograficzną: las pełen pożółkłych liści zaścielających ścieżki; cichy, cienisty wiecznie zielony las z drzewami o szerokich liściach, należący do strefy umiarkowanej las iglasty, gdzie ostre sosnowe igły oplecione są porostami; alpejskie łąki z zielonymi źdźbłami traw wychylającymi się spod śniegu. A nad tym wszystkim, niczym olbrzym wynurzający się z mgieł, góruje Kawagebo (6 740 m), której wierzchołek pokrywają budzące grozę nawisy śnieżne. W 1991 r. na jej zboczu zginęło w lawinie 17 alpinistów. Dziś wspinaczka została tu zakazana – z szacunku dla sakralnego charakteru góry. Kawagebo to jeden z najświętszych szczytów w tybetańskim folklorze. Co roku tysiące buddyjskich pielgrzymów okrążają ów masyw podczas trwającej dwa tygodnie kory, by zapewnić sobie oczyszczenie duszy, a tym samym pomyślniejszą reinkarnację. Czasy się jednak zmieniają. Pierwszą grupę pielgrzymów usłyszeliśmy dużo wcześniej, niż zdołaliśmy ją zobaczyć – sami młodzi, rozśpiewani i chichoczący Tybetańczycy. Minęli nas niczym trupa cyrkowa. Nie dla nich posępna powaga – pielgrzymka to zabawa. Jeden uniósł w powietrze odtwarzacz plików MP3, a muzyka odkręcona była na cały regulator. Prowadzący wciąż w dół szlak, półmetrowej głębokości ścieżka wydeptana w miękkich skałach, staje się tak stromy, że kolejne zakręty wypadają co kilka metrów. Śnieg ustępuje miejsca kamiennym osuwiskom, następnie pojawia się las. W punkcie widokowym moim oczom ukazuje się inny świat. Setki metrów poniżej, w krętej dolinie u stóp porośniętego starodrzewem urwiska, widać prostokąt szmaragdowej zieleni – oto kolejna wizja Shangri-La. Dotarcie do tego czarującego miejsca zajmuje wiele godzin wędrówki. Czeka na nas mężczyzna niosący wiązkę chrustu na plecach, który nas poprowadzi. Przechodzimy pod olbrzymim drzewem orzechowym, pomiędzy płochliwymi świniami i obojętnymi kozami, poprzez kamienne ogrodzenie, ścieżką pośród pól jęczmienia wprost do pobielonego wapnem tybetańskiego domostwa, które przypomina fortecę. Pociągamy za rzemień dzwonka wiszącego nad pochyłym wejściem i otwierają się niewielkie drzwi, przez które wkraczamy w XV wiek. Zgarbiona kobieta wita nas gestem obu dłoni i częstuje herbatą z masłem z mleka jaków. Potem znika. Układ pięter ma tradycyjny tybetański charakter: w centrum znajduje się duże, otwarte atrium wpuszczające do wewnątrz promienie słońca. Drewniana balustrada, na której ustawiono doniczki z ziołami, otacza atrium na wysokości pierwszego piętra, chroniąc raczkujące dzieci przed upadkiem na parter, gdzie trzymane są kury i świnie. Po drewnianej drabince można wspiąć się na dach. Jego płaska, gliniana powierzchnia pełni funkcję magazynu na suszącą się żywność i paszę dla zwierząt. Z Warszawy do serca Tybetu. 10 tys. km, dwa kontynenty, pięć przejść granicznych i osiem stref czasowych Inspiracją dla Mai Wolny, autorki książki „Pociąg do Tybetu", była Alexandra David-Néel, która jako pierwsza Europejka w historii dotarła do Tybetu. Podążając tropem kobiety-podróżni... W domostwie mieszkają dziadkowie, rodzice, dzieci oraz jeden z wujków, ale całością rządzi żylasta kobieta, która powitała nas na progu. Ponad balustradą wylewa prosiętom pomyje z wiadra, potem wychodzi, by wydoić krowy, nakarmić konie i ubić masło. Nocą w domu panuje nieprzenikniona ciemność i mróz. Ciszę rozdziera przeraźliwe skrzypienie. Patriarcha obraca metalową korbą przymocowaną do ściany i nawija kabel. Po zablokowaniu korby we właściwym miejscu w całym domu zapalają się rozwieszone w różnych miejscach żarówki. Jak się okazuje, kabel sięga aż do strumienia położonego niedaleko zabudowań. Tam przyczepiono go do drewnianego koryta. Kręcenie korbą naciąga kabel, koryto się unosi, woda zaczyna wpadać do dużej drewnianej beczki. U jej spodu znajduje się plastikowa rura, która doprowadza wodę do napędzanego nią niewielkiego generatora. Na stole pojawia się kolacja: ryż oraz różne dodatki – tłuszcz wieprzowy z sosem czosnkowym, mięso jaka z papryką, smażone warzywa, szklanki z przepalającym gardło winem jęczmiennym, a na deser jabłka. Patriarcha otwiera drewnianą komodę i naciska guzik na pilocie – będzie oglądał mecz. Kobiety wstają z łóżek na kilka godzin przed świtem, przynoszą drewno i wodę, doją i karmią zwierzęta. Młoda matka imieniem Snaw nalewa nam herbatę z masłem. Ma 17 lat. Jej trzymiesięczne dziecko cierpi na bliżej nieokreślone schorzenie. Marzy o opuszczeniu tego miejsca – mojej krainy szczęśliwości – i przeprowadzce do prawdziwego miasta Shangri-La. Słyszała, że kobiety w jej wieku chodzą tam do szkoły, a w soboty na zakupy, spacerując po deptaku. Marzenia młodych kobiet czasem się spełniają, czego przykładem jest Yang Jifang. Ta wysoka, piękna 22-latka z plemienia Naxi zdobyła dyplom Wschodniotybetańskiego Instytutu Kształcenia działającego w Shangri-La. Nauczyła się tam angielskiego i obsługi komputerów; dziś pracuje jako przewodniczka w biurze turystycznym wyspecjalizowanym w trekkingach. Dorobiła się mieszkania, co miesiąc jednak wraca do rodzinnej wioski, przywożąc pieniądze i lekarstwa dla rodziców. Instytut kształcenia został założony w 2004 r. przez Bena Hillmana, profesora Australian National University, specjalisty do spraw rozwoju zachodnich Chin. Szkoła prowadzi 16-tygodniowe, w pełni refundowane intensywne kursy zawodowe, które pomagają uczniom z terenów wiejskich w zdobyciu umiejętności potrzebnych do pracy w miastach. Przyjezdni mają zapewniony internat oraz posiłki. Na krańcach świata – 8 najbardziej odizolowanych miejsc na Ziemi Wciąż są na Ziemi regiony, wyspy i miasta, gdzie w odosobnieniu żyje się od pokoleń. Oto najbardziej niedostępne miejsca świata. – Kultura nieustannie się zmienia – twierdzi Hillman, sugerując, bym nie patrzył na współczesne Shangri-La okiem romantyka. Siedzimy na starówce w kawiarni Raven, słuchamy Boba Dylana i pijemy piwo. Raven powstała na miejscu warsztatu szewskiego – w menu jest tybetańskie ciasto marchewkowe, a na ścianie wisi plakat z Johnem Coltrane’em. Właściciele pochodzą ze Seattle i Londynu, a lokal prowadzą zatrudnione przez nich Tybetanki. – Rozwój gospodarczy może pomóc w ponownym rozbudzeniu zainteresowania tradycyjną kulturą, ale związana z tym komercjalizacja zawsze ją wypacza – mówi Hillman. – Nie sądzę, byśmy mogli oceniać to zjawisko, pomijając pewnego rodzaju elitaryzm polegający na tym, że bogaci szczęśliwcy, których stać na odwiedzanie odległych zakątków świata, chcą traktować je niczym kulturowe zoo. Hillman twierdzi, że prawdziwym wyzwaniem dla mniejszości zamieszkujących Shangri-La jest zdobycie umiejętności niezbędnych do przetrwania w nowoczesnym świecie. – To jest ludność rolniczo-pasterska, prowadząca samowystarczalne gospodarstwa, w których uprawia się jęczmień, hoduje jaki i świnie. Nie są to umiejętności przydatne współczesnym młodym ludziom. Na pierwszym skrzyżowaniu na drodze prowadzącej z lotniska stoi wielka biała stupa, święta budowla, którą buddyści okrążają zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Jednak samochody skręcające na skrzyżowaniu muszą objeżdżać ją w przeciwnym kierunku. W związku z tym wracające do domu kobiety, zgięte pod ciężarem niesionej na plecach kukurydzy, oraz mężczyźni pędzący stada jaków, którzy okrążają stupę zgodnie z wielowiekową tradycją, wchodzą wprost pod koła autobusów wyładowanych turystami. Oczywiście, zdarzały się wypadki, ale wszystko to jakoś działa. „Shangri-La. Raj w budowie” na Millennium Docs Against Gravity W świat tybetańskiej utopii zabierają nas także Mirka Duijn i Nina Spiering, czyli reżyserki filmu „Shangri-La. Raj w budowie”, który premierowo będzie można zobaczyć podczas jubileuszowej, 20. edycji festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Dokument jest niejako kontynuacją słynnej powieści Jamesa Hiltona z 1933 roku. Mirka Duijn, jedna z twórczyń produkcji, rusza w podróż do Tybetu, by odpowiedzieć na pytanie, czy mityczna kraina szczęśliwości istnieje, a opisane przez autora wydarzenia jakoby miały miejsce w rzeczywistości. Przypomnijmy, że angielski pisarz opisał losy czterech bohaterów, którzy po tym, jak rozbijają się samolotem w górach Kunlun, odkrywają krainę pełną szczęścia i harmonii, zarządzaną przez tybetańskich duchownych. View oEmbed on the source website Jak to możliwe, że fikcyjne zdarzenia na stałe wpisały się w historię tego miejsca? Aby poznać odpowiedź na to pytanie, zachęcamy do udziału w tegorocznej edycji Millennium Docs Against Gravity, w czasu którego odbędzie się premierowy pokaz filmu „Shangri-La. Raj w budowie”. Największy festiwal filmów dokumentalnych w Polsce potrwa od 12 do 21 maja w kinach w 8 polskich miastach (Warszawa, Wrocław, Gdynia, Poznań, Katowice, Łódź, Bydgoszcz i Lublin) oraz od 23 maja do 4 czerwca online na mdag.pl. Hasło tegorocznej edycji MDAG brzmi „Nie bądź obojętny_a” i odwołuje się do słynnych słów Mariana Turskiego, które stały się także hasłem obchodów 80. rocznicy wybuchu powstania w getcie warszawskim organizowanych przez Muzeum POLIN. Te słowa korespondują z misją Millennium Docs Against Gravity oraz prezentowanym na festiwalu od lat programem filmowym. To wyraz wartości, które towarzyszą festiwalowi od początku istnienia – uważności i wrażliwości na otaczających nas ludzi. „National Geographic Polska" jest patronem medialnym festiwalu Millennium Docs Against Gravity.
Średniowieczni mnisi niechcący pomogli w badaniach nad wulkanami. Kluczem był Księżyc
Analiza tekstów spisywanych w klasztorach pomogła wyjaśnić zagadkę wulkanizmu Ziemi. Na podstawie informacji z dawnych kronik naukowcom udało się ustalić, kiedy w średniowieczu wybuchały wulkany.
W tym artykule: Jak wygląda zaćmienie Księżyca? Zaćmienie Księżyca a wybuchy wulkanów Wulkany a Mała Epoka Lodowa Co znajduje się w średniowiecznych kronikach? Ich autorzy, klasztorni mnisi, opisywali rządy królów i papieży, największe bitwy, klęski głodu, katastrofy naturalne. Interesowały ich również zjawiska przyrodnicze, takie jak zaćmienia Słońca i Księżyca. Podejrzewali, że mogły być „znakami” zwiastującymi np. śmierć króla, zarazę albo wojnę. Mnisi chrześcijańscy byli szczególnie dobrze obeznani z Apokalipsą św. Jana. Zawiera ona opis końca czasów, w którym wzmiankowany jest Księżyc w kolorze krwi. Ten sugestywny obraz sprawił, że w średniowieczu uważnie przyglądano się Księżycowi na co dzień oraz podczas zaćmień. Kiedy w trakcie zaćmienia barwa Księżyca odbiegała od typowej, skrupulatnie odnotowywano to w kronikach. Na pozór to tylko szczegół. Jednak okazał się on bardzo ważny dla współczesnych naukowców. Badacze z Uniwersytetu Genewskiego zauważyli, że średniowieczne opisy zaćmień Księżyca pozwalają dość dobrze datować dawne erupcje wulkanów. Pracę na ten temat opublikowano w prestiżowym czasopiśmie „Nature”. Jak wygląda zaćmienie Księżyca? Naukowców interesował okres między 1100 a 1300 rokiem. W tym czasie doszło do 64 całkowitych zaćmień Księżyca. Czyli do sytuacji, gdy Ziemia znajduje się dokładnie pomiędzy Słońcem a Księżycem. W takich okolicznościach Księżyc zostaje całkowicie zasłonięty przez Ziemię przed światłem słonecznym. Erupcje wulkanów mogły doprowadzić do upadku chińskich dynastii Naukowcy rzucili światło na nieznany do tej pory wpływ wulkanicznych erupcji na historię świata. Jak wygląda całkowite zaćmienie Księżyca obserwowane z Ziemi? Najczęściej widzimy smoliście czarną tarczę z obręczą świecącą na czerwono. Ta obręcz to efekt uginania się światła słonecznego w atmosferze Ziemi. A dlaczego jest czerwona? Ponieważ światło niebiesko rozprasza się w atmosferze. W rezultacie poświata wokół satelity ma kolor taki, jak wschody i zachody Słońca. Zaćmienie Księżyca a wybuchy wulkanów Z 64 zaćmień Księżyca, który zdarzyły się w ciągu badanych dwustu lat, w kronikach znaleziono opisy 51. W większości przypadków odpowiadały one obrazowi przedstawionemu wyżej. Podczas zaćmienia Księżyc miał czerwonawą obręcz. Jednak w pięciu przypadkach było inaczej. Księżyc wydawał się bardzo ciemny, a nawet całkowicie niewidoczny. Jeden z tekstów – wyjątkowo niepochodzący z Europy, tylko z Japonii – zawierał opis zaćmienia z 2 grudnia 1229 r. „Starzy ludzie nigdy nie widzieli czegoś takiego jak wtedy... Położenie dysku Księżyca było niewidoczne, tak jakby podczas zaćmienia zniknął... Naprawdę było się czego bać” – odnotował skryba Fujiwara no Teika. Co się wówczas stało? Dlaczego podczas zaćmienia z 1229 r. Księżyca nie było widać? Stało się tak, ponieważ w górnych warstwach atmosfery musiało znajdować się dużo pyłów i aerozoli, pochodzących z potężnego wybuchu wulkanu, doszli do wniosku współcześni naukowcy. Tym samym opisy zaćmień Księżyca pomagają ustalić, kiedy w średniowieczu wybuchały wulkany. Wulkany a Mała Epoka Lodowa Na pomysł, by przeszukać zapiski mnichów pod kątem opisów zaćmień Księżyca, wpadł Sébastien Guillet, główny autor pracy. Jak to zrobił? – Słuchałem albumu Pink Floydów „Dark Side of the Moon”. Wtedy uświadomiłem sobie, że najciemniejsze zaćmienia zdarzają się w ciągu roku od silnego wybuchu wulkanu – opowiada. – A ponieważ dokładnie wiemy, kiedy były zaćmienia, na tej podstawie można wywnioskować, kiedy wybuchały wulkany. Badanie kronik, głównie z Europy i Bliskiego Wschodu, zajęło naukowcom prawie pięć lat. Udało im się wytypować potencjalne okresy, kiedy mogło dojść do erupcji wulkanicznych. Wyniki porównali z danymi uzyskanymi dzięki badaniom rdzeni lodowych z Antarktyki i Grenlandii oraz słoi drzew. Na tej podstawie wywnioskowali, że lata 1100–1300 było okresem dużej aktywności wulkanicznej. Dlaczego Księżyc świeci? Jak to się dzieje, że nasz naturalny satelita potrafi przyćmić swoim blaskiem gwiazdy? Dlaczego Księżyc świeci? Ponieważ jego powierzchnia odbija światło pochodzące ze Słońca. A pomimo faktu, że czasami wydaje się świecić bardzo jasno, Księżyc odbija zaledwie od trzech... W tym czasie najprawdopodobniej zdarzyło się 15 erupcji. Jedna z nich, z połowy XIII w., była tak potężna, że naukowcy porównali ją do wybuchu wulkanu Tambora w 1815 r. Tamta erupcja była tak silna, że zaowocowała słynnym „rokiem bez lata”. Czyli przejściowym ochłodzeniem klimatu, które trwało przez cały 1816 r. Zdaniem badaczy, wybuchy ze średniowiecza też mogły mieć głęboki wpływ na klimat Ziemi. To one mogły być przyczyną tzw. małej epoki lodowej. Małą epoką lodową określa się kilkusetletnie ochłodzenie klimatu między XIII–XVI a XVIII w. W jego trakcie średnie temperatury na półkuli północnej spadły o 1 st. C. Źródła: EurekAlert, Nature. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dlaczego mnisi żyją w celibacie? Bo przynosi to zaskakujące, długofalowe korzyści ewolucyjne, odkryli antropolodzy
Badania terenowe przeprowadzone na Wyżynie Tybetańskiej przyniosły wyjaśnienie intrygującej kwestii: dlaczego mnisi żyją w celibacie? Naukowcy znaleźli zaskakującą odpowiedź. Otóż okazało się, że pod pewnymi warunkami rezygnacja z zakładania własnej rodziny daje wymierne korzyści ewolucyjne.
