Wielka Lechia w naszym podcaście. Imperium zrodzone z wyobraźni do dziś rozpala emocje
Czy Wielka Lechia, której centrum miało znajdować się w dzisiejszej Polsce, była w starożytności globalnym mocarstwem? Internet huczy od opowieści o tym potężnym imperium Słowian. O tym, jak zrodziła się ta przemawiająca do wyobraźni opowieść mówi prof. Paweł Żmudzki w podcaście z cyklu „Wszystkie Tajemnice Słowian”.
Pierwsze państwo słowiańskie na obecnych ziemiach Polski powstało w IX wieku, wraz z dynastią piastowską. Pierwszym historycznym władcą był Mieszko I, a królem – jego syn Bolesław Chrobry. Internet zalewają jednak od kilku lat opowieści o Wielkiej Lechii – domniemanym królestwie, które miało istnieć na naszych ziemiach tysiące lat wcześniej. Swoim zasięgiem obejmować miało dużą część Europy. Ile jest prawdy w tej opowieści? W tym odcinku podcastu National Geographic Polska Szymon Zdziebłowski rozmawia się z prof. Pawłem Żmudzkim, historykiem i mediewistą z Wydziału Historii UW. Naukowiec specjalizuje się w badaniach porównawczych średniowiecznych kronik. Wincenty Kadłubek – kluczem do rozwiązania zagadki Wszystko zaczęło się od jednego człowieka. Był nim Wincenty Kadłubek, biskup krakowski żyjący na przełomie XII i XIII wieku. Prawdopodobnie studiował na zachodzie Europy. Po powrocie do kraju napisał kronikę, która stała się fundamentem opowieści o starożytnej Polsce. Zawarł tam epicką opowieść o walecznych Lechitach. Dla Kadłubka nazwa „Lechici” była zamienna z „Polakami”, choć to późniejsi interpretatorzy stworzyli z tego koncept imperialny. Gdzie tkwi haczyk w tej opowieści? Kadłubek nie pisał podręcznika do historii. Zupełnie świadomie rezygnował z dat rocznych. W jego kronice Aleksander Wielki czy Juliusz Cezar pojawiają się obok polskich władców w ramach chronologii względnej. A jego epos był nośnikiem dumy narodowej. Jak mówi historyk, kronika Kadłubka nie jest wyjątkowa pod względem takich „mitycznych” opowieści. W zachodniej Europy również powstawały takie „dzieje” dynastii, których zadaniem było budowanie tożsamości zbiorowej, a nie relacjonowanie prawdziwych wydarzeń. – Najbardziej znanymi przykładami jest pochodzenie królestwa Francji, czy w ogóle Franków od Trojan – wskazuje naukowiec. Skąd się wzięli „Lechici?” Prof. Żmudzki próbuje też wyjaśnić pochodzenie nazwy „Lechici”. – My do dziś nie wiemy skąd ona się wzięła. Istnieje koncepcja już ukuta pod koniec XIX wieku (…) – mówi. Być może powstała pod wpływem ruskim, węgierskim, litewskim lub skandynawskim. Ale być może jego twórcą jest sam Wincenty Kadłubek. Kronika Prokosza „na ratunek” pseudonauce Zwolennicy Wielkiej Lechii próbują ratować mit innymi źródłami, jak Kronika Prokosza. Historycy udowodnili, że jest to jednak XIX-wieczne fałszerstwo. Autor tej mistyfikacji chciał osadzić legendę w konkretnym czasie. A treść kroniki bazuje na dziele Kadłubka. Prof. Żmudzki odrzuca również ten dowód na Wielką Lechię. Archeologia, czyli brutalne zderzenie z rzeczywistością Jeśli istniałoby wielkie słowiańskie imperium, musiałoby zostawić ślady: drogi, monety, grody czy kosztowności. Czy archeolodzy coś odkryli? Nie – mówi prof. Żmudzki i w jego ocenie ten argument jest absolutnie rozstrzygający jeśli chodzi o istnienie Wielkiej Lechii. Wszystko więc wskazuje na to, że jest to tylko pseudarcheologiczna koncepcja. Wideo z rozmową z prof. Pawłem Żmudzkim można obejrzeć bezpośrednio w tym artykule, a także na naszym kanale YouTube i w serwisie Spotify. Jest to trzeci odcinek nowej serii Wszystkie Tajemnice Słowian. W pierwszym rozmawialiśmy z prof. Piotrem Grochowskim o rodzimowiercach, w drugim – o DNA Słowian z dziennikarką „Polityki” Agnieszką Krzemińską. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Najpiękniejszy gwiazdozbiór zimowego nieba – za jego nazwą może stać mit nawiązujący do Wisły
Erydan to rozległy gwiazdozbiór znany już w starożytności. Rozciąga się przez ponad 100 stopni łuku nieba i może być obserwowany z różnych szerokości geograficznych. Dlaczego fascynował już Arystotelesa i jak można go odnaleźć dziś?
Spis treści: Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Choć dziś rzadko wspominany poza gronem pasjonatów astronomii Erydan był jednym z ważniejszych gwiazdozbiorów znanych starożytnym. Jego długi, wijący się kształt przywodził na myśl rzekę płynącą przez nieboskłon – stąd liczne powiązania z mitologicznym Erydanem, mitycznym nurtem niosącym ze sobą opowieści o upadku Faetona i niebiańskim porządku. Konstelacja, rozciągająca się od gwiazdozbioru Oriona aż po południowy kraniec nieba, nadal skrywa wiele fascynujących historii – i chociaż nie jest łatwa do zaobserwowania z Polski w całości, jej obecność na nocnym niebie wciąż budzi zachwyt. Erydan – mityczna rzeka i boska tajemnica starożytnej Grecji W kulturze starożytnej Grecji Erydan ma podwójne znaczenie. Z jednej strony jest to bóstwo rzeczne, syn tytanów Okeanosa i Tetydy, uosabiający potężne i nieznane wody Północy. Z drugiej – to tajemnicza rzeka, która według mitologii wypływała z podziemnego świata Hadesu i była zlokalizowana na północy, poza granicami znanego świata. Grecy kojarzyli ją z miejscem przekraczającym rzeczywistość, granicznym punktem między życiem a śmiercią. Z rzeką Erydan nierozerwalnie związany jest grecki mit o Faetonie, synu boga słońca Heliosa i nimfy morskiej Klimene. Zainspirowany boskim pochodzeniem, Faeton postanowił poprowadzić rydwan ojca po niebie. Nie zapanował jednak nad ognistymi końmi. Słońce zbliżyło się zbyt mocno do Ziemi, powodując kataklizmy, susze i pożary. Aby zapobiec całkowitemu zniszczeniu świata, Zeus uderzył piorunem w Faetona, strącając go z niebios. Młodzieniec spadł do rzeki Erydan i utonął. Tragiczna śmierć Faetona wywołała rozpacz jego sióstr – Heliad, córek Heliosa. Bogowie z litości przemienili je w topole, rosnące na brzegach Erydanu, a ich łzy zamieniły się w bursztyn, który miał spływać wraz z wodami tej mitycznej rzeki. Z żalu po Faetonie rozpłakał się również jego przyjaciel – łabędź. Bogowie, widząc jego ból, umieścili go na niebie jako gwiazdozbiór Łabędzia. W ten sposób tragiczna opowieść zyskała kosmiczny wymiar, a Erydan został utrwalony zarówno w micie, jak i na nieboskłonie. Która rzeka kryje się za mitem Erydanu? Prawdziwe źródła bursztynu i legenda północy Mityczna rzeka Erydan, choć pierwotnie obecna wyłącznie w greckich opowieściach, mogła mieć rzeczywisty odpowiednik w geografii Europy. Badacze do dziś spierają się, która z rzeczywistych rzek mogła być inspiracją dla tego legendarnego nurtu, związanego z mitami o Faetonie, bursztynie i granicy życia i śmierci. Jednym z najczęściej wskazywanych kandydatów jest Wisła. Choć brak jednoznacznych dowodów na to, że starożytni Grecy znali jej bieg, to właśnie z terenów nadbałtyckich pochodził bursztyn, który trafiał do basenu Morza Śródziemnego. W starożytności mówiono o „północnej rzece bursztynowej”, co teoretycznie mogłoby odpowiadać dolnemu biegowi Wisły. Jednak Herodot wyrażał sceptycyzm, uznając nazwę Erydan za typowo grecką, stworzoną przez poetów, a nie rzeczywistą. Drugą kandydatką jest Rodan – rzeka o silnym nurcie, przepływająca przez dzisiejszą Francję i uchodząca do Morza Śródziemnego. Już w czasach starożytnych była ważnym szlakiem handlowym, a jej dziki, nieprzewidywalny charakter mógł budzić skojarzenia z mitycznym Erydanem – pełnym niebezpieczeństw i tajemnic. Trzecią rzeką rozpatrywaną przez historyków i geografów jest Pad – najdłuższa rzeka Włoch, położona blisko starożytnych szlaków bursztynowych. Już w II wieku p.n.e. grecki historyk Polybius uważał, że to właśnie Pad był opisywanym w poezji Erydanem. Dolina Padu była zasiedlona od czasów prehistorycznych, a bursztyn mógł być transportowany z północy właśnie przez nią. Co więcej, odkrycia geologiczne dostarczają niezwykle interesującej perspektywy. Około 40 milionów lat temu na terenach dzisiejszego Bałtyku istniała rzeczywista rzeka, która płynęła z północy na południe i wpadała do Morza Północnego. Niosła ze sobą żywicę drzew iglastych, która osadzała się na obszarze obecnej Zatoki Gdańskiej. Z biegiem czasu żywica ta przekształciła się w bursztyn bałtycki, znany i ceniony w starożytnym świecie. Geolodzy nazwali tę pradawną rzekę Eridan lub Eridanos, co może być naukowym echem greckiej mitologii. Gwiazdozbiór Erydanu – tajemnicza rzeka na nocnym niebie i jej niezwykłe gwiazdy Erydan jako niebiańska rzeka w mitologii i kulturach świata Mitologiczny Erydan, podobnie jak wiele innych elementów starożytnych wierzeń, znalazł swoje odbicie na niebie. Gwiazdozbiór o tej samej nazwie został zidentyfikowany przez starożytne cywilizacje jako niebiańska rzeka, będąca symbolicznym przedłużeniem boskiej narracji. Co ciekawe, różne kultury przypisywały tej konstelacji swoje własne wielkie rzeki: w Egipcie był to Nil, w starożytnej Mezopotamii Eufrat, a w Indiach Ganges. Erydan, w sensie astronomicznym, jest szóstym co do wielkości gwiazdozbiorem nieba równikowego. W Polsce jest widoczny częściowo zimą, najczęściej na południowym horyzoncie, w sąsiedztwie konstelacji Oriona i Byka. Najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru Erydanu W skład gwiazdozbioru wchodzi około 100 gwiazd widocznych gołym okiem, a najważniejsze z nich pełnią kluczową rolę w nawigacji i badaniach astronomicznych. Najjaśniejszą z nich jest Alfa Erydanu – Achernar (arab. „koniec rzeki”), będąca dziewiątą najjaśniejszą gwiazdą na niebie. To gorący niebieski olbrzym, którego ekstremalne tempo rotacji sprawia, że przyjmuje spłaszczony kształt. Kolejna znacząca gwiazda to Beta Erydanu – Cursa, biały podolbrzym, który znajduje się blisko Oriona i przez to często bywa wykorzystywany jako punkt orientacyjny. Na uwagę zasługuje również Theta Eridani – Acamar, układ podwójny, który w starożytności był uważany za „koniec” Erydanu, zanim odkryto dalsze odcinki konstelacji. Erydan i układy planetarne – potencjalne życie poza Ziemią Szczególne zainteresowanie wzbudzają także układy planetarne. 40 Eridani (Omikron-2) to potrójny system gwiezdny, odległy o 16,5 roku świetlnego, zawierający planetę typu superziemi. Co ciekawe, w uniwersum Star Trek uznano go za ojczystą gwiazdę Wolkan, cywilizacji znanej z logiki i chłodnej racjonalności. Innym fascynującym obiektem jest Epsilon Eridani (Ran) – pomarańczowy karzeł oddalony o zaledwie 10,5 roku świetlnego. Otacza go złożony układ planetarny, w tym planety, pas planetoid i struktura podobna do pasa Kuipera w naszym Układzie Słonecznym, co czyni go idealnym kandydatem do badań nad egzoplanetami i potencjalną egzystencją życia. Galaktyki i mgławice w gwiazdozbiorze Erydanu Gwiazdozbiór Erydanu skrywa również galaktyki spiralne, takie jak NGC 1291, NGC 1532, NGC 1232 oraz NGC 1300 – ostatnia z nich wyróżnia się poprzeczką przecinającą jej jądro, co sugeruje dynamiczne procesy wewnętrzne. Nie sposób pominąć również mgławicy planetarnej NGC 1535, która przypomina swoim wyglądem oko i dostarcza danych o ostatnich etapach życia gwiazd podobnych do Słońca. Źródła: Astro.com, Constellation-Guide.com Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska” i National-Geographic.pl. Dziennikarz podróżniczy i popularnonaukowy z 20-letnim stażem. Wcześniej odpowiedzialny m.in. za magazyny „Focus”, „Focus Historia” i „Sekrety Nauki”. Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów podróżniczych. Inicjator projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po świecie podróżuje w poszukiwaniu smaków lokalnych kuchni. Miłośnik tenisa, książek kryminalnych i europejskich stolic.
Dlaczego ludzkość od zawsze czciła drzewa? Były obiektem kultu nawet w Egipcie
Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. „Drzewo życia” było częścią większości wczesnych religii. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Kult drzew znany jest z całego świata. Co o nim wiemy?
Spis treści: Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa w mitologiach świata Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Żyjący w lęku i izolacji wczesny Homo sapiens szukał pociechy, ciepła i towarzystwa u drzew. Te majestatyczne, milczące stworzenia nie polowały nań, nie robiły mu krzywdy. Żywiły go i zapewniały schronienie. Były jego domem. Jeśli im pozwolił, żyły dłużej od niego. Za najdłużej żyjące drzewo na świecie uznaje się liczącą 4854 lata sosnę długowieczną w Kalifornii – przy czym w Szwecji rośnie świerk, którego wiek wynosi rzekomo 9500 lat. Drzewa – obiekt fascynacji ludzi od tysiącleci Drzewa kochano we wszystkich społecznościach prymitywnych. Żyjąc w lasach bądź w ich pobliżu, mając do dyspozycji owoce, cień i inne dobrodziejstwa drzew, wczesny Homo sapiens zaczął uważać je za dobre duchy, cud powszedniego życia, który zawsze był i będzie. To uwielbienie przeobraziło się w formę kultu czy też wiary w drzewa. Drzewo miało esencję witalną, życiodajną siłę, nawet duszę. Nic dziwnego, że leśne duchy, driady, duszki i nimfy baraszkują wśród rytów i pojawiają się w mitach każdej pogańskiej tradycji religijnej. Przez cały okres neolitu drzewo było czymś więcej niż symbolem płodności, krzepy i środków do życia. Stanowiło ucieleśnienie bóstwa, przodka, ducha. Drzewa pełniły funkcję naturalnych pośredników między niebem i ziemią. Jak pisze biolog Amos Dafni, były one „pierwszą świątynią bogów”, a lasy i gaje – „pierwszym miejscem kultu”. Drzewa w mitologiach świata „Drzewo życia” lub „drzewo wiadomości” ozdabia mitologie większości wczesnych religii. Starożytni Chińczycy, którzy generalnie unikali oddawania czci drzewom, szanowali jednak „drzewo życia” i wierzyli, że soki niektórych świętych roślin zapewniają nieśmiertelność. W słynnym odniesieniu do drzew z góry Niu chiński filozof Mencjusz (372–289 p.n.e.) sformułował analogię pomiędzy odżywianiem drzew a moralną uprawą natury ludzkiej. Za święte uważali drzewa Chaldejczycy (ok. 4000 p.n.e.); według jednego z akadyjskich hymnów, należących do najstarszych dzieł literatury, były one „domostwem bogów”. Według wierzeń ludów semickich drzewo było dziełem nieba. Obok każdego ołtarza kananejskiego bóstwa w Palestynie rósł święty krzew. Starożytni Izraelici zwykli stawiać ołtarz pod zielonym drzewem. By przemówić do Mojżesza, Bóg przybrał postać krzewu gorejącego. Za boskie drzewa uważano w starożytnym Egipcie rosnące nad Nilem sykomory. Wierzono, że jedno z drzew tego gatunku rosnące na południu kraju jest żywym ciałem bogini płodności Hator. Egipska dusza, ba, czerpała życiodajne środki właśnie z drzew. W hinduizmie, dżinizmie i buddyzmie oddawano cześć figowcowi bengalskiemu zwanemu też banjanem. Święte drzewa czcili również starożytni mieszkańcy Japonii, Jawy, Sumatry, Borneo i Mjanmy. Cis i kryptomeria – ikony japońskiej świątyni Suwa – poświęcone były bogini Yasakatome. Najakowie z południowych Indii wierzyli, że drzewa potrafią słuchać i rozumieją ludzką mowę, rozmawiali więc z drzewami, przez co wytworzyła się relacja wzajemnej zależności. Starożytni Persowie, wyznający zaratusztrianizm, czcili drzewa jako mieszkanie bóstwa, dobrych i złych duchów oraz dusz bohaterów. Kluczową rolę w druidyzmie neolitycznej Brytanii odgrywał dąb. Słowo „druid” można przetłumaczyć jako „dębiarz”. Religijni przywódcy wczesnych plemion celtyckich wierzyli, że dąb jest żywym wcieleniem Zeusa. W czasie swoich podbojów w III wieku p.n.e. Celtowie rozpowszechnili kult dębów na terenie Azji Mniejszej i na innych obszarach. Według wikingów pierwszy mężczyzna i pierwsza kobieta powstali z dwóch ogromnych kłód drzewa wyrzuconych przez morskie fale. Znaleźli je na brzegu Odyn i dwóch pomniejszych bogów, którzy je przycięli, wygładzili i ociosali, tworząc w ten sposób mężczyznę imieniem Askr (jesion) i kobietę imieniem Embla (wiąz). Wikingowie byli „dziećmi jesionu i wiązu”. Starożytne plemiona germańskie poświęcały bogom swoje przepastne puszcze i omszałe gaje. Biada temu, kto odarł korę z ich świętego drzewa. Komuś takiemu rozpłatywano brzuch, wyciągano kiszki i owijano wokół pnia, zastępując uszkodzoną tkankę drzewną żywą tkanką ludzką. Jaka siła zaklęta jest w drzewach? Najstarsze społeczeństwa ludzkie wierzyły, że drzewa są obdarzone duszą. To znaczy, że dusza ożywiała drzewo w taki sam sposób, w jaki dusza lub duch ożywiały zwierzę. Ludzie i drzewa stanowili część tego obdarzonego duszą świata przyrody: ludzie pierwotni nie widzieli różnicy pomiędzy „człowiekiem” i „przyrodą”. Według tradycyjnych wierzeń różnych klanów rdzennych mieszkańców Australii drzewa zamieszkiwane były przez duchy przodków. Plemię Dieri z centralnej Australii uważało niektóre drzewa za antropomorficzną postać ich praojców – czyli że dane drzewo było ich przodkiem. Drzew takich nigdy nie ścinano i nie palono: skaleczenie drzewa było równoznaczne ze skrzywdzeniem lub zabiciem przodka. Życie jednostki ludzkiej mogło być powiązane z konkretnym drzewem na zasadzie symbiotycznej relacji; kiedy człowiek umierał, spodziewano się, że uschnie i umrze również jego drzewo. W plemionach maoryskich z dzisiejszej Nowej Zelandii po narodzinach dziecka zakopywano pępowinę w świętym miejscu, a nad nią sadzono młode drzewko. „Rosnące drzewo było tohu oranga, czyli znakiem życia dziecka – pisze antropolog sir James George Frazer – jeśli rosło zdrowo, oznaczało to pomyślność dla dziecka; jeżeli usychało i umierało, rodzice wróżyli maleństwu najgorszy los”. Plemiona irokeskie zamieszkujące brzegi rzeki Mohawk na terenie dzisiejszego stanu Nowy Jork wierzyły, że „każdy gatunek drzewa, krzewu, rośliny i ziela posiada własnego ducha”. W wyobraźni wschodnioafrykańskiego ludu Wanika każde drzewo miało duszę; w szczególności ścięcie palmy kokosowej traktowano na równi z matkobójstwem. W wielu kulturach azjatyckich wierzono, że drzewa wchłaniają dusze zmarłych, dlatego sadzono je nad grobami, składano też ofiary duchom drzew. Wieśniacy w niektórych rejonach Chin sadzili święte drzewa przy drodze na skraju wioski, wierząc, że zamieszkają tam duchy przodków, by chronić żywych. Na Molukach we wschodniej Indonezji nie wolno było niepokoić goździkowca korzennego (czepetki pachnącej), by roślina nie wydała martwych owoców lub całkiem nie przestała owocować. „Nie wolno w ich pobliżu hałasować; w nocy nie wolno przechodzić obok ze światłem czy ogniem; nikomu nie wolno zbliżać się do nich w nakryciu głowy” – wskazuje Frazer. Semangowie z Półwyspu Malajskiego uważali, że dusze ludzkie rosną na drzewie dusz w świecie, którym włada Kari, najwyższy bóg. Stamtąd mieli trafiać do świata ludzi przynoszone przez ptaki, które były zabijane i zjadane przez kobiety przy nadziei, w efekcie czego w płodzie zagnieżdżała się dusza. Uważano nawet, że drzewa mają moc przepowiadania, o czym Sokrates mówi Fajdrosowi: „Toż mowa dębu w świątyni Zeusa w Dodonie miała pierwsza wyrocznię zawierać. Dawni ludzie […] w prostocie ducha umieli i dębu, i głazu posłuchać, byleby tylko prawdę mówił”. Czym drzewa są dla ludzi współczesnych? Ludzkość rewiduje właśnie swój pogląd na to, czy warto było toczyć wojnę z drzewnym królestwem. Po tysiącach lat niszczenia drzew wielu przedstawicieli gatunku Homo sapiens odkryło na nowo w nich ducha czy też „duszę”. Według biologów drzewa wchodzą w relacje z innymi drzewami, dzielą się pożywieniem i komunikują poprzez impulsy elektryczne. W stworzonej przez badacza Jamesa Lovelocka „teorii Gai” drzewom i ich życiodajnym mocom przypada kluczowa rola we Wszechświecie. Według niemieckiego leśnika Petera Wohllebena drzewom przypisuje się nawet osobowość, uczucia i pamięć. Dzięki temu wszystkiemu ożyła na nowo nasza miłość – a wręcz niemal cześć – dla drzew, spowalniając tempo największej w historii masakry jednego organizmu przez inny organizm. To jest przedruk z książki „Dusza. Historia ludzkiego umysłu” autorstwa Paula Hama w przekładzie Filipa Godynia, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Znak. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Archeolodzy odkryli rzymski sarkofag w Izraelu. „To było jak scena z filmu”
Rzymski sarkofag z IV wieku n.e., odkryty przez archeologów w Izraelu, ukazuje biesiadną scenę z mitologii. Dionizos i Herkules rywalizują w pijackim konkursie – to pierwsze takie znalezisko w kraju.
