Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nalot rzadkich ptaków nad Polskę. Ornitolodzy prześcigają się w doniesieniach
Październik uraczył nas prawdziwym spektaklem natury – a przecież jeszcze trwa. Tegoroczna migracja ptaków to prawdziwy wysyp wyjątkowych obserwacji. Najwięcej rzadkich ptaków zaobserwowano na wybrzeżu.
Ostatnie tygodnie rozgrzały portale ornitologiczne do czerwoności. Co i rusz donoszą o obserwacjach bardzo rzadkich w Polsce ptaków, niektórych widzianych tylko kilka razy w historii. To oczywiście sprawa trwającej jesiennej migracji ptaków, która nie wszystkim z nich wychodzi zgodnie z planem. Oto najciekawsze obserwacje ptaków, które „zboczyły z kursu”. Markaczka amerykańska w Krynicy Morskiej Ta piękna kaczka z żółtym dziobem występuje w Ameryce Północnej, ale i na dalekim, północnym wschodzie Rosji. Gniazduje m.in. na słodkowodnych jeziorach tundry Alaski i północnej Kanady. Zimuje na wybrzeżach Atlantyku i Pacyfiku Ameryki Północnej, często w dużych stadach. W Europie pojawia się sporadycznie jako zalatujący, rzadki gość. Tymczasem samiec tego gatunku od 13 października przebywał w Polsce – przez kolejne dni widziało do wielu obserwatorów w punkcie Drapolicz w Krynicy Morskiej. To 21. stwierdzenie markaczki amerykańskiej w Polsce. Ostatnia potwierdzona obserwacja samca pochodzi z 23 października. Świstunki szturmują Półwysep Helski Maleństwa z dalekiej Azji – świstunka ałtajska i świstunka złotawa – pojawiły się na Helu. Ptaszki zaobserwowali m.in. Mikołaj Rowicki, Tobiasz Gorczyca i Paweł Szymański z grupy RBA Poland. Według portalu Clanga.com to dopiero 17. stwierdzenie świstunki ałtajskiej w Polsce. „Na Półwyspie Helskim wysyp rzadkich świstunek (dziś obserwowano tam najprawdopodobniej rekordowe 4 osobniki świstunki ałtajskiej, to odpowiednio 16., 17., 18. i 19. stwierdzenia w Polsce, jeden ptak był już tam obserwowany wczoraj) oraz pierwszą tej jesieni świstunkę złotawą (Antoni Ostoja-Lniski). Gratulacje!” – informuje z entuzjazmem Birding Poland. Oba gatunki to żywiołowe, małe ptaki występujące w Azji (Rosji, Kazachstanie, Uzbekistanie, Afganistanie, Nepalu, Chinach). Zasięg świstunki złotawej to tylko Daleki Wschód. Tym bardziej dziwi i cieszy jej pojawienie się w Polsce. Pierwiosnek syberyjski też lubi Hel Tego malucha z Syberii zaobserwowano aż na Helu. Pierwiosnek syberyjski gniazduje w tajdze, od Uralu po rzekę Jenisiej. Zimuje głównie w południowej i zachodniej Azji, sporadycznie w Europie. 19 października ptaka zaobserwowali: Klaudia Polakowska, Grzegorz Zioło i Michał Polakowski. Kluczowy dla rozpoznania gatunku był jego głos. Świergotek tajgowy w Jastarni Na lotnisku w Jastarni zaobserwowano kolejny ptasi unikat: świergotka tajgowego. To dopiero 19. stwierdzenie w Polsce (i 5. tej jesieni) w przypadku akceptacji przez Komisję Faunistyczną. Dokumentację foto- i fonograficzną wykonał Antoni Ostoja-Lniski. Świergotek tajgowy występuje na wschodzie europejskiej części Rosji, na Syberii, w Chinach, Japonii i w Himalajach. Zimuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Do Polski zalatuje sporadycznie. Siewka złotawa w Borowie Ale nie tylko wybrzeże ma swoje październikowe hity. Rzadki gość zawitał też do województwa łódzkiego. „MEGA! 14. dla Polski, azjatycką siewkę złotawą znaleźli dziś na stawach w Borowie (woj. łódzkie) Wojciech Stelmach, Arkadiusz Stelmach i Sylwia Lewandowska” – piszą ornitolodzy na fanpage’u Birding Poland. To 14. stwierdzenie tego ptaka w Polsce. Siewka złotawa to średniej wielkości ptak z rodziny siewkowatych (Charadriidae). Gniazduje w tundrze Azji i zachodniej Alaski, zimując głównie w południowej Azji, Oceanii i Afryce. To ptak daleko migrujący. W upierzeniu godowym ma złocisto-czarne plamy na grzbiecie i ciemny brzuch z kontrastującą białą linią boczną. Poza sezonem lęgowym jest jaśniejszy, szarobrązowy. Jej pojawienie się w Polsce, a nawet ogólnie, w Europie – to rzadkość. Nawet tak doskonali podróżnicy czasem w swoich migracjach zbaczają z kursu. Źródła: Clanga.com, Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Skrzydlaci rekordziści z Polski. Top 3 najdalej migrujących ptaków
Te ptaki z Polski każdego roku pokonują tysiące kilometrów, docierając aż do RPA. Dzięki badaniom naukowcy poznali dokładne trasy kilku rekordzistów. Warto przyjrzeć się ich niezwykłym wędrówkom!
Spis treści: Początki badania ptasich migracji Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Coroczne zjawisko migracji ptaków do dziś intryguje ludzi i przyprawia o zawrót głowy. Wyobraź sobie ptaka, który znika z twojego podwórka i pojawia się później na innym kontynencie. Skąd wie, dokąd lecieć, bez mapy? Pokonuje setki, a nawet tysiące kilometrów, przemierzając morza, pustynie i góry. Ktoś kiedyś postanowił to sprawdzić, oznaczając ptaki drobnymi znakami. Oto historia trzech skrzydlatych rekordzistów z Polski! Początki badania ptasich migracji Wędrówki ptaków od wieków fascynowały ludzi. Raptowne znikanie i pojawianie się gatunków o określonej porze roku pobudzało wyobraźnię i skłaniało refleksji. W dawnych słowiańskich wierzeniach sądzono na przykład, że bociany odlatują daleko na południe, za morze, gdzie przemieniają się w ludzi. Istnieją też wzmianki o bocianie z Polski, który w czasie migracji został wypuszczony z informacją o kraju, a po kilku miesiącach powrócił z tabliczką i pozdrowieniami z Indii. Początki naukowego badania wędrówek ptaków sięgają końca XIX wieku. Duński nauczyciel przyrody Hans Christian Cornelius Mortensen jako pierwszy zastosował metodę znakowania ptaków. Najpierw zaobrączkował dwa szpaki obrączkami z blaszki cynkowej, a dziewięć lat później założył aż 165 aluminiowych obrączek. Rok 1899 uznaje się za narodziny nowoczesnego obrączkowania ptaków. Mortensen zdobywał informacje o swoich ptakach dzięki ludziom. Na obrączkach umieszczał adres i numer. Gdy ktoś znalazł takiego ptaka, mógł wysłać list lub zgłosić znalezisko w lokalnej gazecie. Wszystkie odpowiedzi skrupulatnie zapisywał w swoich notatkach. W ten sposób po raz pierwszy udało się naukowo śledzić ptasie migracje – co zrewolucjonizowało ornitologię na całym świecie. Z biegiem czasu tradycyjne obrączkowanie zostało uzupełnione telemetrią satelitarną i nadajnikami GPS, pozwalające dziś śledzić trasy ptaków z niezwykłą dokładnością – od momentu wylotu aż po powrót z zimowisk. Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Jaskółka dymówka to jeden z trzech gatunków jaskółek gniazdujących w Polsce. Towarzyszyła ludziom już w czasach prehistorycznych, gniazdując w jaskiniach, a później w chałupach. Dziś występuje na wsiach i przedmieściach, budując półotwarte gniazda z błota w stajniach i oborach. Dawniej wierzono, że ptaki te zapadają w sen zimowy na dnie jezior i zostają w kraju, a na wiosnę przylatują na grzbietach bocianów powracających z zimowisk. Badania wykazały jednak, że jaskółki udają się w daleką podróż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Dowodem imponującej wędrówki drobnego ptaka jest historia z 2017 roku. Magdalena Remisiewicz z Uniwersytetu Gdańskiego w swojej pracy „Wielka wędrówka małej dymówki”, relacjonuje: „W lutym 2017, Zephné Bernitz zadzwoniła do mnie podekscytowana, opowiadając, że jej siostra mieszkająca pod Durbanem właśnie trzyma w ręku dymówkę, która wleciała do domu przez uchylone drzwi. I ten ptak nosi polską obrączkę! Jaskółka została zaobrączkowana 2,5 r. wcześniej na stacji obrączkowania ptaków »Rakutowskie« w Polsce. Dystans od miejsca ponownego stwierdzenia w RPA wyniósł 9083 km”. Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Jak podaje „Słownik gwar Lubelszczyzny”, dawniej mówiono o bocianach, że „na Zwiastowanie przybywaj bocianie lub naprzynoszą dzieci w lecie, a na zimę odlatują”. Prawdopodobnie związane było to z migracją ptaków. W XVIII w. sądzono, że bociany przesypiają zimę w bagnach. Około 100 lat później w Europie odnotowywano przypadki bocianów z wbitymi strzałami – przypuszczano, że pochodzą z Afryki, co na początku XX zostało potwierdzone Latem 1909 r. w województwie kujawsko-pomorskim zaobrączkowano bociana białego o numerze 2349. Kilka miesięcy później stwierdzono go w RPA, niedaleko miasta Umzinkulu – około 9600 km od miejsca pochodzenia – ptak został przy tym zabity (Thienemann 1910). Nowoczesne badania wykazały, że bociany białe mają dwa główne szlaki wędrówek: przez Półwysep Iberyjski i przez Azję Mniejszą, prowadzące ostatecznie do Afryki. Niektóre osobniki w okresie migracji stwierdzono także w RPA, Indiach czy Izraelu, co dowodzi, że mogą pokonywać trasę o długości nawet 11 000 km. Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Rybitwa rzeczna, dawniej nazywana „zwyczajną”, to nieduży biało-szary ptak o czarnej głowie i pomarańczowym dziobie oraz nogach. Często mylona z mewami, np. z mewą śmieszką. Występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce jest gatunkiem lęgowym i wędrownym, gnieżdżącym się w koloniach zarówno nad śródlądowymi, jak i morskimi – na piaszczystych wyspach czy w zbiornikach naturalnych i sztucznych. Rybitwa rzeczna należy do długodystansowych migrantów, pokonując ogromne odległości podczas corocznych wędrówek. Badania telemetryczne GSM przeprowadzone w 2024 r. przez stację obrączkowania ptaków „Obóz Wisła” ujawniły imponujące wyniki. Najodleglejsze zimowiska rybitw rzecznych znajdują się na Madagaskarze i w Mozambiku, a ptaki przemierzają nawet ok. 10 000 km. Nadajniki GPS wykazały, że ptaki leciały z prędkością ponad 100 km/godz., osiągały wysokość do 6,5 km, a ich migracja trwała od 3 d 4 miesięcy. To niesłychane odkrycie ornitologiczne i rekordowy wynik dla tego gatunku w Polsce. Źródła: jestemnaptak.pl, bocianopedia.pl, lifevistula.pl
Przyrodniczy rekord w USA: naukowcy przeliczyli migrujące ptaki. Ich liczba jest niewyobrażalna
Trwa tegoroczna jesienna migracja ptaków. Ogromne ich liczby przemieszczają się na całym świecie na zimowiska. W USA za pomocą specjalnego systemu zarejestrowano rekord, który przyprawia o zawrót głowy i uświadamia, jak niezwykły spektakl przyrody rozgrywa się na niebie.