W tym artykule: Po co komu celibat? Komu opłaca się mieć brata mnicha? Czy celibat to efekt doboru naturalnego? Czy celibat kobiet jest korzystny ewolucyjnie? Księża w Kościele Katolickim czy tybetańscy mnisi zobowiązują się do zachowywania czystości przez całe życie. Dlaczego to robią, skoro – od strony ewolucji – oznacza to zaprzepaszczenie szans na powielenie własnych genów? Dotychczas naukowcy wskazywali na dwie pozareligijne przyczyny. Pierwsza podkreśla ewolucyjne znaczenie współpracy. Zgodnie z nią praktyki, które są kosztowne dla jednostki, mogą powstać, gdy poszczególne osoby podporządkowują się normom ustanowionym przez grupę i korzystnym dla grupy. Według drugiego wyjaśnienia ludzie tworzą instytucje, ponieważ w ostatecznym rozrachunku służy to interesom ich rodziny lub ich własnym. Dzieje się tak, ponieważ ci, którzy nie podporządkowują się ustalonym przez instytucję normom, są przez daną grupę odrzucani. Po co komu celibat? Te wyjaśnienia mogą jednak wydawać się niewystarczające w przypadku praktyki takiej, jaką jest celibat. Rezygnacja z zakładania rodziny i posiadania dzieci wydaje się całkowicie sprzeczna z ewolucyjnym interesem jednostki. Dlaczego zatem niektórzy nadal się na nią decydują? Ewolucja to zasługa psychodelików? Poznajcie hipotezę małpy „pod wpływem" W ostatnich latach badania nad psychodelicznymi substancjami przeżywają swój renesans. Chociaż współczesna nauka przygląda się im głównie pod kątem leczenia zaburzeń psychicznych i uzal... By znaleźć odpowiedź na to pytanie, Ruth Mace, antropolożka z Kolegium Uniwersyteckiego w Londynie (UCL) we współpracy z naukowcami z chińskiego Uniwersytetu Lanzhou, przeprowadziła badania na Wyżynie Tybetańskiej. Ich wyniki zostały opublikowane w czasopiśmie „Royal Society Proceedings B”. Do niedawna w Tybecie powszechną praktyką było oddawanie jednego z synów do klasztoru. Mnichem zostawał średnio jeden na siedmiu chłopców. Rodziny, których synowie zostawali mnichami, twierdziły rzecz jasna, że decydowały się na to z powodów religijnych. Komu opłaca się mieć brata mnicha? By sprawdzić, czy to prawda, naukowcy odwiedzili 21 wiosek i przeprowadzili wywiady z 530 rodzinami we wschodniej części Tybetu w prowincji Gansu. Na podstawie wywiadów antropolodzy zrekonstruowali genealogie rodzinne i policzyli, ile w danej rodzinie było mnichów. Społeczność, którą badali, była patriarchalna. Majątek dziedziczyli wyłącznie synowie. Obejmował on niewielkie poletka, na których uprawiano żywność, a także stada jaków i kóz. Miarą zasobności rodziny była liczebność posiadanych stad. Okazało się że posiadanie brata, który jest mnichem, przynosi wymierne korzyści mężczyznom. Ci, którzy mieli braci w klasztorze, byli bogatsi – mieli więcej jaków. Co ciekawe, mieli też więcej dzieci niż ci, którzy nie mieli wśród braci mnicha. Na nic nasza technologia i cywilizacyjna ogłada. Ewolucja zawsze zwycięży! Wywiad z prof. Robinem Dunbarem O tym, czy moda może zagłuszyć wybory ewolucji, dlaczego kobiety się stroją, choć w przyrodzie to samce pełnią rolę strojnisiów, i czy transhumanizm ma szansę wygrać z matką ewolucją ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/na-nic-nasza-technologia-i-cywilizacyjna-oglada-ewolucja-zawsze-zwyciezy-wywiad-z-prof-robinem-dunbarem-fot-colin-mcpherson-corbis-via-getty-images-fb7f9e7.jpeg" width="938" height="626" alt="Na nic nasza technologia i cywilizacyjna ogłada. Ewolucja zawsze zwycięży! Wywiad z prof. Robinem Dunbarem (fot. Colin McPherson/Corbis via Getty Images)" title="Na nic nasza technologia i cywilizacyjna ogłada. Ewolucja zawsze zwycięży! Wywiad z prof. Robinem Dunbarem (fot. Colin McPherson/Corbis via Getty Images)" /> Podobna prawidłowość dotyczyła rodziców. Ci, którzy posłali jednego ze swoich synów do klasztoru, mieli więcej wnuków niż ci, którzy nie zdecydowali się na taki krok. Czy celibat to efekt doboru naturalnego? To wskazuje na paradoks: otóż celibat może być skutkiem doboru naturalnego! By to sprawdzić, naukowcy stworzyli model ewolucji celibatu. Badali dwa przypadki. Pierwszy – kiedy to rodzice podejmowali decyzję o wysłaniu jednego z synów do klasztoru. I drugi – kiedy decydował on sam. Na pozór wydaje się, że rodzina nie może odnieść żadnych korzyści z tego, iż jeden z jej członków zostaje mnichem. Ostatecznie nie będzie miał on dzieci, zatem jego geny nie powielają się. Sytuacja zmienia się jednak, gdy chłopiec ma brata. Brat mnicha stanie się bogatszy – bo odziedziczy więcej rodzinnego majątku – a tym samym zdobywa wyższą pozycję na lokalnym rynku matrymonialnym. Żeni się szybciej, jego żona rodzi dzieci w młodszym wieku. Oddając jednego z synów do klasztoru, rodzice poprawiają więc konkurencyjność swoich genów. Czy celibat kobiet jest korzystny ewolucyjnie? Mechanizm nie działa jednak, gdy decyzja podjęta jest indywidualnie. Jednostka nie odnosi bowiem bezpośrednio żadnych korzyści z tego, że rezygnuje z reprodukcji. To samo dotyczy sióstr mnichów. One w żaden sposób nie zyskują na tym, że jeden z ich braci spędza całe życie w klasztorze. Meteory: klasztory na greckich masywach skalnych. Historia i zwiedzanie Meteory - mnisie miasto pośród chmur. Wykute w skale klasztory górujące nad Greckimi dolinami. Tu to, co ziemskie styka się z niebem. Zdaniem naukowców ich badanie wyjaśnia również, dlaczego celibat kobiet nie jest popularny w społecznościach patriarchalnych. Kobiety były oddawane do klasztorów tam, gdzie posiadały pewne prawa, na przykład dziedziczyły majątek. W innym przypadku ich decyzja nie była ewolucyjnie opłacalna dla kogokolwiek. Naukowcy chcą teraz mu przeprowadzić nowe badania. Porównają, jak wiele było i jest mnichów oraz zakonnic w różnych religiach w różnych częściach świata. Źródła: The Conversation, Royal Society Proceedings B. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Co mnisi wiedzą o kosmosie? Ich umiejętności mogą przydać się astronautom
Dalekie podróże kosmiczne nadal pozostają dla nas w strefie marzeń. Czy medytacja je ułatwi? Rosyjscy naukowcy szukają odpowiedzi w Tybecie.
W tym artykule: Medytacja kluczem do podboju kosmosu Buddyjscy mnisi dla nauki Kosmos od wieków niezmiennie fascynuje ludzi na Ziemi. W ostatnich dekadach poznawanie Układu Słonecznego jest coraz prostsze dzięki rozwojowi technologicznemu. Każde kolejne odkrycie niesie ze sobą jednak nowe pytania. Naukowcy stale pracują nad tym, jak usprawniać eksplorację kosmosu przez Ziemian. W tym też celu grupa Rosjan z Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego odwiedziła tybetańskich mnichów. Medytacja kluczem do podboju kosmosu Naukowcy badają starożytne techniki wprowadzania ciała w trwający nawet kilka tygodni stan na wpół letargiczny. Inne analizowane zjawisko to „tukdam”, nazywane też medytacją pośmiertną. Wówczas u mnichów stwierdza się śmierć kliniczną, ale ich ciała pozostają w wyprostowanej pozycji bez znaków rozkładu na okres od kilku dni do kilku tygodni. Rosjanie wierzą, że badając aktywność ich mózgów podczas głębokiej medytacji, uda im się pozyskać cenne wskazówki dla astronautów podczas planowanych dalekich misji kosmicznych. Profesor Yury Bubeyev – główni inicjator dalekich podróży kosmicznych – uważa, że medytacja może odegrać kluczową rolę w locie z Ziemi na Marsa. – „Szukamy możliwych metod, które mogą nam pomóc. Jedną z nich jest wprowadzanie się w odmienne stany świadomości. Buddyjscy mnisi są w tej dziedzinie mistrzami” – tłumaczy. Bubeyev dodaje też, że zdrowa osoba rzeczywiście jest w stanie na miesiąc odciąć się od bodźców zewnętrznych, a nawet wpłynąć na tempo metabolizmu. Osiągnięcie pożądanego stanu wiąże się jednak z wielogodzinną medytacją w izolacji oraz monotonną recytacją mantr, która pozwala na głębokie skupienie. „Krwawy śnieg” w Alpach. Co to zjawisko mówi o globalnym ociepleniu? Zimy już od kilku lat nie są tak białe jak kiedyś. Czy śnieg zastąpi puch zabarwiony na czerwono? Taki scenariusz nie jest całkowicie wykluczony. Buddyjscy mnisi dla nauki Badania są przeprowadzane za zgodą Dalajlamy. Obecnie zostały wstrzymane z powodu pandemii koronawirusa, ale rosyjscy naukowcy mają nadzieję, że już niedługo będą mogli wrócić do Tybetu i tam dalej zgłębiać swoją wiedzę z zakresu medytacji. Eksperci z Moskiewskiego Uniwersytetu Państwowego podkreślają, że wyjątkowa forma medytacji nie jest jedynym sposobem na umożliwienie astronautom długodystansowych podróży kosmicznych. Wśród innych badanych rozwiązań pojawia się między innymi chłodzenie ciała ksenonem w gazie obojętnym czy farmakologiczne wprowadzenie w stan hipotermii.
Meteory: klasztory na greckich masywach skalnych. Historia i zwiedzanie
Meteory - mnisie miasto pośród chmur. Wykute w skale klasztory górujące nad Greckimi dolinami. Tu to, co ziemskie styka się z niebem.
Dokąd udałbyś się w poszukiwaniu odosobnienia i kontaktu z tym co duchowe? Na dno najgłębszych oceanów czy na górskie szczyty? Greccy mnisi wybrali to drugie żeby z wyżyn modlić się do swojego boga. Ich dom powstał niedaleko miasta Kalambaka, położonego na Nizinie Tesalskiej, a jego nazwa w języku miejscowych znaczy „wzniesiony w górę, będący wysoko w powietrzu”. Meteory - monastyry na skałach W Grecji z zielonej Niziny Tesalskiej wyrastają do 600 m ponad poziom morza piaskowcowe ostańce. Miliony lat erozji nadały im niezwykłe obłe kształty. Jakby tego było mało, na szczytach krawędzie skał przechodzą gładko w ściany budowli zwieńczone rdzawymi dachami. Przed nami Meteory. Cały ich rój. Dzisiaj tylko sześć z tych prawosławnych monastyrów (cztery żeńskie i dwa męskie) jest dostępnych dla turystów, choć wzniesiono ich przez wieki 24, każdy na innej skale. Współczesna „duchowa obsada” – co najwyżej kilkuosobowa, a i to nie we wszystkich klasztorach – to zaledwie drobna część tej, która w czasach świetności, w XVI w., żyła w ich murach. Meteory - powstanie Dlaczego powstały Meteory? Z potrzeby odosobnienia, porzucenia świata, poświęcenia się modlitwie, dla niezwykłego poczucia zawieszenia w przestworzach. Ale też bezpieczeństwa, jakie dawała ucieczka pod niebo. Jak powstały te greckie klasztory? Tak naprawdę nie wiadomo. Według jednej z teorii na początku były linki przyczepione do latawców, które umożliwiły zainstalowanie pierwszych sznurowych drabinek. Choć możliwe, że były to po prostu niezwykłe umiejętności wspinaczkowe jakiegoś śmiałka. Jedno jest pewne: zarówno wznoszenie, jak i potem życie w wybudowanych już monastyrach wymagało samozaparcia i hartu ducha. Ani dostanie się tu, ani funkcjonowanie, ani wydostanie nie było sprawą prostą. Jeszcze do początków XX w. wszelkie zaopatrzenie, wyposażenie i ludzi transportowano na górę w koszach lub siatkach na linie przymocowanej do kołowrotu (konstrukcja do obejrzenia w klasztorze św. Warłama), a między niektórymi skałami przemieszczano się po systemie drabin, czasem prawie pionowych, a czasem poziomych – trudno zgadnąć, które bardziej były niebezpieczne. Meteory - turystyka Zmieniający się świat, w tym potrzeby turystyki, wymusiły jednak wykucie schodów i zbudowanie solidnych pomostów. Pierwszy był wzniesiony na najwyższym ostańcu Wielki Meteor z 1336 r., założony przez Atanazego przybyłego z innej mnisiej republiki – góry Athos na Półwyspie Chalcydyckim. Trzeba jednak wyjaśnić, że monastyr stanowił jedynie nową formę i jakość w miejscowej kolonii odludków. Naturalne jaskinie Meteorów przyciągały bowiem i gościły pustelników od wieków, jakby sama natura swą niezwykłością skłaniała tu ludzi do duchowych poszukiwań. Dzisiaj o samotności w Meteorach nie ma mowy – wręcz przeciwnie. W sezonie turystycznym odgrywający rolę gospodarzy tych miejsc mnisi i mniszki zamieniają się de facto w pracowników agencji turystycznej. Próżno tam szukać wyciszenia i spokoju. Ale nad wrażeniami warto popracować. Trzeba jednak zapomnieć o samochodzie, podchodzić pieszymi szlakami, zwłaszcza w porze poza szczytem sezonu, i uwolnić wyobraźnię. Pooglądać barwne freski, czasem makabryczne sceny męczeństwa, jak te w Wielkim Meteorze. Cerkiewka, refektarz, pracownia bibliograficzna, dekorowane szkatułki z relikwiami, stare ikony, ogromna beczka na wodę, prymitywne kuchenne sprzęty – wszystko to są materialne pamiątki życia bardzo prostego. Braciszkowie, wydając niewiele, gromadzili bogactwa czerpane z należących do klasztorów posiadłości na równinach. Patrząc na sąsiednie ostańce i zieleń u podnóża Meteorów, w szumie wiatru można poczuć potrzebę zerwania się do lotu. Duchowego, rzecz jasna. Meteory - praktyczne informacje WARTO WIEDZIEĆ Na teren monastyrów można wchodzić tylko w długim ubraniu zakrywającym ramiona i kolana. W godzinach popołudniowych, między 13 a 15, następuje przerwa w zwiedzaniu większości klasztorów. Co więcej, w różnych dniach tygodnia różne klasztory są zamknięte dla turystów, zatem zwykle jednego dnia nie można zobaczyć wszystkich. Najlepiej zatrzymać się w położonym u podnóża Meteorów miasteczku Kalambaka (5 km od monastyrów, docierają tu autobusy z Aten) lub leżącej jeszcze bliżej celu wsi Kastraki (hoteliki i kempingi), a rankiem podchodzić do celu. KIEDY JECHAĆ? Najlepiej w okresie przed- lub powakacyjnym, gdy temperatury (co ważne zwłaszcza dla piechurów) i ruch turystyczny (dziesiątki turystów wysypujące się z autokarów) są mniejsze. JAK TAM DOTRZEĆ? Turyści najczęściej docierają do podnóża Meteorów z Aten, gdzie wsiadają na pociąg jadący do Kalampaki. Podróż trwa około pięciu godzin.
Jeden dzień z życia mnicha. Fotografie Marcina Zaborowskiego [FOTOGRAF MIESIĄCA]
Podczas podróży po Mjanmie (Birmie) fotograf National Geographic Polska - Marcin Zaborowski - udokumentował codzienność buddyjskich mnichów. Efektem tej pracy jest galeria intymnych zdjęć klasztornego życia, którą bohater cyklu Storytellers Fotograf Miesiąca postanowił się z nami podzielić.