Spis treści: Moment odkrycia, jak scena z filmu Sarkofag pełen promili Cezarea była początkowo osadą fenicką, którą przebudował i powiększył w I wieku p.n.e. Herod Wielki, król Judei pod panowaniem Rzymian. Nazwę miejscowości przemianowana na cześć jego patrona, cesarza Augusta. Cezarea służyła jako baza dla floty Heroda, która działała na rzecz Rzymian aż po Morze Czarne. Było to ważne miasto w czasach starożytności, stąd wiadomo, że archeolodzy mogą spodziewać się tutaj ważnych znalezisk. Moment odkrycia, jak scena z filmu W czasie niedawnych wykopalisk w Cezarei archeolodzy natknęli się na marmurowy sarkofag z IV wieku n.e. – To było jak scena z filmu. Zaczęliśmy usuwać miękki, lekki piasek z wydmy, gdy nagle pojawiła się końcówka marmurowego przedmiotu. Cały zespół wykopaliskowy stał wokół podekscytowany. Gdy usuwaliśmy więcej piasku, nie mogliśmy uwierzyć w to, co widzieliśmy – fragmenty sarkofagu, na którym wyrzeźbiono postacie: bogów, zwierzęta i drzewa – wspominają Nohar Shahar i Shani Amit, archeolodzy z Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności. Sarkofag pełen promili Jak się okazało po wydobyciu całego artefaktu, był on zdobiony spektakularnym motywem – pierwszym takim znanym z terenu Izraeala. Jest to scena konkursu picia między Dionizosem (lub Bachusem), bogiem wina, a Heraklesem (Herkulesem), czyli herosem. To współzawodnictwo polegała na prześcignięciu przeciwnika w objętości wypitych trunków alkoholowych. Dzięki konserwacji widoczne są sceny na płaskorzeźbie. W centrum widzimy Dionizosa, a wokół niego świtę znanych z mitologii greckiej postaci, takich jak menady (kobiety towarzyszące Dionizosowi), satyrów, Hermesa, lwy i tygrysy. Z kolei Herkules leży na skórze lwa i trzyma w dłoni puchar. – Chociaż procesje boga wina Dionizosa są znanym motywem na sarkofagach z II i III wieku n.e., to jednak ta konkretna scena konkursu picia – popularny motyw sztuki rzymskiej – znana jest nam tutaj głównie z mozaik, takich jak te odkryte w Zippori i Antiochii – mówi Shahar. Jak wyjaśnia archeolożka, w tym przypadku postaci nie tylko świętują. W rzeczywistości towarzyszą zmarłemu w jego ostatniej podróży, podczas której picie i taniec stają się symbolem wyzwolenia i przejścia do życia w innym świecie. A kto wygrał konkurs picia? – Stan Herkulesa, przedstawionego na sarkofagu jako osoba nie potrafiąca ustać, wskazuje na oczywistą odpowiedź: Dionizos – kończy Shahar. Źródło: Izraelski Urząd ds. Starożytności Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wysyp zagadkowych obserwacji „dinozaurów” w Kongo. Czym są te stworzenia?
Przez stulecia miejscowi opowiadali historie o mokele-mbembe, legendarnym stworzeniu, które miało czaić się w dorzeczu Konga. W miarę jak znikają lasy, liczba rzekomych obserwacji rośnie. Co się dzieje w tym afrykańskim kraju?
Spis treści: Wylesienie w Kongo przyczyną mitu? Kiedy mity spotykają się z rzeczywistością Koszt utraconych lasów Drzewa zaczęły się trząść, małpy wrzeszczeć, a ptaki uciekać ku niebu. Głęboko w sercu Parku Narodowego Odzala-Kokoua Selah Abong'o zamarła, przekonana, że zaraz napotka legendarną postać: mokele-mbembe, mitycznego dinozaura Konga. W 2003 roku młoda kongijska konserwatorka przyrody zapuściła się w gęsty las, aby zbadać niszczycielską epidemię wirusa Ebola, która pochłonęła ponad 5000 zachodnich goryli nizinnych. Ale tego dnia epidemia zeszła na dalszy plan. Uruchomiła się wyobraźnia. – To był po prostu naprawdę duży słoń – śmieje się Selah Abong'o. – Nie mamy tu dinozaurów, choć łatwo pomylić słonia lub hipopotama z jednym z nich, co też zrobiłam. Byłam wtedy żółtodziobem – dodaje. Wylesienie w Kongo przyczyną mitu? Dwie dekady później legenda o mokele-mbembe nadal jest żywa. Opowieści na temat tego stworzenia niosą się po wioskach i są ubarwiane po każdej kolejnej „obserwacji”. Abong'o twierdzi, że powodem jest wylesianie. Dorzecze Konga – drugi co do wielkości las deszczowy na Ziemi i jeden z jej najważniejszych ekosystemów – od czasu rzekomego spotkania Abong'o z dinozaurem straciło 23 miliony hektarów lasów. Czyli obszar porównywalny z całą Wielką Brytanią. W miarę jak ludzkie osady wkraczają coraz dalej w siedliska, spotkania między mieszkańcami a dziką przyrodą stają się coraz częstsze. Opowieść o legendarnym zwierzęciu zatoczyła pełne koło – wcześniej była to obsesja wśród kryptozoologów i zwolenników kreacjonizmu. Teraz mit powrócił do swoich korzeni. – W większych osadach, które wciskają się w siedliska [zwierząt – przyp. red.], ludzie nie są przyzwyczajeni do widoku dużych zwierząt. I nagle napotykają je przez cały czas – mówi Laura Vlachova, czeska działaczka na rzecz ochrony przyrody. – To właśnie ci ludzie mówią mi, że widzieli mokele-mbembe. Myślę, że to naprawdę pokazuje, jak folklor zaczyna odzwierciedlać rzeczywistość kurczącego się ekosystemu – dodaje. Kiedy mity spotykają się z rzeczywistością Jak mówi Abong'o, wśród Ba'Aka – ludu zamieszkującego lasy Republiki Środkowoafrykańskiej, Republiki Konga, Gabonu i Kamerunu – opowieści o „tym, który zatrzymuje rzeki” przetrwały wieki. Jeśli legendarne stworzenie istnieje, prawdopodobnie zamieszkuje jezioro Tele, odległy zbiornik wodny otoczony dżunglą na bagnach Likouala. Jezioro znajduje się na terenie rezerwatu Lac Télé Community Reserve, dziewiczego obszaru o powierzchni 4400 kilometrów kwadratowych. To tam w czasie badań przeprowadzonych w 2006 i 2007 roku odkryto zdumiewającą liczbę 125 000 goryli. To nawet więcej niż całkowita szacowana globalna populacja gatunku w tym czasie. Jednak pomimo oddalenia utrata siedlisk w regionie nasila się. Osady w dużej mierze opierają się na rolnictwie żarowym. Uprawia się maniok, orzeszki ziemne, banany i kukurydzę. Drzewa i krzewy są wycinane, a pozostała roślinność jest spalana, aby wzbogacić glebę popiołem, co przyczynia się do krótkotrwałej żyzności. Zwykle w ciągu dwóch do pięciu lat gleba ponownie się wyjaławia, co zmusza rolników do oczyszczania nowych terenów. W 2023 r. kongijski biolog Joseph Oyange zaobserwował to na własne oczy, gdy odwiedzał rodzinę w północnym Kongo. Ujrzał dym unoszący się z dwóch hektarów dżungli, którą wykarczowano bez świadomości, że znajdowało się tam siedlisko goryli. Przesiedlone naczelne żerowały nocą na polach, pozostawiając rano zdeptane uprawy. Jeden z nastolatków, słysząc krzyki goryli, powiedział później Oyange: „To był ryk mokele-mbembe”. – W tych mitach często jest ziarno prawdy, więc nie lekceważę ich całkowicie. Ale jestem sceptyczny i dopóki ktoś nie pokaże mi dowodu na istnienie zwierzęcia podobnego do dinozaura, nie uwierzę w to. Zwykle za [takimi opowieściami – przy. red.] kryje się prawdziwe zwierzę, z którym jest mylone – mówi Allard Blom, wiceprezes ds. globalnych programów afrykańskich lasów w World Wildlife Fund (WWF). Koszt utraconych lasów Dorzecze Konga to jednak nie tylko źródło folkloru. To kluczowy ekosystem zarówno dla lokalnych społeczności, jak i dla całej planety. Rozciągający się na obszarze ustępującym tylko Amazonii, jest często nazywany „płucami Afryki”. Pochłania 1,5 miliarda ton CO2 rocznie, co czyni go największym pochłaniaczem dwutlenku węgla na świecie. Ale jest w stanie oblężenia. Rolnictwo, pozyskiwanie drewna, górnictwo i rosnąca populacja z roku na rok coraz bardziej zagłębiają się w dżunglę, podczas gdy korupcja na szczeblu rządowym przyzwala na niekontrolowaną gospodarkę leśną. Osłabienie lasów deszczowych będzie miało oczywiście globalne konsekwencje. Jedną z nich jest rosnąca bliskość między ludźmi a dzikimi zwierzętami, która ułatwia przenoszenie chorób odzwierzęcych, takich jak COVID-19, Ebola i małpia ospa. – Im bardziej jesteśmy narażeni na kontakt z dzikimi zwierzętami, tym większe są szanse, że wirusy te przedostaną się do populacji ludzkiej. To kwestia statystyki – zauważa Blom. Ale ta dynamika jest mieczem obosiecznym. Gwałtowna ingerencja człowieka w dorzeczu Konga przyczynia się do chorób wśród goryli i szympansów. Obie te populacje maleją z roku na rok – wskazuje Gwili Gibbon, kierownik ds. ochrony w African Parks. Efekty tych interakcji nie są nowością dla Selah Abong'o, która prawie 20 lat temu pomyliła słonia leśnego z mokele-mbembe. – Moi koledzy wciąż mi dokuczają z tego powodu – mówi z uśmiechem. – Ale kiedy myślę o tym teraz, jest mi smutno. Ludzie wciąż mylą słonie i małpy z mokele-mbembe, a dzieje się tak głównie z powodu wylesiania. Choroby odzwierzęce, takie jak Ebola, wciąż się rozprzestrzeniają, ponieważ ludzie coraz bardziej wkraczają do lasów. A Kongo wciąż zanika – kończy przyrodniczka. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
Co kult Afrodyty mówi o miłości i pożądaniu w starożytności? Oto patronka rozkoszy
Afrodyta to patronka miłości, piękna, płodności i wojny. Jednakże droga do sławy tej bogini była o wiele bardziej złożona, niż można przypuszczać. Poznajcie jej historię.
Spis treści: Skąd się wzięła bogini Afrodyta Przodkowie Afrodyty Skąd pochodzi imię Afrodyty Ofiary dla bogini Afrodyty Afrodyta – panią rozkoszy Wenus patronką Pompejów Greccy bogowie olimpijscy byli nieokiełznaną, dysfunkcyjną rodziną. Uważano, że żyją na pięknych zboczach góry Olimp w północnej Grecji. Te nadprzyrodzone istoty wyglądały jak ludzie. Były jednak od nich większe i silniejsze. Olimpijscy bogowie i boginie mieli ludzkie cechy, takie jak mądrość (Atena), rozum (Apollo) i miłość (Afrodyta), ale daleko im było do doskonałości. Pili, mieli romanse i złośliwie wtrącali się w życie ludzi. Mogli pojawić się tam, gdzie najmniej się ich spodziewano, w różnej formie: przebrani za nieznajomego lub jako tęcza, powiew wiatru lub jako potwór w szalejącym morzu. Począwszy od Zeusa, króla bogów, nie można było z nimi zadzierać. Skąd się wzięła bogini Afrodyta Narodziny Afrodyty, starożytnej bogini cielesnej miłości, były makabrycznym wydarzeniem. Grecy wierzyli, że przed początkiem świata istniała niekończąca się, bezkształtna, pierwotna noc. I że z tej nicości zrodziła się niezwykła moc. Wielka bogini ziemi Gaja poślubiła własnego syna, wyniosłego boga nieba Uranosa, ale nie był to szczęśliwy związek. Dwa greckie bóstwa kochały się bez wzajemności. Uranos, nienawidząc poczętych przez nich dzieci (Tytanów, Cyklopów i Hekatonchejrów), uwięził je w brzuchu Gai. Mając dość wiecznego kopulowania, pewnego dnia Gaja przekonała innego ze swoich synów, Kronosa, do pomocy. Sierpem odciął penisa i jądra swojego ojca. Rycząc z niewyobrażalnego bólu, Uranos gwałtownie zerwał kazirodczy uścisk, oddzielając ziemię od niebios. Krew Uranosa spadła do morza i wraz z morską pianą stworzyła „straszną i piękną dziewicę”. Była to Afrodyta lub Wenus, jak zaczęto ją nazywać w świecie rzymskim. Gdy ta promienna nastolatka wkroczyła na jałową ziemię, spod jej „zgrabnych stóp” wyrosły trawy i kwiaty. Jej przybycie zainspirowało powstanie jednych z najpiękniejszych relacji w starogreckiej literaturze. Wydaje nam się, że znamy Afrodytę. Myślimy, że jest słodko pachnącą boginią miłości, która pojawia się raz w roku na kartkach walentynkowych. Ale z psychologicznego, historycznego i archeologicznego punktu widzenia jest ona czymś więcej: potężną i wpływową istotą. Jak pokazują badania w Europie, Azji i Afryce Północnej, jej kult mówi nam wiele o postawach wobec pożądania, tabu, miłości, pożądania i złożonych wyzwań cywilizacyjnych. Przodkowie Afrodyty Moje detektywistyczne dochodzenie zaczęło się na wschodzie. Kiedy ostatnio byłam na Cyprze, w Muzeum Okręgowym w Larnace, badacze skanowali maleńki naszyjnik ze złotych granatów, liczący 3500 lat. Wydobyto go z grobu małego dziecka. Granaty od dawna są owocem Afrodyty, a ich kolor symbolizuje zarówno płodność, jak i śmierć. W pobliżu znaleziono złoty wisiorek z wygrawerowanym wizerunkiem Astarte, wschodniego bóstwa płodności, przyjemności i bólu z epoki brązu. Obok delikatnej biżuterii w grobie znajdowały się ciekawe kobiece figurki – kobiety o twarzach ptaków – bardzo podobne do tych z Syrii i Lewantu, kilkaset kilometrów na wschód od Morza Śródziemnego. Wiemy, że żeglarze i handlarze przybywali ze wschodu na Cypr od co najmniej 2500 r. p.n.e., przynosząc idee i wpływy kulturowe, a także towary i dary. Co ważne, w przypadku Afrodyty, podróżnicy ci importowali ideę bóstwa, które było odpowiedzialne za wszelkiego rodzaju pożądanie – nie tylko miłość, ale także żądzę wojny, podboju i kontroli. Ten wzniosły, kapryśny żeński bóg, nazywany różnie Inanną, Isztar i Astarte, był wcieleniem pragnienia konfliktu i cielesnych relacji. Te wschodnie odpowiedniki Afrodyty były żarliwie wielbione. Bogini Inanna była patronką 180 sanktuariów w samym Babilonie. Egipski faraon Amenhotep III poprosił o przywiezienie posągu potężnej Isztar z miasta Niniwa, aby pomogła w zwalczeniu tajemniczej choroby w jego królestwie, a Astarte, często przedstawiana z rogami, zdobiła dzioby statków używanych przez fenickich kupców. Uważano, że wszystkie te wschodnie boginie zamieszkiwały niebo w postaci „gwiazdy”, którą nadal nazywamy Wenus, obecnie poprawnie sklasyfikowanej jako planeta. Cypr również szczyci się fascynującymi boginiami płodności, których historia sięga 5000 lat wstecz. Skąd pochodzi imię Afrodyty Grecy twierdzili, że imię Afrodyty wywodzi się z greckiego „zrodzona z piany” (aphros to po grecku „piana morska”). Jednak wydaje się znacznie bardziej prawdopodobne, że jej imię pochodzi od fenickiego Ashteroth, który następnie został zhellenizowany, aby stać się Astarte zaadoptowaną jako Afrodyta. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/01/17c45b5c823876730c1ae372bc496cdb-967c8dc.jpg" width="4000" height="3048" alt="Ten obraz artysty Giuseppe Sciutiego z 1871 roku przedstawia wyidealizowaną scenę młodych rzymskich kobiet składających wiosenną ofiarę w świątyni poświęconej Wenus" title="Ten obraz artysty Giuseppe Sciutiego z 1871 roku przedstawia wyidealizowaną scenę młodych rzymskich kobiet składających wiosenną ofiarę w świątyni poświęconej Wenus." /> Afrodyta, która wyłoniła się z wybrzeży Cypru, była stworzeniem zarówno wschodu, jak i zachodu. Jako entrepôt dla prehistorycznego, międzynarodowego handlu miedzią, Cypr był tyglem kulturowym. Nazwa miedzi pochodzi od wyspy Cypr, a sama Afrodyta została nazwana Kypria lub boginią Kyprian. Miedź, zmieszana z cyną, napędzała rozwój cywilizacji epoki brązu. Łodzie wypełnione miedzianymi sztabkami docierały do cypryjskich portów z Lewantu, Egiptu, Mezopotamii i Grecji kontynentalnej. Greckie wpływy mykeńskie przyniosły na Cypr pojęcie bóstwa płodności, które ucieleśniało piękno ciała i duszy. Gdy wszystkie te wpływy skrzyżowały się na Cyprze, narodziła się Afrodyta, zarówno dzika, jak i bajeczna. Ofiary dla bogini Afrodyty Ponieważ Afrodyta była boginią, której celem były wszelkiego rodzaju relacje międzyludzkie, romantyczne i antagonistyczne, stała się totemiczną opiekunką miast. W Atenach cała skała Akropolu, zwieńczona słynną świątynią Partenon, była święta nie dla wyznawców Ateny, ale dla jej siostry Afrodyty. Mieszkańcy miasta zostawiali jej ofiary w niszach wyrzeźbionych po bokach wysokiej, różowo-granitowej skały: granaty, pachnące olejki lub kubki mleka. Niektórzy młodzi romantycy nadal czczą boginię miłości na Akropolu w tych samych niszach, w ten sam sposób. Na ateńskiej agorze znajdowały się kapliczki Afrodyty, gdzie ukochanym przez nią ptakom, gołębiom, obcinano języki, a krwią skrapiano ołtarze ku jej czci. W tym sztandarowym demokratycznym mieście ważne było, aby mieszkańcy szanowali się nawzajem. Uważano, że Afrodyta stanowi rodzaj kosmicznego kleju dla starożytnego społeczeństwa. Tradycja ta była kontynuowana. Istnieje nawet wizerunek Afrodyty chroniącej wielkie chrześcijańskie miasto Konstantynopol, która unosi się w rogu jednej z najwcześniejszych map metropolii. Afrodyta – panią rozkoszy Afrodyta była również patronką ludzi oferujących usługi seksualne. Jeden z pisarzy w Republice Rzymskiej, Ennius, tłumacząc greckiego autora Euhemerusa, posunął się nawet do przypisania jej wynalezienia „najstarszego zawodu”. W czasie wykopalisk w centrum Aten odkryto piękny srebrny medalion w burdelowej dzielnicy miasta, Kerameikos. Wąskie stragany mieściły niewolnice i niewolników seksualnych Aten. Możemy mieć tylko nadzieję, że ochrona bogini miłości zapewniała im pewne pocieszenie. Relacje historyczne, takie jak ta Herodota, greckiego ojca historii, potwierdzają, że w Starym Pafos i w innych sanktuariach Afrodyty, w tym w sanktuarium Mylitta w Babilonii, działały pracownice seksualne. A ponieważ Afrodyta była boginią, która historycznie podróżowała drogą morską, była bardzo uwielbiana w portach. Wraz z napływem i odpływem międzynarodowych żeglarzy, domy publiczne były stałym elementem miast portowych. Wenus patronką Pompejów Uważano jednak, że Afrodyta zamieszkiwała również skromne domy, jako patronka małżeństw i relacji rodzinnych. Wielki reformator demokracji w Atenach, Klejstenes, kazał wybić monety; bogini Atena znajdowała się na jednej stronie, a na rewersie Afrodyta jako Afrodyta Pandemos, co oznacza „wszystkich ludzi”. Starożytne bóstwa ucieleśniały uniwersalne idee, więc nic dziwnego, że pierwsi Rzymianie mieli własną boginię płodności i prokreacji, którą nazywali Wenus. Gdy Rzymianie podbili greckie terytoria po upadku Koryntu w 146 r. p.n.e., Wenus i Afrodyta często były używane zamiennie. Dla Rzymian zadziorna Wenus-Afrodyta była domeną pożądania, ambicji i sprawności w wojnie, co czyniło ją idealnym bóstwem, które zajmowało centralne miejsce w ich mitycznej narracji. Rzymianie twierdzili, że Wenus urodziła trojańskiego bohatera Eneasza, który uciekając przed zniszczeniami wojny trojańskiej, założył dynastię julijską. Potomkowie Julianów, bliźniacy Romulus i Remus, założyli Rzym. Wenus była więc uważana za matkę chrzestną Republiki Rzymskiej i jej imperialnych ambicji. Źródło: National Geographic Opracował: Szymon Zdziebłowski
„Sala Króla Artura” – enigmatyczna konstrukcja megalityczna zdradza swoje tajemnice
Składa się z pięćdziesięciu sześciu kamieni ułożonych na planie prostokąta. Całość otacza nasyp ziemny. Ta zagadkowa konstrukcja z Kornwalii określana jest „Salą Króla Artura”. Ale z najnowszych badań wynika, że nie pochodzi z czasów średniowiecza.
Spis treści: „Sala Króla Artura” – co o niej wiemy? Nowe analizy „Sali Króla Artura”. Mamy konkrety! Słońce prawdę ci powie. Z jakiej epoki pochodzi zagadkowa budowla? Budowle megalityczne, czyli takie wzniesione z wielkich głazów, znane są z różnych obszarów świata. Szczególnie wiele z nich zachowało się we Francji i w Wielkiej Brytanii. Chyba najbardziej słynne jest angielskie Stonehenge. Część z nich powstało kilka tysięcy lat temu, ale są i zdecydowanie młodsze. „Sala Króla Artura” – co o niej wiemy? Konstrukcja nazywana przez archeologów „Salą Króla Artura” położona jest w Kornwalii, czyli w południowo-zachodniej części Wielkiej Brytanii. To prostokąt o wymiarach 47 m na 20 m ograniczony nasypem ziemnym. W deszczowe dni jego wnętrze wypełnia się wodą. Jest to wielka enigma dla archeologów i historyków. Wokół nie udało się znaleźć żadnych zabytków, które pozwoliłoby w określeniu wieku tego założenia. Do miejsca przylgnęło wiele legend i opowieści, o czym świadczy też nazwa tego zabytku. Czy jednak miał on związek z królem Arturem? Do tej pory sądzono, że „sala” powstała około 1000 roku, a król Artur – legendarny celtycki władca Brytów miał żyć kilkaset lat wcześniej. Dlatego trudno mówić o związku monumentu z tą osobą, chociaż jego nazwa się już utarła. Zabytek jest prawnie chroniony i znajduje się pod opieką organizacji Historic England, chociaż przez wiele lat ulegał zniszczeniu. Nowe analizy „Sali Króla Artura”. Mamy konkrety! Po wielu dekadach niepewności i przypuszczeń archeolodzy postanowili zająć się budowlą i wyjaśnić, ile ma ona właściwie lat. W obliczu braku jakichkolwiek znalezisk archeologicznych, jego pochodzenie i przeznaczenie było zdominowane przez domysły. Naukowcy porównywali konstrukcję do podobnych założeń z Bretanii we Francji czy w Irlandii. Tam pochodziły one z okresu neolitu, czyli sprzed nawet 6 tysięcy lat i pełniły funkcje związane z rytuałami pogrzebowymi. To czas, kiedy w tych miejscach pojawiło się rolnictwo i osiadły tryb życia. Jednocześnie inni sugerowali, że założenie ma zaledwie tysiąc lat (zatem jest średniowieczne) i służyło do… trzymania bydła. Kropkę nad i postawili właśnie badacze z Uniwersytetu w St Andrews w Szkocji oraz Uniwersytetów w Reading i Newcastle. To kornwalijskie stanowisko archeologiczne łączone z królem Arturem okazało się starsze o 4000 lat, niż wcześniej sądzono. Skąd taki wniosek? Słońce prawdę ci powie. Z jakiej epoki pochodzi zagadkowa budowla? Dr Tim Kinnaird ze Szkoły Nauk o Ziemi i Środowisku na Uniwersytecie w St Andrews wykorzystał technikę zwaną optycznie stymulowaną luminescencją (OSL). Metoda polega na pomiarze ilości światła emitowanego z energii zmagazynowanej w skałach lub w glebie. W ten sposób możliwe jest określenie wieku, w którym na dany fragment budowli po raz ostatni padało światło słoneczne. Pomiar należy zatem dokonać w miejscu, które od momentu budowy nie było nasłonecznione. Naukowcy ustalili w ten sposób, że budowla powstała około 5-4 tysiące lat starszy, niż dotąd sądzono. Pochodzi zatem z czasów neolitu i zbudowano ją 4-3 tysiące lat p.n.e. – To niezwykle ekscytujące, że w końcu udało nam się datować budowę tego enigmatycznego zabytku, który wcześniej był tematem mitów i legend – komentuje ustalenie dr Kinnaird. W celu pobrania próbek do badań OSL niezbędne było przeprowadzenie niewielkich wykopalisk. Odbyły się pod auspicjami Cornwall Archaeological Unit. Zdaniem badaczy konstrukcja ta doskonale wpisuje się w neolityczny krajobraz wielkiego wrzosowiska Bodmin Moor znanego z licznych megalitów wznoszonych w tym okresie. Teraz przed archeologami kolejne wyzwanie: ustalenie, jaka była funkcja zagadkowej budowli. Źródło: Uniwersytet w St Andrews. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Parami w zaświaty. W ten sposób Majowie składali ofiary z dzieci 1000 lat temu
Zaskakujące wyniki badań genetycznych z prekolumbijskiego miasta Chichén Itzá w Meksyku. Majowie składali w ofierze blisko spokrewnionych ze sobą chłopców, także bliźniaków. Również pochodzenie dzieci było dla naukowców niespodzianką.