Jesienna migracja ptaków w USA osiąga swój szczyt na przełomie września i października. Amerykańscy naukowcy od kilku lat badają ją za pomocą specjalnego narzędzia przypominającego radar pogodowy. BirdCast pozwala oszacować liczbę jednocześnie przemieszczających się ptaków. Kilka dni temu padł niesamowity rekord: system zarejestrował grubo ponad miliard ptaków! Rekordowa seria: miliard ptaków przez 3 dni Rekordową liczbę ptaków w powietrzu nad USA system BirdCast zarejestrował wieczorem 8 października 2025 r. – Wczoraj w nocy mieliśmy kolejny rekordowy przelot – aż 1,25 miliarda ptaków było w locie nad Stanami Zjednoczonymi! Tym razem przyszła kolej na Wschodnie Wybrzeże, nad którym przeleciała potężna fala ptaków lecących na południe – od Nowej Anglii aż po wschodni Teksas – pisali naukowcy z Cornell Lab of Ornithology. 8 października stanowił zwieńczenie niesamowitej, trzydniowej serii, kiedy ptaków zarejestrowano więcej niż miliard. To nie pierwszy raz, kiedy liczba ptaków w powietrzu przekroczyła tę ogromną wielkość: było tak już dwukrotnie, 6 października 2023 r. oraz 25 września 2025 r. BirdCast: najnowsza technologia w służbie ornitologii BirdCast to innowacyjny system opracowany przez Cornell Lab of Ornithology i Colorado State University, który wykorzystuje dane radarowe oraz modele meteorologiczne do prognozowania i monitorowania nocnych migracji ptaków w USA. Dzięki interaktywnym mapom i prognozom aktualizowanym co kilka godzin BirdCast pokazuje, kiedy i gdzie ptaki przemieszczają się przez kontynent, umożliwiając śledzenie ich w czasie rzeczywistym. Dzięki temu można sprawdzić, ile ptaków leci w danej chwili, ale też zapoznać się z prognozami na najbliższe dni i godziny. Jak pomóc ptakom w migracji? Rady naukowców Projekt wspiera ochronę ptaków także poprzez inicjatywę „Lights Out”, zachęcając do wyłączania niepotrzebnych świateł nocą, aby ograniczyć kolizje ptaków z budynkami. Naukowcy radzą też, by zabezpieczyć okna i inne szklane powierzchnie, umieszczając na nich wzory lub naklejki przyjazne ptakom, rozmieszczone co 5 cm. Według szacunków ornitologów co roku aż miliard ptaków ginie zderzając się ze szklanymi powierzchniami. Źródło: BirdCast Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W stronę południa – o jesiennych wędrówkach ptaków i sekretach obserwacji
Jesienna migracja ptaków to coroczny fenomen natury. Niebo staje się autostradą, po której wędrują tysiące skrzydeł w poszukiwaniu ciepła i pożywienia. Dowiedz się, które gatunki możesz spotkać w Polsce tej jesieni.
Spis treści: Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Każdej jesieni tysiące ptaków wyruszają w podróż, której celem jest przetrwanie zimy. Nad naszymi głowami rozgrywa się niezwykły spektakl natury – pełen dźwięków i ruchu. To również doskonała okazja, by rozpocząć przygodę z obserwowaniem ptaków i odkrywać ich tajemnice. Pośród nich można dostrzec dobrze znane gatunki, ale i prawdziwe rzadkości. Spójrz w niebo – właśnie tam rozgrywa się jedna z najpiękniejszych opowieści przyrody. Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Jesienna migracja ptaków to coroczne zjawisko, podczas którego wiele gatunków przemieszcza się z obszarów lęgowych na zimowiska. Głównym powodem odlotów jest coraz trudniejszy dostęp do pokarmu, wynikający ze skracającego się dnia i zmian pogodowych. Wraz z nadejściem chłodów rytm życia roślin i owadów zwalnia, a przyroda przygotowuje się do zimy. W Polsce migracja rozpoczyna się zazwyczaj w lipcu i trwa do listopada. W zależności od gatunku, ptaki pokonują różne dystanse – jedne lecą w dzień, inne nocą, a niektóre, jak gęsi, o każdej porze. Do krótkodystansowych migrantów należą m.in. sikory, do średniodystansowych – gawrony, a do długodystansowych – jaskółki i jerzyki. Migracja to jednak nie tylko ogromny wysiłek, ale i ryzyko. Wiele ptaków ginie w wyniku drapieżnictwa, kolizji ze szklanymi fasadami budynków, liniami energetycznymi czy turbinami wiatrowymi. Inne padają ofiarą kłusownictwa lub giną w zderzeniach z pojazdami. Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Na początek warto nauczyć się dostrzegać ptaki wokół siebie, a dopiero później próbować je rozpoznawać. Najcenniejsze doświadczenie zdobywa się w terenie. Do obserwowania, dokumentacji i identyfikacji przydadzą się podstawowe narzędzia – lornetka, aparat fotograficzny i atlas ptaków. Najlepiej zacząć przygodę w pobliskim parku, skwerze lub lesie. Warto też wsłuchiwać się w ptasie głosy – to świetny sposób na naukę rozpoznawania gatunków i odróżniania samców od samic. Pomagają w tym aplikacje mobilne, takie jak BirdNet czy MerlinBirdID. Niezależnie od wieku (poza małymi dziećmi bez opiekunów), każdy może wziąć udział w lokalnych wycieczkach przyrodniczych, które często udostępniają sprzęt optyczny, np. lunety. Obserwacja ptaków wymaga cierpliwości – nie zawsze uda się zobaczyć wymarzony gatunek, a niektóre wypady w teren mogą kończyć się bez sukcesu. Jednak z każdą wizytą w terenie obserwator zdobywa nową wiedzę i doświadczenie, które z czasem tworzą jego osobiste kompendium przyrody. Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Gil (Pyrrhula pyrrhula) – barwny mieszkaniec lasów mieszanych i iglastych. Samce mają pomarańczową pierś, a samice – delikatny róż. W Polsce gniazduje przez cały rok, a populacje ze Skandynawii populacje zatrzymują się jesienią w naszym kraju. Najłatwiej można je spotkać m.in. w parkach miejskich. Piaskowiec (Calidris alba) – niewielki ptak wędrowny o szarym grzbiecie i białym spodzie ciała. Gniazduje w Arktyce, a w Polsce pojawia się głównie podczas jesiennych przelotów, najczęściej na Pomorzu, zwłaszcza nad Zatoką Gdańską. Czeczotka (Acanthis flammea) – niewielki ptak północny, z czerwonymi plamami na piersi i ciemieniu. W Polsce gniazduje nielicznie, częściej obserwowany jest podczas jesiennych przelotów. Pierwsze stadka z Syberii i północnej Europy pojawiają się już we wrześniu. Żeruje na nasionach brzozy, olchy i chwastów. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, wielkości gołębia miejskiego, o marchewkowym zabarwieniu oczu, dzioba, nóg i piór podogonowych. Występuje we wschodniej Europie, a w Polsce pojawia się sporadycznie. Zimuje w Afryce. Najczęściej spotykany na otwartych terenach, gdzie poluje na gryzonie. Jer (Fringilla montifringilla) – ptak wielkości wróbla, samce mają pomarańczowe gardło, pierś i barwne skrzydła. W Polsce pojawia się jesienią, a część osobników zimuje, szczególnie w latach obfitujących w bukiew. Chętnie odwiedza karmniki i żeruje na ziemi, wybierając nasiona. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) – północy ptak związany z tajgą, rozpoznawalny po różowawym czubku i czarnej masce wokół oczu, przypominającej postać Zorro. Do Polski przylatuje zwykle w listopadzie i pozostaje do marca, zależnie od dostępności pokarmu. Najczęściej spotykana jest w stadach żerujących na owocach jarzębiny. Edredon (Somateria mollissima) – duża kaczka nurkująca, o charakterystycznym „kosmicznym” wyglądzie. Samce mają czarno-białe upierzenie z zielonkawym karkiem, samice są brązowe. Lęgnie się w północnej Europie, a w Polsce pojawia się jesienią i zimą, najczęściej nad Bałtykiem. Rzepołuch (Linaria flavirostris) – drobny ptak wróblowy o płowobrązowym upierzeniu i żółtym dziobie, podobny do czeczotki. Gniazduje w Skandynawii, do Polski przylatuje nielicznie jesienią i czasem zimuje. Żywi się nasionami roślin, takich jak komosa i bylica, często widywany na ścierniskach i ugorach. Źródła: Strategie wędrówek ptaków, Poradnik ornitologa, Ptaki zimą
Nikt nie spodziewał się takiej migracji. Ten rekin przepłynął dwa oceany
Złowiona u wybrzeży Nigerii samica żarłacza tępogłowego okazała się rekordzistką. Przepłynęła ponad 7 tysięcy kilometrów – to najdalsza udokumentowana podróż w historii tego gatunku.