- W latach 2004-2010 dużo podróżuję. Chłonę miejsca, zapachy, ciekawią mnie ludzie. Zachłystuję się egzotyką na kilka kolejnych lat - opowiada fotograf, Marcin Zaborowski. To właśnie w Mjanmie (Birmie) po raz pierwszy spotyka mnichów. W tym kraju są niemal wszędzie - ich liczbę szacuje się na 300–500 tys. Zaborowski spędza z nimi niemal każdą wolną chwilę. - Obserwowałem ich w trakcie medytacji, porannego spaceru po dary, w trakcie lekcji, sprzątania i innych mniej lub bardziej niezwykłych codziennych czynności. Z tego powstał zapis dokumentalny „A day of monk’s life”. Zobacz galerię zdjęć "Jeden dzień z życia mnicha" >>>
Jest takie miejsce na ziemi, do którego wstępu nie mają kobiety. Witaj w greckiej Republice Mnichów
Wędrówka pomiędzy klasztorami na półwyspie Athos jest jak podróż do wnętrza siebie
Miarowy dźwięk simantronu – drewnianej kładki, w którą uderza mnich – niesie się po kamiennych wnętrzach niczym armatni wystrzał. Wyrwany ze snu umysł broni się przed jakąkolwiek aktywnością. – Ekklesia kyrios, ekklesia kyrios, do cerkwi, do cerkwi – przypomina jednak brat Dimitri, którego głowa pojawia się w drzwiach celi. Korytarz wypełnia się szuraniem butów. Mnisi zmierzają do kaplicy, by za kilka minut zamienić ją w obłok melodyjnego śpiewu. Niezmiennego, powtarzanego każdego dnia od ponad tysiąca lat. Kobietom wstęp wzbroniony Brody i czarne stroje symbolizują śmierć. Mnisi, żyjący na wcinającym się w Morze Egejskie greckim półwyspie Athos, umarli dla świata. Żyją własnym rytmem, skupieni na modlitwie, codziennej pracy, pogrążeni w ascezie. Większość z nich ogranicza nawet kontakt między sobą, pozwalają, by otaczały ich cisza i samotność, którą rozwiewa jedynie poczucie obecności Boga. Dla niektórych i to zbyt mało, zajmują więc niewielkie jaskinie, niemal nigdy z nich nie wychodząc. Jedynym znakiem ich obecności jest opróżniany kosz, do którego ktoś wrzuca im trochę jedzenia. To świat, który wymknął się dyktatowi czasu. Jest niczym wyspa otoczona przez nowoczesność. Turyści podpływają w pobliże, rzucając zaciekawione spojrzenia na ten relikt przeszłości, by zaraz wrócić do swoich hoteli i chłodnych drinków. Jeszcze kilkanaście lat temu na półwyspie Athos rzadko widziało się elektryczną lampę czy telefon. Funkcję samochodów do dziś pełnią osiołki. Pod koniec ubiegłego wieku można było tu spotkać mnichów, którzy nie mieli pojęcia o wybuchu i zakończeniu II wojny światowej czy upadku komunizmu. Świat zewnętrzny dociera tu w ograniczony sposób. Rozbija się o barierę gór, o brak dróg (można się tu dostać jedynie morzem) oraz o ściśle reglamentowane certyfikaty zezwalające na wstęp. Athos cieszy się statusem odrębnej republiki administracyjnej, a wstęp do niej od blisko tysiąca lat mają wyłącznie pełnoletni mężczyźni. Obecność przedstawicielek płci pięknej stanowiłaby dla pustelników zbyt dużą pokusę do porzucenia mnisiego życia. Wielu tutejszych rezydentów nie widziało więc kobiety od kilkudziesięciu lat. Paradoksalnie jednak, gdy już je widzą, często są to niemal nagie turystki, które podpływają w okolice półwyspu motorówką, by kąpać się tuż pod okiem osłupiałych mnichów. Prawo każe kobietom trzymać się minimum 500 m od linii brzegu; zanim jednak dotrze wezwana na pomoc policja, po rozbawionych, zrzucających kostiumy turystkach zwykle nie ma śladu. Ten zielony pasek lądu – mający zaledwie 50 km długości i zwieńczony górą Athos – przygarnął pierwszych mnichów w IX w. Z czasem rozsypało się po nim 20 prawosławnych klasztorów: 17 greckich i po jednym rosyjskim, serbskim i bułgarskim. Ich liczba, jak mówią mnisi, jest określona na wieczność, nie może być ich ani więcej, ani mniej. Jest jedną z ram, na której rozpięto tutejszy świat. Do monasterów kleją się zabudowania skitii – kameralnych osiedli – oraz kelii, czyli tarasowych upraw. Poletka marchewek, arbuzów i pomidorów pozwalają zachować mnisiej republice samowystarczalność. Bez niej nowoczesność wtargnęłaby tu dużo wcześniej i znacznie intensywniej. W ponadtysiącletniej historii świat Athosu przeżywał zarówno złote czasy, jak i balansował na granicy upadku. Najlepszym miernikiem jego kondycji jest liczba zakonników – w czasach świetności mieszkało ich tu 20 tys., w latach 60. ubiegłego wieku zaledwie tysiąc. Dziś na półwyspie żyje niecałe 2 tys. mnichów i drugie tyle pracujących dla nich osób świeckich. Tsipouro kontra ouzo Przeźroczyste jak woda tsipouro pali gardło, które z wdzięcznością przyjmuje lukumi, twardą galaretkę oblepioną mielonym cukrem. Mocna wódka i obłędnie słodki deser wita każdego z pielgrzymów. To tradycja stara jak świat. Goście mogą liczyć też na mocną kawę i dzban źródlanej wody. Tsipouro, destylowane z winogron użytych do produkcji wina, jest zresztą tutejszym wynalazkiem. To właśnie mnisi z Athos zrobili je po raz pierwszy, pozwalając później trunkowi podbić całą Grecję i stoczyć, przegrany niestety, pojedynek z anyżowym ouzo kojarzonym dziś przez cudzoziemców z Helladą. Gdy sączę alkohol, brat Makarios z klasztoru Simonos Petras po trzykroć odgina palce zwiniętej pięści. Świat mnichów opiera się na równym podziale: osiem godzin na sen, pracę i modlitwę – pokazuje. Codzienność upływa zgodnie z rytmem natury. Każdy, kto tu przybywa, staje się częścią tego porządku. Wyłamanie się z obowiązujących zasad kończy się zwykle spędzeniem nocy pod bramą klasztoru – wieczorem wrota zostają zamknięte, a pukanie spóźnialskich nie ma szans zmiękczyć niczyjego serca. Umysł w panice Półwysep Athos pozostał jedną z ostatnich na świecie enklaw odpornych na napór masowej turystyki. Na skalisty, porośnięty cyprysami teren wpuszczani są wyłącznie pielgrzymi – w liczbie nie większej niż 130 dziennie – od których oczekuje się dołączenia do klasztornego życia. Udziału w modlitwach, kontemplacji, pomocy w codziennej pracy. W zamian każdy może liczyć na miejsce do spania, posiłek i gościnność. I choć wśród odwiedzających pojawiają się zwykli ciekawscy i podróżnicy, większość osób szuka tu spokoju, życiowych porad, duchowego przebudzenia. Ze skupieniem na twarzy przemierzają żwirowe dróżki łączące klasztory, przesiadują na rozgrzanych słońcem kamieniach, dumając nad życiem i kojąc wzrok krajobrazem niemal nietkniętym ludzką ręką. Świat zewnętrzny pryska niczym bańka mydlana. Rzeczywistość zostaje zredukowana do sylwetek mnichów pracujących na warzywnych grządkach, dźwięku dzwonów, jaskółek przecinających niebo i prostej strawy spożywanej w milczeniu w klasztornych refektarzach. W tej ciszy i niedostatku bodźców mój umysł czuje się zagubiony. Przez pierwsze godziny szarpie się w panice. W końcu daje za wygraną, pozbywając się stopniowo tego, czym żyje na co dzień. Nawał pracy, życiowe rozterki ustępują miejsca wypełniającemu nos zapachowi pinii kłaniających się nad budynkami klasztorów i smakowi podsuniętego przez gościnnego mnicha koziego sera, wyjętego przed momentem z chłodnej piwniczki. W nadziei na wyrwanie się z codziennego kieratu na Athos przyjeżdżają celebryci, artyści, politycy. Na miejscu wszyscy stają się równi, niezależnie od pozycji społecznej i zasobności portfela. Tu nikt nie prowadzi nauk, nie pobiera opłat, nie organizuje kursów. Jest się zdanym na samego siebie. Kamieniste drogi półwyspu przemierzał między innymi Janusz Palikot. – Przez sześć dni chodziłem od klasztoru do klasztoru – opowiadał. – Brałem udział w wielogodzinnych nabożeństwach. Jako nieortodoksyjny katolik nie mogłem przekroczyć granicy sieni. Przeziębiłem się. A jednak wróciłem wzmocniony, spokojny, pogodny. Klasztory – i ich mieszkańcy – nie stanowią jednorodnego świata. Przylepiony do stromego nabrzeża Watopedi zachwyca bizantyjskim rozmachem; Iviron z 20 tys. ksiąg i tysiącami rękopisów jest jedną z okazalszych bibliotek w regionie; Simonos Petras wisi na skalistym wybrzeżu, jakby ułożył go tam sam Bóg. Kastamonitu skupia się na redukowaniu potrzeb. I wreszcie Esfigmenu słynący z prawosławnego radykalizmu, odrzucający ekumeniczny dialog i niechętnie patrzący na pielgrzymów niebędących prawosławnego wyznania. Czarna owca Athosu, wykluczona z tutejszej społeczności. W murach monasterów żyją ludzie o zadziwiająco różnorodnych życiorysach: byli naukowcy, profesorowie, muzycy, hipisi, urzędnicy pocztowi. Każdy ma własną historię; łączy ich decyzja o podjęciu mnisiego życia. – Przybywając tu, nie staliśmy się lepszymi ludźmi – mówi Makarios. – Każdy z nas ma mnóstwo wad. Mamy jednak dużo czasu, by nad nimi pracować. Dni są do siebie podobne. Proste czynności nabierają rangi rytuału: modlitwa, praca, przygotowywanie posiłku. A na przywitanie zmroku kilka łyków własnoręcznie zrobionego wina będącego nagrodą za podjęty wysiłek. Żyj, nie zapominaj W półmroku piętrzą się ludzkie czaszki. Promienie słońca wdzierają się przez okno, wydobywając z ciemności puste oczodoły. Obraz półwyspu Athos jako raju odciętego od świata rozsypuje się w jednej chwili. – Żyjąc, jesteśmy blisko śmierci – wyjaśnia Makarios, nie kryjąc lekkiego rozbawienia na widok osłupiałych min pielgrzymów. – Jeżeli chcesz dbać o życie wewnętrze, nie możesz uciekać przed tym tematem. Ograniczona, poorana skałami przestrzeń półwyspu sprawia, że nie ma tu tradycyjnych cmentarzy. Zmarłych grzebie się tam, gdzie da się wbić łopatę. Po dwóch latach mnisi wykopują czaszkę i przenoszą ją do kaplicy. Na nagiej kości czoła zaznacza się datę śmierci. Setki czerepów leżą na ziemi, przyprószone upływającym czasem. – Dla osób, które większość życia spędziły w odosobnieniu od świata, umieranie nie jest trudne. To tylko zrobienie kroku dalej – mówi miękkim głosem Makarios, jakby chciał utulić nas w naszych wątpliwościach. Obraz czaszek wypełniających niemal zapomnianą kryptę towarzyszy mi podczas powolnej pieszej wędrówki pomiędzy klasztorami. Być może jest najcenniejszą lekcją płynącą z wizyty w świecie mnichów. Nauką pokory, dystansu do codziennych spraw i doceniania najprostszych rzeczy, na co dzień umykających nam zadziwiająco łatwo. Warto wiedzieć ■ Kiedy jechać? Od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Latem trzeba się liczyć z upałami, na szczęście łagodzonymi przez bryzę. Zimą temperatury są dodatnie (zwykle ok. 10ºC), ale odczuwanie zimna może zwiększać porywisty wiatr. Nocami zdarzają się przymrozki testujące w surowych wnętrzach klasztorów wytrzymałość pielgrzymów. ■ Wiza i waluta Pobyt w Grecji nie wymaga wizy. By dostać się na półwysep Athos, potrzebne są jednak zezwolenia wydawane standardowo na 4 dni i 3 noce (można je zwykle przedłużyć o kilka dni w Karies, stolicy Republiki Mnichów). Glejt jest wydawany pełnoletnim mężczyznom i obowiązuje na konkretne daty. Rezerwacji można dokonać w Biurze Pielgrzyma w Salonikach (Egnatia 109, tel. +30 2310 252 578). Tylko 10 zezwoleń dziennie jest przeznaczonych dla obcokrajowców. Planując pobyt latem, najlepiej dokonać rezerwacji minimum trzy miesiące przed wyjazdem. Opłata za zezwolenie wynosi 30 euro. ■ Dojazd, transport Z Polski najłatwiej samolotem do Salonik. Na półwysep Athos można dotrzeć jedynie drogą morską, najpopularniejsze są promy pomiędzy Ouranoupoli i Dafni. Cena od 7,5 do 20 euro za osobę, zależnie od szybkości łodzi. Niewielka ilość dróg na półwyspie sprawia, że poruszanie się między klasztorami jest utrudnione. Autobusy rzadko jeżdżą. Większość pielgrzymów wybiera wędrówkę górskimi ścieżkami lub korzysta z transportu łodziami. ■ Nocleg Na półwyspie nie ma hoteli ani pensjonatów. Każdy pielgrzym ma prawo do darmowego noclegu w monasterach. Warunki są skromne. Po zapadnięciu zmroku bramy klasztorów są zamykane aż do świtu. Spóźnialscy muszą spać na łonie natury. ■ Jedzenie Jedyne sklepy znajdują się w Karies, stolicy Republiki Mnichów. Każdy pielgrzym otrzymuje jednak darmowy posiłek w klasztorach. Dania są proste, ale po całodziennej wędrówce smakują wyśmienicie. Osobom o większym apetycie pozostaje zabrać ze sobą na półwysep trochę prowiantu. ■ Rozrywka Życie turystyczne, z klubami i tawernami, toczy się jedynie na północy półwyspu, poza granicami Republiki Mnichów. Jeżeli nie chcemy spędzać czasu w klasztorach, możemy zdecydować się na rejs wokół półwyspu. Łodzie wypływają z Ouranopoli lub Ierissos. Piesza wędrówka pomiędzy klasztorami może być atrakcyjna nie tylko dla poszukujących duchowych doznań.
Święty półwysep góry Atos, wysunięty 50 km w głąb Morza Egejskiego, jest niczym duchowa wyspa usiłująca odłączyć się od świeckiej reszty Grecji. Od ponad tysiąca lat żyje tu społeczność prawosławnych mnichów dobrowolnie rezygnujących z ziemskich przyjemności na rzecz służby Bogu.