W tym artykule: Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Chichén Itzá jest obecnie jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Półwyspu Jukatan. To starożytne majańskie miasto znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Badania archeologiczne kompleksu rozpoczęły się już w XIX wieku. Jednak miejsce to nadal skrywa sporo zagadek. Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą Chichén Itzá było ważnym i potężnym ośrodkiem politycznym setki lat przed przybyciem Hiszpanów w XVI wieku. Słynie z monumentalnej architektury, w tym niezwykłej piramidy ozdobionej pierzastymi wężami, kilkunastu placów do gry w piłkę i licznych świątyń. Opustoszało w XIII wieku. Miasto to miało jednak mroczne oblicze. Naukowcy znajdują liczne świadectwa składania ofiar z ludzi. Na przykład w 1967 roku odkryto podziemną komorę, w której rozrzucono szczątki ponad setki małych dzieci. Była to pierwotnie zapewne podziemna cysterna, częściowo wykuta w wapiennym podłożu (tzw. chultun). Majowie składali ofiary w takich miejscach, gdyż jaskinie uważano za miejsce, w których można nawiązać kontakt ze światem podziemnym. Mimo dekad badań naukowcy ciągle niewiele wiedzą o rytuałach składania ofiar. Na podstawie wstępnych analiz uznano, że poświęcano bogom głównie dzieci i młodzież. Powszechne było przypuszczenie, że były to głównie dziewczynki lub młode kobiety. DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Zarówno nowe analizy anatomiczne szkieletów, jak i badania genetyczne wskazują, że wiele z ofiar było jednak płci męskiej. Takie samo ustalenie płynie z badań szczątków z podziemnej komory z Chichén Itzá odkrytej w 1967 roku. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” międzynarodowa grupa naukowców zaprezentowała wyniki analiz genetycznych. Dają one niesamowity wgląd w starożytny rytuał. W sumie przeanalizowano genom 64 dzieci. Nieoczekiwanie okazało się, że wszystkie dzieci były płci męskiej. Dalej badaczy czekały kolejne zaskoczenia: wcale nie pochodziły spośród obcych ludów, ale z lokalnych populacji Majów. Dodatkowo, co najmniej 25% dzieci była blisko spokrewniona z co przynajmniej jednym innym dzieckiem złożonym w grocie. – Najbardziej zaskakujące jest to, że zidentyfikowaliśmy dwie pary identycznych bliźniąt – mówi współautorka artykułu, dr Kathrin Nägele z niemieckiego Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka. Według badaczy spokrewnieni chłopcy byli prawdopodobnie wybierani w parach do czynności rytualnych. Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Dzieci składano w tym miejscu przez ponad 500 lat, od VII do XII wieku naszej ery. Ale większość pochowano podczas 200-letniego okresu między 800 a 1000 rokiem naszej ery. Wówczas miasto rozkwitało. Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji? Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Ś... – Podobny wiek i dieta dzieci płci męskiej, ich bliskie pokrewieństwo genetyczne oraz fakt, że był chowane w tym samym miejscu przez ponad 200 lat, wskazują, że chultun jako miejsce pochówku ofiarnego wybrano z określonego powodu – uważa dr Oana Del Castillo-Chávez, współautorka publikacji z meksykańskiego Narodowego Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Méridzie. Eksperci zwracają uwagę na to, że bliźnięta zajmują szczególne miejsce w opowieściach o pochodzeniu i życiu duchowym starożytnych Majów. Poświęcenie bliźniąt jest głównym tematem świętej księgi Majów, znanej jako Popol Vuh. Bliźniacy Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu trafili do podziemi po porażce w meczu w piłkę, gdzie bogowie śmierci złożyli ich w ofierze. W Popol Vuh opisano, że bliźniacy Hunahpu i Xbalanque później pomścili śmierć ojca i wuja. Ostatecznie zmienili się w Słońce i Księżyc. W finale jednej z wersji mitu ożywa ze skorupy żółwia (symbolizującej Ziemię) ich ojciec – bóg kukurydzy. To wydarzenie z kolei umożliwiło stworzenie obecnie istniejącego świata. Bliźnięta-bohaterowie i ich przygody są bogato reprezentowane w klasycznej sztuce Majów. Ponieważ podziemne struktury były postrzegane jako wejścia do świata podziemnego, pochówek dzieci w Chichén Itzá miał zapewne odwzorowywać mitologiczne wydarzenia na temat początków świata. Źródła: Nature, Olko J., Źrałka J, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2008 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
100 lat temu Jan Parandowski napisał słynną „Mitologię”. Grecję pokochał dzięki podróżom
Kiedy w 1924 roku 29-letni Jan Parandowski publikował swoją „Mitologię”, nawet nie podejrzewał, że oddaje w ręce czytelników książkę, która stanie się lekturą szkolną dla pokoleń Polaków. Dzieciństwo miał niełatwe, po literackich sukcesach typowano go do Nagrody Nobla, ale zdobył… medal olimpijski.
W tym artykule: Kim była Jan Parandowski? Fascynacja światem antyku Mitologia Parandowskiego nie tylko dla dzieci Brąz olimpijski „Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian" – bo tak brzmi pełny tytuł jednej z najpopularniejszych publikacji na temat panteonu antycznych bóstw – powstała w 1924 roku. Kim była Jan Parandowski? Parandowski urodził się we Lwowie w roku 1895. Jego matka Julia Parandowska pochodziła z rolniczej rodziny z Mościsk. Do Lwowa przyjechała w poszukiwaniu pracy i zatrudniła się w pracowni modniarskiej. W metryce podano, że ojciec chłopca jest nieznany. To mogło skłaniać do tworzenia rodzinnych legend. Matka przekazała Janowi: „Urodziłeś się nad ranem, ale to się liczyło jakby wczoraj, a dziś był twój chrzest. Ojciec uparł się, żeby ciebie zaraz chrzcić, boś mu się wydawał taki słabiutki, że bał się o twoje życie. Biedaczysko, sam się tak uwinął, że nie miałeś kiedy go poznać”. Nie wierzy w to Grażyna Pawlak z Instytut Badań Literackich PAN, autorka pracy „Nieznane fakty z biografii Jana Parandowskiego”. Pisze w niej, że „Dokumenty archiwalne oraz opowieści rodzinne wskazują jednoznacznie, iż ojcem Jana Parandowskiego był Jan Bartoszewski, ksiądz doktor, kanonik Greckokatolickiej Kapituły Metropolitarnej, profesor Uniwersytetu Lwowskiego. Bartoszewski zmarł we Lwowie w 1920 roku, gdy pisarz ukończył 19 lat. Materiały źródłowe potwierdzają, że Julia Parandowska i jej syn mieszkali pod tymi samymi adresami co rodzina Jana Bartoszewskiego. Matka przyszłego autora »Mitologii« zmarła pięć lat po śmierci profesora i została pochowana na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, w grobowcu rodziny Bartoszewskich (...) Nie wydaje się możliwe, by w grobowcu wysokiej rangi duchownego greckokatolickiego pochowano kobietę spoza ścisłego kręgu rodziny”. Jan nie nosił nazwiska ojca, bo Bartoszewski nigdy nie zalegalizował związku z Julią Parandowską. Nie mógł, ponieważ duchownym greckokatolickim, księżom katolickim obrządku wschodniego, wolno było zakładać rodziny najpóźniej przed otrzymaniem święceń kapłańskich. Przyszły autor „Mitologii” nigdy nie eksponował greckokatolickich, ukraińskich korzeni. Uczęszczał do przesiąkniętego polskim patriotyzmem Cesarsko-Królewskiego IV Gimnazjum we Lwowie. Było to gimnazjum o profilu klasycznym, w którym kładziono ogromny nacisk na naukę łaciny i greki, a wszystko pod okiem ogromnego posągu Homera, ustawionego w imponującym przedsionku szkoły. Gimnazjum wybrał dla niego zapewne ojciec, który niegdyś pracował tam jako katecheta i znał renomę tej placówki. Fascynacja światem antyku Nastoletni Parandowski był dobrym uczniem. Aczkolwiek w 1911 roku musiał przygotować się do egzaminu poprawkowego. „Tej przygodzie zawdzięczam znajomość języka greckiego, którego podstawy zdobyłem wówczas za cenę wakacji”, wspominał po latach. Jeszcze w gimnazjum zajął się tłumaczeniem tekstów filozoficznych i prenumerował periodyk filozoficzny „Eos”. Z ochotą też pisał, aczkolwiek swoje wprawki literackie ocenił później jako „nieposkromione grafomaństwo”. Mimo to jeszcze przed maturą wydał swój debiut: rozprawkę „Rousseau. Szkic literacko-filozoficzny”. Wielkim wydarzeniem było dla niego rozmowa o honorarium z wydawcą i księgarzem Alfredem Altenbergiem. „Wodząc spojrzeniem po galeryjce zawieszonej nad księgarnią, czułem się jak Filon z Aleksandrii na audiencji u Kaliguli. Altenberg wrócił po kwadransie, w najświetniejszym humorze. Podał mi obliczenie z rozprzedaży i sam poszedł do kasy, gdzie wypłacił mi z górą trzysta koron. Był to niewątpliwie cud, że taka kwota znalazła się pod ręką; jak wielki cud, zdołałem [...] zrozumieć dopiero w osiem lat później, gdy jako kierownik literacki firmy poznałem jej interesy, prowadzone z czarującą niefrasobliwością”. Chociaż swój debiut poświęcił francuskiemu filozofowi Janowi Jakubowi Rousseau, coraz bardziej wciągała go kultura antyczna. Gdy był jeszcze dzieckiem, zwrócił uwagę na stojącą na półce w domu rodzinnym „Historię filozofii greckiej” autorstwa Stefana Pawlickiego. Poznał ją dogłębnie, a pod wpływem nauczycieli w gimnazjum zaczął sięgać po dzieła starożytnych autorów greckich i rzymskich. Na studia wybrał Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Lwowskiego. Pochłaniały go tam nie sama filozofia, lecz również historia sztuka i archeologia. Studia przerwał wybuch I wojny światowej, podczas której został internowany w Rosji i pracował jako nauczyciel w Woroneżu i Saratowie. Gdy wojna się skończyła, wrócił na studia i w roku 1923 został magistrem filologii klasycznej i archeologii. Już rok później, jako 29-latek, wydał swoją „Mitologię”. Mitologia rzymska to efekt połączenia wielu legend. Zostały zaczerpnięte od innych ludów Mitologia rzymska zaczęła kształtować się w czasach, gdy pierwsze ludy zasiedliły teren Italii, a jej rozwój trwał do momentu, w którym chrześcijaństwo stało się dominującym systemem ... Mitologia Parandowskiego nie tylko dla dzieci Jak podkreślają literaturoznawcy, w kraju wyniszczonym przez wojny, a jednocześnie przepełnionym nadzieją, opublikował książkę promieniującą światłem tradycji i kultury śródziemnomorskiej, filarów świata zachodniego. Jeśli zestawić „Mitologię” z podobnymi dziełami – np. z „Mitami greckimi” (1955) Roberta Gravesa – książka Parandowskiego jest zdecydowanie prostsza w odbiorze, mniej skomplikowana, opowiedziana bardziej z pasją niż z nastawieniem naukowym. Parandowski zredukował też kontrowersyjne – według ówczesnych standardów – tematy dotyczące bogatego życia seksualnego bogów z panteonu grecko-rzymskiego (owe przemilczane wątki obyczajowe podjął zresztą w tym samym roku w książce „Eros na Olimpie”). Dzięki temu książka mogła trafić do szkół jako lektura, można ją było czytać dzieciom. – Mój dziadek czytał mi mitologię, gdy ja jeszcze nie mogłam jej zrozumieć. Miałam jakieś trzy lata, kiedy pierwszy raz usiadł i swoim spokojnym głosem z niezwykłym lwowskim akcentem czytał te długie frazy. Tę jej długość, rytm i poetyckość zapamiętałam, treści nie mogłam pojąć. Tak to się zaczęło – opowiadała dla Polskiego Radia aktorka Joanna Szczepkowska, wnuczka Parandowskiego. – Z czasem Mitologia Parandowskiego stawała się dla mnie coraz bardziej zrozumiała. Jako dziecko wzrastałam z mitami. Wszystkie te przypowieści zrodziły się z ludzkiej wyobraźni: o pięknej miłości Orfeusza i Eurydyki, pięcie Achillesa, królu Midasie – mówi Szczepkowska. Mitologia grecka to fundament kultury Zachodu. Jednak bogowie Hellady nie byli idealni Mitologia grecka to bez wątpienia jedna z najważniejszych pamiątek po starożytności. Podobnie jak Biblia, inspirowała kolejne kultury i niejako stworzyła fundament, na którym oparła się c... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mitologia-grecka-charakterystyka-bogowie-i-najwazniejsze-mity-fot-tonellophotography-shutterstock-com-f4f7bd4.jpg" width="933" height="700" alt="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" title="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" /> Brąz olimpijski Najbardziej znamienną nagrodę otrzymał Parandowski w roku 1936. Zdobył wówczas... brązowy medal olimpijski. Nie otrzymał go za udział w zawodach sportowych. Nagrodzono tak jego powieść historyczną „Dysk olimpijski” podczas Olimpijskiego Konkursu Sztuki i Literatury w trakcie igrzysk w Berlinie. Konkursy takie organizowano na siedmiu imprezach między rokiem 1912 a 1948. Laur zebrany na „olimpiadzie Hitlera” w 1936 roku nie zapewnił mu wcale bezpieczeństwa podczas II wojny światowej i niemieckiej okupacji. Działał w konspiracji, a podczas powstania warszawskiego spłonęło mieszkanie wraz z całym archiwum pisarza. Po wojnie Parandowski udzielał się w wielu instytucjach polskich i międzynarodowych. Za rozliczne dzieła (poświęcone nie tylko kulturze antycznej) w latach 50. typowano go nawet do Nagrody Nobla. Nie stał się jednak wcale w PRL-u potulnym pupilkiem władz: w 1964 roku był jednym z sygnatariuszy „Listu 34” przeciw cenzurze. Zmarł w roku 1978. „Jan Parandowski potrafi kreować poczucie ciepłej wspólnoty z ludźmi sprzed tysiącleci, którzy cierpieli jak my i często błądzili – i w zawodach sportowych, i w rzeczywistych próbach, jakich im nie szczędziło życie – i ciągle na nowo szukali dobrej drogi”, pisał inny znawca antyku Zygmunt Kubiak. Joanna Szczepkowska wspomina zaś, że w gabinecie jej dziadka oprócz ksiąg leżały na półkach tajemnicze skorupy. Jej zdaniem były to starożytne resztki, być może nawet przemycone z rozmaitych wykopalisk: „Było to coś, czemu mój dziadek nie mógł się oprzeć. W książce »Dwie wiosny« opisał swoje dwie podróże do Grecji, które odbył w 1925 roku. Opowiadania przedstawiają historię młodego człowieka, który od dzieciństwa był zafascynowany starożytnością i nagle zetknął się z nią w podróży. A to czego szukał, co chciał z tego wynieść, to właśnie ślady starożytności”. ŹRÓDŁA: Janusz R. Kowalczyk, „Jan Parandowski”, na: https://culture.pl/pl/tworca/jan-parandowski Grażyna Pawlak, „Nieznane fakty z biografii Jana Parandowskiego”, w: „Pamiętnik Literacki” 3/2018 Jan Parandowski, „Dysk olimpijski” (ze wstępem Zygmunta Kubiaka), Warszawa 1987 Szczepkowska o Parandowskim: „słowa zachowywał dla swojej twórczości”, na: https://www.polskieradio.pl/8/1594/artykul/941789,szczepkowska-o-parandowskim-slowa-zachowywal-dla-swojej-tworczosci Wystawa „»Mitologia« Jana Parandowskiego i inne mitologie”. Poleca Joanna Szczepkowska, na: https://www.polskieradio.pl/8/404/artykul/3355052,wystawa-%C2%BBmitologia%C2%AB-jana-parandowskiego-i-inne-mitologie-poleca-joanna-szczepkowska-wideo Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
W Niemczech odkryto „grób zombie”. 4200 lat temu pochowano tu zainfekowanego człowieka
Archeolodzy z niemieckiego urzędu ochrony zabytków odnaleźli „grób zombie” w pobliżu Landsberg, w kraju związkowym Saksonia-Anhalt. Pochówek pochodził z epoki brązu.
W tym artykule: Wiara w bestie i potwory W Niemczech odkryto grób zombie Kultura pucharów dzwonowatych Już od tysięcy lat ludzie wierzą w różnorodne bóstwa, a wierzenia przekształcali w religie. Wiara pomagała ludziom zrozumieć otaczający świat, ale także dostarczała odpowiedzi na trudne pytania. Członkowie pradawnych społeczności – tak jak i ludzie współcześnie – obawiali się śmierci, a także przerażało ich zło, które utożsamiali z kataklizmami lub chorobami i epidemiami. Wiara w bestie i potwory Niewyjaśnione zjawiska bardzo często opisywane były za pomocą mitów i legend. Wszelkie obawy miały swoje odzwierciedlenie w folklorze i ludowych opowieściach. Tak właśnie powstawały mityczne stworzenia i bestie, które straszyły całe pokolenia, a nawet epoki. Od setek lat ludzie wierzyli, że zmarli mogą wstać z grobu, a ich niespokojne dusze będą nawiedzały żywych. Właśnie dlatego ludzie często próbowali zabezpieczać groby, aby martwi pozostali martwi. Tak było m.in. na cmentarzysku z XVII wieku w miejscowości Pień nieopodal Bydgoszczy. Archeolodzy odnaleźli tam enigmatyczny grobowiec, w którym spoczywała młoda kobieta. Na jej szyi znajdował się żelazny sierp, a na palcu lewej stopy zamknięto trójkątną kłódkę. Prawdopodobnie lokalni mieszkańcy obawiali się, że dziewczyna powstanie z grobu w postaci wampirzycy, strzygi lub innej bestii. W Niemczech odkryto grób zombie Spektakularnego odkrycia dokonali ostatnio archeolodzy z niemieckiego Urzędu Ochrony Zabytków Saksonii-Anhalt. Badacze twierdzą, że odnaleźli „grób zombie” sprzed 4200 lat, a więc z epoki brązu. Znaleziska dokonali podczas wykopalisk w pobliżu miasta Landsberg. Prace wykopaliskowe poprzedzały rozbudowę sieci energetycznej. W grobie pochowano mężczyznę, który zmarł w wieku od 40 do 60 lat. Co ciekawe, w dolnej części pochówku, w miejscu nóg zmarłego, znajdował się duży kamienny blok. Badacze twierdzą, że umieszczono go w ten sposób w ramach rytuału, który miał zabezpieczać tę osobę przed wybudzeniem się z martwych lub zamianą w zjawę lub bestię. Przerażający pochówek dziecka w polskiej wsi. Podejrzewano je o „opętanie”? Naukowcy z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu dokonali kolejnego mrocznego odkrycia na cmentarzysku w Pniu. Archeolodzy znaleźli pochówek dziecka, które pochowano z trójkątną kłódką. – Wiemy, że nawet w epoce kamienia ludzie bali się upiorów. W tamtych czasach wierzono, że zmarli czasami próbują wydostać się z grobów – powiedziała Susanne Friederich, kierowniczka wykopalisk. Zdaniem archeologów człowiek odnaleziony w Niemczech prawdopodobnie mógł być poważnie chory, a inni ludzie, z którymi żył, obawiali się, że jego choroba mogła być efektem działania złych sił. Kultura pucharów dzwonowatych – W dawnym folklorze występowały upiory, które przypominały „zombie”. Były to ożywione zwłoki. Występowały w różnych wierzeniach, w tym w mitologii staroirlandzkiej, celtyckiej i nordyckiej. Znane są także w tradycji wielu europejskich grup etnicznych – dodała badaczka. Grób zombie należał do kultury pucharów dzwonowatych. Kultura ta wywodziła się z Półwyspu Pirenejskiego i prawdopodobnie powstała na podłożu kultury almerskiej. Nazwę zawdzięcza charakterystycznej formie krępych, szerokootworowych naczyń w kształcie odwróconego dzwonu. – Tego rodzaju grób jest niezwykły, ponieważ niewiele jest dowodów na istnienie takich zwyczajów pochówku wśród ludności kultury pucharów dzwonowatych – powiedziała Anja Lochner-Rechta, archeolożka, która brała udział w wykopaliskach. Bywa ona nazywana też kulturą „łuczników”. Artefakty wytworzone przed te społeczeństwa pojawiły się w końcu czwartego tysiąclecia p.n.e. W XIX–XVIII stuleciu p.n.e. na ziemie polskie dotarło prawdopodobnie kilka rodzin reprezentujących kulturę, być może handlujących miedzią i poszukujących kupców. Zdaniem historyków to dzięki mobilności ludności, a także temu, że ich gospodarka oparta na pasterstwie koczowniczym, doszło do stosunkowo szybkiej ekspansji tej kultury na terenie całej Europy. Reprezentowana była przez niewielkie grupy ludności, dlatego ulegała szybkiej asymilacji z miejscowym podłożem etnicznym. Źródło: Urząd Ochrony Zabytków i Archeologii Saksonia-Anhalt. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Czary i magia w polskich Karpatach. Kult świętych drzew odgrywał ważną rolę
Specyfiką karpacką było pojawiające się w magicznych zabiegach echo kultu świętych drzew. Bardzo ważnym akcesorium stały się też przedmioty mające kontakt ze zmarłym. Poznajcie czary i magię polskich w polskich Karpatach.