Spis treści Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samica żarłacza tępogłowego złowiona przez rybaków w Nigerii okazała się największą eksploratorką w historii. Zachęcona prawdopodobnie prze ocieplające się wody, pokonała ponad 7 tysięcy kilometrów. To niezwykłe tym bardziej, że ten gatunek rekinów zwykle żyje w płytkiej strefie przybrzeżnej. Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Kiedy rybak Turawa Hakeem złapał dorodnego żarłacza tępogłowego nie przypuszczał, że połów ten stanie się naukową sensacją. Ten gatunek rekina jest dość powszechnie łowiony komercyjnie i sportowo. Okazało się że rekin jest oznakowany, wyposażony w nadajnik z napisem „Badania naukowe. Za zwrot – nagroda”. Zaciekawiony rybak skontaktował się mailowo z naukowcami. Maila odebrał Ryan Daly, ekolog z z Oceanographic Research Institute w RPA. I początkowo w niego nie uwierzył. Z informacji wynikało, że rekin musiał przebyć nie notowaną nigdy wcześniej odległość po tym, jak został oznakowany przez Daly’ego w 2021 roku. Przez rok po znakowaniu był wielokrotnie rejestrowany wzdłuż wybrzeży RPA i Mozambiku. Następnie zniknął z radarów, aż do lipca 2023 roku, kiedy to został złowiony prze Turawę Hakeena. Prawdopodobieństwo takiej migracji to jak raz na milion - podsumowuje Ryan Daly. Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Oznakowana samica przepłynęła rekordową trasę: około 7 200 km z Kanału Mozambickiego na Oceanie Indyjskim, aż do Lagos w Nigerii nad Oceanem Atlantyckim. To najdłuższa udokumentowana migracja tego gatunku i pierwszy, gdy żarłacz tępogłowy przepłynął między dwoma oceanami. Opis tej migracji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology”. Podróż samicy była wyjątkowa, ponieważ musiała pokonać Prąd Benguelski — jeden z największych na świecie zimnych prądów morskich, który przez co najmniej 55 000 lat stanowił barierę dla migracji żarłaczy tępogłowych wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Naukowcy przypuszczają, że rekin ominął zimne wody płynąc daleko od brzegu lub skorzystał z cieplejszych obszarów wody podczas zjawiska Benguela Niño, podobnego do El Niño. Podobne zachowania obserwowano już u innych ryb, np. makreli i sardynek. Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samice żarłaczy tępogłowych osiągają dojrzałość płciową w wieku 20 lat. Wcześniej są bardziej skłonne do eksploracji. Ta niezwykła podróż samicy sugeruje, że zmiany klimatyczne umożliwiają morskim gatunkom migrowanie na nowe obszary. Daly zauważa, że ocieplenie wód i przesunięcia prądów morskich mogą częściej umożliwiać różnym zwierzętom eksplorację nowych siedlisk. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Jakie jest pochodzenie Słowian? Są wyniki szeroko zakrojonych badań DNA
Migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – wynika z szeroko zakrojonych badań genetycznych. Objęto nimi szczątki kilkuset osób.
Jest to jeden z największych sporów w polskiej archeologii: skąd wywodzą się Słowianie? Zażarte debaty trwają od wielu dekad. W jednym obozie są badacze, którzy sądzą, że Słowianie pochodzą się z obszaru dorzecza Prypeci na terenie dzisiejszej Białorusi. Stamtąd mieli rozpocząć w V–VI wieku marsz na zachód i południe Europy. Druga grupa badaczy uważa, że Słowianie mieszkali w Polsce „od zawsze” i nie ma mowy o żadnej większej migracji z innych terenów. Nowe, szeroko zakrojone badania DNA, wskazują, kto miał więcej racji. Współpraca międzynarodowa kluczem do sukcesu Międzynarodowy zespół badaczy podsumował właśnie sześcioletni projekt HistoGenes, finansowany ze środków Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych. Jego celem była rekonstrukcja dziejów Europy Środkowo-Wschodniej między V a IX wiekiem (400–900 n.e.), a więc pomiędzy upadkiem Imperium Rzymskiego a ukształtowaniem się średniowiecznej Europy. Jest to kluczowy moment, jeśli chodzi o rozprzestrzenienie się Słowian po niemal całej Europie. Projekt realizowany był we współpracy czterech partnerów wiodących (Wiedeń, Budapeszt, Lipsk oraz Princeton) przy udziale kilkudziesięciu naukowców z wielu krajów Europy, w tym z Polski. Kluczową rolę odegrali dr Joscha Gretzinger, prof. Johannes Krause i dr Zuzana Hofmanová z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej im. Maxa Plancka w Lipsku (a ostatnia z badaczek również z Uniwersytetu Masaryka) oraz prof. Walter Pohl z Uniwersytetu Wiedeńskiego i Austriackiej Akademii Nauk. Tysiące grobów „przemówiło” W trakcie sześciu lat przebadano 6 tys. pochówków z Austrii, Czech, Niemiec, Węgier, ale i Polski. Już sama liczba analiz wskazuje, że HistoGenes to największy projekt dotyczący historii wczesnośredniowiecznej Europy, który łączy tradycyjne badania historyczne, ustalenia archeologów i antropologów, w tym paleogenetyków. Badania nie były proste, bo pierwsze grupy Słowian, jakie zasiedlały Polskę, paliły swoich zmarłych. A to utrudnia, a w zasadzie niemal wyklucza pozyskanie DNA. W spalonych kościach brak materiału organicznego (kolagenu) i nie da się ekstrahować DNA niezbędnego do badań genetycznych – Szczęśliwie w czasie badań w Gródku (nieopodal Hrubieszowa) udało się natrafić na kilka szkieletów noworodków z VIII–IX wieku. Są to najstarsze szkielety ludności wczesnośredniowiecznej, a więc słowiańskiej, z Polski. Pozyskany ze szkieletów materiał został włączony do prac zespołu HistoGenes. W rezultacie Gródek nad Bugiem i badacze z Rzeszowa, Hrubieszowa, Lublina i Łodzi weszli w skład zespołu przygotowującego artykuł, jaki właśnie opublikowano w piśmie „Nature” – wyjaśnia National Geographic Polska prof. Marcin Wołoszyn z Uniwersytetu Rzeszowskiego i Leibniz-Instytut Historii i Kultury Europy Środkowej i Wschodniej w Lipsku. Naukowcy przebadali także inne pochówki z Polski. Są to na przykład szczątki ludzie z podkrakowskich jaskiń – najpewniej świadków burzliwej epoki wędrówek ludów. Wczesnośredniowieczny materiał genetyczny z Gródka porównano z grobami datowanymi na okres rzymski, ale też z wynikami analiz wykonanych na słowiańskich nekropolach od Chorwacji po zachodnią Ukrainę. Na potrzeby tej publikacji w „Nature” przebadano DNA ponad 550 zmarłych. Niewielka seria prób pochodzi z Ukrainy oraz Łotwy. Ten artykuł jest tylko jednym z efektów projektu HistoGenes, w czasie którego przeanalizowano genom kilku tysięcy zmarłych. Ciekawostką jest też fakt, że Słowianie zasiedlali we wczesnym średniowieczu tereny znajdujące się w obecnych wschodnich Niemczech. Z cmentarzyska Niederwünsch w Saksonii-Anhalt badacze przebadali DNA ponad 200 osób. Wielka wędrówka Słowian. Koniec zagadki? Co wynika z porównania i analiz DNA? – To migracja ze wschodu, a nie transformacja lokalnych społeczności była najważniejszym czynnikiem decydującym o powstaniu słowiańskiej Europy w V–VII wieku – mówi prof. Wołoszyn. W przypadku Niemiec wschodnich i Polski doszło do zasadniczej wymiany ludności – nawet 80%. – Nie mamy do czynienia z pełną wymianą ludności, ale jednak z ogromną jej częścią: nie chodzi o wędrówkę elit albo np. mężczyzn – wojowników, ale całych populacji – podkreśla naukowiec. Znacznie mniejszy udział migrantów dostrzegalny jest w wypadku Chorwacji. – Wydaje się to łatwe do wytłumaczenia: słowiańska migracja na Bałkanach wytracała już swój impet – dodaje prof. Wołoszyn. Czy już wszystko jest jasne w kwestii pochodzenia Słowian? – Na szczęście nie. Warto będzie badać dalsze cmentarzyska, zwłaszcza z terenu dzisiejszej Białorusi i Ukrainy. Z wiadomych powodów łatwe to nie będzie – kończy naukowiec. Źródła: Nature, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Odkryto sekret długowieczności flamingów. Odpowiedź tkwi w podróżowaniu
Wiemy, że większość organizmów na Ziemi się starzeje. Badacze odkryli jednak, że u flamingów dzieje się to zupełnie inaczej, nawet w obrębie tego samego gatunku. Jaki jest sekret długowieczności niektórych z nich i co mówi nam o uniwersalnych mechanizmach przemijania?