Mnisia enklawa – fale bijące o brzeg, gęste lasy kasztanowców, widok ośnieżonej góry Atos wysokości 2033 m – znajduje się tak daleko od świata realnego, jak to tylko możliwe. Na półwyspie jest 20 klasztorów, 12 pustelni oraz setki mnisich cel. Mieszkający tu duchowni izolują się od świata, ale i od siebie nawzajem, spędzając większość czasu na modlitwie i w samotności. Ich długie brody i czarny strój symbolizują śmierć dla świata. Wyglądają jak wyjęci z bizantyjskich fresków. Łączą ich wspólnota rytuału, asceza i uwielbienie Boga, ale również niedoskonałość. Mnisi mają świadomość swojej ułomności. – Nawet na górze Atos jesteśmy ludźmi balansującymi codziennie na ostrzu brzytwy – mówi jeden ze starszych duchownych. Góra Atos jest tylko dla mężczyzn. Zgodnie z surowo przestrzeganą zasadą od samego początku istnienia klasztorów wstęp dla kobiet był wzbroniony. Przepis ten wynikał raczej z męskiej słabości niż złośliwości wobec płci pięknej. Jak wyjaśnia jeden z mnichów: – Gdyby kobiety mogły tu przyjeżdżać, dwie trzecie z nas uciekłoby z nimi i założyło rodziny. Wstępując do klasztoru, mnich zrywa relację z matką, lecz zyskuje matkę zastępczą – Maryję (według legendy statek, którym podróżowała, zboczył z trasy w drodze na Cypr i dobił do wybrzeża góry Atos, a Matka Boska zeszła na ląd i pobłogosławiła jej świeckich mieszkańców, w wyniku czego nawrócili się). Mnich nawiązuje bliskie więzi z opatem lub starszym mnichem, który przejmuje rolę duchowego ojca i „pomaga ustanowić osobistą relację z Chrystusem”. Przejście na emeryturę lub śmierć przewodnika duchowego może być trudnym doświadczeniem dla ucznia. Podobnie zresztą jak dla starszego mnicha decyzja podopiecznego o powrocie do świata. – Zeszłego roku odszedł jeden z nas – wspomina starszy mnich. – Nie zapytał mnie nawet, co o tym sądzę – dodał z żalem. – W takim razie dobrze się stało, że opuścił klasztor. Mnisi chrześcijańscy zaczęli tworzyć zgromadzenia monastyczne na egipskiej pustyni w IV w. n.e. Praktyka ta dotarła przez Bliski Wschód do Europy, a w IX w. n.e. pustelnicy osiedlili się na górze Atos. Od tego czasu, w miarę jak rozwijała się cywilizacja, dochodziły kolejne powody skłaniające niektórych do izolacji i poświęcenia się życiu klasztornemu. Dzisiaj społeczność mnichów, zdziesiątkowana przez dwie wojny światowe i komunizm, odradza się. Młodych mężczyzn zainteresowanych życiem klasztornym, często z wyższym wykształceniem, wciąż przybywa. Wielu pochodzi z krajów dawnego bloku wschodniego. Liczba mnichów i nowicjuszy na górze Atos wynosi obecnie 2 tys. Przystąpienie Grecji do Unii Europejskiej w 1981 r. otworzyło dostęp do funduszy unijnych, których beneficjentem jest również mnisia republika. – Góra Atos to dwa tysiące różnych ludzkich historii. – Każdy z nas idzie po własnej duchowej ścieżce – mówi ojciec Maksimos, którego droga rozpoczęła się na Long Island, gdy był nastoletnim fanem awangardowych muzyków, takich jak Lou Reed czy Leonard Cohen. Droga ta zaprowadziła go do profesury z teologii na Harvardzie, co zaowocowało pragnieniem „życia bliżej Boga”. Przyszłość wielu takich wyborów na początku wydaje się niepewna. Pewien mały Ateńczyk ucieka z domu, a gdy brat przyjeżdża na górę Atos, by zabrać go z powrotem, chłopak grozi, że będzie uciekał bez końca. Syn handlowca z Pittsburgha zaskakuje rodziców decyzją pójścia do klasztoru. Dwa lata później stwierdza jednak, że jego wybór może być tymczasowy. – W końcu skąd mamy wiedzieć, jakie Bóg ma dla nas plany? Jeżeli nowicjusz przejawia niezdecydowanie, jego duchowy ojciec będzie namawiał go do powrotu do normalnego życia. Jeżeli nie zrezygnuje, uzyska rytualną tonsurę wykonywaną przy świecach. Opat wygoli maleńki krzyż we włosach na głowie i nada imię świętego, włączając do klasztornej społeczności. Zamieszkanie na górze Atos nie zawsze wiąże się z pożegnaniem przedzakonnego ciekawego życia. Krnąbrny hipis z Australii o imieniu Peter, obecnie znany jako ojciec Ieroteos, jest uznanym barytonem i kantorem w klasztorze Iwiron. Ojciec Anastazjos nauczył się tu malować i wystawia swoje prace za granicą, m.in. w Helsinkach. Ojciec Epifanios podjął się zadania przywrócenia do życia wiekowej winnicy Mylopotamos. Osiągnął sukces i dziś eksportuje doskonałe wino. Napisał też książkę o kuchni mnichów, wydaną w trzech językach. Śluby zakonne nie chronią mnichów przed nimi samymi, ludźmi z krwi i kości. Niektórzy mają charakter samotników i decydują się na zamieszkanie w celach oddalonych od klasztoru. Inni są małostkowi, bo jak mówi jeden z mnichów: – Bywa, że proste klasztorne życie wywołuje taki stan. Jednakże wielu z nich promieniuje dobrocią i obdarza nią potrzebujących. Ojciec Makarious z celi Mariuda niedaleko Kariés jest właśnie takim człowiekiem, gotowym oddać obcym swój płaszcz, pokój i wszystkie pieniądze z kieszeni. – Prawdziwa wiara – mówi 58-letni mnich o żywych zielonych oczach – daje wolność. Otrzymuje się też miłość. Klasztorne budowle nie zachwycają monumentalnością. Nadbrzeżny Watopedíu kryje w sobie bogactwa Bizancjum i jest dumą mnichów. Z kolei klasztor Konstamonitu, utrzymujący się z rolnictwa, ma rustykalny wygląd i do funkcjonowania nie potrzebuje ani prądu, ani dotacji unijnych. (– Nie można praktykować ascezy, gdy masz pod nosem takie ułatwienia – twierdzi jeden z jego starszych mieszkańców). Mnisi z góry Atos nie zostawili ludzkiej zuchwałości u jej stóp, czego świadectwem jest wspaniałe usytuowanie Símonos Petras, klasztoru zawieszonego wysoko nad skalistym brzegiem, jakby w połowie drogi do nieba. Niektórzy mnisi poświęcają się pustelniczemu życiu w małych chatkach rozwieszonych na skałach w Karulii. Inni to raczej bezkompromisowi zeloci. Tacy są właśnie mieszkańcy tysiącletniego klasztoru Esfigmenu, plądrowanego przez wieki przez piratów i najeźdźców z imperium osmańskiego, dzisiaj owładniętego prawosławnym radykalizmem. Bracia z Esfigmenu odrzucili politykę dialogu ekumenicznego z innymi wyznaniami chrześcijańskimi propagowanego przez patriarchów i wywiesili transparent Ortodoksja albo śmierć. Święta Społeczność, organ nadrzędnej władzy na górze Atos, wykluczył ich ze środowiska. Dzisiaj klasztor żyje z datków od sympatyków z różnych stron świata. – Nie ustaniemy w naszej walce – mówi opat odstępca. – Pokładamy nadzieję w Chrystusie oraz Matce Boskiej i nikim innym – dodaje. O opuszczeniu góry Atos mówi się, niezależnie od przyczyny tego kroku, jako o „pójściu w świat”. Na półwyspie żyje dziś 2 tys. mnichów oraz 2 tys. świeckich mieszkańców. Góra Atos stanowi część terytorium Grecji od 1924 r. Samorząd lokalny ma siedzibę w Kariés – zakurzonej stolicy i miejscu przyjęć dostaw z zewnątrz, a także bramie dla pielgrzymów. (Turyści muszą uzyskać specjalne zezwolenie; Święta Społeczność udziela zgód na maksymalnie czterodniowe pobyty). Kariés funkcjonuje na styku światów materialnego i duchowego, więc musi radzić sobie z kontrastami, jakie widoczne są na jego ulicach, na których można spotkać mnicha wspartego na sękatej lasce z torbą firmy Nike w ręku. Są tam sklepy sprzedające świeczki i różańce, ale także butelki z lokalnym alkoholem ouzo. Tutejsza policja ma niewiele do roboty, poza rzadkimi przypadkami upojenia alkoholowego lub kradzieży sklepowej. Swoją siedzibę w Kariés ma też Święta Społeczność – najdłużej nieprzerwanie działający parlament na świecie. Jego członkowie debatują nad sprawami różnej wagi, od relacji z Unią Europejską po wysokość czynszu sklepu w miasteczku. Każda zmiana na górze Atos niesie ze sobą ryzyko, które należy gruntownie rozważyć. Góra Atos przeżyła dzięki zdolnościom adaptacyjnym, lecz wszystkim decyzjom mnichów towarzyszył lęk o przyszłość. Św. Atanasios, który założył klasztor Mejistis Lavras w 963 r., rozzłościł pustelników, psując ich zdaniem sielski krajobraz śmiałą architekturą. Drogi, autobusy, potem elektryczność, a wreszcie telefony komórkowe przyprawiały mnichów o ból głowy. Najnowszą znienawidzoną nowinką jest internet, choć kilka klasztorów nieśmiało otwiera się na możliwości oferowane przez sieć, zamawiając za jej pośrednictwem części zamienne, komunikując się z prawnikami itp. Ale świat zewnętrzny podkrada się coraz bliżej. Najnowsi mieszkańcy góry Atos mają wyższe wykształcenie, laptopy i niewiele doświadczenia w hodowli kur. Poczciwe osły zastąpiono furgonetkami. Mnisi obawiają się, że Unia zacznie stawiać warunki przy udzielaniu dotacji, wymagając np. dopuszczenia kobiet do świętej góry. Jednakże bracia zdają się nie przejmować naciskami. Żyją dalej we własnym świecie, z dnia na dzień, czcząc niewidzialne i, jak mówi wybitny naukowiec, ojciec Wasilios, „rozgryzając tajemnicę śmierci, zanim ta tajemnica nie rozgryzie ich”. Robert Draper, 2010
Zmiana klimatu to nowoczesny mit? Japończycy ją obserwowali od siedmiu wieków
Japońscy mnisi prowadzili zapiski o klimacie przez 700 lat. Jedne z najstarszych danych historycznych na świecie pokazują nam, jak bardzo zmienił się klimat.
Jezioro Suwa leży w środkowej Japonii w górach Kiso, regionie nazywanym Alpami Japońskimi. Kiedy woda na jeziorze zamarza, dzienne wahania temperatury powodują, że lód rozciąga się i kurczy, co powoduje pękanie powierzchni i formowanie się wypiętrzenia – rodzaju charakterystycznego grzbietu na tafli jeziora*. Legenda głosi, że to wypiętrzenie, nazywane po japońsku omiwatari, jest formowane przez stopy bóstw shintoistycznych, które to zgodnie z wierzeniem mają przechodzić przez to jezioro. Od co najmniej 1443 roku rokrocznie mnisi mieszkający w świątyni nad jeziorem Suwa pieczołowicie zapisują datę pojawienia się owego wypiętrzenia. W 1693 roku, po drugiej stronie kuli ziemskiej, fiński kupiec Olof Ahlbom zaczął zapisywać datę i czas łamania się lodu każdej wiosny na rzece Torne, która jest częścią granicy pomiędzy Szwecją i Finlandią. Chociaż zapiski Ahlboma zostały przerwane w 1715 roku, kiedy musiał uciekać przed rosyjską inwazją, wrócił do nich po powrocie w 1721 roku. Od tego czasu zapisy były kontynuowane przez różnych obserwatorów. Kiedy naukowcy chcą rzucić okiem na dane o klimacie z dalekiej przeszłości, prawie zawsze muszą korzystać z dowodów pośrednich – analizują zmiany w słojach przyrostowych drzew, rdzenie lodowe czy pyłki kwiatowe. Jednak dzięki danym o lodzie z Japonii i Finlandii, zresztą najdłuższym w historii, możemy przeanalizować klimat naszych przodków w sposób bardziej bezpośredni. John Magnuson, ekolog z Uniwersytetu Wisconsin-Madison, po raz pierwszy zetknął się z materiałami z Japonii i Finlandii w latach 90. ubiegłego stulecia, kiedy zorganizował spotkanie z zagranicznymi naukowcami, by porównać zapisy o lodzie z półkuli północnej. Dopiero niedawno Magnuson spotkał się z ekolożką Sapną Sharma z York Univeristy z Toronto, by w sposób bardziej szczegółowy przeanalizować te najdłuższe w historii zapisy dotyczące klimatu. Magnuson, Sharma i inni naukowcy zorganizowali tłumaczenia notatek – niektórych robionych na delikatnym papierze ryżowym. Skonsultowali się też z ekspertami w sprawie lokalnych warunków i, w przypadku danych znad jeziora Suwa, z wysiłkiem odkodowywali kalendarz, który nie tylko różni się od naszych kalendarzy, ale i posiada różne formy zapisu w zależności od tego, która świątynia go używała. – To był prawdziwie interdyscyplinarny projekt – komentuje Sharma. Wyniki badań, opublikowane dzisiaj w czasopiśmie naukowym „Nature Scientific Reports”, pokazują, że od czasów rewolucji przemysłowej zmiany w czasie zamarzania i topnienia lodu przyspieszyły i sugerują, że roczny rytm lodu w obydwu miejscach stał się bardziej związany ze stężeniem dwutlenku węgla w atmosferze. Ekstremalne wydarzenia pogodowe również występują coraz częściej: przez pierwsze 250 lat, kiedy kapłani shintō notowali pojawianie się wypiętrzenia lodu na jeziorze Suwa, tylko przez 3 lata jezioro nie zamarzło. W latach 1955-2004 aż dwanaście lat minęło bez lodu; w latach 2005-2014 pięć lat. (Magnuson informuje, że podczas zim w latach 2015 i 2016 jezioro też nie zamarzło). Wielu naukowców zgłębia dzienniki obserwatorów ptaków, botaników i innych obserwatorów w poszukiwaniu dowodów na zmiany klimatu. Zapiski Henry’ego Davida Thoreau znad stawu Walden z połowy XIX wieku świadczą o tym, że niektóre kwiaty kiedyś zakwitały dużo później niż teraz. Z kolei niezwykle dokładne opracowania kalifornijskiej dzikiej przyrody z początku XX wieku, kompleksowe dzieło biologa Josepha Grinnella, pokazują, że niektóre gatunki ssaków zmieniają swoje rozmieszczenie geograficzne w kierunku północnym i na tereny wyżej położone. Te obserwacje to dosłownie migawki z relatywnie bliskiej przeszłości, szczegółowe zdjęcia robione na przestrzeni zaledwie kilku lat i porównane z danymi historycznymi. Przy nich zapiski dotyczące lodu z Japonii i Finlandii są jak długi film pełnometrażowy, opowiadają znacznie pełniejszą historię zmian klimatu, na jakie ludzie mieli wpływ na przestrzeni dziejów. Te obszerne, przez lata pieczołowicie spisywane i gromadzone zbiory informacji, będące dziełem wielu pokoleń, można potraktować jako zapowiedz zmian, a przykład współpracy międzyludzkiej i wytrwałości jako inspirację, by móc stawić czoło tym nadchodzącym zmianom. A mogą one być naprawdę ogromne: jeśli stężenie dwutlenku węgla w atmosferze i temperatury powietrza będą nadal rosnąć, to, jak głoszą naukowcy, istnieje zagrożenie, że któregoś dnia bogowie ze wspomnianej legendy shintoistycznej przekroczą jezioro Suwa po raz ostatni. *Opowieść została poprawiona - to wahania temperatury a nie gorące źródła powodują pękanie lodu i formowanie się grzbietu. Tekst: Michelle Nijhuis Źródło: National Geographic News
Galeria AMITU w Tykocinie zaprasza na wystawę fotografii Macieja Cieślaka
Wystawa „Modlitwy z Shachukul” Macieja Cieślaka przedstawia spontaniczne sceny modlitw mieszkańców małej wioski tybetańskiej. Jest to opowieść reporterska z wnętrza buddyjskiego klasztoru, w którym autor spędził dzień fotografując przypadkowe wizyty wiernych. Wizyta w świątyni jest dla Tybetańczyka okazją aby dokonać oczyszczenia, złożyć mnichom daninę, odrzucić złą karmę i demony oraz rozstać się ze wszystkimi złymi uczynkami... Miejscem projektu była wioska Shachukul położona w Himalajach w Ladakhu. Ladakh zwany Małym Tybetem znany jest z religijności mieszkańców i uważany za ostoję współczesnego buddyzmu. Ladakh, Indie, lipiec 2011 Patronat nad wystawą objął magazyn National Geographic Polska i Związek Polskich Artystów Fotografików. Maciej Cieślak (1967) – fotograf, doktor fizyki, doradca kapitałowy. Fotografuje profesjonalnie od kilku lat. Fotografuje głównie ludzi. Używa różnych form: portretu, reportażu, inscenizacji. Lubi słuchać i opowiadać, zwłaszcza za obiektywem. Czuje przymus odbywania dalekich podróży. Studiował fizykę na Uniwersytecie Jagielońskim w Krakowie oraz na Uniwersytecie w Heidelbergu. Posiada tytuł doktora fizyki jądrowej. Ukończył studia doktoranckie z ekonomii w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie. Jest absolwentem Studium Fotografii ZPAF w Warszawie. Autor wystaw indywidualnych i zbiorowych. Nagrodzony w konkursie National Geographic 2010. Członek Związku Polskich Artystów Fotografików. Mieszka i pracuje w Warszawie. http://www.maciejcieslak.pl/
Ostatni dzień swego życia mistrz spędził owinięty w narzutę uszytą przez żonę. W niewielkim pomieszczeniu słychać było jego chrapliwy, nieregularny oddech. Tego chłodnego wiosennego dnia do miasteczka Yanshi u stóp gór Song ciągnął sznur odwiedzających. Chcieli złożyć uszanowanie leżącemu na łożu śmierci Yang Guiwu, który nauczył ich kung-fu.