W tym artykule: Magiczne przedmioty w Karpatach Kult świętych drzew to jeden z elementów karpackiej magii Magia nie była przypadkowa Czas wykonywania zabiegów magicznych był kluczowy Magia a chrześcijaństwo Magia narodziła się wraz z człowiekiem rozumnym. Towarzyszyła mu od zarania dziejów, przez okresy powstawania i rozkwitu starożytnych cywilizacji oraz czasy nowożytne, aż po obecną epokę. Różne bywały jej formy, funkcje i miejsce w ludzkiej społeczności. To niewątpliwie jeden z najstarszych przejawów kultury duchowej. Magiczne przedmioty w Karpatach W magii polskich Karpat ogromną rolę odgrywały przedmioty mające cechy świętości: rzeczy zabierane z kościoła, uświęcone samą w nim obecnością (sznur dzwonu, stuła czy nawet pył z podłogi świątyni), oraz wszelkie przedmioty poświęcone obrzędom religijnym, takie jak dewocjonalia, gromnica lub święcone zioła. Do magicznych zabiegów używano nawet hostii. Bardzo ważnym akcesorium stały się też przedmioty mające kontakt ze zmarłym, na przykład śmiertelne posłanie, odzież, drewno z trumny, jak również same zwłoki. Istotne znaczenie miały ponadto niektóre rośliny i zwierzęta (kot, nietoperz, wąż lub żaba) – zarówno żywe, jak i martwe. Kult świętych drzew to jeden z elementów karpackiej magii Specyfiką karpacką było pojawiające się w magicznych zabiegach echo kultu świętych drzew, a więc cisu, świerka, jodły, rzadziej jaworu, jesionu czy krzewu czarnego bzu. W magii dotyczącej hodowli duże znaczenie przypisywano przedmiotom związanym z pozyskiwaniem i przetwórstwem mleka, a zwłaszcza naczyniom i tkaninom używanym do cedzenia mleka (tak zwane powązki). Miały one ścisły związek z hodowanym zwierzęciem i – według wspomnianych magicznych reguł – za ich pomocą można było na to zwierzę oddziaływać. Czynności magiczne miewały bardzo różną formę. Ich cel stanowiło bezpośrednie lub pośrednie wpływanie na przedmiot czarów. Z reguły musiały być wykonywane w określonym miejscu i czasie. I znowu, w polskich Karpatach istotne znaczenie miały miejsca uważane za święte, czyli kościół, kapliczka, święte drzewo. A także miejsca graniczne, takie jak próg domu, miedza, granica wsi. Te ostatnie, jako „niczyje”, były ulubionym siedliskiem złych mocy, linią oddzielającą oswojoną, przyjazną przestrzeń od obcej, nieznanej. W tej drugiej przestrzeni działały inne siły, obowiązywały inne reguły niż na zewnątrz. Każde przekroczenie progu czy linii wiązało się z magicznym niebezpieczeństwem lub też mogło stać się okazją do nawiązania kontaktu ze złem. Magia nie była przypadkowa Czynności w magii nigdy nie były przypadkowe. Zawsze wykonywano je precyzyjnie, starannie, gdyż w dużej mierze właśnie od tego zależała ich skuteczność. Nie miejsce tu, aby dociekać genezy poszczególnych czynności i gestów towarzyszących magicznym zabiegom. Zagadnieniem tym zajmowali się bowiem przedstawiciele różnych szkół etnologicznych, prezentujący swoje teorie w licznych opracowaniach. Warto jednak wspomnieć o najczęściej spotykanych poczynaniach. Istotne było więc przekroczenie określonych przedmiotów lub miejsc, wzmagające siłę ich magicznego oddziaływania na osobę czy zwierzę. Stąd też czary najchętniej podrzucano w miejscach uczęszczanych, na szlakach ludzkiej komunikacji – pod progiem, w drzwiach, na drodze. Ważnymi magicznie czynnościami stały się też: zamykanie i otwieranie, przewlekanie, przerzucanie przez coś. Osobne miejsce zajmowało bicie magiczne, uderzanie czy niszczenie, a także – bardzo powszechne – okrążanie czegoś lub kogoś w określonym kierunku, powtarzane odpowiednią liczbę razy. Formuły słowne, czyli zaklęcia, zamawiania, mają moc magiczną, która udziela się czynności czy przedmiotowi. To jeden z najważniejszych składników magii. W polskich Karpatach, podobnie jak na wielu innych obszarach chrześcijańskiej Europy, ogromne znaczenie miał pacierz, odmawiany przy okazji każdego niemal zabiegu magicznego – zwyczajnie i na opak. Do tego dochodziło wzywanie imion świętych (a zwłaszcza – patronów chroniących od klęsk) czy wreszcie wypowiadanie imion Chrystusa i Maryi. Czas wykonywania zabiegów magicznych był kluczowy Nieobojętny był również czas wykonywania magicznych zabiegów. Rok ma bowiem całe 365 dni i nie jest jednolity. W naturalny sposób dzielą go pory roku i święta funkcjonujące w danym kręgu kulturowym. Podobnie dzieje się z ludzkim życiem: człowiek rodzi się, płodzi potomstwo, przechodzi przez kolejne etapy społecznej aktywności, umiera. Zarówno w ciągu roku, jak i w ludzkim życiu są dni magicznie obojętne oraz dni i cykle magicznie ważne, od których zależą egzystencja człowieka i losy otaczającego go świata, kosmosu. W roku obrzędowym naszych Karpat, podobnie jak na obszarze całej Polski, zespoliły się dwa zasadnicze nurty: dawny (przedchrześcijański) i nowy (związany z religią katolicką). Rok obrzędowy sprzed chrystianizacji dzieliły cykle wegetacyjne, związane z porami roku. Wyróżniano zatem święta zimowe, wiosenne, letnie i jesienne. W każdym z tych czterech okresów sporo uwagi poświęcano kultowi zmarłych, wegetacji roślin i płodności, zapewnieniu szczęścia i dobrej woli. Ponad 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kto i gdzie jest najbardziej skłonny do wiary w magię? Mogłoby się wydawać, że w obecnych czasach mało kto wierzy w czary. A jednak, autorzy badań przekonują, że magiczne wierzenia są powszechne na całym świecie. Od czego to zależy? Najwięcej obrzędów i świąt grupowało się prawdopodobnie w okresach kolejnych przesileń: zimowego – 21 grudnia, wiosennego – 20 marca, letniego – 21 czerwca i jesiennego – 21 września. Dni te uważano za szczególnie sprzyjające działaniu złych mocy oraz kontaktowaniu się człowieka z duszami zmarłych i całym światem nadprzyrodzonym. Rok obrzędowy, który pojawił się wraz z religią chrześcijańską, wiązał się zaś ze świętami ku czci Jezusa, Matki Bożej i świętych. Daty szeregu świąt były stałe, a obok nich funkcjonowały święta ruchome – ich daty zmieniały się w zależności od cykli astronomicznych. Rok kościelny wyznaczały dwa główne cykle: narodzenia i zmartwychwstania Jezusa, czyli Bożego Narodzenia i Wielkanocy. Magia a chrześcijaństwo Po przyjęciu chrześcijaństwa oba te nurty (pogański i religijny) nałożyły się w naszej kulturze na siebie. Sprzyjało temu to, że terminy wielu świąt dorocznych były mniej więcej zbieżne: okres Bożego Narodzenia – z przesileniem zimowym, a Wielkanocy – z wiosennym. Kościół zakazywał szeregu pogańskich praktyk, a w wielu wypadkach próbował im nadać chrześcijańską interpretację. Mamy zatem w roku obrzędowym do czynienia – po pierwsze – z tradycjami starymi, sięgającymi nierzadko początków naszej kultury. Po drugie – z warstwą nowszą, związaną z chrystianizacją. A po trzecie – z całym bogactwem wzajemnych powiązań i wywołanych przez nie przemian w widzeniu świata. Współistnienie obu nurtów wyraźnie widać w magicznych zabiegach, działaniach, zaklęciach. Każdy przełomowy moment roku jest równocześnie zakończeniem, kresem czegoś i chwilą narodzin, zapoczątkowaniem nowego: kończy się stary rok, rodzi się nowy, umiera zima, nadchodzi wiosna. To jest przedruk z książki „Góralskie czary. Leksykon magii Podtatrza i Beskidów Zachodnich” autorstwa Katarzyny Ceklarz i Urszuli Janickiej-Krzywdy, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Węże i smoki. Niejednoznaczni bohaterowie legend i mitów
Wiązano je ze słońcem i księżycem, dobrem i złem, życiem i śmiercią. Łączono nie tylko z duchami podziemia, ale również z bóstwami płodności i medycyny. Węże i smoki zagrażały ludziom, lecz także potrafiły chronić przed złem.
W tym artykule: Smoki są wszechobecne Różne oblicza węży w wierzeniach Starożytna Grecja pełna smoków Smok w starożytnym Egipcie Wąż i smok to jedno i to samo? Smoki w dzisiejszej kulturze Do dziś węże i smoki stanowią jeden z najbardziej kompleksowych i znaczących symboli kulturowych. Ich wyobrażenia odnajdziemy wszędzie – od mitologii i legend, przez religie i obyczaje, po współczesną literaturę i film. Niosą bowiem ze sobą coś, co pozostaje głęboko zakorzenione w podświadomości człowieka. Smoki są wszechobecne Każda kultura na ziemi prędzej czy później stworzyła w swoich opowieściach postać smoka, najprawdopodobniej jako zestawienie różnych strachów, które są charakterystyczne dla rasy ludzkiej. I chyba nie będzie przesadą stwierdzenie, że stworzenia te towarzyszyć będą nam już zawsze. To tak, jakbyśmy rodziły i rodzili się z maszyną do tworzenia smoka w naszych głowach. Zaprzęgano je do boskich powozów, stawiano na straży ważnych przedmiotów i miejsc, ich jad mógł zabijać, a krew przywracać do życia. Węże i ich uskrzydlone wersje, czyli smoki, to jedne z najpopularniejszych i najbardziej zawiłych symboli starożytności, ale nie tylko. Wyróżniają się sposobem poruszania, regularnym zrzucaniem skóry i oczami, które przynajmniej z pozoru nigdy nie mrugają, i do dziś odgrywają niezwykłą rolę w naszej kulturze. Różne oblicza węży w wierzeniach Węże to istoty, które wzbudzają w nas zarówno podziw, jak i strach. Nie ma chyba drugiego równie dwuznacznego i bogatego w symbolikę zwierzęcia, które nawet w obrębie jednej kultury, w zależności od kontekstu, może mieć zupełnie przeciwstawne znaczenia. Ich szerokie wykorzystanie w wierzeniach i symbolice jest tym bardziej interesujące, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że węże tak naprawdę same w sobie nie są zbyt przydatne człowiekowi. Nie zapewniają nam rozrywki i nie dają się do końca udomowić. Nie przynoszą nam także ekonomicznego zysku, no chyba że przy produkcji trucizny pozyskiwanej z ich jadu. Raczej nie stanowią pierwszego wyboru jako pożywienie. Nie można zapędzić ich także do zaplanowanego polowania na szkodniki. Ich rola w kulturze zdaje się zatem najbardziej powiązana z celami religijnymi i symbolicznymi. Wieloznaczność węży widoczna jest w wielu najstarszych kulturach. Węża po stronie cienia spotkamy w egipskiej postaci potwora Apofisa, który pojawił się u zarania dziejów w micie kosmogonicznym. Po stronie światła zwierzę to odnajdziemy natomiast w postaci Chetiego, który zionął ogniem na wrogów boga Ra. Mroczną naturę węża uosabiała także w babilońskim micie kosmogonicznym bogini Tiamat, z którą walczył i którą pokonał Marduk. Z drugiej strony, mityczny wąż-smok Muszhuszu był świętym zwierzęciem i pomocnikiem wielu babilońskich bogów, w tym także wspomnianego wcześniej Marduka. Starożytna Grecja pełna smoków W tradycji greckiej bitwę ze smokiem stoczył Zeus z Tyfonem. Nie była ona co prawda związana z powstaniem świata, ale także odbyła się u zarania dziejów. Walka ta była jedną z ważniejszych potyczek i nazywana jest tyfonomachią. Sprawiła, że Zeus umocnił swoją pozycję jako przywódcy olimpijskich bogów. Tyfon był synem bogini ziemi Gai i Tartarosa, a według innej wersji w jego narodzinach brała udział także Hera. Gaja była wściekła po porażce gigantów i strąceniu jej dzieci przez Zeusa do Tartaru. O pomoc w zemście poprosiła Herę, która udała się do Kronosa i otrzymała zapłodnione jego nasieniem jaja. Jaja te bogini złożyła w ziemi, a po pewnym czasie narodził się z nich demon, który miał być zdolny do zdetronizowania Zeusa. Tę pół kobietę, pół węża przechytrzyli Hermes i Pan, odebrali jej cenny pakunek i przywrócili siłę Zeusowi, który mógł podjąć dalszą walkę z gigantem. Zwycięstwo należało do boga, który w pogoni za Tyfonem ciskał w niego pioruny, a ostatecznie zmiażdżył go, zrzucając na niego górę Etnę. Od tego czasu góra wyrzuca z siebie ogień będący płomieniami Tyfona lub uwalniającymi się resztkami piorunów Zeusa. Tyfon był ojcem wielu grecko-rzymskich potworów. Na początku wszechrzeczy odnajdziemy także węża towarzyszącego tytanowi Okeanosowi, który sam dodatkowo przedstawiany był z byczymi rogami i wężowo-rybim ogonem. Stanowił uosobienie wielkiej rzeki Okeanos otaczającej antyczny świat, ale dał także początek rzekom, studniom, źródłom i chmurom deszczowym. Jego postać i towarzystwo silnie łączą węże z wodą czy to poprzez morza, oceany, źródła, których strzegą, czy choćby przez deszcz pojawiający się po piorunach. Smok w starożytnym Egipcie Opływający ziemię ocean przywodzi na myśl jeszcze jeden bardzo znany i niezwykle popularny motyw uroborosa – węża/smoka zjadającego własny ogon. Związany jest on z powstaniem i odradzaniem się świata oraz utrzymaniem jego stabilności. W europejskiej tradycji kulturowej najwcześniejsze wzmianki o tym wężu pochodzą z Tekstów Piramid z około 2300 roku p.n.e. Jego najstarsze przedstawienie natomiast odnaleziono w grobowcu Tutanchamona. W czasach grecko-rzymskich symbol ten, zapożyczony właśnie z Egiptu, był nie tylko znany, ale także popularny przede wszystkim jako magiczny talizman. Jego wizerunek znajdziemy na przykład na greckich papirusach magicznych z III wieku p.n.e. Wąż i smok to jedno i to samo? Węże nierozerwalnie związane są ze swoimi kuzynami i kuzynkami – smokami, które współcześnie najczęściej kojarzą się z uskrzydlonymi bestiami o charakterystycznym wyglądzie, łapach, pysku i pancernych łuskach. Jednak wyobrażenie to zawdzięczamy dopiero średniowieczu. Starożytni Grecy i Rzymianie nie widzieli między tym kuzynostwem takiego rozgraniczenia i najczęściej rozróżniali je na podstawie rozmiarów. Co więcej, smok jest dla większości z nas fantastycznym zwierzęciem rodzaju męskiego. Grecy i Rzymianie natomiast wyróżniali smoki obu płci. Aby zrozumieć podejście starożytnych do tych stworzeń, można pokusić się o zbadanie pochodzenia słowa określającego smoka w kulturach europejskich. W języku angielskim smok to dragon. Słowo to wywodzi się z greki i łaciny, a możliwe, że ze swojego indoeuropejskiego rdzenia derḱ, oznaczającego „widzieć”. To samo znaczenie ma greckie słowo δέρκομαι (dérkomai), skąd blisko już do greckiego δράκων (drákōn) i łacińskiego draco, które w świecie antycznym w zasadzie oznaczały „węża”. Smok to jeden z najpowszechniejszych symboli kulturowych i jako taki stanowi uniwersalną ideę, która jest głęboko zakorzeniona w ludzkiej podświadomości. Niezwykłe jest to, że jego symbolika od zawsze była dwoista. Z jednej strony smoki pojawiały się w towarzystwie bóstw, królów czy cesarzy jako wyraz siły czy uzdrowienia. Z drugiej strony związane są z wrogimi siłami, zagrażającymi porządkowi wszechświata. Spotkamy je zatem jako bestie, które należy pokonać, strażników i strażniczki ważnych miejsc, skarbów czy kobiet. Często są powiązane z magią i sieją grozę wśród tych, którym przyszło na nie trafić. Smoki w dzisiejszej kulturze Smoki jako strażnicy i strażniczki znane są w kulturze od najdawniejszych czasów aż do współczesności. Znajdziemy je w mitologiach i we współczesnych opowieściach, żeby tylko wspomnieć Fafnira z mitologii nordyckiej czy Smauga z „Hobbita” J.R.R. Tolkiena, smoka wawelskiego i każdego innego, który w legendach strzec miał zamkniętych w wieżach księżniczek czy ukrytych skarbów. Smoki jako symbol władzy i siły odnajdziemy w takich opowieściach, jak seriale bazujące na książkach G.R.R. Martina „Gra o tron” czy „Ród smoka”, gdzie to właśnie te stworzenia, dosiadane przez ród Targaryenów, są gwarantem zdobycia i utrzymania kontroli nad królestwem. To jest przedruk z książki „Bestie antyku. Potwory i demony w starożytnym świecie Greków i Rzymian” autorstwa Anny Jankowiak, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Poznańskiego.
W Anglii odkryto głowę rzymskiego boga handlu i złodziei. To świadectwo starożytnych rytuałów
Unikatowy fragment posążku rzymskiego boga Merkurego archeolodzy odkryli w hrabstwie Kent w Anglii. Jego dekapitacja może świadczyć o tym, że złożono go w celach wotywnych.
W tym artykule: Pod stocznią – Rzymianie Figurka boga Merkurego Niezwykle rzadka figurka. To Merkury Historia Wielkiej Brytanii to nie tylko dzieje Celtów czy najazdów wikingów w okresie średniowiecza. Wyspa ta stała się jedną z rzymskich prowincji w połowie I wieku naszej ery, kiedy podbiły ją wojska cesarza Klaudiusza. Do 410 roku starożytni Rzymianie kontrolowali Brytanię. Założyli szereg miast, w tym Londinium, czyli dzisiejszy Londyn. Terytorium pokryli siatką wygodnych dróg. Pod stocznią – Rzymianie Ślady po Rzymianach znajdują się w najmniej oczekiwanych miejscach. Tym razem archeolodzy znaleźli pod pozostałościami po średniowiecznym porcie i stoczni z XIII–XV wieku nad rzeką Rother pozostałości po rzymskiej osadzie. Funkcjonowała między I a III wiekiem naszej ery. W wiekach średnich było to jeden z najważniejszych królewskich ośrodków stoczniowych Anglii. Obsługiwało go około 200 osób. W 1410 roku w Smallhythe zbudowano 100-tonowy okręt The Marie dla króla Henryka IV. Cztery lata później Henryk V przybył do stoczni, aby zobaczyć budowę dwóch statków, które zlecił. Z biegiem czasu miejsce to stopniowo zamulało się, a stocznia podupadła. Stanowisko archeologiczne zlokalizowane jest w hrabstwie Kent w Smallhythe Place. Znajduje się pod opieką National Trust. Jest to organizacja zajmującą się ochroną zabytków i przyrody w Anglii. Figurka boga Merkurego Ekscytację wśród archeologów wywołało bardzo niewielkie odkrycie. Jest to główka o średnicy 5 cm, a więc ma tyle, co szerokość karty bankomatowej. Eksperci nie mają wątpliwości, że ukazuje rzymskiego boga Merkurego. Bóg ten miał różne oblicza. Jednocześnie patronował handlowi, kupiectwu, ale również złodziejom i celnikom. Z czasem stał się boskim posłańcem, zupełnie jak grecki Hermes. Religia była centralną częścią codziennego życia w większości rzymskich prowincji. Odkryty posążek ze względu na swoje rozmiary był przenośny. Mogli używać go do rytuałów w swoich domach zarówno przedstawiciele rzymskiej elity, ale też zwykli obywatele. Rzymianie mieli w swoich domach niewielkie kapliczki. Niezwykle rzadka figurka. To Merkury Eksperci są zgodni, że fragment figurki jest unikatowy. Dlaczego? Otóż wykonano ją z fajansu z bardzo delikatnej glinki kamionkowej. Z tego surowca znanych jest sporo przedstawień bóstw żeńskich, ale nie męskich. Z reguły jest to bogini Wenus. Merkurego wykonywano najczęściej z metalu. Do tej pory odkryto zaledwie kilka fragmentów rzymskich męskich bóstw w Wielkiej Brytanii wykonanych z glinki. Naukowcy zajrzeli do kompletnego jajka z czasów rzymskich z Wielkiej Brytanii. „Jest wyjątkowe” Nienaruszone, kompletne jajo sprzed 1700 lat odkryli archeolodzy w Aylesbury w Wielkiej Brytanii. Bez rozbicia skorupki udało się nawet zajrzeć do wnętrza jajka. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/naukowcy-zajrzeli-do-kompletnego-jajka-z-czasow-rzymskich-z-wielkiej-brytanii-jest-wyjatkowe-dd3fe34.png" width="938" height="492" alt="Naukowcy zajrzeli do kompletnego jajka z czasów rzymskich z Wielkiej Brytanii. „Jest wyjątkowe”" title="Naukowcy zajrzeli do kompletnego jajka z czasów rzymskich z Wielkiej Brytanii. „Jest wyjątkowe”" /> Identyfikacja boga była łatwa. Na głowie ma czapkę zwaną petasos z dołączonymi na niej małymi skrzydełkami. Do tej pory nie udało się znaleźć pozostałej części figurki. Zapewne przedstawiała stojącego Merkurego ubranego w krótki płaszcz lub nagiego i trzymającego swój atrybut – laskę z dwoma splecionymi wężami. To, że po figurce pozostała tylko głowa może być świadectwem intencjonalnego działania. – Istnieją dowody sugerujące, że celowe łamanie niektórych głów figurek było ważną praktyką rytualną. Z kolei całe figurki są zwykle znajdowane w grobach. W Wielkiej Brytanii znanych jest niewiele pojedynczych główek z glinki, z których niektóre mogły być ofiarami wotywnymi – komentuje dr Matthew Fittock, który jest ekspertem w dziedzinie rzymskich figurek. W jego ocenie takie znaleziska, jak to w Smallhythe, zapewniają niezwykle cenny wgląd w wierzenia i praktyki religijne różnorodnych kulturowo populacji prowincji rzymskich. Źródło: National Trust. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Arkadia. Mityczna kraina obfitości. Czy żyli w niej również pierwsi Słowianie?
Arkadia to mityczna kraina szczęścia, niewinności i wiecznej młodości. Tego iluzorycznego świata doszukiwano się nawet w rodzimej mitologii. Pierwsi Słowianie mieli wieść proste i szczere życie.