Ponad 40-letni program znakowania i monitoringu flamingów pokazał, że migrujące osobniki mogą starzeć się wolniej, niż te pozostające na miejscu. Naukowcy przeanalizowali ptaki z francuskiego Camargue i spróbowali rozwiązać zagadkę długowieczności. Rezydenci kontra migranci Śledzenie flamingów w Camargue – regionie Francji słynącym z tych niezwykłych ptaków – sięga już 1977 roku. Wtedy właśnie rozpoczął się program znakowania, którego wyniki pozwoliły naukowcom sprawdzić, jak starzeją te wędrowne ptaki. Swoje badania opublikowali w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Science”. Co ciekawe, flamingi z tego regionu – chociaż reprezentujące ten sam gatunek – dzielą się na dwie grupy. Niektóre z nich to „rezydenci”, którzy całe życie zostają w Camargue i cieszą się dobrodziejstwami Riwiery Francuskiej, a inne to „migranci”, którzy zimę spędzają w Hiszpanii, we Włoszech czy w Afryce Północnej. Wyniki są zaskakujące: flamingi, które zdecydowały się na migrację, starzały się nawet 40% wolniej, niż te, które postanowiły zostać na miejscu. Czy w takim razie podróżowanie miało wpływ na ich długowieczność? Podróżowanie wydłuża życie flamingów? Udowodniono, że starzenie się rozpoczyna się średnio w wieku 20,4 lat u flamingów-rezydentów, a dopiero w wieku 21,9 lat u flamingów-migrantów. U tych drugich postępuje także wolniej. U flamingów decyzja o niemigrowaniu oferuje korzyści na wczesnym etapie życia – na przykład mniejszą śmiertelność czy większe zdolności do reprodukcji – ale okupiona jest wysoką ceną. Wiąże się to z przyspieszonym starzeniem w podeszłym wieku. – Ma to prawdopodobnie związek z kompromisem między sprawnością w młodości a zdrowiem na starość – wyjaśnia Sébastien Roques, badacz z CNRS i współautor badania. Migrujące flamingi w początkowym etapie życia charakteryzuje za to większa śmiertelność związana z podejmowanym ryzykiem. Długowieczne flamingi – niektóre dożywają bowiem nawet 50 lat – dzięki różnorodności zachowań są czymś więcej, niż tylko ikoną Camargue. Stanowią idealny model do zrozumienia mechanizmu starzenia się u zwierząt. Migracja a tajemnica starzenia się Odkrycie to stanowi fascynujące pole do dyskusji w obszarze senescencji – czyli starzenia się komórkowego. Jak mówią autorzy badania, zrozumienie przyczyn starzenia się to problem dręczący badaczy i filozofów już od starożytności. – Przez długi czas sądziliśmy, że te różnice zachodzą głównie między gatunkami. Jednak ostatnio nasza percepcja problemu się zmieniła. Gromadzimy dowody pokazujące, że w obrębie tego samego gatunku osobniki często nie starzeją się w tym samym tempie z powodu różnic genetycznych, behawioralnych i środowiskowych – mówi Hugo Cayuela, współautor badania z Uniwersytetu Oksfordzkiego. Różnice pomiędzy flamingami tego samego gatunku są bowiem ogromne. Naukowców fascynuje ten temat. Być może badanie zachowań flamingów przybliży nas do odpowiedzi na to fundamentalne pytanie: dlaczego i jak umieramy? Źródło: PNAS, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Archeolodzy odkrywają starożytną zagadkę. Przodkowie narodów ugrofińskich mogą pochodzić z Syberii
Najnowsze badanie starożytnego DNA wykazało, że Estończycy, Finowie i Węgrzy mają wspólnych przodków. Ci ludzie ponad 4500 lat temu żyli na Syberii.
Spis treści: Skąd pochodzą narody ugrofińskie? Naukowcy wyodrębnili nową grupę przodków ludów uralskich Badanie migracji przez analizę języków Badania DNA od wielu lat są coraz częściej wykorzystywane w archeologii. Dzięki analizie zachowanych fragmentów genomów sprzed tysięcy lat, naukowcy mogą dziś nie tylko śledzić migracje dawnych ludów, ale również odkrywać nieznane wcześniej związki między współczesnymi narodami a ich odległymi przodkami. Potwierdza to również najnowsza praca, opublikowana na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature”. Skąd pochodzą narody ugrofińskie? Międzynarodowy zespół naukowców badał pochodzenie ludów uralskich i jenisejskich. W tym celu naukowcy przeanalizowali geny 180 osób, które zamieszkiwały północną Eurazję między mezolitem a epoką brązu, czyli w okresie od 11 tysięcy do 4 tysięcy lat temu. Uczeni dodali te osoby do bazy danych obejmującej ponad 1300 wcześniej przeanalizowanych osób i ich DNA, a następnie porównali ich genomy z genomami współczesnych ludzi. – Północnoeurazjatyckie strefy leśne i leśno-stepowe od tysiącleci utrzymywały relacje społeczno-kulturowe między ludami północy, ale znaczna część ich historii jest słabo poznana. W szczególności geneza populacji posługujących się dziś językami uralskimi i jenisejskim jest nieznana – podkreślają we wstępie do swojej pracy autorzy. Z badania wynika, że współcześni Węgrzy, Finowie i Estończycy mają korzenie syberyjskie. Ich przodkowie prawdopodobnie rozprzestrzenili się na zachód, a pochodzili od grupy ludzi zamieszkującej leśne stepy Ałtaju w Azji Środkowej i Wschodniej 4500 lat temu. Grupę tę badacze w badaniu opisali jako Jakucja LNBA. Naukowcy wyodrębnili nową grupę przodków ludów uralskich – Grupa ta po raz pierwszy rozprzestrzeniła się na zachód od dorzecza Leny około 4000 lat temu, w regionie Ałtaju i Sajanu, a także w społecznościach zachodniosyberyjskich związanych kulturą Sejma-Turbino. 16 osób z tego okresu było zróżnicowanych pod względem pochodzenia, nosząc również DNA pochodzące od indoirańskich pasterzy oraz od różnych grup łowiecko-zbierackich – wyjaśniają badacze. – Zatem zarówno transmisja kulturowa, jak i migracja odegrały kluczową rolę w fenomenie Sejma-Turbino, który przyczynił się do początkowego rozprzestrzeniania się społeczności posługujących się językiem uralskim – napisali w badaniu. Czym jest fenomen Sejma-Turbino? To określenie stosowane przez archeologów na bardzo szybkie rozprzestrzenienie się technologii metalurgicznej, stylu broni oraz kultury materialnej na ogromnym obszarze Eurazji w epoce brązu – od Syberii po Europę Wschodnią w okresie prehistorycznym. Proces ten jest udokumentowany przez szereg stanowisk archeologicznych. Badanie migracji przez analizę języków I właśnie przodkowie krajów ugrofińskich mieliby przyczynić się do tego procesu. Jak jednak naukowcy odkryli te korzenie? Naukowcy zidentyfikowali nowo wyodrębnioną grupę Jakucja LNBA dzięki badaniom kości ludzi, którzy żyli na Syberii między 4500 a 3200 lat temu. – Mogli oni należeć do Ymyyachtakh, starożytnej kultury w północno-wschodniej Syberii, która wytwarzała ceramikę, posługiwała się przedmiotami z brązu i grotami strzał wykonanymi z kamienia i kości – twierdzą badacze. Już wcześniej badacze odkryli, że ceramika z kultury Ymyyachtakh rozprzestrzeniła się na południe, na stepy leśne regionu Ałtaj-Saja. Naukowcy twierdzą, że wzór DNA z Jakucji może być powiązany z prehistorycznymi kulturami uralskojęzycznymi. – Ludzie z grupy Jakucja LNBA to jedyni przodkowie z Azji Wschodniej obecni w materiale genetycznym niemal wszystkich obecnych i dawnych populacji posługujących się językiem uralskim – wyjaśnia Live Science Tian Chen Zeng, student biologii ewolucyjnej człowieka na Uniwersytecie Harvarda i jeden z autorów badania. – Najprostszym wyjaśnieniem jest to, że przodkowie tej grupy językowej rozprzestrzenili się ze wschodu na zachód wraz z językami uralskimi – dodaje Zeng. – Uważamy, że Jakucja LNBA może służyć jako doskonały punkt odniesienia dla rozprzestrzeniania się wczesnych społeczności uralskojęzycznych – zauważają badacze w swojej pracy. Co to ma zatem wspólnego z Estończykami, Finami i Węgrami? Przedstawiciele wszystkich tych trzech krajów posługują się językami ugrofińskimi, które tworzą podgrupę języków uralskich. Dzięki analizie starożytnego genomu naukowcy mogli nakreślić biologiczne tło tych języków, łącząc je z realnymi populacjami sprzed tysięcy lat. Historia Finów, Estończyków i Węgrów zaczyna się więc na dalekiej Syberii, w społecznościach łowiecko-zbierackich, które przez stepy i lasy przemierzały kontynent. Nowe badanie to kolejny element układanki prehistorycznej migracji, która ukształtowała dzisiejszą Europę. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najstarsza rasa psa odkrywa tajemnice Inuitów. Kto pierwszy dotarł na Grenlandię?