Niektórzy mieli na sobie mnisie szaty i wchodząc do małego domku z cegieł, udzielali błogosławieństwa. Inni – w dżinsach i mokasynach – strzepywali przed drzwiami popiół z papierosów. Żona mistrza, ze starannie uczesanymi siwymi włosami, każdego gościa ściskała w ramionach, jakby był członkiem rodziny. Potem prowadziła go przez kuchnię, obok opalanego węglem pieca, do krewnych i uczniów, którzy otaczali łoże jej męża. Kobieta schylała się ku owiniętej tkaninami postaci, by zapowiedzieć kolejnego gościa, ostatniego ucznia, którego mistrz przed 15 laty przyjął do rodziny kung-fu. – To Hu Zhengsheng – powiedziała. W dresie firmy Nike i tradycyjnych tekstylnych pantoflach Hu, barczysty 33-latek, nachylił się nad leżącym człowiekiem o suchej, pomarszczonej skórze. – Sifu – zawołał cicho, z szacunkiem, nazywając nauczyciela słowem z języka mandaryńskiego. – Słyszysz mnie? Powieki starca, blade i cienkie jak pergamin, drgnęły. Na moment uczniowie mistrza skupili wzrok na twarzy młodego człowieka, a potem oddalili się. Mistrz wiele razy opowiadał Hu, jak budził się ze snów, w których przychodzili do niego od dawna nieżyjący mnisi z klasztoru Szaolin, jego poprzednicy. Przynosili mądrość gromadzoną wiekami przez pokolenia mężczyzn, których stopy wyżłobiły wgłębienia na kamiennej podłodze sali do ćwiczeń i których kości pogrzebano w Lesie Pagody tuż za ścianami klasztoru. To mnisi, którzy poświęcili życie doskonaleniu stylów kung-fu o takich nazwach jak Pięść Kwiatu Śliwy i Dłoń Kaczki Mandarynki. Każdy z nich to symfonia ruchów ciała, a kolejne ich wersje zbliżały mięśnie i kości do granicy ludzkich możliwości. Niektórzy powiedzieliby: poza granice. Być może, myślał Hu, ci poprzednicy teraz gromadzą się przy boku jego mistrza? Najbardziej zaawansowani uczniowie mistrza dostrzegali ironię w tym, że płuca starego człowieka w końcu go zawiodą. Zaakceptował ten obrót koła życia, ostatnią lekcję pokory dla człowieka, który uczył, że oddychanie jest sprawą podstawową, jeśli chce się wykorzystać swoją chi, czyli energię życiową. To pierwsza rzecz, którą im wpajał: wdech przez pępek (tak to trzeba sobie wyobrażać), wydech przez nos. Równo, w sposób kontrolowany, zgodnie z biciem serca i rytmami pozostałych organów. Nauka prawidłowego oddychania, mówił im, to pierwszy krok na mozolnej drodze do źródła mocy chi. A to oznacza otwarcie jednych z wrót wszechświata – dostęp do tajemnej wiedzy lub mocy. Teraz zaś, z niewidzialnymi duchami lub bez nich u boku, Yang Guiwu stał przed innymi wrotami. Uczniowie wsłuchiwali się w jego oddech, szukając oznak, że próbuje przygotować swą życiową siłę na czekającą go podróż. Autobusy wypluwają codzienny ładunek około 19 km od miejsca, gdzie leżał stary mistrz. Turyści ciągną bowiem do klasztoru Szaolin ze wszystkich stron Chińskiej Republiki Ludowej: żołnierze na przepustce, biznesmeni, emeryci na zorganizowanych wycieczkach, młode pary prowadzące zachwycone dzieci, które z entuzjazmem kopią i sieką rękami powietrze. Wszyscy chcą zobaczyć kolebkę kung-fu. To tu w V w., jak głosi legenda, w świeżo założonym klasztorze Szaolin hinduski mistyk uczył mnichów serii ćwiczeń lub form, które naśladowały ruchy zwierząt. Mnisi wykorzystali je do samoobrony, a potem zmodyfikowali tak, by pomagały walczyć. Ich następcy udoskonalili tę sztukę i przez kolejne 14 stuleci wykorzystywali w niezliczonych bitwach – przeciw despotom, tłumiąc bunty, odpierając najeźdźców. Wiele z tych czynów odnotowano na kamiennych tablicach w klasztorze i przedstawiono barwnie w powieściach z czasów dynastii Ming. Uczeni odrzucają większość z tych legend, okraszonych cząstkami prawdy historycznej. Sztuka walki gołymi rękami istniała w Chinach na długo przed V w. i prawdopodobnie pojawiła się w Szaolin wraz z byłymi żołnierzami poszukującymi azylu. W gruncie rzeczy klasztor był bogatą posiadłością ze świetnie wyszkoloną prywatną armią. Im częściej mnisi walczyli, tym sprawniejsi byli jako wojownicy, a ich sława rosła. Jednak nie byli niepokonani. W swych dziejach klasztor bywał łupiony wielokrotnie. Największy cios spotkał go w 1928 r., gdy mściwy watażka spalił większą część budowli, w tym bibliotekę. Gromadzone przez wieki zwoje opisujące zasady kung-fu i ćwiczenia, a także traktaty z dziedziny chińskiej medycyny i święte księgi buddyjskie zostały zniszczone. Spuścizna kung-fu z Szaolin przekazywana była odtąd z mistrza na ucznia, przez takich ludzi jak Yang Guiwu. Jednak dziś zarządzający klasztorem wydają się interesować bardziej budowaniem marki Szaolin niż odrodzeniem jego ducha. Przez ostatnie dziesięć lat Shi Yongxin, 45-letni opat, stworzył prawdziwe imperium biznesowe: jeżdżące na tournée zespoły kung-fu, projekty filmowe i telewizyjne, sklep internetowy, w którym można kupić herbatę z gatunku Szaolin i mydło. Poza tym za granicą powstały klasztory Szaolin działające na zasadzie franszyzy. W tym jeden w Australii, połączony z ośrodkiem golfowym. Wielu mężczyzn obsługujących liczne kasy – z ogolonymi głowami i w charakterystycznych szatach – to zwykli pracownicy, którym płaci się, by wyglądali jak mnisi. Popijając herbatę w swoim biurze w klasztorze, Yongxin spokojnie dowodzi, że wszystkie te działania służą promowaniu buddyzmu. – Więcej ludzi dowiaduje się o buddyzmie zen – mówi. Ma lekko obwisłe policzki i zatroskany wyraz twarzy, ale obdarzony jest tą charakterystyczną dla polityków cechą, dzięki której robią wrażenie, że głęboko wierzą w swoje własne słowa. – Dzięki temu, że rejestrujemy markę Szaolin w innych krajach, promujemy jego tradycje i kulturę, w tym kung-fu, coraz więcej ludzi lepiej poznaje i wyznaje buddyzm zen – mówi. Nie jest pierwszym opatem, który stawiał czoło zarzutom, że Szaolin dąży bardziej do zdobycia bogactwa niż oświecenia. XVII-wieczny sędzia krytykował „okazałe pałace i wspaniałe meble”. A jednak niezależnie od tego, czy wkładał wysiłek w promowanie buddyzmu, czy zarabianie pieniędzy, dzięki klasztorowi Szaolin nastąpił renesans kung-fu, który zbiegł się w czasie z chińskim odrodzeniem w roli światowej potęgi. Nigdzie nie jest to tak widoczne jak w Dengfeng, mieście liczącym 650 tys. mieszkańców, położonym 10 km od bram klasztoru. W ciągu ostatnich 20 lat pojawiło się tu około 60 szkół walki, w których trenuje ponad 50 tys. ludzi. Domy dla studentów zdobią murale przedstawiające wojowników, smoki i tygrysy. Szeregi uczniów tych szkół zasilają chłopcy, a coraz częściej także dziewczęta, ze wszystkich prowincji i klas społecznych, w wieku od pięciu do dwudziestu kilku lat. Jedni mają nadzieję, że dzięki kung-fu trafią do filmu i zostaną gwiazdami albo osiągną sukces w kick-boxingu. Inni chcą zdobyć umiejętności, które zapewnią im dobrą pracę w wojsku, policji albo prywatnej agencji ochrony. Niewielką część tych młodych ludzi przysyłają rodzice, by nauczyli się dyscypliny i ciężkiej pracy. Przez sześć dni w tygodniu, 11 miesięcy w roku kampusy ożywają o świcie. Legiony studentów ubranych w identyczne dresy, stojąc w równych szeregach, ćwiczą kung-fu. Twarze do przodu, wyprężone plecy. Uderzenia i wykopy wykonywane jednocześnie, głosy świdrujące poranne powietrze, gdy powtarzają dźwięki wydawane przez instruktorów. Telefon od producenta filmowego Hu Zhengsheng odebrał na kilka dni przed wizytą u chorego nauczyciela. Wielu mistrzów sztuk walki marzy o tym przez całe życie: główna rola w hongkońskim filmie. Łatwo zrozumieć, dlaczego taką propozycję dostał Hu – ma przystojną, chłopięcą twarz i budzi zaufanie zdobyte przez lata fizycznych i umysłowych prób. Jednak nie jest pewien, czy się zgodzi. Nie odpowiada mu sposób, w jaki kung-fu jest przedstawiane w filmach – bezmyślna celebracja przemocy, która lekceważy dyscyplinę i podstawowe zasady moralności. Obawia się też, że jeśli zacznie pracować w show-biznesie, inni uczniowie Yang Guiwu stracą dla niego szacunek. Sława wystawi go na próbę. Mistrz uczył go, że powinien pozostać skromnym, nawet jeśli prześcignie innych. Pokora pokonuje dumę, uczył mistrz Yang. Duma pokonuje człowieka. Z drugiej strony rola w filmie przyniosłaby popularność i pieniądze tak potrzebne małej szkole kung-fu należącej do Hu. Założył ją osiem lat temu z błogosławieństwem swego mistrza. Mieści się w kilku budynkach z pustaków tuż za Dengfeng. Nie tak jak wielkie akademie kung-fu, gdzie prowadzi się zajęcia z akrobatyki i kick-boxingu, Hu uczy swoich 200 chłopców i kilka dziewcząt zasad tradycyjnych form kung-fu z Szaolin, których nauczył go Yang Guiwu. – Walka nie jest najważniejszą lekcją kung-fu – wyjaśnia Hu. Skupia się na honorze. Umiejętności, które przekazuje swym podopiecznym, wiążą się z odpowiedzialnością. W każdym chłopcu szuka szacunku i gotowości do „wypicia goryczy”, ucząc przyjmować trudności i wykorzystywać je do ćwiczenia umysłu i charakteru. W nocy jego uczniowie śpią w nieogrzewanych pokojach. Niezależnie od pogody trenują na powietrzu, często przed wschodem słońca. Uderzają w kłody drewna, by wzmocnić ręce, a dla wzmocnienia nóg ćwiczą przysiady z kolegami siedzącymi im na ramionach. Po miesiącu od przybycia do szkoły od nowych studentów oczekuje się, że będą w stanie wykonać pełen szpagat. Podczas szkolenia trenerzy używają bambusowych lasek, którymi uderzają z tyłu pod kolanami każdego chłopca, jeśli jego wysiłki zostaną uznane za niedostateczne. Na pytanie, czy tak surowe traktowanie przynosi dobry skutek, Hu się uśmiecha: – To picie goryczy. Rozumieją, że to czyni ich lepszymi. Problemem Hu nie było to, że uczniów ubędzie, ale zdobywanie nowych, by można było pokrywać koszty utrzymania szkoły. Wielu chłopców pochodzi z biednych rodzin i Hu obciąża ich tylko kosztami wyżywienia. W przeciwieństwie do dużych szkół nie opłaca taksówkarzy stojących na dworcu autobusowym w Dengfeng, by przywozili do niego potencjalnych nowych studentów. Stopniowo jednak zaakceptował nowe trendy w nauczaniu i zaczął oferować nowe kursy kick-boxingu i akrobatyczne formy kung-fu, w nadziei, że przyciągnie nowych uczniów, a potem namówi ich na uprawianie tradycyjnej sztuki walki. Hu wie z własnego doświadczenia, że idea kung-fu, jak ją rozumie chłopiec, zmienia się, gdy ten dojrzewa. Gdy był młody, miał obsesję na punkcie filmów kung-fu, chłonął wręcz popisy Bruce’a Lee i Jeta Li i fantazjował o wzięciu odwetu na łobuzach tyranizujących dzieciaki z jego wsi. Gdy miał 11 lat, udało mu się dostać do klasztoru Szaolin, gdzie został służącym trenera jednej z grup, która występowała z pokazami kung-fu. Potem ten człowiek przedstawił go Yang Guiwu. – Gdy spotkałem sifu, zdążyłem już zapamiętać wiele tradycyjnych form – mówi Hu – ale on nauczył mnie teorii. Dlaczego musisz wykonać ruch ręką w taki, a nie inny sposób. Dlaczego musisz oprzeć ciężar ciała na określonej części stopy – wstaje, by to zademonstrować. Pierwsze uderzenie, wyjaśnia, to jak ruch na szachownicy, zapowiadający potencjalne ruchy przeciwnika. – Niezależnie od tego, jak odpowie mój przeciwnik, jestem przygotowany, by zablokować cios i wyprowadzić drugi, trzeci i czwarty, a każdy wycelowany w punkt witalny – Hu pokazuje te ruchy w zwolnionym tempie. – Student może się ich nauczyć przez rok, ale aby wykonać w ten sposób – dłonie i łokcie Hu migają w powietrzu, gdy powtarza te ruchy z pełną szybkością – potrzeba lat ćwiczeń. Jak mówi, różnica polega na tym, że trzeba poruszać się instynktownie i każdy cios wyprowadzać precyzyjnie, z maksymalną siłą, ale nie kosztem równowagi. – Nie ma wysokich kopnięć ani akrobatyki – twierdzi. Takie ruchy dają przeciwnikowi okazję do ataku. – Kung-fu z Szaolin zostało obmyślone do walki, a nie zabawiania publiczności. Trudno przekonać chłopców, by spędzili wiele lat, ucząc się czegoś, co nie przyniesie im bogactwa lub sławy – mówi Hu. Ta myśl go dręczy. – Obawiam się, że tradycyjne style znikną. Chłopiec w jasnoszarym szkolnym stroju i tenisówkach pojawia się w drzwiach biura, by powiedzieć, że jeden z uczniów skręcił kostkę. Zanim Hu przyjdzie, żeby go obejrzeć, kontuzjowany chłopak znów ćwiczy, kopiąc worek treningowy i zaciskając zęby z bólu. Hu kiwa głową z satysfakcją: – Uczy się pić gorycz. Wieść o zbliżającej się śmierci mistrza Yang dotarła do jego najbardziej tajemniczego ucznia, na jeden z samotnych górskich szczytów ponad klasztorem Szaolin. Tam właśnie Shi Dejian, 47-letni buddyjski mnich, w odosobnieniu odbywał swój tydzień próby. Ekipa telewizyjna wspięła się do klasztoru przyprawiającymi o zawrót głowy serpentynami szlaku wykutego w stromej skale. Przyprowadzili ze sobą zawodnika profesjonalnie uprawiającego różne sztuki walki. Mieli zamiar sfilmować próbę skonfrontowania umiejętności jego i mnichów (wrócił do domu mocno potłuczony). Zespół neurologów z uniwersytetu w Hongkongu pojawił się tam, by zbadać wpływ surowego reżimu medytacyjnego na aktywność mózgu Dejiana, który spędził wyczerpującą noc, stosując techniki chi, by uwolnić od bólu swego chorego przyjaciela. Potem pojawił się działacz partii komunistycznej, który wpakował się przez bramę i zażądał lekarstwa na cukrzycę dla brata. Jak na kogoś, kto szuka samotności, Dejian jest otoczony tłumem. Tę paradę nieznajomych zawdzięcza umieszczonym w internecie filmom, na których daje pokaz tradycyjnych form kung-fu ze szkoły Szaolin, często przy tym balansując na czubku skały nad urwiskiem lub na spadzistym dachu położonej na zboczu góry pagody. Jeden fałszywy krok wystarczy, by spaść w przepaść. Filmy nagrywane latami przez przybywających tu ludzi krążyły na stronach dotyczących kung-fu i chińskiej medycyny i zwróciły uwagę na filozofię, zgodnie z którą zasady zdrowego życia to chan (medytacja zen), wu (sztuki walki) i yi (zielarstwo). Jak mi powiedział, to te same trzy zasady, które legły u podstaw filozofii klasztoru Szaolin. I chociaż o tym nie wspomniał, są to te same zasady, o których krytycy klasztoru mówią, że zostały porzucone w pogoni za zyskiem. Przesłanie płynące z tych śmiertelnie niebezpiecznych przedstawień wydaje się prawdziwe: oto co jest możliwe, gdy praktykujesz prawdziwe Chan Wu Yi. Dejian wygląda jak duszek z gór. Ma około 160 cm wzrostu i muskularną budowę. Nosi długą wełnianą pelerynę i okrągły kapelusz w mongolskim stylu, który chroni jego ogoloną głowę przed chłodnym górskim powietrzem. Woli rozmawiać, będąc w ruchu, gdy na przykład przesadza drzewo cedrowe albo szarpie liście mlecza na sałatkę. Jego nieustanny śmiech wskazuje bardziej na figlarza niż pobożnego człowieka. Droga Dejiana na szczyt góry Song rozpoczęła się w 1982 r., gdy ten 19-latek, cudowne dziecko kung-fu, opuścił rodzinny dom niedaleko granicy z Mongolią i wyruszył na pielgrzymkę do klasztoru Szaolin. Poszukując nauczycieli tej sztuki walki, trafił do Yang Guiwu i wkrótce stał się jego najlepszym uczniem. Im więcej uczył się o kung-fu, tym bardziej interesowało go to, jak wiele ta sztuka walki ma wspólnego z medytacją i chińską medycyną, aż w końcu zdecydował się złożyć śluby jako mnich w klasztorze Szaolin. Gdy na początku lat 90. zeszłego wieku turystów systematycznie przybywało, Dejian coraz częściej szukał odosobnienia, rozbijając obóz w pobliżu ruin niewielkiej świątyni na szczycie góry. Starsi mnisi, zniechęceni rozwijającymi się komercyjnymi przedsięwzięciami, wspierali Dejiana w zamiarze, aby starą świątynię uczynić miejscem odosobnienia skupiającego się na Cha Wu Yi. Zebrał miejscowych kamieniarzy, by wyrąbali granitowe bloki ze zbocza skały, po czym razem ze swymi uczniami wciągnęli na górę worki cementu i dachówek. Powoli przekształcili rozpadającą się świątynię w zespół pagód, które wyglądają, jakby przylgnęły do stromej ściany góry. To miejsce wywołuje uspokajający, refleksyjny nastrój. Gęsta mgła zaległa na grani, gniazda srok w zagłębieniach skały, strumyki tryskają na kamienie. Dejian i jego uczniowie doglądają niewielkiego bambusowego gaju i tarasowych poletek, na których rosną warzywa i zioła. Stosują dietę wegetariańską i zbierają dzikie kwiaty, mchy i korzonki roślin, z których przygotowują lekarstwa. Ludzie przyjeżdżają tu z całych Chin, szukając rady na różne dolegliwości. – Zwykle chcą dostać lek tylko na objawy choroby, mówi Dejian, ale Chan Wu Yi leczy całego człowieka. Gdy ten zdrowieje, symptomy znikają. Dejian wstaje o godzinie 3.30. Najpierw medytuje, potem ćwiczy techniki oddechowe, mające wzmocnić chi. Kiedyś spędzał codziennie nawet sześć i więcej godzin na ćwiczeniu tradycyjnych form kung-fu, ale teraz poddaje się nowoczesnym wpływom, które zmieniają klasztor Szaolin. Odpowiada na prośby o wykłady, zbiera pieniądze na dokończenie budowy, trenuje uczniów i oczywiście zajmuje się przyjezdnymi – to wszystko wymaga jego uwagi i energii. – Ale stale ćwiczę kung-fu – mówi. Bierze moją dłoń i kładzie ją na jednym ze swych ogromnych mięśni czworogłowych. Czuję, jak jego biceps pulsuje. Potem przesuwa moją rękę na przypominającą kulę łydkę. Mięsień znów się porusza. – Robię tak przez cały dzień – wyjaśnia Dejian, tłumacząc, że włącza ruchy kung-fu w każdą codzienną czynność, od pielenia chwastów po wspinanie się na skałę. Czy kung-fu nie jest związane z przemocą, pytam go, i czy to nie kłóci się z przeciwnymi jej zasadami buddyzmu? Nie, istota kung-fu polega na zamianie energii w siłę, wyjaśnia. Gdy nie ma przeciwnika, trening jest serią ruchów. Słabość własnego ciała i umysłu staje się przeciwnikiem ćwiczącego. W efekcie idzie na wojnę z sobą samym i staje się lepszy. Czasami przeciwnik jest jednak obecny. Nie każdy, kto wspina się na górę, jest przyjacielem, i zdarzały się już zamachy na życie Dejiana. Kilka lat temu, gdy wracał w górę po ścieżce, napadli na niego czterej mężczyźni i próbowali zepchnąć ze skały, ale szybko dał sobie z nimi radę. Woli o tym nie opowiadać, jednak inni potwierdzają, że taki incydent się wydarzył. – W górach Song toczy się wiele walk kung-fu. Tak jak przed wiekami – powiedział mi urzędnik z Denfeng. Ostatniego ranka, który spędzam w jego samotni, Dejian pokazuje mi swoje prywatne pomieszczenie – maleńką kamienną wieżyczkę sterczącą na czubku pionowej skały. Prowadzi mnie na taras z widokiem na głęboką, krągłą dolinę, pokrytą gęstym dywanem sosnowych lasów. Pogoda się zmienia i gruba wełniana peleryna Dejiana powiewa za nim na wietrze. Bez uprzedzenia skacze na murek na krawędzi skały, a wiatr wydyma jego pelerynę, która unosi się nad przepaścią. – Boisz się? – pyta, widząc wyraz mojej twarzy. – Kung-fu ćwiczy nie tylko ciało, polega też na panowaniu nad strachem. Przeskakuje z nogi na nogę, robiąc wypady w przód, wyprowadza ciosy, obraca się, z każdym krokiem o centymetry od upadku przepaść. – Nie możesz pokonać śmierci – mówi, podnosząc głos, by być słyszanym poprzez wiatr. Robi stopą wykop ponad przepaścią, balansując na jednej, mocnej jak pień drzewa nodze. – Ale możesz pokonać swój strach przed nią. Yang Guiwu odszedł do innego życia tuż po tym, jak Hu Zhengsheng złożył wizytę u jego łoża. Byli uczniowie razem z rodziną zgromadzili się w małym domku w Yanshi udekorowanym girlandami z papieru. Shi Dejian pojawił się z dwoma swoimi wychowankami. Kilku studentów Hu demonstrowało układy kung-fu. Syk i wybuchy fajerwerków wypełniły powietrze, zawiadamiając świat duchów o przybyciu mistrza. Trzej mężczyźni grający na flecie szli na czele żałobnego pochodu, który wyruszył z miasta w kierunku należącego do rodziny zmarłego pola pszenicy, gdzie Yang będzie pochowany obok swoich rodziców, wśród zielonych łanów. Gdy przechodziliśmy obok urny z prochami mistrza, Hu wciąż rozważał, czy przyjąć rolę w filmie kung-fu. Tak szybko po śmierci mistrza byłoby to lekceważące. Jednak przedyskutował sprawę z kilkoma starszymi uczniami, którzy przekonali go, by się zgodził. Oznacza to, że jakaś część Yang Guiwu będzie nadal żyła poprzez występ Hu i – być może – zainspiruje przyszłych adeptów. W końcu to właśnie filmy kung-fu przywiodły go do mistrza. Koło życia zatoczyło pełny krąg, powiedziałby Yang Guiwu.