W tym artykule: Zaznaj ziemskiego raju w Warszawie Na początku było słowo Arkadia z pazurem Słowiańska Arkadia – rodzimowierstwo na fali Różne oblicza arkadii Rzymski poeta Wergiliusz, który żył w I wieku p.n.e., opisał po raz pierwszy mityczną arkadię. Miała być to kraina szczęśliwości, spokoju i ładu. Jej mieszkańcy byli pozbawieni trosk i chorób. Rzeczywista Arkadia, grecki region położony na Peloponezie, nie była wcale taka sielankowa. W dużej części była skalista, surowa i nieurodzajna. Wizja Wergiliusza zmieniła jednak jej postrzeganie. Arkadia stała się już dla starożytnych marzeniem o niedoścignionym idealnym świecie. Zaznaj ziemskiego raju w Warszawie To właśnie różnym wizjom tego mitycznego świata poświęcona jest wystawa czasowa „Arkadia” w Muzeum Narodowym w Warszawie. Potrwa jeszcze do 17 marca br. W niezwykły świat wiecznej szczęśliwości warto zatopić się, gdy za oknem jest szaro i buro. Arkadii jest tyle, ilu jest ludzi, a jej wizje zmieniały się na przestrzeni stuleci. Ekspozycja jest zatem niezwykle urozmaicona, wielobarwna i miejscami zaskakująca, a nawet – szokująca. Na początku było słowo Muzealną „Arkadię” warto zasmakować. Przechadzając się niespiesznie. Prawie przegapiłbym dyskretnie umieszczoną za czarną zasłoną instalację dźwiękową. Usytuowana jest tuż przy wejściu na ekspozycję. Bez tego dźwiękowego doświadczenia odbiór wystawy byłby zupełnie inny. Błogie tony utworu „Kanony” Barbary Kingi Majewskiej wydobywające się z głośników wprowadzają w świat szczęścia i rozkoszy. Nastrajają. Odcinają od świata zgiełku i codziennego pędu. Spędźmy kilka minut oblani przez te odgłosy błogości. Pora iść na wystawę. Arkadia z pazurem Ziemski raj zamieszkiwać mieli nie tylko żyjący prosto i szczęśliwie pasterze i pasterki, ale też nimfy, satyrowie, faunowie, a nawet rusałki. Te ostatnie bywały szczególnie groźne. Widać to na obrazie „Załaskotany” Jacka Malczewskiego (1854–1929). Grupa roześmianych rusałek, czyli demonicznych istot w słowiańskiej mitologii zamieszkujących lasy, pola i jeziora, załaskotała na śmierć młodego człowieka. Czy to ostrzeżenie? Czyżby radość w zbyt dużych dawkach była szkodliwa? Arkadia w wizjach niektórych artystów XVII i XVIII wieku przepełniona była erotyzmem. Mnożą się obrazy satyrów obłapiających niewinne nimfy na łonie przyrody. „Siedemnastowieczni Flamandowie i Holendrzy w micie arkadyjskim szukali też sublimacji seksualnych pożądań, tłumionych przez rygory społeczne” – czytamy w przewodniku po wystawie. Mityczną Arkadię zasiedlają też fantastyczne zwierzęta. Olbrzymie tkaniny dekoracyjne, czyli werdiury, zamówione przez króla Zygmunta II Augusta w Brukseli na Zamek Królewski na Wawelu zasiedlone są przez smoki, jednorożce i upierzone pantery przechadzające się po lesie. Część z nich jest w bojowym nastroju, chociaż krajobraz jest dość sielski i spokojny. Słowiańska Arkadia – rodzimowierstwo na fali Przełom XIX i XX wieku przyniósł fascynacje wczesną Słowiańszczyzną. Na fali ruchów rodzimowierczych arkadia stała się miejscem dzikim, tajemniczym i niesamowitym. Jako rodzimowierstwo można określić system wierzeń odwołujących się zazwyczaj do tradycji przedchrześcijańskich. Na wystawie wyraźnie rzucają się w oczy obrazy archeologa i artysty Mariana Wawrzenieckiego (1863–1943). Niemal każdy zwiedzający zatrzymuje się przy nich i żywo je komentuje, gdy odwiedzam ekspozycję. Jego sztuka wzbudza emocje. Na jednym z obrazów Wawrzenieckiego widać roznegliżowaną kobietę stojącą przy wejściu do słowiańskiej świątyni. Rolę portali spełniają dwa posągi przypominające słynnego Światowida ze Zbrucza. Zabytek można obejrzeć w Muzeum Archeologicznym w Krakowie. Drugi obraz ukazuje zbliżenie na posąg Światowida przystrojonego zapewne w czasie jednego ze słowiańskich świąt. Te obrazy szły w parze z poglądami ich twórcy. Marian Wawrzeniecki uważany jest bowiem za jednego z prekursorów rodzimowierstwa słowiańskiego w Polsce. Pierwotną słowiańskość uważał za wartość bezcenną. Krytykował ostro chrześcijaństwo, które wypleniło lokalną, rdzenną kulturę i religię. Arkadią dla niego było Polska przed 966 rokiem. Słowianie nie byli poczciwinami. Plądrowali wioski, a kobiety i dzieci brali do niewoli Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Ale w VI wieku, w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie, w pląd... Różne oblicza arkadii Na przestrzeni setek lat wizja arkadii zmieniała się. Inaczej raj na Ziemi wyobrażano sobie na przykład w Zachodniej Europie, a inaczej – w Polsce. A jak będzie wyglądała arkadia przyszłości? Twórcy wystawy dostrzegają, że na skutek rabunkowej eksploatacji zasobów Ziemia wkroczyła w antropocen. Zmierzamy ku katastrofie klimatycznej. Teraz szukamy oaz, przestrzeni wytchnienia w przyjaznym lokalnym środowisku, na działce czy w ogródku. Również o tym jest wystawa w Muzeum Narodowym w Warszawie. Źródło: Muzeum Narodowe w Warszawie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Czy tutaj Argonauci szukali złotego runa? Archeolodzy z Polski i Gruzji na tropie legendarnego miasta
Liczne zabytki sprzed ok. 3700 lat odkrył polsko-gruziński zespół badaczy w Kutaisi w Gruzji. Tak stara metryka miasta może oznaczać, że mityczna stolica Kolchidy, Aja, to obecne Kutaisi. To tutaj Argonauci mieli pozyskać złote runo.
W tym artykule: Kutaisi zdradza swoje tajemnice Poszukiwania starożytnej krainy Gdzie mit spotyka się z rzeczywistością Modły od tysiącleci – zagadkowe figurki Polscy badacze w ostatnich latach zintensyfikowali badania wykopaliskowe na terenie Gruzji. Wspólnie z lokalnymi partnerami prowadzą różne projekty mające na celu poznanie odległej przeszłości tego kraju. Pomocne w tym jest otwarte kilka lat temu Interdyscyplinarne Polsko-Gruzińskie Centrum Badawcze im. prof. S. Krukowskiego (KIRC), które wspiera Instytut Polski w Tbilisi. Kutaisi zdradza swoje tajemnice Od 2017 roku polsko-gruziński zespół archeologów pod kierunkiem dr. Jacka Hamburga z KIRC i dr. Rolanda Isakadze z Narodowej Agencji Ochrony Dziedzictwa Kulturowego Gruzji badają najdalszą przeszłość Kutaisi. To trzecie pod względem wielkości miasto Gruzji położone jest nad malowniczą rzeką Rioni. Zamieszkuje je prawie 150 tys. osób. Wykopaliska prowadzone są na wzgórzu wokół średniowiecznej katedry, zbudowanej w czasach króla Bagrata III w XI w. To główna atrakcja miasta Kutaisi. W czasie wykopalisk w 2023 roku znaleziono zaskakująco wczesne ślady po obecności człowieka. – Bardzo charakterystyczna ceramika, nożyki z brązu, krzemienne i kamienne groty strzał oraz groty włóczni, kamienne osełki, ceramiczne ciężarki tkackie, żarno oraz komplet złożony z moździerza i tłuczka to tylko część zabytków znalezionych w najgłębiej położonych w tym wykopie warstwach – przekazał National Geographic Polska dr Hamburg. Przedmioty te datowane są na okres pomiędzy 1700 a 1200 r. p.n.e., czyli na koniec środkowego oraz późny okres epoki brązu. – Nigdy wcześniej archeolodzy nie natrafili w sercu miasta Kutaisi na tak stare pozostałości osadnicze czy jakiekolwiek obiekty archeologiczne. Udało się to jednak polsko-gruzińskiej ekspedycji – podkreślił jej kierownik. Już w 2019 roku polsko-gruzińskie badania przesunęły datowanie najstarszych pozostałości na terenie miasta z VIII/VII na XIII/XII wiek p.n.e. – Osadnictwo na tym obszarze miało więc swój początek już ok. 3700 lat temu, co stawia Kutaisi w czołówce najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych przez człowieka miast na świecie. Nasze polsko-gruzińskie badania pozwoliły więc całkiem znacząco przesunąć początki miasta – przekonuje archeolog. Z badań przeprowadzonych przez tą samą ekspedycje w poprzednich latach wiadomo, że również sąsiednie wzgórza były zasiedlone w epoce brązu. Produkowano na nich naczynia, przedmioty z kamienia oraz metalu, przędzono i szyto. Całość z jednej strony osłaniał klif, z drugiej zaś fosa. Poszukiwania starożytnej krainy Jak wyjaśnia dr Hamburg, duża grupa głównie lokalnych naukowców oraz sami mieszkańcy Kutaisi utożsamiają miasto ze starożytną Ają, znaną głównie z greckiego poematu „Argonautica” Apolloniosa z Rodos. Mowa w nim o wyprawie helleńskich Argonautów po złote runo – wełnę skrzydlatego złotego baranka, który pomógł w ucieczce Fryksosowi i Helle. Podłożem wyprawy było dążenie Jazona, przywódcy ekspedycji Argonautów, do odzyskania władzy w Jolkos w greckiej Tessalii. To jeden z bardziej znanych greckich mitów. Czy nowe znaleziska oznaczają, że Kutaisi było stolicą mitycznej krainy Kolchidy, gdzie dotarli Argonauci i że w mitach jest trochę prawdy? – W mojej skromnej opinii w każdym micie jest ziarnko prawdy. W tym zapewne także. Jest to jednak bardzo trudne i podchwytliwe pytanie, na które nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Być może nigdy jej nie uzyskamy. Jako naukowiec muszę ostrożnie podchodzić do sprawy – zastrzegł badacz. Gdzie mit spotyka się z rzeczywistością Dr Hamburg przypomniał, że przybycie Argonautów z obszaru Grecji do mitycznej Kolchidy jest tradycyjnie datowane na ok. 1200 r. p.n.e. – Początkowo problemem było to, że nie odnaleziono w Kutaisi w ogóle tak starej osady. Zamykało to naukową dyskusję. Obecnie sytuacja jest inna i jest nad czym dyskutować. Nasze badania potwierdzają, że właśnie w tym okresie na terenie współczesnego miasta Kutaisi znajdowała się prężnie działająca osada kolchidzka otoczona dużą fosą – zauważa dr Hamburg. To wtedy, około 3200 lat temu cała Dolina Kolchidy na czele z Kutaisi na pewno była zamieszkana przez różne lokalne plemiona. Zbiorczo określane są jako przedstawiciele kultury kolchidzkej. Gdzie naprawdę znajdowała się starożytna Grecja? Odpowiedź zaskakuje Starożytna Grecja nie była żadnym konkretnym państwem, bo na grecki świat składało się około tysiąca organizmów politycznych. Nie ograniczała się ona do pierwotnych siedzib Greków w b... – Nie sposób jednak na tę chwilę stwierdzić, gdzie znajdowała się słynna Aja, choć Kutaisi jest jedną z proponowanych lokalizacji przez dużą grupę naukowców. Badania cały czas trwają i już szykujemy się na nowe wyzwania w zbliżającym się sezonie badawczym – poinformował archeolog. Część badaczy uważa, że legendarne miasto położone było w innym miejscu: we wschodniej części obecnej Turcji. Są i tacy, którzy twierdzą, że należy go szukać na terenie obecnej Gruzji, jednak znacznie bliżej wybrzeża Morza Czarnego. Czy kiedyś dowiemy się, gdzie dotarli mityczni Argonauci? Modły od tysiącleci – zagadkowe figurki Archeolodzy natknęli się w czasie wykopalisk również na gliniane figurki. Pochodzą z końca II i początku I tysiąclecia p.n.e. Przedstawiają różne zwierzęta: krowę, jelenia czy byka. – Gruzińscy koledzy po fachu wskazują na ich funkcję kultową. Wydaje się, że wzgórze to od zarania dziejów miało charakter kultowy dla wielu religii i wierzeń – uważa dr Hamburg. Początki samej katedry, która widoczna jest do dzisiaj sięgają około 1000 lat. Jest to ważne miejsce dla prawosławnych Gruzinów. Źródło: KIRC. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wierzenia starożytnych Greków. Jak wyglądały rytuały w świecie hellenistycznym?
Starożytni Grecy wierzyli, że bogowie sprawują pieczę nad całym wszechświatem. Od wierzchołka Olimpu po dno Hadesu. Z czasem jednak wiara ta przybrała bardziej mistyczny i osobisty charakter. Oto wierzenia starożytnych Greków.
W tym artykule: W co wierzyli starożytni Grecy? Grecki odpowiednik nieba Jakie były wierzenia starożytnych Greków? Jak wyglądały rytuały religijne w starożytnej Grecji? Skąd wzięły się greckie mity? Światem starożytnej Grecji rządzili bogowie, a na ich czele stali władcy Olimpu – Zeus, Hera, Apollo, Posejdon, Atena i inni mocarze mitologii. Jednak oprócz kultu tych najważniejszych, Grecy otaczali czcią setki mniej znanych bóstw i herosów. Modlili się do nich z tych samych powodów, co my dzisiaj. By prosić o zdrowie i pomyślność, urodzajne żniwa i bezpieczną podróż. Starożytni oddawali bogom cześć we wspólnotach. Składając ofiarne dary, starali się zaskarbić sobie łaskę bóstw, które – jak wierzyli – miały wpływ na ich życie. W co wierzyli starożytni Grecy? Co dzieje się po śmierci? Odpowiedzi Grecy szukali u Hadesa, boga krainy umarłych, brata Zeusa i Posejdona. Ale „niewidzialny”, jak nazywano Hadesa, nie napawał nadzieją. Jego spowite w całun mgły królestwo, pisał Homer, przecięte wodami Styksu, było „siedliskiem grozy”. Miejscem, do którego trafiali po śmierci zwykli ludzie i sławni herosi. Współczucie wobec śmiertelników sprawiło, że z czasem Grecy otworzyli się na nowe formy kultu. Życie pozagrobowe przestało być pasmem udręki – zaczęto przedstawiać je bardziej jako samotną wędrówkę. Tajemne misteria oferowały przewodnictwo i rady, jak odnaleźć się w zaświatach, a niezwykle emocjonalne ceremonie przypominały wyszukane spektakle teatralne. Mitologia grecka to fundament kultury Zachodu. Jednak bogowie Hellady nie byli idealni Mitologia grecka to bez wątpienia jedna z najważniejszych pamiątek po starożytności. Podobnie jak Biblia, inspirowała kolejne kultury i niejako stworzyła fundament, na którym oparła się c... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mitologia-grecka-charakterystyka-bogowie-i-najwazniejsze-mity-fot-tonellophotography-shutterstock-com-f4f7bd4.jpg" width="933" height="700" alt="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" title="Mitologia grecka – charakterystyka, bogowie i najważniejsze mity (fot. TonelloPhotography / Shutterstock.com)" /> Grecki odpowiednik nieba Starożytni Grecy również wierzyli, że dobre duszy zmarłych trafiają do miejsca podobnego do chrześcijańskiego raju. Znane było jako Elizjum lub Pola Elizejskie. Stanowią w mitologii greckiej część Hadesu. Często opisywane są jako kraina położona na zachodnich krańcach świata, nad Oceanem, która jest miejscem wiecznej szczęśliwości i wiecznej wiosny. Kronos, syn Gai (Matki Ziemi) i Uranosa (Pana Niebios), panował nad tym rajem, będąc jednocześnie ojcem Demeter, Hestii, Hery, Hadesa, Posejdona i Zeusa. W starożytnej greckiej wizji życia po śmierci dusza zmarłego – przepływając rzekę Styks w łodzi starca Charona – stawała przed trzema sędziami. Poddana była wówczas sądowi, a następnie kierowano ją do jednego z trzech miejsc wiecznego spoczynku. Ludzie prawi i sprawiedliwi kierowani byli w prawym kierunku, w stronę rzeki zapomnienia – Lete. Po napiciu się z jej wód, zapominali o ziemskim życiu. Następnie oczekiwały na nich Pola Elizejskie – kraina wiecznego pokoju i pośmiertnej radości, gdzie dusze, pozbawione wszelkich cierpień i pragnień, przechadzają się po bladych łąkach, napełnionych muzyką z niewidzialnych lir. Według legendy miały tam rosnąć topole i asfodele. Jakie były wierzenia starożytnych Greków? Rytuały ku czci wielkich bogów na Samotrace urządzano w nocy, w trakcie której płonące pochodnie wyznaczały drogę pochodowi wtajemniczonych. Szczegóły rytuałów, strzeżone pod karą śmierci, są tajemnicą do dziś.. Misteria ku czci wielkich bogów na wyspie Samotraka były dostępne jedynie dla wtajemniczonych – po specjalnym rytuale inicjacji, który wciąż owiany jest tajemnica. Wierząc, że zmarli mogą żywym pomagać bądź szkodzić zza grobu, starożytni nie szczędzili swym przodkom ofiar i darów. Wielu Greków podzielało przekonanie, że ich los po śmierci zależeć będzie od wyboru kultu i praktykowania tajemnych rytuałów. Co jest lepsze, świat żywych czy umarłych? Religia starożytnych Greków – ofiary, misteria, mity i kapłaństwo. W co wierzyli antyczni Grecy? Religia starożytnych Greków nie była religią księgi ani religią objawienia. Była bogata w mitologie, obrzędy, święta i rytuały, które odzwierciedlały złożoność ówczesnej kultury. ... Wraz z IV wiekiem p.n.e. w Grecji pojawiły się rytuały oczyszczenia i obmycia wtajemniczonych z występnej natury. Położyło to podwaliny pod nowo tworzące się religie. Chrześcijaństwo, opanowując świat antyku, garściami czerpało z dawnych form kultu. Bazując na wierze w jednego Boga, przejęło od starożytnych mistyczne obrzędy obmycia z ludzkiej skazy, ideę podziału na znających prawdę i niewtajemniczonych, szacunek wobec świętych ksiąg. Jak wyglądały rytuały religijne w starożytnej Grecji? Szukając wsparcia, Grecy komunikowali się z bogami za pośrednictwem wyroczni. Bogowie odpowiadali na rożne sposoby – poprzez zawiłe zagadki, znaki w postaci ptaków czy błyskawic, a nawet szumu liści. Religijne praktyki uprawiane w całej Grecji jednoczyły miasta i regiony. Kult bogów, na początku głownie wspólnotowy, z czasem przybrał bardziej osobisty charakter. Ludzie w poszukiwaniu sensu i nadziei na życie pozagrobowe pragnęli nawiązać bliższą relację z bogami. Grecy zwrócili się ku kultom misteryjnym, poszukując sensu życia i ochrony po śmierci. W Odysei Homera zgładzony Achilles przemawia ze świata umarłych – Wolałbym do dzierżawcy iść pod biedną strzechę na parobka, i w roli grzebać z ciężkim znojem, niż tu panować nad tym cieniów marnym rojem! – miał mówić heros. Skąd wzięły się greckie mity? Nowe spojrzenie na pochodzenie mitologii greckiej, wynikłe z badań naukowców dostarczyło nowych perspektyw na temat powstania greckich mitów. Autorzy starożytni, tacy jak Herodot, sugerowali, że Grecy mogli inspirować się m.in. Egipcjanami. Jednak współczesne badania wskazują na bardziej złożony obraz, który ujawnia wpływy z różnych źródeł. Naukowcy zauważyli bowiem, że zarówno niektóre bóstwa greckie, jak i język grecki mają korzenie indoeuropejskie, co może tłumaczyć podobieństwa między greckim Zeusem a łacińskim Jupiterem czy sanskryckim Djausem. Z drugiej strony, odkrycia archeologiczne ukazują, że wiele elementów mitologii greckiej ma swoje korzenie w Azji Mniejszej i na Bliskim Wschodzie. Przykładowo, kult Dionizosa, który dotarł do Grecji, mógł wywodzić się z Tracji. Sugeruje to terakotowa maska Dionizosa z okresu I–II w. p.n.e. Badacze wskazują również na wpływy kultury Anatolii na postać Kybele oraz semickich bogiń Isztar i Astarte, które mogą być źródłem dla greckiej bogini miłości, Afrodyty. Wzorce mitologiczne zdają się także przenikać między różnymi kulturami. Przykładowo, w opowieści o Heraklesie pojawia się postać Tezeusza, co sugeruje proces wchłaniania jednej tradycji przez drugą oraz przenikanie się różnych kultur. Niektórzy naukowcy spekulowali, że obok wpływów indoeuropejskich i bliskowschodnich, mitologia grecka mogła absorbować elementy wierzeń słabo poznanych ludów prehelleńskich, takich jak Minojczycy i Pelazgowie.
Mitologia indyjska wyrasta z wierzeń Ariów. Jaki jest jej związek z Wedami?
Mitologia indyjska położyła podwaliny pod hinduizm, system religijny, którego poszczególne odłamy dziś są wyznawane przez ponad miliard ludzi. Najstarsze jej ślady są datowane na okres około dwóch tysięcy lat przed naszą erą. Co wiemy na temat mitologii indyjskiej? Jakie bóstwa czczono w najdawniejszych czasach na Półwyspie Indyjskim? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Źródło mitologii indyjskiej Wprowadzenie do mitologii indyjskiej Bogowie mitologii indyjskiej Boginie mitologii indyjskiej Hinduizm a mitologia indyjska Starożytne opowieści o bogach, herosach i ludziach są dla nas bezcennym źródłem wiedzy o dawnych cywilizacjach, a przy tym ujawniają podobieństwa w sposobie pojmowania świata przez różne kultury. Właściwie każdy starożytny lud miał swój system wierzeń, którego wyrazem były fantastyczne opowieści. Mitologia grecka stanowi wzorcowy przykład antycznego pojmowania porządku świata. Mitologia chińska znacząco różni się od wierzeń antycznych Greków, bo kształtowała się w warunkach zupełnie innej kultury. Mimo to, w dawnych wierzeniach Greków i Chińczyków pojawiają się pewne cechy wspólne, jak choćby obraz stworzenia wszechświata czy osoba najwyższego bóstwa, będącego personifikacją świadomości. Te elementy występują także w mitologii indyjskiej, jednej z najstarszych ze wszystkich znanych. Źródło mitologii indyjskiej Mówiąc o mitologii indyjskiej, na myśli trzeba mieć system wierzeń, który tysiące lat przed nastaniem naszej ery ukształtował się na subkontynencie indyjskim. Termin ten sugeruje, że jej źródeł należy szukać w pierwszej znanej cywilizacji zasiedlającej ten obszar. Mowa o tu o kulturach Harappa i Mohendżo-Daro. Tymczasem dowody wskazują, że korzenie mitologii indyjskiej tkwią nie w kulturze Cywilizacji Doliny Indusu, a Ariów. Zaginione cywilizacje. Po tych wielkich imperiach zostało niewiele śladów i mnóstwo tajemnic Wiemy, że w przeszłości istniały wielkie cywilizacje, które stworzyły ogromne państwa i często rozwijały niezwykle zaawansowaną technologię. Ślad po niektórych dawno zaginął, dlatego... Wojowniczy Ariowie najechali obszar dzisiejszych Indii w drugim tysiącleciu przed naszą erą. Skąd przybyli? Ta kwestia do dziś pozostaje przedmiotem sporów naukowców. Niektórzy wskazują, że lud ten wywodził się z terenów Azji Środkowej, inni natomiast za bardziej prawdopodobny uznają obszar Europy. Najmniej zwolenników ma teza, według której Ariowie mają być rdzennym ludem subkontynentu indyjskiego. Jej przeciwnicy wskazują, że między kulturą Cywilizacji Doliny Indusu a Ariów nie występuje żadna kontynuacja. Najstarszych źródeł mitologii indyjskiej należy szukać w Wedach, a te przywieźli ze sobą Ariowie. O wierzeniach Harappańczyków wiadomo niewiele, jednak nie ulega wątpliwości, że konkretny panteon hinduskich bóstw ukształtował się dopiero, gdy na tamtejsze tereny przybyli Ariowie. To stwarza pewne problemy z klasyfikacją mitologii indyjskiej. Dowody wskazują na to, że ten system wierzeń nie wywodzi się od rdzennej cywilizacji tego obszaru. Wprowadzenie do mitologii indyjskiej Mitologia indyjska opisuje wszechświat poprzez bóstwa, które stanowią personifikację trzech różnych światów: nieba, ziemi i powietrza. Jak Ariowie wyobrażali sobie stworzenie wszystkiego? W Wedach pojawia się kilka opowieści kosmogonicznych. Najdawniejsze wskazują, że kosmos powstał z pierwotnego chaosu, z którego wyłonił się pierwszy byt. Dopiero ten „zarodek” dał początek najstarszej istocie. Z kolei inne mity przypisują stworzenie wszechświata nie pradawnej, nieokreślonej sile, a konkretnym bóstwom. Należy tu wskazać choćby na postać Puruszy – pradawnego olbrzyma z tysiącem głów, który złożył sam siebie w ofierze, a z jego ciała wyłoniły się wszystkie światy. Inna opowieść wskazuje, że kreatorem wszystkiego był Pradźapati. To właśnie z ciała tego bóstwa, rozgrzanego żarem wewnętrznej ascezy, miało wyłonić się wszelkie istnienie. Warto wspomnieć, że w Wedach pojawia się też grupa mitów. Przedstawiają one stwórcę świata jako rzemieślnika, który swoimi narzędziami buduje wszechświat. Bogowie mitologii indyjskiej Wskazanie wszystkich bogów mitologii indyjskiej byłoby na pewno trudne, a być może nawet niemożliwe. Skupimy się zatem na najważniejszych postaciach. Kluczowe bóstwa stwórcze wymieniliśmy powyżej. Oprócz nich, warto wskazań na Agni – jedną z najważniejszych postaci panteonu wedyjskiego. W Wedach jest opisywany jako bóg ognia (jego imię w sanskrycie znaczy „ognie”), nadistota najbliższa śmiertelnikom. Jest ich opiekunem i dobroczyńcą, ale także przywódcą. Ważnymi bóstwami są także Aświnowie. To para niebiańskich bliźniąt, pojawiających się na niebie tuż przed świtem. Im w Wedach przypisano funkcję lekarzy stojących na straży nieśmiertelności. Kolejna ważna postać to Djaus. Imię tego boga można przetłumaczyć jako „światło”. W Wedach jest przedstawiany jako bóg-ojciec, więc w mitologii indyjskiej pełni tę samą funkcję, jaką Zeus pełni w mitach greckich. Funkcja boga śmierci jest przypisana w mitologii indyjskiej do Jamy. Pan zaświatów jest przedstawiany także jako strażnik kierunku południowego. Bogiem płodności jest natomiast Puszan. To jedno z bóstw solarnych (Aditjów), które prowadzi umarłych do świata ojców, strzeże bydła i dróg. Ważnym bogiem solarnym jest też Sawitar. Przedstawiany jako postać ze złota, w panteonie wedyjskim jest dawcą długowieczności dla ludzi i nieśmiertelności dla bogów. Czuwa nad wschodami i zachodami Słońca, kontroluje wody i wiatr. Boginie mitologii indyjskiej W panteonie wedyjskim pojawiają się także żeńskie postaci, ale nie można oprzeć się wrażeniu, że nie odgrywają tak znaczącej roli w Wedach. Należy bowiem wspomnieć, że jedyną boginią, do której zwracane są całe hymny, jest Uszas. To pani jutrzenki, przedstawiana jako istota pełna piękna i dobroci, przynosząca ludziom pomyślność. Ważną funkcję spełnia także Ratri. To bogini nocy, przedstawiana jako jaśniejąca postać z gwiazdami zamiast oczu. Dobrotliwe bóstwo przynosi ukojenie wszystkim istotom śmiertelnym. Jej blask rozświetla ciemność i pozwala bezpiecznie przebrnąć przez mrok. Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje? Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje. Wymieniając boginie mitologii indyjskiej, nie można nie wspomnieć o Prythiwi. To wedyjska odpowiedniczka greckiej Gai – personifikacja ziemi. Symbolizuje nadzieję i hojność, ale także cierpliwość i odporność. Emanuje łagodnością i mądrością. Jest matką wedyjskich bóstw, a także wszystkich istot śmiertelnych: ludzi, zwierząt i roślin. Wymienia się ją także jako opiekunkę umarłych. Hinduizm a mitologia indyjska Obecnie Wedy są przedmiotem zainteresowania przede wszystkim naukowców, a współczesny hinduizm opiera się o dwa wielkie eposy – Mahabharatę i Ramajanę. To niezwykle rozbudowany system wierzeń, z licznymi odłamami, w których pojawiają się bogowie w ilości trudnej do policzenia. W hinduizmie próżno szukać osoby proroka, bo religia ta nie ma konkretnego twórcy. Stanowi kontynuację indyjskiej mitologii, która zaczęła kształtować się wraz z przybyciem Ariów. Na przestrzeni wieków przechodziła liczne ewolucje – zmieniało się postrzeganie bóstw i samo podejście do praktyk religijnych. Zmiany, o których mowa, postępowały wraz ze zmianami w funkcjonowaniu dawnego społeczeństwa indyjskiego. Gdy zaczęły powstawać wielkie ośrodki miejskie, zrodziła się potrzeba redefiniowania hinduizmu. Z głównego nurtu zaczęły wyłaniać się kolejne odłamy, w tym heterodoksyjny buddyzm. Źródło jest jednak wspólne, a jest nim właśnie mitologia indyjska, którą można też nazwać religią wedyjską. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Kim był legendarny Merlin Wielki? Szalonym bardem, synem demona czy wychowawcą króla Artura?