Czy możliwe, że czworonogi dadzą nam odpowiedzi, których nie udało się dotąd znaleźć w wykopaliskach archeologicznych? Najnowsze badania genetyczne grenlandzkich psów zaprzęgowych, znanych jako qimmit, rzucają zupełnie nowe światło na pradzieje migracji ludów arktycznych i ich współistnienia z tymi niezwykłymi zwierzętami.
Spis treści: Geny psów ujawniają nową historię migracji Inuitów Grenlandzkie psy a wilki – dlaczego nie powstała hybryda idealna? Najnowsze ustalenia genetyków pokazują, że grenlandzkie psy zaprzęgowe, znane w języku Inuitów jako qimmeq (l.poj.) lub qimmit (l.mn.) – to jedna z najstarszych znanych ras psów na świecie. Początki tej rasy sięgają nawet 9500 lat wstecz. Autorzy badania opublikowanego na łamach „Science” zbadali DNA 92 psów zaprzęgowych, zarówno współczesnych, jak i tych żyjących tysiące lat temu. Jak się okazało, historia tej rasy to źródło wiedzy nie tylko o psach. Dane genetyczne „mówią” również wiele o migracjach Inuitów. Geny psów ujawniają nową historię migracji Inuitów Z analizy genów psów wynika, że Inuici dotarli na Grenlandię znacznie wcześniej, niż dotychczas sądzono. To odkrycie może zmienić oś czasu historii największej wyspy świata. Mowa o nawet 200–300 latach przed obecnie przyjmowanymi datami. Badacze od lat dyskutują o tym, kto pierwszy dotarł na Grenlandię. Jedni skłaniają się do teorii o Inuitach ze wschodniej Azji, którzy przeszli Amerykę Północną. Inni twierdzą, że pierwsi byli Wikingowie ze Skandynawii. Geny qimmit potwierdzają pierwszeństwo Inuitów. Ścieżka migracji, którą udało się odtworzyć badaczom, prowadzi od Wyspy Żochowa położonej na Morzu Wschodniosyberyjskim. Następnie prowadzi przez Alaskę i Arktykę Kanadyjską, aż do północno-zachodniej Grenlandii. W ciągu maksymalnie 200 lat ludzie pokonali tysiące kilometrów arktycznego lodu, przemieszczając się razem ze swoimi psami zaprzęgowymi. Czworonogi jako jedyne mogły zapewnić im transport, wsparcie przy polowaniach, czyli po prostu przetrwanie w ekstremalnych warunkach. Ciekawe jest również to, jak struktura genetyczna qimmit w samej Grenlandii pokrywa się z podziałem ludzkich społeczności. Psy dzielą się na cztery główne grupy regionalne: północną, zachodnią, wschodnią i północno-wschodnią. Oznacza to, że Inuici po osiedleniu się na Grenlandii również pozostawali raczej we wzajemnej izolacji, a każda grupa rozwijała się niezależnie. Co więcej, ślady genetyczne psów z północno-wschodniego regionu potwierdzają istnienie ludzkiej osady, o której dotąd wiadomo było tylko z nielicznych znalezisk archeologicznych. Najpewniej była to społeczność, która zniknęła jeszcze przed kontaktem z Europejczykami, prawdopodobnie wskutek głodu lub epidemii. Grenlandzkie psy a wilki – dlaczego nie powstała hybryda idealna? Mimo że Inuici mieli kontakt z wilkami i czasem próbowali krzyżować je ze swoimi psami, genetyczne ślady wilczych genów są zaskakująco słabe. Być może cechy dzikich zwierząt po prostu nie nadawały się do życia zaprzęgowego. Hybrydy prawdopodobnie nie współpracowały z ludźmi, ponieważ nie miały odpowiedniego temperamentu lub wydolności. Przetrwały więc tylko te psy, które w pełni odpowiadały surowym wymaganiom Arktyki. Współcześnie liczba grenlandzkich psów zaprzęgowych dramatycznie spada. W 2002 roku było ich 25 tysięcy, a w 2020 r. już tylko 13 000. Ich rola w życiu Inuitów wciąż jest jednak kluczowa. To nie tylko zwierzęta użytkowe, ale także żywe dziedzictwo i świadectwo pradawnych migracji. Dodatkowo teraz dzięki nim lepiej rozumiemy, jak kształtowała się historia migracji ludzi w jednym z najtrudniejszych do adaptacji regionów świata. Historia grenlandzkich psów zaprzęgowych doskonale wpisuje się w szerszy kontekst badań nad udomowieniem psów. Niektóre teorie sugerują wręcz, że to nie ludzie udomowili psy, ale że psy same się udomowiły, przystosowując do życia wśród ludzi Źródło: Science Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
To najstarsze odciski stóp człowieka w Ameryce. Zagadka migracji rozwiązana?
Są to najstarsze odciski stóp człowieka w Ameryce i jednocześnie jeden z najstarszych dowodów na zasiedlenie tego kontynentu. Archeolodzy potwierdzili, że w Nowym Meksyku łowcy-zbieracze przechadzali się nawet ponad 22 tysiące lat temu.
Spis treści: Starsze dziedzictwo ludzkiej obecności w Ameryce Błoto kluczem do określenia wieku Jest to jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów w światowej archeologii – kiedy ludzie dotarli do Ameryki? Spory na ten temat toczą się od wielu dekad. Przyjmuje się, że pierwsi ludzie trafili do Ameryki od północy – przez Alaskę z obszaru Azji w okresie zlodowacenia, gdy poziom morza był znacznie niższy. Między Syberią a Ameryką Północną (Alaską i Jukonem) istniał pomost lądowy, zwany Beringią. Był to szeroki pas lądu, którym ludzie mieli się przedostać kilkanaście tysięcy lat temu. Starsze dziedzictwo ludzkiej obecności w Ameryce W ostatnich latach na światło dzienne wychodzi coraz więcej dowodów na to, że migracje z Azji rozpoczęły się zdecydowanie wcześniej. Tak jest w przypadku odkryć z White Sands w Nowym Meksyku w USA. To obszar trudny do badań, bo znajduje się obok poligonu rakietowego i chronionego parku narodowego. Krajobraz na zachód od Alamogordo, gdzie dokonano odkrycia w postaci odciśniętych ludzkich stóp w zaschniętym błocie, wygląda surrealistycznie. Widać tu niekończące się faliste wydmy z drobnego beżowego gipsu, pozostałość po starożytnych morzach. Jest to jedna z najbardziej wyjątkowych formacji geologicznych na świecie. Naukowcy z Uniwersytetu w Bournemouth w Wielkiej Brytanii i amerykańskiej służby parków narodowych odkryli ślady stóp w 2019 roku i opublikowali swoją pracę w 2021 roku. Stwierdzono w niej, że stopy zostały odciśnięte między 23 000 a 21 000 lat temu, co zaskoczyło środowisko naukowe. I wzbudziło kontrowersje – były starsze o około 10 tys. lat od śladów pierwszej obecności człowieka w tym terenie. Błoto kluczem do określenia wieku Eksperci postanowili wykonać dodatkowe analizy, aby postawić kropkę nad i. Zespół pod kierunkiem prof. Vance’a T. Hollidaya ze Szkoły Antropologii i Wydziału Nauk o Ziemi na Uniwersytecie w Arizonie pobrał do analiz radiowęglowych błoto, w którym odciśnięte były ślady stóp. Wynik opublikowano w czasopiśmie „Science Advances”. Uzyskano zakres lat 20 700 do 22 400, co koresponduje z pierwotnym wnioskiem, że ślady mają od 21 000 do 23 000 lat. Poprzednio określono wiek nasion i pyłków. – To niezwykle spójny zapis – powiedział prof. Holliday, który od prawie 50 lat zajmuje się badaniem zaludnienia Ameryk, koncentrując się głównie na Wielkich Równinach i południowo-zachodniej części kontynentu. Ślady stóp odkryto w korycie strumienia, który wpadał do jednego ze starożytnych jezior. Holliday przyznaje, że nowe badania nie odpowiadają na pytanie, które słyszał od krytyków wczesnego ich wczesnego datowania: dlaczego nie ma śladów artefaktów lub osad pozostawionych przez tych, którzy pozostawili ślady stóp? I przyznaje, że nadal nie ma na nie odpowiedzi. Być może wszystko zniszczyła erozja. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Ćma z Australii zaskoczyła naukowców. Jej kompasem są… gwiazdy
Mierzy zaledwie kilka centymetrów i waży poniżej jednego grama. Ale jej umiejętności nawigacyjne zaskoczyły naukowców. Okazało się, że australijska ćma Bogong wykorzystuje do corocznej 1000-kilometrowej podróży nie tylko pole magnetyczne Ziemi, ale też gwiazdy!