O to nasz plan: wjechać na motocyklach do Bhutanu od wschodu i bez przewodnika przemierzyć cały kraj. Wszyscy nam mówią, że to niemożliwe – do tego ostatniego z buddyjskich królestw w Himalajach mają wstęp tylko wycieczki z przewodnikiem. Ale my jesteśmy uparci.
Upał jest obezwładniający. Kluczymy wśród indyjskich plantacji herbaty, szukając przejścia granicznego w Samdrup-Dzongk’ar niczym igły w stogu siana. W końcu przy jednej z lepianek wioski Darranga dostrzegamy znak Indian Customs. Z otaczającego nas tłumu gapiów po kilkunastu minutach udaje nam się wyłowić urzędników, którzy są ubrani po cywilnemu – akurat pracowali w polu. Pokazujemy im nasze Carnets de Passages en Douane, dokumenty celne, paszporty dla motocykli. Robią zdziwione miny – nigdy niczego takiego nie widzieli. Pomagamy im więc wypełnić papiery i sugerujemy, gdzie przystawić pieczątki. Są równie bezradni, gdy pytamy o punkt odprawy paszportowej. Wskazuje go nam leżący na polu ryżowym znak Indian Immigration. Urzędnika tym razem znajdujemy nad rzeką. Nieśmiało prosimy go, by oderwał się od łowienia ryb i zechciał nas odprawić. Po załatwieniu formalności po stronie indyjskiej stajemy przed tajemniczą bramą z napisem „Bhutan”. Strażnicy w gho (rodzaj półdługiego kolorowego płaszcza przewiązanego w pasie szarfą) przyjaznym gestem kierują nas do urzędniczek. Kobiety od wieków mają w tym kraju silną pozycję, zarządzają nawet majątkami. Teraz nieco zdziwione, szeroko się uśmiechając, pytają: – A gdzie wasz przewodnik i dżip? Wręczamy im plik pozwoleń i dokumentów niezbędnych do wjazdu do Bhutanu i radośnie oznajmiamy, że jesteśmy z nim umówieni na trasie (tak naprawdę z przewodnikiem mamy się spotkać dopiero w Thimphu, na zachodzie kraju). Panie przeglądają dokumenty, a my przyglądamy się paniom. Noszą kiry, długie suknie przewiązane w talii i spięte na ramieniu broszami. Na wierzch narzucają zdobione, krótkie marynarki. Przy ich barwnych strojach narodowych w naszych ubraniach motocyklowych wyglądamy jak kosmici. Na hasło Tashi Delek (witamy, powodzenia) magiczne wrota do Podniebnego Królestwa zostają nareszcie otwarte. Bhutan, państwo zaledwie dwukrotnie większe od województwa warmińsko-mazurskiego, ze wschodu na zachód przecina jedna szeroka na 3,5 m asfaltowa droga, zwana „niebiańskim traktem tysiąca zakrętów”. Odległości, które na mapie wydają się małe, w rzeczywistości pokonujemy w kilka godzin – serpentyny biegną wśród stromych himalajskich zboczy i przełęczy. Bhutan przypomina schody, które zaczynają się na wysokości 300 m, a kończą na ponad 4 tys. m n.p.m. Na szczęście ruch jest niewielki (pierwszy samochód pojawił się tu w 1961 r.), zaś przemili kierowcy ustępują nam drogi i przyjaźnie machają. Dzieci natomiast, wrzeszcząc hello, wystawiają ręce, żeby w czasie jazdy przybić im piątkę. Po południu stalowe chmury przysłaniają słońce i zalewa nas ściana wody. Ryki smoka, czyli grzmoty przeszywających niebo piorunów, typowe dla porywistych burz w Himalajach, słychać coraz bliżej. To właśnie z ich powodu Bhutan bywa nazywany Królestwem Ryczącego Smoka. W kompletnych ciemnościach, przemoczeni i wyczerpani, docieramy do miasteczka Kanglung. Zatrzymujemy się na dziedzińcu buddyjskiego klasztoru, zachęceni jego otwartą, kolorową bramą. Mimo późnej pory zewsząd dobiegają śpiewy i łoskot bębnów, a mnisi w purpurowych szatach siedzą w namiotach rozstawionych dookoła świątyni. Zanim zdążyliśmy zapytać o nocleg, sami nam go proponują. Dostajemy pokój z dodatkowym grzejnikiem oraz kolację: słodzoną herbatę z mlekiem, czerwony ryż i hemadatsi (papryczki chilli w rozpuszczonym serze) oraz mięso z przeprosinami, że tak skromnie. Tej nocy szczęście mało że się do nas uśmiecha, ono aż wyszczerza zęby: w klasztorze właśnie rozpoczyna się ważny buddyjski festiwal Drupchen. Przybyło na niego wielu znamienitych lamów, którzy są tak samo ciekawi naszych zwyczajów i religii jak my ich. Usłyszawszy, że w katolicyzmie nie występuje paradygmat reinkarnacji, z niedowierzaniem pytają: „To macie tylko jedno życie, jedną szansę na pójście właściwą drogą?”. Nam z kolei trudno zrozumieć, dlaczego do monasteru trafi ają chłopcy poniżej 10. roku życia. Podobno z habitu mogą w każdej chwili zrezygnować i nie jest to piętnowane. Trzeba jednak zapłacić karę pieniężną – zwrot subwencji rządowych wypłacanych mnichom. Obchody święta, czyli cykl modlitw, trwają całą noc, a my możemy się wszystkiemu przyglądać. Szczególnie zachwycają nas torma – fi gurki ofi arne o wymyślnych kształtach, wykonane specjalnie na tę okazję z masła i masy zbożowej albo ryżowej, pomalowane na kolorowo. W świątyni główne miejsca zajmują liczne wizerunki Buddy, Guru Rinpocze (rozpowszechnił buddyzm w Tybecie i Bhutanie) i bóstw opiekuńczych. Przy każdym ołtarzu stoi siedem miseczek napełnionych wodą, symbolizującą siedem ofi ar składanych bogom: kwiaty, pożywienie, napoje. Wszędzie palą się lampki maślane, choć nad głowami mnichów porozwieszane są również świetlówki (jedyna oznaka nowoczesności). Następnego dnia jesteśmy jeszcze bardziej zmęczeni, za to bogatsi o kilku przyjaciół. W duchu dziękujemy postępowemu czwartemu królowi Bhutanu, Jigme Dorji Wangchuckowi, za wprowadzenie do kraju internetu w 2000 r. Za sprawą Smoczej Sieci (lokalny operator) mamy szanse utrzymać nasze nowe znajomości. Traszigang uchodzi za najładniejsze miasto wschodniego Bhutanu. Jest bardzo kameralne; właściwie składa się z dwóch ulic i kilkudziesięciu kolorowych domków, nad którymi góruje lokalny dzong (fort). Kamienne domy mają zawsze drewniane piętra, a dzięki bogatym zdobieniom wyglądają jak dzieła sztuki. Na ścianach i drzwiach wyrzeźbiono demony, smoki oraz... potężnych rozmiarów fallusy. Jeden z mieszkańców zdradza nam, że te ostatnie odstraszają złe duchy. Legenda głosi, że zaczęły się one pojawiać w XV w., kiedy to pewien szalony mnich nauczał buddyzmu, odwołując się do żartów i anegdot z podtekstem seksualnym. Pomagały mu w tym jego własne, ponoć niezwykłej wielkości męskie atrybuty. Nasz rozmówca jest przekonany, że to zwyczaj powszechny w świecie. Gdy wyprowadzamy go z błędu, pyta: „No to jak odstraszacie złe duchy?”. Siadamy przy wejściu do typowego bhutańskiego sklepu z mydłem i powidłem i obserwujemy życie uliczne. Przechodnie, choć witają nas szczerym uśmiechem, zachowują rezerwę typową dla górali. Tashi Delek (dzień dobry), zagadujemy młodą Bhutankę. Pytamy, jak się żyje w kraju odizolowanym od reszty świata. Odpowiada, że dobrze. Rozmowa niespodziewanie zbacza na tematy damsko-męskie. W Bhutanie małżeństwa są aranżowane i zawierane z rozsądku. Nowożeńcy wprowadzają się do rodziny panny młodej. W wyższych partiach gór, gdzie ludzie zajmują się nie rolnictwem, lecz hodowlą lub handlem, mężczyźni są poza domem przez wiele tygodni, bywa więc, że kobieta ma dwóch mężów, często są to bracia. Zdarza się też, że jeden mężczyzna ma kilka żon (czwarty król bhutański poślubił cztery siostry). W Bhutanie jest ponad 2 tys. klasztorów. Wiele z tych religijnych kompleksów wzniesiono w niedostępnych partiach gór. Korzystając ze swobody poruszania się, postanawiamy zapuścić się tam, gdzie dotarcie jest prawdziwym wyzwaniem. Jedziemy drogą wzdłuż koryta rzeki. Niby powinno być łatwiej niż na górskich zakrętach, ale wcale nie jest. Tydzień wcześniej Bhutan nawiedziło trzęsienie ziemi o sile 6,5 stopnia w skali Richtera. Mnóstwo domów zostało zniszczonych, a drogi zablokowały osuwiska. Teraz lawirujemy między kamieniami i zwalonymi fragmentami skał. Aby dostać się do klasztoru Dramitse, musimy jeszcze pokonać 1000-metrowe wzniesienie. Mijamy wozy ciągnięte przez zasapane osiołki. Na ścianach świątyni widać świeże pęknięcia, zaś na murkach z młynkami modlitewnymi suszą się koce, kołdry, pościel i ubrania mnichów. Najwyraźniej burza sprzed dwóch dni nie tylko nam dała się we znaki. W klasztorze przebywa obecnie kilkuset mnichów, to jeden z większych tego typu obiektów we wschodnim Bhutanie. Na pierwszy rzut oka nie ma tu atmosfery skupienia. Najmłodsi mnisi biegają po dziedzińcu za piłką, kilku z zapałem gra na Game Boyach. Wieczorem jesteśmy już w Mongar. Zbudowane na zboczu góry miasto podobno nie słynie z dobrej kuchni. Mimo to zamawiam serowe pierożki momo i lokalne piwo Red Panda. Otaczają nas sami pogodni ludzie, w końcu w światowych „rankingach szczęśliwości” Bhutan zajmuje siódme miejsce. Tutaj powstała nawet koncepcja Szczęścia Narodowego Brutto. Według królewskiej utopii szczęście poddanych opiera się na czterech fi larach: dobrym zarządzaniu, trwałym rozwoju, ochronie środowiska i kultury. Przełęcz Trumshing-la (3750 m n.p.m.) oddziela część centralną Bhutanu od wschodniej. Przez zaledwie 84 km podjazdu pokonujemy 3200 m różnicy poziomów. Najpierw droga prowadzi między zielonymi polami ryżowymi i dżunglą, w gęstwinie której radośnie skaczą małpy śledzące nasze poczynania. Zbliżamy się do ostatniego, najtrudniejszego odcinka. Znak Life is a journey, complete it (Życie jest drogą, dojedź nią do końca) uświadamia nam, że to nie żarty. Kilkusetmetrowe urwiska tuż za krawędzią wąskiej drogi niemal paraliżują nasze ruchy. Przełęcz wita nas setkami kolorowych, buddyjskich fl ag modlitewnych. W drodze do następnej przełęczy, Sheytang-la, dżunglę zastępują lasy iglaste podobne do naszych, polskich. Szlak nie schodzi poniżej 2500 m n.p.m. Daleko na zboczach widać klasztory, są jeszcze liczniejsze niż na wschodzie kraju i jeszcze mniej dostępne – nie prowadzi do nich żadna droga. Niedaleko przełęczy zatrzymuje nas grupa hałaśliwych Bhutańczyków, budujących czorten (stupę) ku czci jednego z wielkich buddyjskich duchownym. Zachęcają nas do zrzutki na ten święty cel. Oczywiście, hojnie wspomagamy lokalną tradycję. W Dzakar, miasteczku leżącym w dolinie Bumt’ang, trafi amy na kolejny religijny festiwal. Mężczyźni owinięci są w szale z frędzlami – ich kolory oznaczają pozycję społeczną danej osoby. Zwykłych obywateli spowija biel, króla i ważnych mnichów – żółć. Choć trudno w to uwierzyć, mieszkańcy tej doliny są jeszcze bardziej religijni niż pozostali Bhutańczycy. Jeszcze żarliwiej się modlą, częściej odwiedzają lamów, składają ofi ary. Każde większe wydarzenie, od projektu domu po choroby w rodzinie, poprzedzone jest specjalistyczną konsultacją astrologiczną. Zapotrzebowanie na astrologów jest w Bhutanie tak duże, że w stolicy Thimphu powstał Instytut Astrologii. Nauka w nim trwa, bagatela, od 7 do 12 lat. Z Dżakar wyruszamy do położonego po sąsiedzku jednego z najświętszych miejsc w tym kraju. Tam, gdzie po medytującym Guru Rinpocze pozostał odcisk w skale, wzniesiono kompleks klasztorny Kurdże, składający się z trzech wspaniałych świątyń. Skrywają one posągi, rzeźby, religijne malowidła. W drodze do Trongsa, którym władał pierwszy król Bhutanu, towarzyszy nam szum strumieni obracających wodne młynki modlitewne. Kolorowe i bogato zdobione, wyraźnie odcinają się na tle zielonego lasu. Modlitwy z takich młynków wędrują do bogów bez przerwy – wystarczy, że woda napędza łopatki. Przejeżdżając przez małe wioski, widzimy szkoły pełne rozkrzyczanych dzieci w strojach narodowych. Cierpliwie odpowiadamy na pytania what is your name i how are you. Mijamy wystawione na ulicę krosna. Tkactwo to jedno z podstawowych zajęć Bhutanek, ich wyroby są znane w całej Azji. Za przełęczą Yotong-la ponownie zmienia się otoczenie, pojawiają się lasy mieszane. Trochę się wzruszamy, jakby złota polska jesień przybyła do nas do Bhutanu. W Trongsa zatrzymujemy się w małym pensjonacie, w którym, jak nas informuje właściciel, jeszcze nigdy nie mieszkali turyści. Nas to wcale nie zniechęca, przybyliśmy tu, żeby zobaczyć dzong. Zwiedzaliśmy już takie fortece wcześniej, ale tutejsza to wielopoziomowy labirynt dziedzińców, krużganków, dormitoriów dla mnichów i kaplic. W dodatku widok z dzongu przyklejonego do skały rozciąga się na wiele kilometrów. Przy tej budowli wzniesionej na kilku poziomach blado wypadają najczęściej odwiedzane bhutańskie fortece w Thimphu i w Paro. Dolina Phobijka to miejsce, gdzie zimują rzadkie żurawie czarnoszyje. My jednak zamiast na ptaki znów trafi amy na festiwal religijny. Krążąc między samochodami, wozami konnymi, mnichami i odświętnie ubranymi ludźmi, docieramy pod wejście do świątyni. Zostawiamy motocykle z całym dobytkiem (Bhutan to bardzo bezpieczny kraj, a kradzieże prawie nie mają tu miejsca) i idziemy za tłumem. Dziedziniec jest szczelnie wypełniony. Wszyscy wpatrują się w przedstawienie odgrywane przez aktorów w maskach. Wnioskując z reakcji gawiedzi, to komedia. Śmiejemy się i my. Choć nie rozumiemy symboliki masek, gesty aktorów są wymowne i odwołują się do podstawowych ludzkich emocji. Wyremontowana droga na odcinku Punak’a–Thimphu jest szeroka i komfortowa, ale duża elektrownia wodna i powiększająca się w szalonym tempie stolica pozbawiają dolinę uroku. Thimphu to nowoczesne miasto, migające do nas krzykliwie neonami dyskotek, gdzie ludzie chodzą w dżinsach. W kawiarniach serwowane są europejskie ciastka (podobno najlepsi kucharze jadą na koszt państwa na studia do Europy). Ostoją prawdziwego Bhutanu jest tu stadion narodowy. Dziesiątki Bhutańczyków oddają się na nim ukochanej rozrywce – łucznictwu; do tarczy trafi ają z kilkuset metrów. Mężczyźni proponują, żebyśmy dołączyli do rywalizacji. Nie chcą wierzyć, że nigdy nie mieliśmy łuku w ręku. Tygrysie Gniazdo (klasztor Taktsang) jest wizytówką kraju przytuloną na wysokości 3070 m do 1300-metrowej ściany. Siły ciążenia nie mają nań wpływu, gra na nosie porywistym podmuchom wiatru. Legenda głosi, że w VIII w. Guru Rinpocze przyleciał tu na grzbiecie tygrysicy (zamieniła się w nią jego żona), by pomedytować w małej jaskini i ujarzmić złe moce, które opanowały okolicę. Mozolna wspinaczka na górę trwa ze trzy godziny. Wchodząc stromą ścieżką, słyszymy krzyki wystraszonych „białych jeźdźców” (turystów, którzy skorzystali z osiołkowej podwózki), kiedy ich rumaki zbliżają się do krawędzi urwiska. W Tygrysim Gnieździe panuje spory tłok, więc szybko wracamy na leśny parking. Nasze motocykle są wypucowane na błysk i na każdym z nich leży kwiatek. Rozglądamy się zmieszani i widzimy zadowolone twarze kierowców turystycznych dżipów: – Chcieliśmy wam zrobić przyjemność, jeszcze nigdy u nas takich motocykli nie było – mówią płynną angielszczyzną. Przed drogą z Paro do P’ünc’oling, na granicy z Indiami, przestrzega nas wiele osób: „Jeśli nie musicie, to tamtędy nie jedźcie”. Musimy. Tylko w ten sposób możemy wydostać się z Bhutanu. Pasażerowie lokalnych autobusów pozdrawiają nas serdecznie, wystawiają kciuki do góry, jakby chcieli nam życzyć powodzenia. Droga jest kręta i otulona przez mgłę. Pada deszcz. Kierowcy ciężarówek nie czują potrzeby włączenia świateł mijania. Kilka razy w ostatniej chwili dostrzegamy jadące prosto na nas auto. Wiemy, że droga jest zawieszona nad kilkusetmetrowymi urwiskami, ale przez mgłę ich nie widzimy. Może to i lepiej. Mgła znika dopiero w dolinie P’ünc’oling. Przejście graniczne jest czystą formalnością. Żegnamy Królestwo Ryczącego Smoka, witamy indyjski gwar, bałagan i biedę.