Średniowieczni pisarze przekształcili opowieści o nieznanym bardzie w legendy o potężnym czarodzieju. To Merlin Wielki miał osadzić króla Artura na tronie Camelotu.
W tym artykule: Myrddin, bard z Walii Ambrosius, syn zakonnicy Merlin, czarodziej i syn demona Doradca królów i mentor Artura Francuska propaganda Archetypowymi czarodziejami są mądrzy starzy mężczyźni z magicznymi mocami i długimi siwymi brodami. Przykładami mogą być Gandalf Szary z trylogii „Władca Pierścieni” J.R.R. Tolkiena oraz Albus Dumbledore z serii książek o Harrym Potterze. Ale to Merlin Wielki jest inspiracją dla nich wszystkich. Od czasu swojego pierwszego pojawienia się w literaturze średniowiecznej ewoluował przez wiele stuleci. Przekształcił się z walijskiego barda w zmiennokształtnego czarnoksiężnika. Dziś jest sercem legendy arturiańskiej. Myrddin, bard z Walii Pierwszy Merlin nie był czarodziejem. Źródła średniowieczne mówią o walijskim bardzie lub poecie z VI wieku. To Myrddin Wyllt. Mieszkał na dworze Gwenddoleu, króla walijskojęzycznych terytoriów południowej Szkocji i północnej Anglii. Jak głosi historia, Gwenddoleu zginął w 573 roku w bitwie pod Arfderydd. Udział w masakrze doprowadził Myrddina do szaleństwa. Uciekł do lasów Szkocji, gdzie przez następne pięćdziesiąt lat żył jako pustelnik. Wygłaszał tajemnicze wersety i zdobył dar wieszczenia. W tradycji celtyckiej bardowie i poeci kojarzeni są z przepowiadaniem przyszłości. Myrddin Wyllt pojawia się jako prorok w poemacie „Armes Prydein” z X wieku. Zawiera on przepowiednię, zgodnie z którą sojusz między Celtami i Wikingami z północnej Irlandii miałby wypędzić Anglosasów z Wielkiej Brytanii. Ambrosius, syn zakonnicy Merlin przybrał bardziej znaną formę w XII-wiecznych tekstach walijskiego autora Geoffreya z Monmouth. Uczynił on z Merlina centralną postać w swoich trzech książkach: „Proroctwach Merlina”, poemacie „Życie Merlina” i w najsłynniejszej „Historii królów Wielkiej Brytanii”. W tej ostatniej pojawia się „nowy” Merlin. Teraz to potężny czarodziej, który umożliwia królowi Arturowi przejęcie tronu Anglii. Jednak Geoffrey zainspirował się „Historią Brytów”, przypisywaną walijskiemu mnichowi Nenniuszowi z IX wieku. Opowiada ona m.in. historię złego króla Vortigerna, który pozwolił Sasom osiedlić się w Wielkiej Brytanii. Vortigern chce zbudować zamek, ale za każdym razem, gdy próbuje, fundamenty znikają. Aby temu zapobiec, ma odnaleźć chłopca bez ojca i złożyć go w ofierze. Słudzy króla znajdują Ambrosiusa, syna zakonnicy, która twierdzi, że jest dziewicą. Młody człowiek stwierdza, że pod chwiejnymi fundamentami zamku żyją dwa gigantyczne robaki – jeden czerwony, drugi biały. Toczą ze sobą walkę, która jest symbolem konfliktu między Brytami i Sasami. Ambrosius nie zostaje złożony w ofierze, lecz staje się doradcą króla. Merlin, czarodziej i syn demona Geoffrey z Monmouth dokonał twórczego przetworzenia dwóch wątków. Połączył postać Myrddina z Ambrosiusem, wzbogacając narrację o nowe szczegóły. Matka Merlina pozostaje zakonnicą. Jednak ojcem dziecka ma być inkub, męski demon. W średniowieczu ludzie wierzyli, że demony są mądrzejsze od ludzi i potrafią przewidzieć bieg wydarzeń. Merlin dziedziczy po inkubie te cechy, które wykorzystuje w dobrym celu. Staje się tzw. kambionem – pół-demonem, pół-człowiekiem. Geoffrey zmienia też dwa walczące robaki w smoki. Merlin wyjaśnia, że czerwony smok reprezentuje Brytyjczyków, a biały symbolizuje Sasów, którzy ostatecznie odniosą zwycięstwo. To początek legendy arturiańskiej. Merlin wygłasza też inne proroctwa, w tym te dotyczące króla Artura. „Nowy” Merlin Geoffreya odniósł ogromny sukces. Anglo-normański poeta Robert Wace przetłumaczył opowieść na swój język narodowy. W rezultacie powstał poemat „Roman de Brut”, ukończony około 1155 roku. To w nim po raz pierwszy w literaturze pojawia się Okrągły Stół. Doradca królów i mentor Artura W XII lub XIII wieku francuski poeta Robert de Boron sięgnął po dzieło Wace’a. Napisał poemat „Merlin”, z którego do dziś przetrwały tylko fragmenty. Tekst został później przepisany prozą około 1210 roku, być może przez samego Borona. Dzięki temu treść poematu została zachowana. Tu legenda znów trochę się zmienia. W chwili narodzin Merlina rada demonów spiskuje, aby zamienić dziecko w swego rodzaju antychrysta. Ich plany kończą się fiaskiem. Dziecko zostaje ochrzczone przez matkę. Merlin jest postacią pozytywną, pomimo swoich demonicznych narodzin i pewnych aspektów łączących go z magią przedchrześcijańską, takich jak zmiennokształtność. Merlin przepowiada śmierć złego króla Vortigerna. Czarodziej dołącza do nowego króla Pendragona i jego brata Uthera w wojnie przeciwko saskim najeźdźcom. Merlin wznosi Stonehenge ku czci poległych i tworzy Okrągły Stół. To także on doprowadza do spotkania Uthera i Ygerne, żony księcia Kornwalii. Ich związek skutkuje narodzinami Artura, którego mentorem będzie Merlin. Opowieść kończy się zwycięstwem Artura, który zdobywa koronę brytyjską, wyciągając miecz z kamienia. W XV wieku sir Thomas Malory stworzył romans rycerski „Le Morte d’Arthur” (Śmierć Artura). To dzieło ponownie opowiada o legendzie arturiańskiej w kolejności chronologicznej, począwszy od narodzin Artura. Merlin przedstawiany jest jako mentor Artura, który odgrywa kluczową rolę w każdym aspekcie jego życia. U Malory’ego mamy więc kulminację wszystkich innych wersji potężnego czarodzieja. Francuska propaganda Nie jest jednak przypadkiem to, że do wcześniejszego wzrostu popularności Merlina i Artura przyczynili się właśnie Francuzi. Chodzi nie tylko o dzieła Wace’a i de Borona. Zrobił to też Chrétien de Troyes, autor romansów o rycerzach króla Artura, m.in. „Percewala z Walii, czyli opowieści o Graalu” (ok. 1180 r.). Powstanie legendy arturiańskiej w XII wieku ma swoje korzenie w projekcie politycznym. W tym okresie w Anglii panowali królowie z dynastii Plantagenetów. Wywodzili się z Bretanii, Normandii i Anjou. Budowali wielkie królestwo, które obejmowało dużą część Francji i Anglii. Dynastia anglo-francuska musiała znaleźć historyczny precedens, który mógłby uszlachetnić ten projekt. Coś, co przemówiłoby zarówno do brytyjskich Celtów, jak i Normanów. Sięgnięto więc po opowieści o starożytnych schrystianizowanych królach celtyckich. Głoszono, że Brytyjczycy czekali na ich powrót. Utworzono nawet święte centrum w opactwie Glastonbury, gdzie ponoć mnisi odnaleźli grób króla Artura. Miejsce to utożsamiano z legendarną wyspą Avalon. Źródło: National Geographic.
Po latach odczytano inskrypcję z tajemniczego posągu sfinksa. Zabytek pochodził ze starożytnej Dacji
W XIX wieku na terenie dzisiejszej Rumunii odkryto wyjątkowy posąg sfinksa. Przez dziesiątki lat naukowcy nie potrafili jednak rozszyfrować tajemniczej inskrypcji, która znajdowała się u jego podstawy.
W tym artykule: Tajemnicze odkrycie ze starożytnej Dacji Amerykański uczony twierdzi, że rozszyfrował inskrypcję ze sfinksa Odkrycie rzuca światło na mniejszościowe wierzenia w czasach rzymskich Dacja. Kraina historyczna w Europie na terenie dzisiejszej Rumunii, którą zamieszkiwał starożytny lud zwany Dakami. W latach 101 roku n.e. Rzymianie pod wodzą cesarza Trajana rozpoczęli podbój regionu, żeby 5 lat później ogłosić swoje wielkie zwycięstwo. W Rzymie, na Forum Trajana, do dziś stoi kolumna, która upamiętnia te wydarzenia. Tajemnicze odkrycie ze starożytnej Dacji W 106 roku Trajan utworzył rzymską prowincję Dacia, która kilkadziesiąt lat później – już za czasów Hadriana – była jedną z prowincji granicznych, a na jej granicach zbudowano umocnienia i obwarowania. Dacja, jak każda prowincja starożytnego Rzymu, ulegała romanizacji. Jednak pomimo silnych wpływów kultury rzymskiej i języka łacińskiego, w prowincjach Rzymu wciąż żyli ludzie, którzy pamiętali tradycje swoich przodków. Najnowsze odkrycie prof. Petera Z. Revesza z University of Nebraska-Lincoln może rzucać nowe światło na kultywowanie praktyk przedrzymskich w prowincjach, które ulegały romanizacji. Badanie amerykańskiego naukowca ukazało się właśnie w czasopiśmie „Mediterranean Archeology and Archaeometry”. Amerykański uczony twierdzi, że rozszyfrował inskrypcję ze sfinksa Uczony przekonuje, że po ponad 100 latach udało mu się rozszyfrować tajemniczą inskrypcję, która znajdowała się na małym posągu sfinksa. Zabytek odnaleziono w XIX wieku na terenie Rumunii, po czym trafił do niezidentyfikowanego hrabiego w Europie Zachodniej. Problem polegał na tym, że artefakt ok. 1848 roku został skradziony. Przetrwał jedynie jego dokładny rysunek. Mityczne zwierzęta. Tajemnicze istoty z legend, baśni i podań, które do dziś fascynują Fascynują, przerażają i budzą ciekawość. Mityczne stworzenia są od wieków obecne w baśniach i legendach. Skąd się tam wzięły i co symbolizują? W artykule badacz przedstawił tłumaczenie inskrypcji, która znajdowała się u podstawy posągu wykonanego z brązu. Zabytkowy przedmiot pochodził najprawdopodobniej z początku III wieku, gdy Dacja znajdowała się jeszcze pod panowaniem Rzymian. – Posąg sfinksa z brązu ma kilka uderzających podobieństw do słynnego Sfinksa Naksyjczyków z VI wieku p.n.e., który obecnie znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Delfach – twierdzi prof. Revesz. Sfinks Naksyjczyków to marmurowa statua sfinksa, dar wotywny Naksyjczyków w sanktuarium delfickim. Mierzy prawie 3 metry wysokości. – Prawdopodobnie kult sfinksa rozprzestrzenił się także na terytorium Dacji, a przybył tam z greckiej wyspy Naksos. Udało mi się ustalić, że inskrypcja została napisana archaicznym alfabetem greckim – twierdzi amerykański uczony. Odkrycie rzuca światło na mniejszościowe wierzenia w czasach rzymskich – Jednakże symbole fonetyczne widoczne na inskrypcji powodują, że tekst w języku greckim jest pozbawiony sensu. Właśnie dlatego znaczenie inskrypcji intrygowało badaczy od czasu odkrycia artefaktu na początku XIX wieku – zwrócił uwagę autor artykułu. – Skryba prawdopodobnie zamierzał wyrazić coś w języku innym niż grecki, jednak posługując się alfabetem greckim. Udało mi się odkryć, że znaki widoczne w tym krótki wierszu zostały zapisane w języku proto-węgierskim. Napis jest niezwykły, ponieważ zawiera archaiczne litery, które należy czytać od prawej do lewej – wyjaśnia prof. Revesz. Autor badania uważa, że zdanie widoczne u podstawy sfinksa oznacza: „Oto święty lew, oddajcie mu cześć”. Inskrypcja sugeruje zatem, że artefakt był obiektem kultu jego posiadaczy. – Odszyfrowany wiersz jest wyjątkowy, ponieważ kult sfinksa nie był częścią głównego nurtu mitologii starożytnego Rzymu. Rzuca nowe światło na wierzenia w czasach rzymskich, które należały do mniejszości – zauważa prof. Revesz. Źródło: Mediterranean Archeology and Archaeometry Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Podział mitów pokazuje, że starożytne legendy miały pewne punkty wspólne. Skąd się to wzięło?
Opowieści wyrażające i systematyzujące wierzenia danej społeczności, łączące sferę sacrum ze sferą profanum, towarzyszą ludzkości właściwie od zawsze. Pojawiły się, zanim jeszcze zaczęliśmy spisywać naszą historię. Początkowo przekazywane ustnie, w końcu przerodziły się w eposy, opisujące siłę wyższą i zawierające w swojej treści archetypy na tyle uniwersalne, że do dziś są przedmiotem licznych odwołań i reinterpretacji. Jaką funkcję pełniły mity? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Jaką funkcję pełniły mity? Jak dzielimy mity? Mity kosmogoniczne Mity antropogeniczne Mity teogoniczne Mity genealogiczne Baśnie, bajki, klechdy – każde z tych określeń, często stosowane w kontekście wierzeń dawnych cywilizacji, jasno wskazuje, że jako współcześni, traktujemy je na równi z fantastyką. Tym samym wykazujemy się nadzwyczajnym egoizmem, celowo umniejszając pierwotne znaczenie tego, co nazywamy mitami. Zastanówmy się przez chwilę, co w pojmowaniu świata zmieniło się od czasów antycznych? Nauka gna do przodu, mamy do dyspozycji coraz bardziej zaawansowane metody badawcze, potrafimy znaleźć odpowiedź na coraz większą ilość pytań. Mimo to wiara w istnienie wyższej siły sprawczej, która od zarania ustala porządek świata, nadal jest obecna w naszym życiu. Mało tego, odgrywa na tyle znaczącą rolę, że realnie wpływa na każdą jego sferę. Musimy jednak zdać sobie sprawę, że w przyszłości, kiedy współczesność stanie się starożytnością, następne cywilizacje też będą rozpatrywać nasze wierzenia w kategorii mitów. Czy zatem oznacza to, że wiara jest dla nas wyłącznie „zabawą z wyobraźnią”? Oczywiście, że nie i nie była tym także dla starożytnych. Jaką funkcję pełniły mity? Na postawione wyżej pytanie częściowo odpowiedzieliśmy już we wstępie. Mity miały porządkować i systematyzować wierzenia dawnych społeczności. Z tego też wynika podstawowy podział mitów. Najstarszy mit świata był znany na obu półkulach. Może mieć 100 tys. lat Mit o Plejadach, znany jako opowieść o 7 siostrach, był znany zarówno w starożytnej Grecji, jak i wśród Aborygenów. Jak to możliwe, że tak odległe ludy przekazywały tę samą historię ... Ludzkość od zawsze była ciekawa otaczającego ją świata i genezy jego powstania. Równolegle pojawiało się pytanie na temat powstania samego człowieka. Żeby móc to wyjaśnić, starożytni stworzyli obraz bogów, którzy byli sprawcami wszystkiego, czego nie potrafiły objąć ówczesne umysły. Mity wyjaśniały, skąd wzięli się bogowie, w jaki sposób ludzie mają oddawać im cześć i jak postępować, by zyskać ich przychylność. Należy podkreślić, że w kontekście religijnym nie pełniły wyłącznie funkcji światopoglądowej. Obrzędowość i sakralność to zaledwie jedna strona medalu. Drugą jest poznawczość. Mity miały oswajać człowieka ze zjawiskami, które wywoływały w nim lęk i przerażenie. Nadając im wymiar woli bogów, czyniły je bardziej zrozumiałymi, a dzięki temu – mniej strasznymi. Nie można zapomnieć, że w dawnych opowieściach sfera boska przenika się z ludzką. W mitach pojawiają się portrety postaci: historycznych i fikcyjnych. W tym miejscu dochodzimy do ich społecznej funkcji. Mity tworzyły etos danej społeczności i zacieśniały więź łączącą jej przedstawicieli. Nadawały tożsamość kulturową i wskazywały na konkretne wzorce zachowań/postępowania. Trzeba bowiem pamiętać, że właściwie każdy mit pod warstwą dosłowną skrywa warstwę symboliczną. Nie bez znaczenia jest też wpływ, jaki mity wywierały na kulturę. Opowieści o bogach, herosach i ludziach stanowiły inspirację dla starożytnych twórców i artystów. Podporządkowana im była poezja, rzeźba i malarstwo, ale nie tylko. Nie można zapomnieć też o architekturze. Podsumowując, w społecznościach tworzonych przez dawne cywilizacje mity pełniły następujące funkcje: religijną (światopoglądową i obrzędową), poznawczą, społeczną, kulturotwórczą. Jeden typ utworu nie mógł zaspokoić tak różnych potrzeb. Właśnie dlatego w obszarze tematyki mitów wykształcił się konkretny podział mitów. Jak dzielimy mity? Właściwie każda dawna cywilizacja miała swoją mitologię. Mity greckie stały się fundamentem, na którym wyrosły blisko spokrewnione z nimi mity rzymskie. Nie zapominajmy jednak, że swoje opowieści mieli także m.in. Sumerowie, którzy stworzyli jedną z pierwszych cywilizacji, dawni Chińczycy, ludy nordyckie czy Słowianie. Każda z tych cywilizacji miała swoich bogów i bohaterów, mniej lub bardziej unikatowych. To sprawiło, że mimo iż dzieliły je czas i odległość, między ich opowieściami występował pewien element wspólny: tematyka. Właściwie każda mitologia traktuje o powstaniu świata, bogów i ludzi. W każdej pojawiają się opowieści o herosach i władcach. Część mitycznych opisów odnosiła się do fikcji mającej miejsce w nieokreślonej przeszłości, ale zawsze korelowały one z kulturą, w obrębie której funkcjonowały. Ta zbieżność tematyczna pozwoliła na wprowadzenie podziału mitów, który jest właściwy bez względu na pochodzenie opowieści. To pozwala wprowadzić nieco ładu do często chaotycznego świata mitów. Mowa o podziale na: mity kosmogoniczne, mity antropogeniczne, mity teogoniczne, mity genealogiczne. Opowieści te przywoływały genezę danego zjawiska i w ten sposób sytuowały je w świecie rzeczywistym. To pozwoliło starożytnym nadać mu sens. Mity kosmogoniczne Mówiąc o mitach kosmogonicznych (grec. kosmos – świat), na myśli trzeba mieć zespół opowieści początkach świata. To właśnie ta kategoria zajmowała szczególne miejsce we wszystkich kulturach. Traktowała bowiem o początku wszystkiego: naszej planety, flory i fauny, a także otaczającego ją wszechświata. Różne cywilizacje wyobrażały sobie ten proces na swój sposób, jednak nie można nie można nie wspomnieć, że te opowieści obrazują znaczne podobieństwa w sposobie myślenia starożytnych. Przykładem niech będzie choćby motyw jajka, pojawiający się m.in. w mitologii słowiańskiej i chińskiej, albo chaosu, o którym traktuje choćby mitologia grecka i chińska. Mity antropogeniczne W Japonii pękł legendarny „kamień śmierci”. To nie zwiastuje nic dobrego, o ile wierzyć mitom Od kilku tygodni „kamień śmierci” jest na ustach wielu Japończyków. Dlaczego? Ze skałą wiąże się pewna legenda. Czym byłby świat bez ludzi – gatunku, który zyskał dominację nad pozostałymi i jako jedyny zaczął kształtować swoją historię? Tak samo jak powstanie świata, starożytnych interesowało powstanie ludzkości. Ten proces przedstawiali w mitach antropogenicznych (grec. antropos – człowiek). Przy okazji, przemycali w nich opisy ludzkiej natury, wskazywali na miejsce człowieka w otaczającym go świecie, wyjaśniali zjawisko śmierci i doszukiwali się genezy płciowości. Przykładem opowieści antropogenicznej jest choćby mit o Prometeuszu. Mity teogoniczne W starożytnych wierzeniach, za powstaniem człowieka zawsze stała siła wyższa. Ta jednak nie brała się znikąd. Tak jak świat, tak i bogowie musieli mieć swój początek. Ten został opisany w mitach teogonicznych (grec. theos – bóg). Poza samą genezą bogów, mity teogoniczne wskazują także na obszary podległe konkretnym istotom wyższym, wyjaśniają ich naturę, wskazują na atrybuty i ich stosunek do człowieka. Mity genealogiczne W systematyce mitów pojawia się także pojęcie opowieści genealogicznych (grec. genos – lud). W tej kategorii mieszczą się mity opowiadające historię pokoleń ludzkich: wielkich władców i bohaterów oraz ich przodków, którzy zapoczątkowali dane rody. W opowieściach genealogicznych przedstawiane były także historie całych narodów. To coś w rodzaju starożytnej lekcji historii, z zaznaczeniem, że nie wszystkie mity genealogiczne traktowały o postaciach historycznych, a te, które opisywały dzieje istniejących rodów, nierzadko przeplatały wydarzenia faktyczne z fikcyjnymi. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Artemida to grecka bogini, którą spopularyzowała NASA. Była mściwa i sprowadzała szybką śmierć
Mściwa bogini łowów, władczyni lasów i dzikich zwierząt. Ale też opiekunka rodzących kobiet, żeglarzy, rolników i hodowców oraz dawczyni szybkiej śmierci. Bogini Artemida miała różne oblicza. Stała się patronką misji załogowej NASA na Księżyc, bo była również boginią tego ciała niebieskiego.