Spis treści: Ćma wędrowniczka Eksperymenty: od symulatora lotu po obserwacje w terenie Co to oznacza dla nauki i technologii? To, że tak niewielkie zwierzęta bezkręgowe wykorzystują jako „kompas” ciała niebieskie, jest dla naukowców sporym zaskoczeniem. Do tej pory sądzono, że z takiej opcji korzystają niektóre ptaki migrujące w nocy i oczywiście ludzie, korzystając z odpowiednich narzędzi, na przykład sekstantu. Ćma wędrowniczka Nowego ustalenia dokonał międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem prof. Erica Warranta z Uniwersytetu w Lund. Wnioski opublikowano na łamach prestiżowego periodyku „Nature”. Przełomowe badania ujawniają, że australijska ćma Bogong (Agrotis infusa) wykorzystuje gwiazdy i Drogę Mleczną jako kompas podczas swojej corocznej podróży o długości 1000 kilometrów do chłodnych jaskiń w głębi lądu. Okazało się również, że pole magnetyczne Ziemi odgrywa ważną rolę w nawigacji tej tajemniczej ćmy. Biorąc pod uwagę długość podróży, jest to absolutnie niesamowite dokonanie tych bezkręgowców. Odpowiada to dwukrotnej podróży człowieka dookoła świata przy wykorzystaniu wyłącznie własnych zmysłów. Eksperymenty: od symulatora lotu po obserwacje w terenie Aby dojść do takich wniosków naukowcy wykonali badania zarówno w kontrolowanych laboratoryjnych warunkach, jak i obserwowali ćmy w ich naturalnym środowisku. W tym pierwszym przypadku umieszczono zwierzęta w symulatorze lotu, aby wykonać eksperymenty behawioralne. Schwytano je podczas migracji wiosennej i jesiennej. Symulator ten znajdował się w laboratorium wolnym od ferromagnetyków, gdzie pole magnetyczne Ziemi było wyzerowane. W ten sposób „zagłuszono” znany już wcześniej zmysł magnetyczny ćmy. View oEmbed on the source website Ćmom wyświetlano na ekranie bezksiężycowe australijskie nocne niebo. W tych warunkach ćmy latały w kierunkach odpowiednich dla ich pory migracji: mniej więcej na południe wiosną (kierunek migracji do Alp Australijskich) i na północ-północny zachód jesienią (kierunek migracji powrotnej na tereny lęgowe). – Kiedy rozgwieżdżone niebo obrócono o 180 stopni, ćmy również zmieniły kierunek o 180 stopni, ale kiedy gwiazdy zostały zniekształcone, utraciły orientację. Doświadczenie tego w eksperymentach było prawdziwym momentem olśnienia – mówi David Dreyer, badacz z Uniwersytetu w Lund. Naukowcom udało się również zmapować obwody neuronalne w mózgu ćmy, w których przechowywane są informacje o gwiazdach. Co więcej, ustalili oni również, że ćma Bogong nie traci orientacji, gdy gwiazdy są zasłonięte przez chmury. Zapewne wtedy korzysta z pola magnetycznego Ziemi jako dodatkowego kompasu. Co to oznacza dla nauki i technologii? Nowe odkrycie może być interesujące na przykład dla inżynierów projektujących drony. Może również stanowić podstawę dla strategii ochrony gatunków zagrożonych zmianami klimatycznymi lub utratą siedlisk. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Z Australii do Papui-Nowej Gwinei – czapla strojna zaskoczyła badaczy
Czapla strojna obserwowana przez ornitologów w Nowej Południowej Walii pobiła rekord lotu. Podczas migracji leciała bez przerwy przez 38 godzin. To najdalszy kiedykolwiek zarejestrowany lot czapli.
Spis treści: Rekordowy lot czapli strojnej Czapla strojna – elegantka z australijskich bagien Najdalszy znany lot ptaka Australijscy badacze użyli nadajników GPS do śledzenia ośmiu czapli strojnych oraz dziesięciu czapli białych przez kilka miesięcy. Podczas badań udało im się zarejestrować najdłuższy znany lot wśród czapli. Artykuł opisujący obserwację opublikowano w czasopiśmie „Pacific Conservation Biology”. Rekordowy lot czapli strojnej Ptaki obserwowano od początku corocznej migracji rozpoczynającej się na bagnach Macquarie w Nowej Południowej Walii w Australii. Czaple białe migrowały we wszystkich kierunkach, a strojne głównie na północ. Jedna z nich przebyła niemal 2400 kilometrów w ciągu kilku miesięcy, ostatecznie osiedlając się w pobliżu miasta Kalo, na południowy wschód od Port Moresby w Papui-Nowej Gwinei. Ptak ten pokonał ponad 700 km nad Morzem Koralowym w czasie 38-godzinnego nieprzerwanego lotu. Był to pierwszy przypadek, gdy naukowcom udało się zarejestrować migrację czapli strojnych. Czapla strojna – elegantka z australijskich bagien Czapla strojna (Ardea plumifera) to elegancki, średniej wielkości ptak brodzący z rodziny czaplowatych występujący głównie we wschodniej i północnej Australii, Papui-Nowej Gwinei i na niektórych wyspach Indonezji. Dawniej uważany za podgatunek czapli czarnorogiej (Ardea intermedia), obecnie traktowany jako odrębny gatunek. Upierzony całkowicie na biało, wyróżnia się długimi, ozdobnymi piórami godowymi na piersi i grzbiecie – stąd nazwa „strojna”. W okresie rozrodczym dziób czapli ciemnieje, a skóra na głowie może przybierać intensywnie różowy kolor. Zamieszkuje słodkowodne mokradła, bagna i rozlewiska, gdzie żeruje na rybach, płazach i owadach. Gniazduje kolonijnie, często z innymi gatunkami czapli. Najdalszy znany lot ptaka Czapli strojnej daleko jednak do ptasich rekordzistów w długości lotu. Inny mieszkaniec Australii, szlamnik zwyczajny, jest rekordzistą świata w nieprzerwanym locie migracyjnym. Pokonał ponad 13 500 kilometrów w zaledwie 11 dni podczas nieprzerwanej migracji z Alaski do Tasmanii. Osobnik został oznakowany jako pisklę na Alasce podczas letniego sezonu. Zainstalowano mu GPS oraz miniaturowy panel słoneczny, dzięki czemu międzynarodowy zespół badawczy mógł śledzić jego pierwszą migrację przez Ocean Spokojny. W wieku około pięciu miesięcy wystartował z południowo-zachodniej Alaski, z delty rzek Jukon-Kuskokwim. 11 dni później wylądował w Ansons Bay na północno-wschodnim krańcu Tasmanii. Źródło: Phys.org Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pierwsza obserwacja żurawia kanadyjskiego w Polsce. Skąd się u nas wziął?