Kilka informacji dla chcących odwiedzić Królestwo Bhutanu.
Oficjalna nazwa: Królestwo Bhutanu, a dokładnie: Druk Jul, czyli Królestwo Smoka. Powierzchnia: 47 tys. km2. Ludność: ok. 700 tys. Religia: głównie buddyzm. Języki: w użyciu jest 19 języków, ale oficjalnym jest dzongka. Waluta: w obiegu są ngultrum (Nu, BTN) podzielone na 100 czetrum. Aktualnie za 1 dolara (USD) otrzymamy ok. 47 ngultrum. Można też płacić rupiami indyjskimi, przy czym obie waluty są równowarte (1 ngultrum = 1 rupia). Okresy od września do początku grudnia (dobra pogoda, piękne jesienne kolory) oraz od lutego do maja (kwitnące rododendrony) to najlepsza pora na wizytę w Bhutanie. Od końca grudnia do lutego w wyższych rejonach trzeba liczyć się z obfitymi opadami śniegu, a od połowy czerwca do września, z monsunowymi ulewami. Promesę wizy załatwia się przed przyjazdem w agencjach turystycznych oferujących wycieczki po Bhutanie lub w biurach bhutańskich linii Druk Air. Pieczątka wizowa jest wbijana na granicy (trzeba zabrać ze sobą 2 zdjęcia). Na oficjalnej stronie rządu bhutańskiego zaleca się załatwianie wiz z dużym wyprzedzeniem, przynajmniej trzymiesięcznym. Wiza na dwa tygodnie kosztuje 20 USD. W przypadku wycieczki wykupionej w polskim biurze podróży formalnościami zajmuje się organizator. W Bhutanie praktycznie nie ma turystyki indywidualnej. Każdy pobyt jest zorganizowany, z góry opłacony, a na miejscu jest się pod opieką przewodnika. Stawki są odgórnie narzucone i w zależności od terminu wynoszą 170–250 USD za dzień. Na szczęście w cenie zawierają się już wszelkie świadczenia, czyli zakwaterowanie, wyżywienie, transport na terenie Bhutanu, opieka przewodnika i wstępy do obiektów. Przyjazdy turystów są limitowane – może się zdarzyć, że wizy nie dostaniemy, bo nie zmieściliśmy się w zakładanej puli wpuszczanych cudzoziemców. Z Polski wycieczki do Bhutanu oferują np. Logos Travel (), Logos Tour () i Prestige Holidays & Tours (). Jeśli wolimy wszystko organizować sami, pomoże nam Bhutan Tour (). Oficjalnie jedyne przejście lądowe, przez które można wjechać do Bhutanu, to Phuents-holing na granicy z Indiami, w południowo-zachodniej części kraju (wyjazd możliwy jest też przez przejście Samdrup-Dzongk’ar we wschodnim Bhutanie). Turyści wybierający drogę powietrzną lądują w Paro, a jedynym przewoźnikiem, z którego usług można skorzystać, są narodowe linie Bhutanu Druk Air, latające do Delhi, Kalkuty, Katmandu, Dhaki i Bangkoku. Rezerwacji biletów trzeba dokonywać z dużym, nawet kilkumiesięcznym wyprzedzeniem; . Na terenie Bhutanu nie ma lokalnych połączeń samolotowych ani żadnej linii kolejowej. Można liczyć jedynie na trans-port drogowy, chociaż jest on bardzo czasochłonny. Ze względu na kręte i wąskie górskie drogi na wielu odcinkach nie da się jechać szybciej niż 30 km/godz. W kraju obowiązuje ruch lewostronny. Na odwiedzenie niektórych regionów trzeba mieć specjalne zezwolenia. Zakwaterowanie załatwia obsługująca nas agencja turystyczna w zależności od tego, jak się umówiliśmy. W ramach takiej samej opłaty może być to luksusowy hotel lub skromne schronisko. W Bhutanie nie ma międzynarodowych sieci hotelowych, zaś przy określaniu standardu bazy noclegowej nie operuje się systemem gwiazdek. Na ogół warunki noclegowe w miejscach turystycznych są bardzo dobre. Posiłki są wliczone w cenę pakietu, dlatego zwykle jada się w restauracjach hotelowych. Turystom podaje się kuchnię zachodnią, bhutańską i indyjską. Prawie zawsze jest ryż, do tego mięso, ryby, dal (soczewica). Narodowe danie to ema datse, czyli ostre chili (ema), zmieszane z serowym sosem. Do picia można zamówić soft-drinki, herbatę albo piwo. Palacze muszą się liczyć z zakazami palenia i niedostępnością produktów tytoniowych. Przy wylocie z Bhutanu trzeba uiścić opłatę wylotową wynoszącą 500 ngultrum. Kupując pamiątki, pamiętajmy o zakazie wywozu przedmiotów mających więcej niż sto lat. Jeśli jakaś rzecz wygląda na starą, powinna mieć specjalny stempel, że nie jest antykiem. Ze względu na spore wyso-kości (stolica, Thimphu, leży na 2300 m n.p.m.) i górski klimat kraju trzeba mieć ze sobą ubranie na każdą pogodę. W Bhutanie nie ma polskiej placówki dyplomatycznej. W razie problemów należy kontaktować się z Ambasadą RP w indyjskim New Delhi (Chanakyapuri, 50-M Shanti Path, New Delhi 110021, tel.: (00 91 11) 414 96 900, e-mail: newdelhi.amb.sekretariat@msz.gov.pl). Rządowy ośrodek informacyjny w Bhutanie: PO Box 126, Thimhu, tel. 975 23 23 51 52. Przewodnik. Podniebne królestwo Wydawnictwa M. Anglojęzyczne: Bhutan z serii Lonely Planet, a także Bhutan. A trekkers guide z serii Cicerone Himalaya.
Bądź dla siebie dobry! Przyzwyczaiłeś się, że prezenty robi się tylko komuś? Przecież można obdarowywać także samego siebie. I jest to o tyle łatwiejsze, że wiesz lepiej niż inni, co najbardziej cię ucieszy. Czy może być coś lepszego od podróżowania i poznawania świata? Przeczytaj, o czym marzą znane osoby, i zapoznaj się z naszymi pomysłami. Co wolisz – wyprawy z adrenaliną, wyciszające, a może muzyczne?
Dla miłośników przestworzy Szybowce Na Weremień w Bieszczadach przyjechaliśmy, by polatać na paralotniach, jednak wiatr nam nie sprzyjał. Wtedy na startowisku stanął szybowiec do lotów turystycznych. Szybka decyzja: chcę sprawdzić, jak to jest! Zajęłam przednie miejsce, pilot za mną. Asystenci zamocowali linę holowniczą. Po chwili lina napięła się i samolot ciągnął nas, najpierw po ziemi, a potem nagle się zorientowałam, że już jesteśmy w powietrzu. Wtedy dopiero szarpnęło – przyspieszenie było naprawdę niezłe! Gdy lina została odczepiona, dziób szybowca przechylił się do przodu (co mnie przestraszyło), a po chwili wyrównał poziom. Przemierzaliśmy przestworza, szybko i – co najważniejsze – cicho. Słychać było tylko świst wiatru nad głową i po bokach. Pilot zapytał, czy jestem przygotowana na wrażenia. „Oczywiście!”. I wtedy się zaczęło... Ostre zakręty, lot bokiem, wylot w górę i swobodne opadanie „brzuchem” do góry. Przeciążenia były tak duże, że nie miałam siły unieść dłoni z aparatem. Śmiałam się i krzyczałam jednocześnie. Kiedy prędkość zmalała i zaczęliśmy zniżać lot ku bazie, okazało się, że to nie koniec! Pilot w ostatniej chwili podniósł maszynę na znaczną wysokość, tuż przed grupką gapiów, która skuliła się z obawy przed kraksą. Wychodziłam z szybowca na miękkich nogach (od przeciążeń i wrażeń). Było wspaniale! Chciałam więcej, niestety lot trwał tylko dziesięć minut. W tym roku zabrałam mojego narzeczonego na Weremień i namówiłam na oderwanie się od ziemi. Spodobało mu się. Monika Dyba, dziennikarka, fotograf Dostępne w większości aeroklubów. Cena od ok. 100 zł, zależy od czasu trwania lotu (od 10 minut do kilku godzin). Raz, dwa, trzy… Skoczyłam na bungee trzy razy. Zawsze zaczynało się tak samo: instruktor spinał nogi uprzężą, potem „winda” wjeżdżała w korony drzew. Na górze patrzyłam przed siebie, by nie widzieć tego, co znajdowało się pode mną. Raz, dwa... gdy dochodziło do trzech – skakałam. Najwspanialsze było uczucie „znikania” żołądka. Wtedy wydobywałam z siebie przeciągłe: „aaaaaa”. Po kilku sekundach następowało szarpnięcie i pojawiała się wielka radość z udanego skoku. Było to połączenie ulgi, satysfakcji i świadomości, że się „to” zrobiło. Choć później nogi miałam jak z waty, uśmiech długo nie schodził mi z twarzy. Joanna Stachowiak, dziennikarka Travelera Skok z 220 m (zapora w Ticino w Szwajcarii) – 170 euro/os. Skok z 90 m (Warszawa, Zakopane) – 120 zł/os. www.jumping.pl Dla wielbicieli białego szaleństwa Heliski Śmigłowiec zawisa kilka metrów nad ośnieżoną górą i na nietknięty puch wyskakuje z niego narciarz. Czy ta przygoda rodem z filmu z Jamesem Bondem może się stać udziałem również zwykłych śmiertelników? Tak, chociaż wersję ze skokiem z helikoptera zarezerwowano tylko dla narciarskiej elity. Ci trochę mniej wybitni (choć bardzo dobrze radzący sobie we freeride, czyli jeździe po nieprzygotowanych trasach) po prostu wychodzą ze śmigłowca na szczycie góry, żeby ruszyć po puchu w dół. Adrenalina buzuje. Zjazd bez szlaku bywa niebezpieczny, szczególnie gdy nie zna się terenu (a zbocze nieoczekiwanie urywa się w przepaść). Dlatego często szusuje się za przewodnikiem, który wskazuje trasę. Uczestników helikopter może wynieść na stok kilka razy w ciągu dnia, długość trasy zależy od przygotowania fizycznego narciarzy i od pogody. Niestety, zła aura często krzyżuje plany – nie lata się, gdy chmury mają niski pułap, jest zła widoczność i wysoki poziom zagrożenia lawinowego. Heliski rekordy popularności bije na Alasce. Tam zamówienia na loty trzeba składać z trzy–czteromiesięcznym wyprzedzeniem. W niektórych miejscach helikoptery jeden za drugim dostarczają narciarzy na stok. W Europie lata się we Włoszech, w Austrii, Szwajcarii i na Ukrainie. Grzegorz Dendys, instruktor narciarstwa Chamonix, jeden wylot, trzy osoby z przewodnikiem: 1300 zł. Większe grupy taniej. Bojery Coś dla miłośników jachtów, łyżew i dużych prędkości. Kadłub z trzema płozami i żaglem rozpędza się na lodzie do 150 km/godz. Na szczęście od kilku lat nie trzeba już mieć patentu żeglarza albo sternika lodowego, żeby śmigać na bojerach. Wystarczy odpowiedniej grubości lód (minimum 12 cm) i krótki kurs, by opanować lodowy pojazd. Przydają się doświadczenia jachtowe, bo bojerem steruje się podobnie. Najbardziej popularnymi miejscami do ślizgania się są Śniardwy i ogólnie Pojezierze Mazurskie, m.in. jeziora Niegocin i Święcajty. Na Warmii bojery pojawiają się na Jeziorze Drwęckim, dobre warunki panują też na Zatoce Puckiej i Zalewie Wiślanym. Na lodzie można także szaleć na konstrukcjach prostszych niż bojery, takich jak Iceflyer (z żaglem windsurfingowym) i Iceboard (lodowa deska windsurfingowa). Barbara Żukowska, redaktor Travelera Wypożyczenie bojera 1-osobowego – od 150 zł/dzień Instruktor – od 150 zł/dzień www.bojery.mazury.info.pl Psie zaprzęgi Chcesz zimą poczuć się jak bohater powieści Biały Kieł Jacka Londona, który przedziera się przez śniegi Alaski? Sposób na to jest prosty: należy poczekać, aż na dworze zrobi się biało, ciepło się ubrać i zapisać na jazdę psim zaprzęgiem. Nawet gdy śniegu nie ma, nie trzeba się zniechęcać. Wystarczy wynająć wózek na kółkach. Zaprzęga się do niego głównie husky i malamuty, rasy wytrzymałe na duży wysiłek i od pokoleń przystosowywane do pokonywania dużych odległości. Lekcja powożenia, komend, postępowania z psami i – w drogę! A gdy już ktoś tej przygody zasmakuje, może ona stać się sposobem na życie. Właściciele zaprzęgów mówią, że najlepiej jeździ się z psami, które samemu się wychowało i wyszkoliło. Podstawowa zasada, na którą należy zwracać uwagę podczas jazdy: dbać o to, żeby psy również miały z niej przyjemność. Paulina Szczucińska, redaktor Travelera 300–350 zł za godz. www.mutton.sk www.czystafrajda.pl Lekcja na nartach Do hotelu Jäger u stóp lodowca Tux w małej tyrolskiej wiosce Voderlanersbach w Austrii, zaprasza biuro turystyczne TUI. Bliskie sąsiedztwo wyciągów narciarskich zachęca do korzystania ze świetnie przygotowanych stoków. Początkujący narciarze mogą wykupić lekcje u mówiącego po polsku instruktora. Cena z wyżywieniem za dobę: 70 euro za osobę, instruktor: 40–50 euro. Dla miłośników zwierząt Jazda wierzchem Na rajd konny, wyprawę podczas której każdy nocleg jest w innym miejscu, najlepiej wybrać się w góry, gdzie pokonuje się rzeki i różnice wysokości. Rajd zwykle trwa pięć– –sześć dni, ale zdarzają się też dłuższe – na przebycie szlaku transbeskidzkiego z Brennej do Wołosatego potrzeba aż dwóch tygodni. Konnych tras nie mierzy się w kilometrach, ale godzinach. Kilkuosobowa grupa każdego dnia spędza więc średnio sześć, a czasem nawet 10 godzin w siodle. Mogą uczestniczyć w nim osoby, które potrafią jeździć w terenie i nie kosztuje ich to wiele wysiłku (początkujący jeździec nie usiedzi tylu godzin w siodle). Wszyscy muszą się poruszać we wcześniej ustalonym porządku, a każda zmiana tempa odbywa się na komendę. Kolumnę otwiera instruktor, którego nie wolno wyprzedzać. Na ogół rumaki idą stępa, a kłus i galop zdarzają się zaledwie kilka razy podczas całego rajdu. Rajdy to relaks i świetna zabawa. Kiedyś zdarzyło mi się wpaść do obozu harcerzy, którzy całą grupę poczęstowali herbatą. Monika Nowicka, instruktorka jazdy konnej Jeden dzień na rajdzie: ok. 150 zł od osoby www.stajniarumak.webpark.pl Nurkowanie z rekinami Brakuje ci adrenaliny? Podziwianie pływających wśród koralowców kolorowych rybek to za mało? Stań oko w oko z rekinem. Jest wiele miejsc na świecie, gdzie spotkanie z tym drapieżnikiem jest gwarantowane w czasie każdego nurkowania: kanały łączące największe atole Polinezji Francuskiej (Fakarava czy Rangiroa) lub słynny Blue Corner na mikronezyjskim Palau. Tam towarzyszyć ci będą ciekawskie rekiny przyzwyczajone do turystów licznie odwiedzających rafy. Za dnia pływają leniwie, patrolując miejsca, w których nocą prowadzą polowania z nagonką. Ale szansa, żeby w czasie zwykłych nurkowań zaobserwować drapieżniki na łowach, jest niestety niewielka. Bezpiecznie obejrzeć je podczas żerowania można, wybierając się z dobrym centrum nurkowym na karmienie. Atrakcje te są organizowane wyłącznie w miejscach oddalonych od zwykłych nurkowisk. Uczestnicy zasiadają niczym w amfiteatrze wzdłuż pionowej ściany rafy i obserwują, jak z błękitnej toni wyłaniają się rekiny, aby błyskawicznie pochłonąć ryby dostarczane im przez ludzi. Najbardziej ekscytującym spektaklem, w jakim uczestniczyłem, było karmienie na atolu Yap na Mikronezji. Zamrożone w lodzie ryby ściągnięto linami na dno w sam środek czekającej grupy nurków. Rekiny zbliżały się z każdej strony. Niemal ocierały się o ludzi, podpływały do przynęty i silnymi szczekami wygryzały z bryły lodu kawałki ryb. Nurkowie zabezpieczający bacznie obserwowali sytuację i gdy drapieżniki zaczęły