W tym artykule: Jak wyglądała Artemida? Czy Artemida miała męża? Ciekawostki na temat Artemidy Kult Artemidy, a później Diany Dlaczego program NASA nazywa się Artemis/Artemida? Artemida (gr. Ártemis) to grecka bogini. Była córką Zeusa i Leto. Jej bratem był Apollo (Apollin). Łatwo poznać ją w sztuce po atrybutach, którymi były łuk i strzały. Wiązano ją z taki zwierzętami jak łania, jeleń i niedźwiedź. Uważana jest za jedną z najważniejszych postaci wśród bogów greckich. W mitologii rzymskiej identyfikowno ją z boginią Dianą. Jak wyglądała Artemida? Artemidę przedstawiano w sztuce greckiej jako wiecznie młodą dziewicę. Była typem „dzikiej” dziewczyny, która miała bzika na punkcie polowań. W ręku najczęściej dzierżyła łuk i strzały. Czy Artemida miała męża? Artemida była dziewicą i nigdy nie związała się z nikim. Homer opisywał ją jako piękną kobietę, opiekującą się młodymi chłopcami i dziewczętami. Była dość wybuchowa i ceniła swoją niezależność. Uważa się, że patronowała Amazonkom. Podobnie jak one, Artemida była wojowniczką i łowczynią niezależną od mężczyzn. Ciekawostki na temat Artemidy Artemida była jedną z ulubionych bogiń na terenach wiejskich. Zapewne jest to związane z tym, że patronowała dzikiej przyrodzie. Tam, w górach, lasach i pośród bagien tańczyła. Ceniła sobie towarzystwo nimf. Bogini ta występowała w wielu mitach greckich. Na przykład wspólnie ze swoim bratem, Appolinem, zabiła dzieci mitologicznej królowej greckich Teb, Niobe. Appolon zabił sześciu jej synów, a Artemida sześć córek z pomocą swojej ulubionej broni – łuku. Niobe znieważyła matkę Appolina i Artemidy. To była bezpośrednia przyczyna mordu. Artemida opisana jest też w mitach, w których zabiła gigantów, m.in. Grationa i potwory. Wśród nich byli Bufagos (pożeracz byków) i Aloadzi (synowie Posejdona). Artemidę szczególnie irytowało zabijanie przez innych jeleni, nad którymi sama roztaczała opiekę, ale też polowała na nie. I tak heros Herakles miał za zadanie złapanie jelenia o złotych rogach. Nie chciał go jednak zabić, tylko pojmać żywcem. Po roku gonitwy – poddał się i zabił szlachetne zwierzę. Rozsierdziło to Artemidę, którą jednak ostatecznie udało się Heraklesowi udobruchać. Inny mit opowiada o myśliwym z Teb, Akteonie. W czasie polowania przypadkiem natknął się na kąpiącą się nagą Artemidę. Za karę zamieniła go w jelenia. Po chwili rozszarpały go jego własne psy myśliwskie. O tym, że Artemida była złośliwa świadczy mit z Agamemnonem w roli głównej. Gdy w Aulidzie oczekiwał ze swoim okrętem na sprzyjające wiatry, aby wyruszyć na Troję, zorganizował polowanie. Ustrzelił jelenia, co skomentował następującymi słowy: „Sama Artemida nie potrafiłaby go tak zabić!”. Oczywiście bogini usłyszała te słowa i zesłała ciszę morską. Jedyną opcją na jej przebłaganie było złożenie córki króla w ofierze. Mimo że została złożona w ofierze, to w ostatniej chwili bogini podmieniła ją na łanię, a córkę Agamemnona porwała i umieściła w świątyni, jako kapłankę kultu swojej osoby. Greccy myśliwi stawiali na cześć Artemidy kapliczki i jej wizerunki w celu zapewnienia sobie pomyślnych łowów. Po udanym polowaniu składali jej głowę lub skórę zabitego zwierza. Jeden z miesięcy w starożytnych Atenach poświęcony był Artemidzie. Był to Elafebolian. Kult Artemidy, a później Diany Artemidę czczono we wszystkich górzystych obszarach starożytnej Grecji, m.in. w krainie Sparty, w Arkadii, Lakonii czy w Elidzie. Najsłynniejszym miejsce jej kultu był Efez, gdzie znajdowała się świątynia poświęcona azjatyckiej bogini płodności identyfikowanej właśnie z Artemidą. Wewnątrz znajdował się jej posąg kultowy o wielu piersiach. Kult Artemidy rozkwitał prawdopodobnie już na Krecie lub na kontynencie greckim przed IV wiekiem p.n.e. W starożytnym Rzymie czczono ją jako Dianę. Bogowie rzymscy nie byli po prostu „kopiami” greckich bóstw. Wielu miało zupełnie inne korzenie Bogowie rzymscy wpływali na każdą dziedzinę życia mieszkańców Wiecznego Miasta, ale nie spoufalali się z ludźmi w takim stopniu, jak ich greccy odpowiednicy. Mało tego, u podstaw rzymskie... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/bogowie-rzymscy-najwazniejsze-bostwa-i-ich-atrybuty-w-starozytnym-rzymie-fot-shutterstock-bd064fc.jpg" width="938" height="623" alt="Bogowie rzymscy – najważniejsze bóstwa i ich atrybuty w starożytnym Rzymie (fot. Shutterstock)" title="Bogowie rzymscy – najważniejsze bóstwa i ich atrybuty w starożytnym Rzymie (fot. Shutterstock)" /> Dlaczego program NASA nazywa się Artemis/Artemida? NASA, czyli Narodowa Agencja Aeronautyki i Przestrzeni Kosmicznej postanowiła nazwać nowy program powrotu astronautów na Księżyc imieniem starożytnej bogini – Artemis. Stało się to dlatego, że Artemida jest mitologiczna grecka boginią Księżyca i siostra bliźniaczką Apolla. Nazwa programu ma na celu powiązanie tego programu z misjami Apollo, w ramach których ponad 50 lat temu ludzie po raz pierwszy wylądowali na Księżycu. Co ciekawe, statek kosmiczny, w którym znajdzie się załoga astronautów nazywa się Orion. W mitologii greckiej Orion jest towarzyszem łowów Artemidy, którego ostatecznie bogini przeszywa strzałą i zabija. Po śmierci umieściła go na sklepieniu niebieskim i można go do dzisiaj podziwiać w postaci jednego z zimowych (na naszej półkuli) gwiazdozbiorów. Źródła: Grimal P., Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław 1987 Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 1985 Piszczek Z. (red.), Mały słownik kultury antycznej, Warszawa 1966 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Śladami mitycznego bohatera. Droga Eneasza to nowy szlak turystyczny w zachodniej Turcji
Droga Eneasza to wyjątkowa szansa na odkrycie niezwykłych atrakcji zachodniej Turcji. Śladami bohatera spod Troi można zwiedzić urokliwe wybrzeże, a także starożytne miasta i zabytki, które przypominają o wielkich wydarzeniach z przeszłości.
W tym artykule: Droga Eneasza w Turcji Bohater z Troi Ruiny starożytnego miasta Wiele tych samych miast Spory i waśnie archeologiczne Filozofia życia Wyruszyć w świat ze starożytnego Antandros Jest słoneczne popołudnie. Wrześniowe słońce nie daje wytchnienia. Na szczęście w Altınoluk w tureckiej prowincji Balıkesir jest kawiarnia schowana na wzgórzu, pośród niewielkich dębów. Chociaż oddalona o kilka kilometrów od morza, czuje się tu zapach słonej wody, który jest obietnicą schłodzenia i ucieczki od nieustannego upału. Droga Eneasza w Turcji Z pomocą przychodzi delikatna bryza, która koi odkryte ciało, smaga policzki i szybko odchodzi, pozostawiając poczucie nostalgii. To nie przypadek. Popijając turecką herbatę, wsłuchuję się w opowieść o Eneaszu. Tysiące lat temu mógł siedzieć w podobnym miejscu i, czując powiew delikatnego wiatru, patrzeć w kierunku morza, myśląc o swojej ojczyźnie. – Eneasz jest mostem, który łączy mitologię grecką i rzymską, spaja różne kultury i cywilizacje. To postać, która jest symbolem odwagi, determinacji i wędrówki. Bohater, który łączy różne światy – opowiada mi Leyla Yeltin ze stowarzyszenia Antandros, które współtworzy Drogę Eneasza. To nowy szlak w zachodniej Turcji, który przypomina nie tylko historię epickiej wojny trojańskiej, ale jest również okazją do zrozumienia naszej tożsamości. – Drogą Eneasza chcemy zainteresować młodych ludzi historią i archeologią, która jest niezwykle istotna, aby zrozumieć nasze europejskie dziedzictwo i kulturę – wyjaśnia Leyla. – Zobacz, znajdujemy się u podnóża góry Ida. Ponad 3200 lat temu, ktokolwiek znalazłby się na jej szczycie, byłby świadkami jednego z najważniejszych wydarzeń antyku: wojny o Troję – mówi przewodniczka. I pokazuje mi kierunek, od którego wszystko się zaczęło... Bohater z Troi Kim jednak był Eneasz? Postać ta pojawia się w mitologii zarówno greckiej, jak i rzymskiej. Pisał o nim Homer w Iliadzie, Wergiliusz poświęcił mu poemat „Eneida”, a Owidiusz wspominał go w „Metamorfozach”. – Achillesie! — rzekł Trojanin — źle znasz Eneasza. Jeśli mniemasz, że twoja groźba go zastrasza – czytamy w eposie autora Odysei. – Przybądźcie, przyjaciele! Cios mi grozi srogi. Oto na mnie Eneasz idzie prędkonogi. Ma siłę: gdzie on w boju, tam pełno rozpaczy. A jest w kwiecie młodości, co najwięcej znaczy. Przy tym sercu, gdybyśmy równi w leciech byli. Wraz ja jego lub on mnie do ziemi nachyli – czytamy w „Iliadzie”. Eneasz przedstawiany jest jako bohater wojny trojańskiej. Był jednym z najlepszych, najgroźniejszych i najodważniejszych wojowników. Walczył ramię w ramię z Hektorem przeciwko najeźdźcom, których do walki motywowała zdrada. Bo to właśnie porwanie Heleny, żony króla Sparty Menelaosa, przez trojańskiego księcia Parysa, miało być powodem jednej z największych wojen w antycznej historii. Bohater spod Troi był uważany za syna króla Anchizesa i bogini Afrodyty. Był potomkiem Dardanosa, czyli samego boga Zeusa. Po tym, jak Troja upadła, uciekł wraz z ojcem, żoną i synem. To właśnie w dzisiejszej Turcji rozpoczęła się tułaczka po świecie Eneasza. Chociaż los zesłał na niego wiele nieszczęść, bogowie mieli wielki plan. To on bowiem miał być protoplastą ludu Italii... Ruiny starożytnego miasta Początku drogi Eneasza należy szukać zatem w Troi, a właściwie jej zgliszczach. To właśnie jest nasz pierwszy przystanek spośród wielu, które przybliżą nam wkrótce historię tego mężnego bohatera. Z okna autokaru widzę znak z napisem „Hisarlık”. To dziś tureckie miasto, w którym znajdują się ruiny starożytnego miasta, które miało zostać zniszczone przez Greków i Spartan. Wysiadam. Wita mnie mężczyzna z siwą brodą i długimi, kruczoczarnymi włosami. Ma okrągłe okulary, rozpiętą koszulę z krótkim rękawem i zakurzone buty. To Rüstem Aslan, archeolog i kierownik wykopalisk w Troi, zwanej czasem jako Ilios lub Wilusa. To właśnie Rüstem przez kolejne godziny będzie pokazywał mi i opowiadał historię odkrycia legendarnego miasta. Ruiny miasta Eneasza odkrył w drugiej połowie XIX wieku Heinrich Schliemann. Zaczął kopać na tamtejszym wzgórzu. Był zdeterminowany, pomimo szyderstw ze strony innych archeologów. Wierzył, że Troja nie jest wyłącznie legendą. Jego marzenia ziściły się 14 czerwca 1873 roku. – Wczesnym rankiem przyglądający się robotnikom Schliemann zobaczył w piasku błyszczący przedmiot. Nie namyślając się długo, zarządził dzień wolny i odprawił robotników. Po chwili wraz z żoną zaczął wygrzebywać dziesiątki złotych i srebrnych kosztowności – pisał William Henry Boulton w książce „Wieczność piramid i tragedia Pompei”. Niemiecki badacz znalazł m.in. dwa złote diademy, ponad 20 naszyjników, zdobione bransolety, tysiące pierścieni i brosz, dziesiątki kolczyków, a nawet ponad półkilogramowy puchar ze złota. Wiele tych samych miast Archeolog uważał, że to na pewno jest skarb Priama. Problem polegał na tym, że Schliemann nie odnalazł Troi „homerowskiej”. Czy to znaczy, że jej nie było? Nie. Po prostu nie było jednej Troi, lecz... 9. Każde miasto było budowane na gruzach poprzedniego. Zgodnie z badaniami, które odbyły się kilkadziesiąt lat później, miasto opisane przez Homera odpowiada warstwie VIIa na wzgórzu Hisarlık, datowanej na okres 1250–1200 p.n.e. Ze Schliemannem jest jeszcze jeden problem. Po odkryciu skarbu, wraz z żoną opuścili Turcję i dotarli do Aten, obładowani odnalezionym złotem. Małżeństwo szybko „zniknęło”, a wkrótce skarb przepadł. Odnaleziono go dopiero po wielu latach. Gdzie znajduje się dzisiaj? Większość artefaktów zdobi kolekcję Muzeum Sztuk Pięknych im. Puszkina w Moskwie. – Schliemann uważany jest za odkrywcę Troi. Jednak w naszym kraju ta postać jest antagonistą w tej historii, swoistym antybohaterem. Niemiec ukradł dziedzictwo narodowe Turcji, a przez jego działania do dziś nie możemy odzyskać skarbu Priama – mówi Aslan. – Obecnie trwają negocjacje z rządem w Rosji, ale nie możemy być niczego pewni – mówi z niejaką nadzieją archeolog. Spory i waśnie archeologiczne Kto zatem jest w Turcji archeologicznym bohaterem Troi? Carl Blegen. To amerykański archeolog, naukowiec znacznie mniej znany od Schliemanna. Jednak to właśnie on w latach 30. XX wieku brał udział przy odkopywaniu „prawdziwej Troi”. Rüstem prowadzi mnie do małego pomieszczenia przy wejściu do ruin Troi i pokazuje gabinet, w którym 90 lat temu prowadzono badania, analizy i w kłębach papierosowego dymu dyskutowano nad lokalizacją miasta. – To tutaj działa się historia. Był to moment przełomowy, gdy naprawdę zdano sobie sprawę, że mamy do czynienia z kilkoma różnymi miastami, które budowano w różnych okresach. To wyodrębnienie mogło być dla historii tak samo ważne, jak wyznaczenie samej Troi z dzieł Homera – podkreśla Aslan. Następne godziny spędzamy na zwiedzaniu obiecanych ruin. Wędrując pośród fundamentów, murów i dawnych konstrukcji, wyobrażam sobie życie starożytnych, którzy zamieszkiwali to miasto. Z oddali widać Morze Egejskie. Mieszkańcy musieli doskonale widzieć nadpływające okręty Achajów. Czy już wtedy zwiastowały ich upadek? Z tym pytaniem odjeżdżam w kierunku kolejnego przystanku na drodze Eneasza. Filozofia życia Droga do Assos w prowincji Çanakkale prowadzi krętymi i momentami niebezpiecznymi drogami. Z jednej strony wzgórza Troady, a z drugiej przepaść, z której wyłania się piękne morze. Krajobraz bajeczny, lecz nie dla kierowców. Zerknięcie na bezkres błękitnej plamy rozciągającej się po horyzont może kosztować wiele. Dojeżdżam do celu. Czeka na mnie zaryglowana zielona brama z napisem „Zakaz wstępu. Wykopaliska archeologiczne”. Na szczęście jestem z przewodniczką, która otwiera przede mną wrota do pradawnego świata. Kilka kroków dalej znalazłem się w starożytnym teatrze, a raczej jego ruinach. Rozglądam się i wyobrażam sobie, jakie widowiska odbywały się na tej scenie. – Teatr w Assos mógł pomieścić nawet 5000 osób. Wśród nich mógł być pewien mężczyzna, którego możesz znać. Pewien mędrzec ze Stagiry – mówi dziewczyna. A ja przypominam sobie, że rzeczywiście Arystoteles spędził tu 3 lata w połowie IV wieku p.n.e. Chronologia wskazuje, że właśnie tutaj mógł pisać „Historia animalium” i słynną „Zoologię”. Fakt ten wcale mnie nie dziwi. Patrząc na tutejszą okolicę, sam mam ochotę oddać się nieskończonym obserwacjom przyrody. Idziemy dalej. Wspinamy się stromymi zboczami, a następnie idziemy ścieżką, która prowadzi do świątyni Ateny. To najwyższy punkt starożytnego Assos. Nie ma pewności, czy zawitał tu Eneasz. Jednak patrząc w stronę wschodu widać górę Ida oraz zatokę, z której wypłynęły zbudowane przez niego okręty. To właśnie początek jego drogi w nieznane. Wyruszyć w świat ze starożytnego Antandros Ostatnim punktem na mojej mapie jest Antandros. Starożytne miasto niegdyś położone było między Idą a zatoką Adramyteion. To właśnie tutaj Eneasz rozpoczął budowę okrętów, którymi wypłynął w stronę Tracji, a następnie Delos. Dziś jednak znajdują się tu znikome pozostałości po dawnej osadzie. To między innymi dawne cmentarzysko, a także rzymska willa, która została odkryta w 2001 roku i znajduje się w środku przepięknego gaju oliwnego. Co ciekawe, wykopaliska wciąż tu trwają, a będąc na miejscu, miałem na żywo możliwość podejrzeć, jak pracują archeolodzy. Willa została zbudowana w IV wieku naszej ery i była używana przez ok. 300 lat. Kilkukrotnie ją rozbudowywano. Ma plan inny, niż tradycyjne rzymskie wille. Miała trzy tarasy, prywatne sklepy, basen z częścią wypoczynkową o powierzchni aż 1800 m². Podłogi pokrywają niezwykłe ceramiki, a w niektórych miejscach widać również motywy mitologiczne. Odkryto tu nawet ceramiczne rury, które doprowadzały do posiadłości czystą wodę. Z willi widać morze, który wyłania się zza drzew oliwnych. Ktokolwiek tu mieszkał, codziennie musiał podziwiać to piękno. Chociaż Eneasz dotarł do Antandros wiele lat przed tym, jak budynek ten zbudowano, widok przez wieki nie uległ zmianie. Jestem pewien, że gdy bohater z Troi patrzył w kierunku wody, widział na horyzoncie nadzieję na lepsze jutro. Nie wiedział, co przyniosą kolejne lata. Jednak podjął ryzyko i wyruszył w daleki świat. A jego droga doprowadziła go do wielkich rzeczy. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Mityczne zwierzęta. Tajemnicze istoty z legend, baśni i podań, które do dziś fascynują
Fascynują, przerażają i budzą ciekawość. Mityczne stworzenia są od wieków obecne w baśniach i legendach. Skąd się tam wzięły i co symbolizują?