Żuraw kanadyjski po raz pierwszy zawitał do Polski. Przyleciał prosto z Ameryki, pokonując tysiące kilometrów
Spis treści: Żuraw kanadyjski w Polsce Naturalny zasięg występowania żurawia kanadyjskiego Przelot żurawi kanadyjskich – dokąd ptaki migrują? Możliwe przyczyny zabłąkania żurawia Żuraw kanadyjski po raz pierwszy w historii zawitał do Polski, budząc sensację wśród ornitologów. Ten niespodziewany gość z Ameryki Północnej pokonał tysiące kilometrów, by pojawić się nad Zatoką Pucką. Czy to przypadkowa pomyłka w migracji, czy znak większych zmian zachodzących w przyrodzie? Żuraw kanadyjski w Polsce 5 maja 2025 roku w województwie pomorskim, nad Zatoką Pucką, po raz pierwszy w historii polskiej awifauny zaobserwowano żurawia kanadyjskiego (Antigone canadensis). Ptak został dostrzeżony w Rezerwacie Beka przez Łukasza Janochę, Samuela Sosnowskiego, Antoniego Karolaka i Marka Bieganskiego. Żuraw przemieszczał się w towarzystwie żurawi zwyczajnych (Grus grus), należących do innego gatunku. Najdalej wysunięte lęgowiska żurawia kanadyjskiego znajdują się na Alasce, co oznacza, że mógł pokonać trasę liczącą około 8 tysięcy kilometrów, przelatując nad Atlantykiem i dołączając do europejskiego stada już na naszym kontynencie. Do podobnej sytuacji doszło na początku 2025 roku. Wtedy na Podlasiu odnotowano obecność junko zwyczajnego (Junco hyemalis), gatunku naturalnie występującego w USA. Naturalny zasięg występowania żurawia kanadyjskiego W Ameryce Północnej występują tylko dwa gatunki żurawi: żuraw krzykliwy (Grus americana) i żuraw kanadyjski. U żurawia kanadyjskiego wyróżnia się sześć podgatunków – trzy migrujące i trzy osiadłe. Gatunki migrujące gniazdują głównie w północnej części kontynentu, przede wszystkim w Kanadzie, natomiast osiadłe przebywają przez cały rok w cieplejszych rejonach Ameryki. Żurawie kanadyjskie preferują otwarte środowiska: tereny podmokłe, łąki i pola uprawne. Na przedwiośniu zaczynają łączyć się w pary – często na całe życie. Sezon lęgowy przypada na wiosnę i poprzedzają go niezwykłe i pełne gracji pokazy taneczne oraz duety wokalne, które umacniają więź między partnerami. Zazwyczaj wyprowadzają jeden lęg w roku – od grudnia do sierpnia. Samica składa do 3 jaj, które oboje rodzice wysiadują na przemian przez około 30 dni. Młodymi opiekują się intensywnie, aż staną się samodzielne. Dojrzałość płciową osiągają zwykle w wieku 2–3 lat i wtedy mogą tworzyć własne pary. Przelot żurawi kanadyjskich – dokąd ptaki migrują? Każdej jesieni żurawie kanadyjskie podejmują długą wędrówkę z terenów lęgowych w Kanadzie i na Alasce na południe USA i do Meksyku. W sprzyjających warunkach potrafią pokonać dziennie od 300 do 800 km. Jednym z kluczowych przystanków na ich trasie jest dolina rzeki Platte w Nebrasce, gdzie co roku zatrzymuje się nawet pół miliona osobników. Rzeka zapewnia im bezpieczne miejsce do nocowania, a okoliczne pola i łąki – obfite źródło pożywienia. Wczesną wiosną ptaki wracają na północ, by rozpocząć sezon lęgowy. Około 80% populacji żurawi kanadyjskich ponownie zatrzymuje się w dolinie Platte, przygotowując się do dalszej wędrówki na północ. Szacuje się, że co najmniej jedna trzecia północnoamerykańskiej populacji gniazduje w Kanadzie i na Alasce. Trasa między zimowiskami przez obszar dzisiejszej Nebraski jest wykorzystywana od tysięcy, a być może i milionów lat. Związek tych ptaków z doliną rzeki Platte sięga czasów jej powstania – około 10–12 tysięcy lat temu, po ostatnim zlodowaceniu. Możliwe przyczyny zabłąkania żurawia kanadyjskiego Żuraw kanadyjski, jak sama nazwa wskazuje, występuje wyłącznie w Północnej Ameryce. Dla Polski to prawdziwa rzadkość ornitologiczna. Choć wiele gatunków ptaków ma wrodzoną zdolność nawigacyjną, zdarza się jednak, że niektóre osobniki zbaczają z właściwego kursu. Przyczyn takiego zabłąkania może być kilka. Silny wiatr, burze lub inne zjawiska pogodowe mogły się przyczynić do dezorientacji żurawia. Migracja ptaków to jedna z kluczowych strategii przetrwania w świecie przyrody. Podczas wędrówek ptaki korzystają z wyjątkowych zmysłów nawigacyjnych – rozpoznają elementy krajobrazu, kierują się położeniem słońca, gwiazd, a także polem magnetycznym Ziemi. Wykorzystują do tych celów również węch, a czasem po prostu podążają za innymi osobnikami. Źródła: Facebook NWF Saving Cranes
Badania genetyczne obalają koncepcję migracji Fenicjan. To spore zaskoczenie
Słynący z żeglarskich umiejętności Fenicjanie wcale nie migrowali na masową skalę do zachodniej części Śródziemnomorza. Wędrowała raczej, drogą transmisji do innych ludów, sama ich kultura i sposób życia. Tak wynika z najnowszych badań genetycznych.
Spis treści: Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Fenicjanie byli starożytnym ludem semickim, który zamieszkiwał wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Są to tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela. Słynęli z umiejętności zaawansowanej żeglugi. Zakładali liczne kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego. Mieli własną formę pisma i alfabet składający się z 22 liter. Dominacja Fenicjan. Jak wpływali na inne ludy? Naukowcy zdawali sobie sprawę, że Fenicjanie znacząco wpływali na inne ludy mieszkające nad Morzem Śródziemnym, a nawet dalej. Ich szlaki handlowe sięgały aż do Hiszpanii i Wysp Brytyjskich. Od początku pierwszego tysiąclecia p.n.e. Fenicjanie utworzyli rozległą morską sieć kolonii. Jedną z najbardziej znanych była Kartagina w Afryce Północnej na wybrzeżu dzisiejszej Tunezji. Ostatecznie Kartagina usamodzielniła się. Fenicja nie była zwartym tworem politycznym. Wiele starożytnych imperiów kontrolowało jakąś jej część lub z nią graniczyło. Ostatecznie Aleksander Wielki położył jej kres w 332 roku p.n.e. W roku 64 p.n.e. stała się częścią Cesarstwa Rzymskiego. Masowa migracja Fenicjan? Nie do końca Naukowcy długo sądzili, że Fenicjanie na dużą skalę migrowali drogą morską z terenów Lewantu na zachód. Międzynarodowy zespół badawczy postanowił to ostatecznie sprawdzić. Zespół przebadał materiał genetyczny pochodzący z czternastu stanowisk archeologicznych związanych z Fenicjanami rozsianych po całej strefie śródziemnomorskiej. Analizą objęto szczątki blisko 200 zmarłych. Wyniki zdziwiły badaczy. – Znaleźliśmy zaskakująco niewielki bezpośredni wkład genetyczny Fenicjan z Lewantu do zachodnich i środkowo-śródziemnomorskich populacji punickich – mówi główny autor badania, dr Harald Ringbauer z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku w Niemczech. Ludami punickimi określano Kartagińczyków i inne ludy fenickie w zachodniej części Morza Śródziemnego. Zdaniem dr. Ringbauera to ustalenie zmienia obraz rozprzestrzeniania się kultury fenickiej. Ten proces nie nastąpił poprzez masową migrację na dużą skalę, ale – jak podkreśla badacz – poprzez dynamiczny proces transmisji kulturowej i asymilacji. Analizy wykazały, że populacje punickie miały bardzo zmienny i heterogeniczny profil genetyczny, ze znaczącym pochodzeniem północnoafrykańskim i sycylijsko-egejskim. Oznacza to, że świat punicki był bardzo kosmopolityczny. Osoby o północnoafrykańskim pochodzeniu żyły i mieszały się z ludźmi o głównie sycylijsko-egejskim pochodzeniu. Działo się to również w słynnej Kartaginie. Źródło: Nature Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowcy rozwiązali zagadkę pochodzenia Ukraińców. Przeanalizowali DNA ich przodków
Nowe badania ujawniają złożone pochodzenie mieszkańców dzisiejszej Ukrainy. Region ten przez tysiące lat był miejscem intensywnych migracji i wymiany kulturowej. Mimo tego naukowcy odkryli również trwały komponent genetyczny obecny w populacji od epoki brązu.