się zachowywać agresywnie, przerwali zabawę. Jak dotąd nie zdarzył się tu żaden groźny wypadek. Jeremiusz Dutkiewicz, nurek, fotograf Australia, Osprey Reef: 4 dni, safari na łodzi mieszkalnej: od 1570 USD Mikronezja, jedno nurkowanie: 130 USD. www.mantaray.com www.mikeball.com Fokarium w południe Położoną przy helskiej plaży placówkę Stacji Morskiej Uniwersytetu Gdańskiego można odwiedzać przez cały rok. Najwięcej dzieje się tam w porach karmienia fok (o godzinie 11.00 i 14.00) – wtedy można podziwiać inteligencję i sprawność tych zwierząt. Skaczą, przynoszą przedmioty, rozpoznają symbole. Nie są to jednak żadne cyrkowe sztuczki. Wszystko, czego foki się uczą od swoich opiekunów, jak umiejętność wykonywania poleceń, przydaje się przy przenosinach do innego zbiornika oraz podczas badań (naukowcy m.in. obserwują zachowanie fok, sprawdzają, czym się żywią te ssaki, jakie mają trasy wędrówek). Za prawidłowe wykonanie ćwiczenia dostają w nagrodę śledzia. Najlepiej na wycieczkę do fokarium wybrać się w innym terminie niż lipiec–sierpień. W wakacje do stacji przychodzą tłumy, a poza sezonem często udaje się porozmawiać z opiekunami zwierząt i uzyskać bardziej wyczerpujące informacje o ich zwyczajach. Dzięki wysiłkom zoologów fok jest w Bałtyku coraz więcej. Część dochodów ze sprzedaży biletów przeznaczono na ich ratowanie. Małgorzata Załoga, redaktor National Geographic Za wstęp do fokarium zapłacimy 2 zł, zwiedzanie muzeum 2 zł. www.fokarium.pl Dla szukających wyciszenia Zobacz żubra Spotkanie króla polskich lasów na wolności, w jego naturalnym środowisku, dostarcza niezwykłych emocji. Z żubrów słynie Puszcza Białowieska i nie bez powodu – żyje w niej na wolności ponad 750 osobników, zaś w polskiej części – ok. 430. Zimową porą szansa na ich zobaczenie rośnie, bo żubry, zebrane w duże stada, wychodzą na leśne polany i łąki w poszukiwaniu siana. Nierzadko dobierają się do chłopskich stogów, dlatego w puszczy utworzono specjalne miejsca zimowego dokarmiania, udostępnione turystom (ostoje żubrów: Kosy Most, Czoło, Babia Góra). Nie znaczy to, że za pierwszym wyjściem do lasu uda ci się zobaczyć żubry. W ciągu kilkunastu lat zdarzyło mi się to sześciokrotnie – zawsze następowało w najmniej spodziewanym momencie. Jeżeli szczęście ci nie dopisze, pojedź do Rezerwatu Pokazowego Żubrów przy Ośrodku Hodowli Żubrów niedaleko Białowieży, gdzie przebywa stado tych zwierząt. Barbara Żukowska Jeżeli ci się poszczęści, to tylko tyle, co dojazd do puszczy. Bilety do rezerwatu: normalny 6 zł, ulgowy 3 zł. Otwarte: poza sezonem od wtorku do niedzieli w godz. 8.00–16.00, w sezonie (od 15 kwietnia) codziennie 9.00–17.00. www.bpn.com.pl Klasztorna zaduma Zamykając się na kilka dni w klasztorze, można się wyciszyć i zastanowić nad swoim życiem. Bez telewizora, radia, telefonu i internetu, bez bliskich. Kameduli goszczą wyłącznie mężczyzn. Kobiety mogą odwiedzić klasztor tylko w 12 wybranych dni w roku. Pokoje są ascetyczne – z drewnianym łóżkiem, stolikiem i krzesłem. Pobudka jest o 3.45, modlitwy w samotnych celach trwają do 7.00, potem czas na jutrznię z mnichami (nie jest obowiązkowa). Następ- nie śniadanie i praca fizyczna, m.in. w ogrodzie. O godz. 12.00 Anioł Pański i obiad. Modlitwy w kościele, z przerwami, trwają do kolacji o 17.00. Zakonnicy nie spożywają pokarmów mięsnych, ale od przybyszów nikt tego nie wymaga. Wieczory służą kontemplacji, można z mnichem porozmawiać o problemie, z którym przybywamy. Panowie goszczeni są w klasztorach na krakowskich Bielanach i w Bieniszewie (Kazimierz Biskupi). Mogą też szukać wyciszenia u karmelitów bosych (Dom Rekolekcyjny w klasztorze w Gorzędzieju koło Tczewa). Odosobnienie dla kobiet dostępne jest u Mniszek Bosych Zakonu Najświętszej Maryi Panny z Góry Karmel (klasztor pw. Miłości Miłosiernej w Szczecinie). Franciszkanin o. Janusz Jędryszek prowadzi pustelnię na Świętej Górze Polanowskiej p.w. Matki Bożej Bramy Nieba (koło Polanowa w Koszalińskiem). Przed wizytą kontemplacyjną warto porozmawiać z przełożonym klasztoru i omówić cel pobytu. Marek Tomalik, podróżnik, dziennikarz Klasztor Kamedułów: cena za dobę 50 zł (Kraków), 100 zł (w Bieniszewie). Gdy stawki nie są ustalone, zakonnicy przyjmują „co łaska”. www.kameduli.pl Nie święci garnki lepią Szukasz chwili wytchnienia, w której zrobisz coś pożytecznego? Ulep sobie kubek podczas warsztatów ceramicznych. Nie szkodzi, że będzie krzywy i nierówno pomalowany szkliwami. Ważne, że oryginalny. Do twórczej zabawy zaprosić można osobę, dla której szuka się prezentu – sama sobie go zrobi, a to gwarancja sukcesu. Stworzone w pocie czoła naczynie można odebrać dopiero po dwóch tygodniach – glina musi wyschnąć, zanim zostanie wypalona w piecu. Paulina Szczucińska Od 50 zł od osoby. Z właścicielami pracowni ceramicznych należy umawiać się indywidualnie, nie wszyscy mają w ofercie zajęcia dla 1–2 osób. www.kapkazy.art.pl www.doskonalenie.net Medytacja w Indiach Od lat marzyłam o Indiach. Wybrałam się do Bangalore na kurs medytacji techniką Sudarshan Kryją i obchody Navaratri, jednego z najważniejszych świąt hinduskich. Kurs trwał pięć dni, wzięło w nim udział ponad tysiąc osób z całego świata. Potem zaczęły się obchody Navaratri. W wielkiej hali siedziało prawie 3 tys. osób. Ludzie Zachodu byli tam w mniejszości – skupieni w jednej części budynku. Doskonaliliśmy techniki oddychania i ćwiczenia rozluźniające. Podziałały na mnie relaksująco. Ze zdziwieniem obserwowałam, jak twarze innych zestresowanych Europejczyków stają się pogodne i spokojne. Można też było skorzystać z odprężających masaży ajurwedyjskich. Zanim ktoś zdecyduje się kurs w Indiach, najpierw powinien poznać technikę takiej medytacji na zajęciach w Polsce. Wanda Kruszyńska Kurs medytacji dla zaawansowanych i udział w obchodach Navaratri: 1450 zł. www.artoflivingbangalore.org Prezent muzyczny Muzeum rock and rolla w Cleveland W Ameryce historię muzyki dzieli się na dwa okresy: przed Elvisem i po nim. Kiedy w latach 50. XX w. małolatów ogarnął szał nowych dźwięków, wszystkie drogi wschodzących muzyków zaczęły prowadzić do... Cleveland. A stało się tak za sprawą Alana Freeda – miejscowego didżeja, który jako pierwszy przyczepił nowemu gatunkowi muzyki łatkę „rock and rolla”. Freed oprócz swojej słynnej na cały kraj audycji radiowej, organizował w Cleveland koncerty promujące „czarne” i „białe” granie. O nim, o innych ojcach rocka oraz nurtach muzycznych, które stworzyły rockowe brzmienie, można się dowiedzieć w Rock and Roll Hall of Fame, gdzie zaprezentowano zarówno historię gitary elektrycznej, radia, magazynu Rolling Stone, jak i rozliczne pamiątki po gigantach szeroko pojętej muzyki rockowej. Wśród eksponatów znalazły się m.in.: samochód Presleya, dwugryfowa gitara Jimmy’ego Hendriksa, paszport i zielona karta Johna Lennona, kostiumy sceniczne Michaela Jacksona, harley Bruce’a Springsteena, a nawet metalowy stanik Jennifer Lopez. Muzeum nie jest jednak przypadkową zbieraniną memorabiliów w stylu Hard Rock Cafe. To ciekawie przedstawiona historia rock and rolla za pomocą świetnej muzyki, doskonale zmontowanych filmów dokumentalnych, niebanalnych gadżetów i nowoczesnej architektury Ieoha Minga Pei – tego, który zaprojektował piramidę w Luwrze. Marta Madigan, tłumaczka i dziennikarka Wstęp: 22 USD. Czynne codziennie w godz. 10.00–17.00 (w środy do 21.00). Adres: 1100 Rock and Roll Blvd., Cleveland w stanie Ohio, USA. www.rockhall.com British Music Experience Anglikom zazdroszczę piłki nożnej, muzyki i sposobu, w jaki przedstawiają swoje dokonania. British Music Experience w Londynie to prawdziwa muzyczna podróż w czasie – od końca II wojny światowej do czasów obecnych. To nie tylko przeszklone gabloty z gitarami, strojami czy płytami muzyków – fani znajdą je przecież nawet w restauracjach. W kilkunastu salach zaprezentowano wy- darzenia istotne dla rozwoju nie tylko brytyjskiej muzyki rozrywkowej – jak choćby wypowiedzi Johna Lennona, jakich nie wyszperamy w Internecie. Przypomina to wielką encyklopedię, której karty przewracają się za dotknięciem kolejnych dżojstików. Nawet bilet w tym w pełni interaktywnym muzeum jest „inteligentny”. Wbudowany chip pozwala „notować” interesujące miejsca, a po powrocie do domu i zalogowaniu się na stronę BME – odświeżyć informacje z wystawy. Ale najpiękniejsze jest to, że podczas zwiedzania można spróbować swoich sił w śpiewaniu czy nauczyć się gry na perkusji albo gitarze. Studio Dance the Decades (Przetańczyć Dekady) to coś dla miłośników Tańca z Gwiazdami – z tą różnicą, że każdy gość jest gwiazdą. Po krótkiej lekcji z wirtualną instruktorką powtarzamy jej ruchy. Do wyboru są utwory od The Twist do Kaczuszek. Kilka minut później oglą- damy siebie na ekranie. Niektórzy wręcz pokładają się ze śmiechu na swój widok i aż szkoda, że nie nagrywa tego inna kamera. Swój taniec możemy oczywiście obejrzeć na stronie BME i przesłać link znajomym. Zabawa murowana, o ile wystarczy nam odwagi. Mietek „The Twister” Pawłowicz, podróżnik, dziennikarz Bilety: normalny 15 funtów, ulgowy (m.in. dzieci i studenci) 12 funtów. Czynne w godz. 10.00–20.00 (ostatni goście są wpuszczani o 18.30). www.britishmusicexperience.com Szalone rytmy Bas, ton, slap. Choć to tylko trzy dźwięki, pozwalają zagrać na bębnie djembe pełne radosnej energii afrykańskie utwory. Wybijania podstawowych rytmów w skórze kozy lub gazeli naciągniętej na wydrążonym czerwonym drewnie da się nauczyć w dwie godziny, ale na doskonaleniu techniki można spędzić całe życie. Djembe, narodowy instrument ludu Malinke, zamieszkującego głównie Mali, Gwineę i Wybrzeże Kości Słoniowej, pozwala im uwalniać emocje, pomaga organizować plan dnia, jest niezbędnym narzędziem obrzędów religijnych. Warsztaty gry na djembe to dobry prezent dla miłośników gorących rytmów i perkusji. Paulina Szczucińska 70 zł od osoby. Gra na djembe najlepiej brzmi w większym zespole, więc warto poczekać, aż zbierze się kilkuosobowa grupa chętnych. www.citybumbum.pl Dla spragnionych relaksu Nocleg w głębinach W pobliżu Fidżi, 12 m pod powierz-chnią Oceanu Spokojnego, powstaje pięciogwiazdkowy hotel. Będzie się składał z 24 standardowych apartamentów o powierzchni 51 m2 i jednego luksusowego – tzw. Nautilus Suite. Ten ostatni ma być niemal dwukrotnie większy (90 m2), a jego wyposażenie będzie nawiązywało do powieści Juliusza Verne’a 20 tysięcy mil podmorskiej żeglugi. W projekcie niemal trzy czwarte zewnętrznej powierzchni każdego modułu mieszkalnego stanowią akrylowe szyby grubości 10 cm. Będzie przez nie można podziwiać indywidualny dla każdego apartamentu koralowy ogród. W hotelu powstanie również m.in. biblioteka i kaplica (z myślą o ślubach). 16-osobowa łódź podwodna zabierze gości na wycieczki na pobliskie rafy koralowe. Na początku 2010 r. grupa podróżników i entuzjastów podwodnego świata spędzi w resorcie tydzień – dwie noce w podwodnych apartamentach i cztery w bungalowach tuż przy plaży. Barbara Żukowska 15 tys. USD/tydzień od osoby (w tym dwie noce w podwodnym apartamencie). www.poseidonresorts.com Bali – spokojna przystań Tam jest jak w raju. Już sama nazwa zachęca do odwiedzin spa. Shambhala w sanskrycie oznacza po prostu spokój. Jednak ten luksusowy ośrodek na wyspie Bali oprócz spokoju oferuje liczne zabiegi pielęgnacyjne, upiększające i relaksujące, m.in.: masaże, hydroterapię i ajurwedę. Program wellness dla każdego gościa jest układany indywidualnie, w zależności od potrzeb i zaleceń specjalistów. Dzień zaczyna się od zestawu ćwiczeń jogi zwanych powitaniem słońca. Na rozgrzewkę można też wybrać się na spacer – dopiero potem odbywają się zajęcia i zabiegi, które mają pobudzić witalność i poprawić samopoczucie. Spośród dużego wyboru masaży najbardziej lubię tajski z olejkami eterycznymi (uwielbiam zapach olejku z drzewa sandałowego). Co ważne, samemu się decyduje, jak mocny ma być zabieg. Bardzo przyjemny jest też indyjski masaż głowy, szyi i ramion z delikatnym masażem twarzy, który redukuje napięcie w zestresowanym ciele. Po takich atrakcjach należy odpocząć przy basenie, by zebrać siły na naukę technik medytacji i oddychania pod okiem przewodnika duchowego. Jeśli ktoś czuje potrzebę, może umówić się na konsultację z psychologiem. W spa podaje się ekologiczne posiłki, skomponowane z potraw mających oczyszczać organizm z toksyn. Serwuje się tu owoce, kiełki, ryby, zieloną herbatę. Ośrodek położony jest wśród bujnej zieleni. Jest też oferta dla gości, którym atrakcje pielęgnacyjne nie wystarczą, by naprawdę wypocząć. Organizatorzy przygotują im wycieczki na zakupy, na tradycyjne festiwale, zwiedzanie w Ubud świątyń i galerii artystów z całego świata. Można też wybrać się na trekking z przewodnikiem przez najdziksze tereny Bali. Joanna Smuła, szefowa projektów specjalnych NG Como Shambala, Bali zabiegi: masaż tajski 90 min 120 USD, masaż indyjski głowy 60 min 80 USD. Najtańszy nocleg – ok. 300 USD. www.cse.como.bz Tropical Islands Niedaleko Berlina znajduje się kompleks basenów, saun, plaż, zjeżdżalni i innych atrakcji, rozlokowany na powierzchni odpowiadającej ośmiu boiskom piłkarskim i przykryty gigantyczną szklaną kopułą. Reklamuje się jako największy tropikalny świat rozrywki w Europie. Odwiedziłam to miejsce raz, ale wiem, że tam wrócę (do Berlina jest stosunkowo blisko, przynajmniej z centralnej Polski). Pierwsze, co się czuje po wejściu, to wilgoć w powietrzu, niczym w tropikach, ale to wrażenie szybko mija. Rosną tam palmy i inne egzotyczne rośliny, woda w „morzu” ma temperaturę do 31°C, na plażach stoją leżaki, zawsze jest lato. W cenę biletu są wliczone dodatkowe atrakcje – pokazy artystyczne w „Wiosce Tropikalnej” i na wyspach „Morza Południowego”. Małgosia Pawłowska-Babut, szefowa działu reklamy NG Dorośli płacą 25 euro, dzieci w wieku 4–14 lat – 19,50 euro. Otwarte bez przerwy. www.tropical-islands.de