W tym artykule: Jakie są mityczne zwierzęta? Mityczne zwierzęta: smoki Mityczne zwierzęta: jednorożce Mityczne zwierzęta: bazyliszek Mityczne zwierzęta: pegaz Mityczne stworzenia: wilkołak Inne mityczne stworzenia Mityczne zwierzęta kojarzą się nam z dawnymi bestiariuszami, mitami i podaniami. Jednak zadomowiły się również w popkulturze i zaskakująco często są wykorzystywane we współczesnych filmach, książkach czy grach. Z przyjemnością oglądamy walki ze smokami na dużym ekranie. Albo każemy naszym postaciom z gry wyciągać miecze, by pokonać wielogłową hydrę, wilkołaka czy krakena. Jakie są mityczne zwierzęta? Opis walki Geralta z Rivii z mitycznym potworem słowiańskim – strzygą – stał się tematem opowiadania „Wiedźmin”. Po nim pojawiły się następne opowiadania i powieści, a w końcu seria gier i kilka seriali osadzonych w świecie, gdzie oprócz ludzi żyją również elfy czy krasnoludy. A to tylko jeden ze światów zamieszkałych przez mityczne stworzenia. Od czasu pojawienia się ikonicznego „Władcy Pierścieni” J.R.R Tolkiena wymyślono ich bardzo wiele. Co jest takiego w legendarnych zwierzętach, że tak nas pociągają? Dlaczego ekscytują nas jednorożce, chcielibyśmy spotkać leprekauna, ze strachem wyobrażamy sobie trolle i bazyliszki? – Mityczne stworzenia z folkloru spełniają wiele różnych funkcji – mówi na łamach „Guardiana” Simon Young, brytyjski badacz folkloru i współautor książki „Magical Folk: British and Irish Fairies, 500 AD to the Present”. – Przypominają o zasadach moralnych. Ustanawiają tabu. Łączą z bóstwami. Ostrzegają przed niebezpieczeństwami. A także, co najważniejsze, bawią. Mityczne zwierzęta: smoki „Hic sunt dracones” – „tu są smoki”. Tak po łacinie opisywano miejsca znajdujące się na obrzeżach średniowiecznych map. Smoki symbolizowały nieznane, niewidziane nikogo terytoria, po których nie było wiadomo, czego się spodziewać. Jednak tak było tylko w kulturze europejskiego średniowiecza. Tymczasem smoki to mityczne zwierzęta, które znano na całym świecie. Były potężnymi gadami, najczęściej wężami, mającymi magiczne moce. Nie wszędzie uznawano je za złe i groźne. W kulturze chińskiej – i bardziej ogólnie, na Wschodzie – uważane są za istoty silne i mądre, symbolizujące szczęście. Smok był symbolem chińskiego cesarza i nadal stanowi jeden z najważniejszych symboli w kulturze Chin. Z kolei smoki w kulturze zachodniej bywają złośliwe i nieprzyjazne ludziom. Kojarzy się je z magią i mocami, które nie są dostępne zwykłym śmiertelnikom. Najbardziej znana nadnaturalna zdolność smoków to umiejętność ziania ogniem. W chrześcijaństwie smok to bliski krewny węża, który skusił w Raju Adama i Ewę. Przedstawiany jest więc zawsze jako wróg ludzkości - to właśnie smoka pokonuje na wielu dawnych obrazach św. Jerzy. Stworzenia te zasiedlają wiele legendarnych jaskiń, takich jak Smocza Jama pod Wawelem. Z dawnych legend przeszły płynnie do współczesnej popkultury. Najczęściej pełnią w niej role bestii, które należy pokonać (jak w licznych grach, np. w „Skyrimie” lub kultowym „Gothicu”). Niekiedy jednak mają bardziej złożoną osobowość. Bywają złośliwe i skąpe, ale również znacznie mądrzejsze od ludzi (jak w „Ziemiomorzu” Ursuli Le Guin). Mityczne zwierzęta: jednorożce To jedno z najbardziej znanych mitycznych stworzeń. Jednorożec ma ciało konia, a na jego czole znajduje się pojedynczy róg, często spiralnie zakręcony. Taka istota pojawia się w wielu kulturach. W zależności od tego, z której pochodzi, może nieco różnić się wyglądem. Na Zachodzie jednorożce przedstawiano niekiedy z brodą i długim ogonem. Z kolei qilin, zwany „chińskim jednorożcem”, ma ciało konia z głową lwa, a jego ciało pokrywają łuski. Róg qilina może być długi i zakrzywiony do przodu. Niezależnie od kultury, w której się pojawia, jednorożec symbolizuje to samo: czystość i piękno. To jedno z nielicznych legendarnych stworzeń, które nie mają negatywnych konotacji i nie są związane z przemocą, potęgą czy władzą. Może również oznaczać dziewictwo, szlachetność, coś wyjątkowego lub rzadkiego. W chrześcijaństwie zaś jednorożec stanowi symbol Maryi Dziewicy. Skąd jednorożce wzięły się w dawnych tekstach i na obrazach? Średniowieczni twórcy inspirowali się tekstami starożytnymi. „Postać jednorożca mogła się wziąć np. z obserwacji greckiego podróżnika, który oglądał wyobrażenia byków i innych rogatych zwierząt w Persji, gdzie były one pokazywane na reliefach tylko z profilu, bez perspektywy – tak, że widoczny był tylko jeden róg” – pisze Maja Iwaszkiewicz w książce „Świnia na sądzie ostatecznym. Jak postrzegano zwierzęta w średniowieczu”. Wyobrażenia o jednorożcach wzmacniało również istnienie rzeczywistych, podobnych do nich zwierząt – jak jelenie, oryksy czy elandy oraz posiadające rogi narwale. Mityczne zwierzęta: bazyliszek To stworzenie również uważano za rodzaj węża. W średniowieczu przedstawiano go z kogucim grzebieniem na głowie. Za jego najważniejszą moc uważano zabójczy wzrok: bazyliszek miał zabić każdego, na kogo spojrzał. Możliwe, że ta magiczna umiejętność została wymyślona ze strachu przed wężami, którym przypisywano zdolność hipnotyzowania swoich ofiar spojrzeniem. W baśniach i legendach sposobem na bazyliszka było podstawienie mu lustra: gdy stwór widział w nim swoje odbicie, padał trupem. Bazyliszek w średniowieczu symbolizował zło i grzech. Bywał łączony z kogutem, z kolei uważano go za wroga łasicy. Współcześnie, jeśli pojawia się w popkulturze, nadal jest istotą wrogą ludziom – w Hogwarcie atakował uczniów przemieszczając się rurami kanalizacyjnymi. W przeciwieństwie do Smoka Wawelskiego, Bazyliszek związany jest z Warszawą. Miał zamieszkiwać jedną z kamienic przy Krzywym Kole. Mityczne zwierzęta: pegaz Podobny do jednorożca, z jedną istotną różnicą. Pegaz miał ciało konia wyposażonego w skrzydła. Pochodzi z mitologii greckiej. Według najpopularniejszej wersji narodził się z krwi Meduzy, której Perseusz odciął głowę. Później służył Bellerofontowi w walce przeciwko Amazonkom i Chimerom. Z czasem słowo „pegaz” zaczęło odnosić się nie tylko do konkretnego stworzenia z mitologii, ale do wszystkie skrzydlatych koni. Symbolizuje zdolność wyrwania się poza fizyczne ograniczenia, dotarcia dalej niż można wymarzyć – i jako taki wykorzystywany jest komercyjnie. Pegaz bywał symbolem firm – Asus to skrócone „pegasus”, ale i nazwą wykorzystywaną w kulturze. Taki tytuł nadano słynnemu polskiemu programowi telewizyjnemu o kulturze emitowanemu od 1952 do 2009 r. Mityczne stworzenia: wilkołak Tak mówiono o człowieku, który mógł zamieniać się w wilka. Najczęściej działo się to na skutek klątwy, a do niechcianej przemiany dochodziło w nocy. Wilkołaki kojarzą nam się z kulturą słowiańską i germańską, jednak stworzenie to opisywano już w starożytności. Umiejętność przemiany w wilka zwana jest likantropią. Słowo to pochodzi od imienia króla Likaona, który według starożytnych Greków miał zostać zamieniony w zwierzę za karę przez Zeusa. Według jednej z wersji mitu stało się tak ponieważ Likaon pił ludzką krew. Według innej – ponieważ złożył bogu w ofierze ludzkie mięso. Wilkołaki w kulturze. Dlaczego ludzie wierzyli, że człowiek może zamienić się w krwiożerczą bestię? Zanim jeszcze wilkołaki zostały odkryte przez Hollywood, legendy o ludziach, którzy podczas pełni księżyca zamieniają się w krwiożercze drapieżniki, opowiadano jak świat długi i szeroki... Uważano, że przemiana w wilkołaka dawała człowiekowi na pewien czas nadludzką siłę. W chrześcijaństwie mógł to być skutek zawarcia paktu z diabłem. Częściej jednak w wierzeniach ludowych wilkołactwo było efektem klątwy, rzucenia uroku albo ugryzienia przez innego wilkołaka. Wilkołaki ciągle budzą fascynację i przerażenie – są obecne we współczesnych horrorach, powieściach fantasy czy filmach – np. w horrorze „Wilk” z Jackiem Nicholsonem w roli głównej. Inne mityczne stworzenia Oczywiście powyższa lista mitycznych stworzeń nie jest kompletna. Znamy wiele innych tajemniczych istot z legend i baśni. Bardzo wiele z nich wywodzi się z mitologii greckiej. To: syreny, centaury, minotaury, chimery. Inne – jak kraken, elfy czy krasnoludy – pochodzą z folkloru nordyckiego i germańskiego. Do słowiańskich mitycznych istot zalicza się natomiast np. licha, wodniki czy południce. Po co były ludziom one wszystkie? Jakie role spełniały i nadal spełniają? – Gdybym miał to podsumować, powiedziałbym, że mityczne stworzenia uczą nas skromności – mówi Simon Young. – Przypominają, że są rzeczy większe od nas, które dostrzegamy, i takie, których nawet nie możemy sobie wyobrazić: rzeczy, które pozostają poza naszą kontrolą. Jak ciemność pod schodami lub na ścieżce w lesie lub w sercu bliźniego – wyjaśnia badacz. Źródło: The Guardian, New World Encyclopedia, Popular Mechanics, „Świnia na sądzie ostatecznym. Jak postrzegano zwierzęta w średniowieczu”, Maja Iwaszkiewicz, Wyd. Poznańskie 2021 Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Mitologia chińska znacznie różni się od wierzeń europejskich. Inaczej postrzega chociażby symbol smoka
Mitologia chińska sięga fundamentów kulturowej i religijnej tradycji Państwa Środka. Była tworzona w warunkach zupełnie odmiennych od europejskich, z dala od wpływu starożytnych ludów Starego Kontynentu. Stąd właśnie bierze się jej wyjątkowość. Co wiemy na temat mitów jednej z najstarszych cywilizacji? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Charakterystyka mitologii chińskiej Bóstwa mitologii chińskiej Mityczne stwory mitologii chińskiej Mityczne miejsca w mitologii chińskiej Najważniejsze mity chińskie Ciekawostki o mitologii chińskiej Mity należą do najważniejszych pamiątek po dawnych cywilizacjach. Opowieści o bóstwach pozwalają nam lepiej poznać starożytnych – zrozumieć ich pojmowanie świata i sensu istnienia. Analizując opowieści dawnych ludów, można dostrzec pewne cechy wspólne między nimi, nie tylko w obszarze wyobrażeń na temat stworzenia świata i człowieka, ale także w kanonie bóstw. Nic dziwnego. Starożytne cywilizacje europejskie w dużej mierze przenikały się wzajemnie, co nie pozostawało bez wpływu na ich kulturę. Najlepszym tego przykładem jest mitologia rzymska, dla której podstawą była mitologia grecka – jeden z kluczowych składników dziedzictwa kulturowego Hellady. Z kolei wizja świata duchowego i materialnego, który maluje mitologia nordycka, w dużej mierze pozostaje zbieżna z innymi germańskimi wierzeniami. Cywilizacja chińska przez długi czas rozwijała się w warunkach izolowanych, co dziś jest widoczne szczególnie w obszarze kulturalnym i religijnym. Charakterystyka mitologii chińskiej Starożytnych wierzeń chińskich nie da się utożsamić z żadną konkretną religią. Wynika to z faktu, że dawna cywilizacja chińska nie uznawała absolutnego i bezrefleksyjnego kultu bóstw. Starożytni Chińczycy ukierunkowali swoją wiarę na systemy filozoficzno-religijne, które były wyrazem uznawanych przez nich wartości etycznych. Wielki wybuch, wola Boga, a może śmierć boskiej istoty? 5 mitów o powstaniu człowieka i świata Jak powstaliśmy? Skąd pochodzimy i jaka jest nasza rola w świecie? Na te pytania ludzkość szukała odpowiedzi od zawsze. Znajdywała ją w mitach. Filozoficzne postrzeganie czasu, natury człowieka i jego miejsca w otaczającym go świecie przełożyło się na niezwykle rozbudowaną mitologię. W wierzeniach ludu starożytnych Chin, najwyższą siłę we wszechświecie stanowiło tian, czyli niebo. W konfucjańskiej literaturze słowo „niebo” jest wyrażane poprzez określenie haotian, gdzie znak hao symbolizuje słońce. Haotian to zatem „niebo pełne słońca”. Właśnie tak Chińczycy wyobrażali sobie nieomylnego boga. Z kolei określenie mintian charakteryzowało pochmurne niebo, będące wyobrażeniem bóstwa sprawiedliwego. Oprócz nieba i zachodzących na nim zjawisk, Chińczycy czcili także inne siły siły natury. Obok kultu tian funkcjonował bowiem także kult ziemi. Człowiek był postrzegany jako istota zależna od natury: dostępności lasów jako źródła budulca i pożywienia. Xjawiska związane z siłą żywiołów uważano za narzędzie kary, którym władali bogowie. Wszystko to sprowadzało się do osobliwego postrzegania sensu istnienia człowieka. W wierzeniach starożytnych Chińczyków, każda istota ludzka przychodziła na świat, by wieść harmonijne życie, zgodne z zapętlającymi się cyklami czasu. Bóstwa mitologii chińskiej Chiński panteon jest niezwykle rozbudowany i bogaty. W tradycji taoistycznej, najwyższe nadistoty tworzą Triadę Czystych. Zaliczają się do niej: Yuanshi Tianzun, postrzegany jako najwyższy z bogów i praprzyczyna wszechrzeczy, Lingbao Tianzun i Daode Tianzun. Ważną pozycję w panteonie zajmuje także Ośmiu Nieśmiertelnych, czyli mędrcy, którzy w trakcie swojego życia posiedli nadprzyrodzone zdolności, a po odejściu ze świata materialnego zyskali nieśmiertelność o boską cześć. Do tej grupy bóstw zaliczają się: He Xiangu, Cao Guojiu, Li Tieguai, Lan Caihe, Lu Dongbin, Han Xiangzi, Zhang Guolao i Zhongli Quan. Inne ważne bóstwa chińskie to między innymi: Fuxi – pierwszy z mitycznych władców Chin, Nugua – siostra i żona Fuxi, stwórczyni rasy ludzkiej, Xiwangmu – najwyższa bogini w mitologii chińskiej, Bi Fang – bóg ognia, Chi You – bóg wojny. Mityczne stwory mitologii chińskiej Chińskie mity obfitują nie tylko w bóstwa, ale także w niezwykłe stwory. Te kojarzone są przede wszystkim ze smokami. W tradycji chińskiej przedstawiany jest jako stworzenie podobne do węża, ale mające wielkie szpony. W ludowych opowieściach jest przedstawiany jako bóg deszczu i pogody, w niektórych także jako bóg oceanów. Nie sposób wymienić i opisać wszystkie niezwykłe istoty, które pojawiają się w chińskich mitach. Najważniejsze z nich to: lew chiński – symbol potęgi i dostojeństwa, Kui – jednonoga bestia, demon i władca piorunów, Huli jing – lis, Ba She – wąż pożerający słonie, Chun – ptak strzegący szat Żółtego Cesarza, Fenghuang – chiński odpowiednik Feniksa. Mityczne miejsca w mitologii chińskiej Właściwie w każdej starożytnej kulturze pojawiały się opowieści o niezwykłych krainach. Poniżej wymieniamy najważniejsze miejsca w mitologii chińskiej. Yaochi – dom bogini Xiwangmu. Xuanpu – boska kraina na górze Kunlun. Penglai – mityczna wyspa cudów na Morzu Wschodniochińskim. Fusang – mityczna wschodnia kraina, przez niektórych identyfikowana z Ameryką. Najważniejsze mity chińskie Właściwie w każdej starożytnej kulturze, nadrzędną pozycję zajmowały opowieści o stworzeniu świata, bóstw i człowieka. To właśnie mity kosmogoniczne, teogoniczne i antropogeniczne stanowią punkt wyjścia dla kolejnych. Najdosadniej bowiem obrazują sposób pojmowania świata przez daną cywilizację. Starożytni Chińczycy wyobrażali sobie akt stworzenia świata na różne sposoby, ale w każdej opowieści pojawia się jeden wspólny mianownik: chaos. Zanim uformował się świat, był tylko Hundun – prastara istota będąca uosobieniem odwiecznego chaosu. Niektóre mity przedstawiają go jako materię bez określonej postaci. Inne wskazują, że był podobny do człowieka – miał ręce i nogi oraz twarz, ale na niej ptasi dziób, a w przestrzeni unosił się na wielkich skrzydłach. Kolejne wskazują, że Hundun był nieokreślonym zwierzęciem – miał sylwetkę psa, ale jego ciało było pokryte długą sierścią i wspierało się na niedźwiedzich łapach. Z postaci Hunduna powstały dwa bóstwa: jin, czyli ziemia, i jang, czyli niebo. Według innej opowieści, zanim powstały niebo i ziemia istniało tylko gigantycznej jajko, w którym panoszył się odwieczny chaos. Wśród krążącej energii przez 18 tys. lat dojrzewał Pangau. Gdy istota ta wreszcie osiągnęła wiek męski, za pomocą topora i dłuta rozłupała skorupę chaosu. Tak oto prastara materia została uwolniona. Z lżejszej i czystej powstało niebo, natomiast z cięższej i brudnej – ziemia. Symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii. Za sprawą angielskiego następcy tronu Smok w heraldyce występował wyłącznie na Wyspach Brytyjskich. Na kontynencie europejskim był symbolem zła. Okazuje się jednak, że pozytywny symbol smoka pojawia się również w Polsce. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/jak-symbol-smoka-przywedrowal-w-sredniowieczu-do-polski-z-brytanii-fot-118839298-kostiantyn-ivanyshen-via-shutterstock1-49215cc.jpg" width="938" height="528" alt="Jak symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii? (fot. 118839298, Kostiantyn Ivanyshen, via Shutterstock)" title="Jak symbol smoka przywędrował w średniowieczu do Polski z Brytanii? (fot. 118839298, Kostiantyn Ivanyshen, via Shutterstock)" /> Jak według chińskich wierzeń powstał człowiek? Jako stwórczynię rasy ludzkiej, najstarsza antropogeniczna opowieść wymienia boginię Nugua. Gdy niebo oddzieliło się od ziemi, Nugua sięgnęła po żółtą glinę i ulepiła z niej mężczyznę i kobietę. Formowała kolejne postaci, aż w końcu zaczęło ją to nudzić. Wtedy sięgnęła po gałąź, zanurzyła ją w błocie i zaczęła je rozrzucać dookoła. W ten sposób powstali kolejni ludzie. Ci, których ulepiła z żółtej gliny, stworzyli arystokrację. Osoby powstałe z błota należały do niższego stanu społecznego. Ciekawostki o mitologii chińskiej Powyżej wymieniliśmy najważniejsze informacje na temat mitologii chińskiej. Na zakończenie zostawiliśmy kilka interesujących ciekawostek na temat wierzeń jednej z najstarszych cywilizacji. Jest prawdopodobne, że starożytni Chińczycy nie przywiązywali zbyt dużej uwagi do wyobrażeń związanych ze stworzeniem człowieka, a przynajmniej nie w takim stopniu, jak cywilizacje europejskie. Świadczy o tym fakt, że najstarszy znany chiński mit antropogeniczny jest datowany na okres panowania Hanów. O ile w niemal wszystkich kulturach smok jest postrzegany jako zwiastun nieszczęścia, to w chińskiej tradycji ludowej jest pozytywnym symbolem, odnoszącym się do mocy przynoszącej szczęście. Wiele starożytnych ludów postrzega stworzenie świata jako wyłonienie się czegoś z niczego. W mitologii chińskiej akt ten jest rozumiany jako zamiana formy bezkształtnej w uporządkowaną. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak powstał mit o satyrach? Zaskakujące odkrycie w Iranie
Satyrowie to jedne z bardziej fascynujących postaci greckich legend. Nowe wyjaśnienie pochodzenia popularnego mitu przedstawiła badaczka antyku ze Stanford University. Jak zauważa, źródeł legend o satyrach należy szukać nie w Grecji, lecz na ziemiach dzisiejszego Iranu.
W tym artykule: Gdzie znaleziono „solnego człowieka"? Jak powstają mumie? Co nam mówią mumie? Co łączy mumie z mitami greckimi? Jak „szczątki" satyrów stawały się atrakcją? Trudno w to uwierzyć, ale w kopalni soli w Chehrehābādzie na północy Iranu można trafić na mumię. W 1994 r. przekonali się o tym pracujący tam górnicy. Zmumifikowane zwłoki, przechowane w sposób naturalny w złożu soli, okazały się pierwszym z całej serii znalezisk w następnych latach. Zwłokom towarzyszyły narzędzia drewniane, odzież, ceramika i skórzane obuwie. Gdzie znaleziono „solnego człowieka"? Szczególną popularność zdobył „solny człowiek” znaleziony w 2007 r. Na odkrycie natrafiono po ulewnych deszczach, które rozmyły złoże. Mumia miała jaskraworude włosy i brodę. Najprawdopodobniej był to górnik z czasów Cesarstwa Rzymskiego, zasypany w czasie zawału w kopalni. Datowanie metodą radiowęglową pozwoliło ustalić, że wypadek wydarzył się około roku 400 p.n.e. Znalezione dotychczas mumie solne pochodzą z czasów od dynastii Achemenidów (lata 539–333 p.n.e.) do Sasanidów (lata 240–640 n.e.). Jak powstają mumie? W 2008 r. irańską kopalnię soli – funkcjonującą od stuleci – zamknięto, aby umożliwić międzynarodowej ekipie przeprowadzenie badań. I poszukiwanie mumii. Wprawdzie mumie są zazwyczaj efektem świadomych zabiegów człowieka, ale mumifikacja może też zajść w szczególnych warunkach naturalnych. Szczególnie jeśli mróz, susza lub właśnie sól powstrzymają procesy rozkładu. Mrozy panujące w peruwiańskich Andach umożliwiły przetrwanie zwłok z epoki Inków. W bagnach północnej Europy znajdowano mumie z epoki żelaza zachowane dzięki kwasowości wody, niskim temperaturom i niedostatkowi tlenu w torfie. Mumie są dla naukowców bezcennym materiałem badawczym. Każda mumia pozwala wzbogacić naszą wiedzę o trybie życia, a nawet stanie zdrowia dawnych ludzi. Irańscy „solni ludzie” okazali się dla nauki prawdziwym skarbem dzięki doskonałemu stanowi zachowania zwłok, łącznie z nienaruszonym owłosieniem i odzieżą, a nawet resztkami niestrawionego pokarmu w żołądkach. Co nam mówią mumie? W 2012 r. w przewodzie pokarmowym jednej z mumii znaleziono coś wyjątkowego – jaja tasiemca. To najstarszy znaleziony w Iranie dowód na występowanie pasożytów jelitowych. Znalezisko świadczy o tym, że ówcześni ludzie jadali surowe lub niedogotowane mięso, przez co możliwe było zakażenie żywymi jajami pasożyta. Co więcej, inne badania dostarczyły wiedzy o ówczesnych wędrówkach: okazało się, że nie wszyscy zachowani w soli górnicy pochodzili z bezpośredniej okolicy kopalni. Niektórzy przybyli z daleka: z północno-wschodniego Iranu, Azji Środkowej, a nawet wybrzeża Morza Kaspijskiego. Co łączy mumie z mitami greckimi? Niewykluczone, że mumie solne przez stulecia wpływały na mity greckie. Może tak być choćby w przypadku satyrów, czyli grających na fletach leśnych bożków z końskimi uszami i ogonami. Badaczka folkloru Adrienne Mayor ze Stanford University sugeruje, że satyrowie z mitów greckich powstali z inspiracji mumiami solnymi. Satyrowie intrygowali od stuleci. W mitologii greckiej byli towarzyszami boga wina Dionizosa. Mieli reputację pijaków i lubieżników. Psotni, ale płochliwi, spędzali czas, uganiając się za nimfami, grając na instrumentach i tańcząc grupkami w lesie. Złośliwymi psotami straszyli pasterzy i podróżnych. Z czasem satyrowie przybrali nowe postaci. W wersji rzymskiej byli istotami o kozich rogach i kopytach, z ludzkimi torsami. Unikatowe odkrycie w Starym Mieście w Kostrzynie nad Odrą. Pochodzi z czasów II wojny światowej Silnik wyprodukowany w fabryce Volkswagena w 1944 roku znaleziono wśród ruin Starego Miasta w Kostrzynie nad Odrą. Pod koniec wojny miasto zmagało się z brakiem elektryczności. Urządzenie pe... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/unikatowe-odkrycie-w-starym-miescie-w-kostrzynie-nad-odra-pochodzi-z-czasow-ii-wojny-swiatowej-dba9e23.png" width="938" height="492" alt="Unikatowe odkrycie w Starym Mieście w Kostrzynie nad Odrą. Pochodzi z czasów II wojny światowej" title="Unikatowe odkrycie w Starym Mieście w Kostrzynie nad Odrą. Pochodzi z czasów II wojny światowej" /> Jak „szczątki" satyrów stawały się atrakcją? I satyrowie, i solne mumie zdolne są ściągać tłumy. W IV w. n.e. cesarz Konstantyn Wielki udał się w podróż do Antiochii w dzisiejszej Turcji, żeby zobaczyć przechowanego w soli „satyra”, jak opisywał później chrześcijański pisarz i tłumacz św. Hieronim. Zdaniem Adrienne Mayor tym satyrem, który ściąga tłumy ciekawych, mogła być właśnie mumia solna. – Zwłoki zmumifikowane przez sól są zdumiewająco podobne do wizerunków satyrów w antycznej sztuce greckiej – pisze folklorystka. – Podstarzały satyr Sylen portretowany był z brodą, wypukłym czołem, zadartym nosem, wysuniętą szczęką i długimi złotymi włosami – powiedziała Mayor. – Każdy wiedział, jak wyglądają satyrowie. Nie ma powodu przypuszczać, by ludzie w tamtych czasach nie dostrzegali podobieństwa. Opowieści o dziwacznych satyrach były w Grecji tak powszechnie lubiane, że nic dziwnego, iż „szczątki satyrów” stawały się atrakcją. I tak np. w V w. p.n.e. u ujścia rzeki Meander (dziś Menderes) w dzisiejszej południowo-zachodniej Turcji wystawiano na pokaz skórę satyra Marsjasza, którego według mitu uśmiercił bóg Słońca Apollo. Tysiące pielgrzymów zdążało tam, by oglądać szczątki satyra. Ówcześni wierzyli, że satyrowie żyją na pustynnych wyspach gdzieś w Egipcie, Libii czy Indiach. Nasz ekspert Łukasz Załuski Redaktor naczelny „National Geographic Polska". Uważny obserwator zmieniającego się świata i nowych trendów w technologiach. Miłośnik tenisa i europejskich stolic.