Spis treści: Badania mimo wojny Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Europejska unia genetyczna Ostatnie dekady przyniosły rewolucję w poznaniu ludzkiego genomu. Postęp w tej gałęzi nauki przyczynił się również do coraz to szerszych analiz kopalnego DNA. W ten sposób określa się badanie materiału genetycznego pochodzącego od osób, które zmarły dawno temu, m.in. w pradziejach. Często takie badania powodują wiele emocji. Tak też było z próbą określenia pochodzenia Słowian na podstawie badań DNA. Tymczasem międzynarodowy zespół naukowców z Ukrainy, Estonii i Wielkiej Brytanii postanowił się przyjrzeć genomowi mieszkańców współczesnej Ukrainy na przestrzeni dziejów. Jakie uzyskano wyniki? Badania mimo wojny Wyniki analiz opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Z uwagi na duży zakres badania w projekt zaangażowanych było kilkadziesiąt osób. Badaniami kierowała dr Lehti Saag z Instytutu Genomiki Uniwersytetu w Tartu wraz z profesorem Markiem Thomasem z University College London i Pontusem Skoglundem z Instytutu Francisa Cricka. Badanie nie byłoby możliwe bez ukraińskich badaczy, m.in. drugiej autorki artykułu Olgi Utevskiej, która jest obecnie stypendystką MSCA4Ukraine na Uniwersytecie w Tartu oraz licznych archeologów nadal aktywnie prowadzących wykopaliska w Ukrainie – pomimo wojny i obrony przed rosyjskim najeźdźcą. Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Na potrzeby badań naukowcy przebadali próbki z zębów i kości 91 zmarłych odkrytych na stanowiskach archeologicznych w całej Ukrainie, chociaż najwięcej we wschodniej części kraju. Były to osoby, które żyły od około 9000 roku p.n.e. do 1800 roku naszej ery. Wyniki potwierdziły przypuszczenia badaczy. Materiał DNA był bardzo heterogeniczny, czyli urozmaicony, w tym regionie w ciągu ostatnich 3500 lat do około 500 lat temu. – Krótko mówiąc, nasze badanie ujawnia zróżnicowany zakres pochodzenia przodków w regionie Ukrainy w czasie w wyniku częstych ruchów, asymilacji i kontaktów międzyludzkich – konkludują naukowcy. Region północnego Pontu, który obejmuje dzisiejszą Ukrainę, był przez wieki skrzyżowaniem ludów migrujących z wielu kierunków. Łączył rozległy step euroazjatycki z Europą Środkową. Na przykład dwa tysiące lat temu nad Morzem Czarnym znajdowały się greckie kolonie. Europejska unia genetyczna Na podstawie analiz badacze zauważyli, że pod koniec epoki brązu mieszkańcy obecnego terytorium Ukrainy byli podobni pod względem genetycznym do ówczesnych ludzi mieszkających w pozostałej części Europy. Była to mieszanka europejskich, rdzennych łowców i zbieraczy, wczesnych rolników przybyłych w VI tysiącleci z Anatolii i ludów stepowych trudniących się pasterstwem. I te składniki DNA są obecne w regionie Ukrainy od tego czasu do dziś. Kolejna zmiana w genomie ludzi mieszkających w regionie pontyjskim nastąpiła od wczesnej epoki żelaza do średniowiecza. Wówczas ze wschodu przybyli nomadzi, w tym Scytowie, Hunowie czy Goci, którzy w różnym zakresie krzyżowali się z lokalną ludnością. Naukowcy przyznają, że pobierali próbki DNA głównie ze zmarłych, którzy mogli być imigrantami w strefie pontyjskiej. Niemniej jednak profil genetyczny, który jest podobny do współczesnych Ukraińców, utrzymywał się w regionie na przestrzeni kilku tysiącleci. „Pomimo wyraźnych oznak wysokiej aktywności migracyjnej, w tym z Azji Wschodniej, a także istotnej domieszki [w DNA – przyp. red.], zauważamy główny autochtoniczny komponent ukraińskiego pochodzenia, przynajmniej od epoki brązu” – podsumowują badacze. Źródło: Science Advances Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Muchy są zawołanymi turystkami. A ich podróże przynoszą korzyści przyrodzie i ludziom
Nowe badanie udowadnia, że migrują nie tylko ptaki. Także niepozorne muchówki okazują się niestrudzonymi podróżniczkami. A co więcej – przemieszczanie się much ma ogromne znaczenie m.in. dla zapylania roślin i ekonomii.
Spis treści: Muchówki to nie tylko muchy Jak wyglądają podróże much i czemu są ważne? Uważamy je za szkodniki, niektórych się brzydzimy. Ale muchy to nie tylko kilka odrażających dla nas owadów – to aż 125 tysięcy poznanych dotychczas gatunków. Setki z nich migruje na dalekie dystanse, co okazuje się czymś niezwykle dla ludzi pożytecznym. Nowe badanie opublikowane w czasopiśmie „Biological Reviews” pokazuje, że co najmniej 600 gatunków muchówek to zawzięte podróżniczki. Ich rola w zapylaniu roślin, kontroli liczebności innych owadów czy rozkładaniu materii organicznej okazuje się ogromna. I do tej pory mocno niedoceniana. Muchówki to nie tylko muchy Owady takie jak muchy domowe, muszki owocowe, plujki, gzy i komary należą do rzędu muchówek (Diptera). Obejmuje on ponad 125 000 znanych gatunków, a prawdopodobnie łącznie jest ich ponad milion. To jedna z najbardziej zróżnicowanych grup owadów. Dość powiedzieć, że w Polsce występuje ponad 400 gatunków samych bzygowatych. To muchówki zapylające, z wyglądu podobne do pszczół i os. Większość z nich nie ma nawet polskich nazw. Muchówki charakteryzują się jedną rozwiniętą parą skrzydeł oraz drugą zredukowaną, w postaci buławkowatych struktur zwanych przezmiankami. Te niewielkie narządy pełnią funkcję stabilizatorów lotu, umożliwiając owadom niezwykłą zwrotność. Dzięki nim muchówki mogą wykonywać gwałtowne skręty, zatrzymywać się w locie i umknąć przed drapieżnikami. Muchówki występują w różnych środowiskach – od tropikalnych lasów deszczowych po mroźne rejony arktyczne. Wiele gatunków pełni rolę kluczowych zapylaczy roślin, zwłaszcza w chłodniejszych rejonach, gdzie pszczoły są mniej aktywne. Jak wyglądają podróże much i czemu są ważne? Brytyjscy badacze przyjrzeli się zwyczajom podróżniczym muchówek, przeprowadzając metaanalizę istniejących artykułów naukowych. Odkryli przede wszystkim, że migruje znacznie więcej muchówek, niż dotychczas zakładano. Biolodzy do tej pory skupiali się na bardziej „oczywistych” owadach pokonujących duże dystanse: ważkach, motylach czy ćmach. Badanie opublikowane na łamach „Biological Reviews” wykazało, że spośród ponad 125 000 znanych gatunków muchówek, około 600 przejawia zachowania migracyjne, choć ich rzeczywista liczba może być znacznie wyższa. Podróże na długie dystanse odbywa aż 60 spośród 130 rodzin wchodzących w skład rzędu muchówek. Najbardziej aktywnymi podróżniczkami okazały się bzygowate, czyli muchówki zapylające. Spośród much migrantów 62% to zapylacze, 35% rozkłada materię organiczną, 18% stanowią szkodniki, a 10% – owady szkodniki zwalczające. Wszystkie bez wyjątku odgrywają ogromną rolę w krążeniu składników odżywczych w przyrodzie. Dlaczego to odkrycie jest ważne? Badacze zauważają, że same tylko zapylające bzygowate odwiedzają aż 52% roślin uprawnych na świecie. Wartość tych upraw szacuje się na około 300 miliardów dolarów rocznie. Mobilne gatunki mogą też łączyć odległe siedliska. A przemieszczając materiał genetyczny, taki jak pyłek, zwiększają różnorodność genetyczną roślin. Okazuje się więc, że muchówki są niemal tak samo ważne jak pszczoły. A oto niektóre niezwykłe fakty dotyczące wędrujących muchówek przytoczone przez autorów badania: Larwy zaledwie dwóch gatunków bzygowatych zjadają szacunkowo 10 bilionów mszyc rocznie w samej południowej Anglii, co dowodzi ich ogromnej skuteczności w zwalczaniu tych szkodników. Larwy tylko 50 much z gatunku Musca autumnalis mogą rozłożyć do 444 kg świńskich odchodów, przekształcając je w żyzny kompost. Muchy te migrują m.in. przez wysokie przełęcze w Pirenejach. Muchy z gatunku Cephenemyia trompe, pasożytujące na łosiach, pokonują wielkie dystanse, kryjąc się w nosach tych dużych ssaków. Dr Myles Menz, jeden z autorów badania, tak je podsumowuje: „Odkryliśmy, że migrujące muchówki są niezbędne dla ziemskich ekosystemów, a mimo to pozostają ogromnie niedoceniane. Mamy nadzieję, że nasza praca zainspiruje wiele kolejnych badań nad fascynującym życiem muchówek”. Źródło: Biological Reviews Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pierwsi Europejczycy byli ciemnoskórzy. I to dłużej, niż zakładano
Biorąc pod uwagę, że Europa jest zamieszkana przez ludzi od około miliona lat, jasna cera i blond włosy są dość nowym typem urody. Najnowsze badania tłumaczą, że ciemna karnacja dominowała na kontynencie dłużej niż zakładano.
Spis treści: Tak zmieniał się kolor skóry w Europie Zanim pobledliśmy Dieta a pigmentacja Migracje ludzi nie są niczym nowym. Mowa o jednym z najstarszych zachowań populacji. To dzięki migracjom zasiedliliśmy cały świat. Badacze ustalili, że Homo erectus najprawdopodobniej dotarł do Europy ok. 1,3–1 mln lat temu. Z Afryki na inne kontynenty wyruszył 1,8 mln lat temu. To, jak i kiedy przemieszczali się nasi przodkowie oraz ich kuzyni nie jest jedyną fascynacją naukowców w tej dziedzinie. Niemniej intrygujące jest to, jak wyglądali pierwsi mieszkańcy Europy. Nowe światło na tę kwestię rzuca badanie opisane w serwisie preprintów „bioRxiv”. Tak zmieniał się kolor skóry w Europie Trudno dziś wskazać, jak wygląda typowy Europejczyk. Inny typ urody reprezentują przeciętni Skandynawowie, inni Hiszpanie, a jeszcze inny mieszkańcy Bałkanów. Bardzo długo naukowcy sądzili, że rozprzestrzenianie się genu jasnej skóry w Europie było procesem stopniowym i jednolitym. Porównywano go do rozsmarowywania masła na kromce chleba – jaśniejszy pigment skóry miał stopniowo zastępować ciemniejszy. Z nowych badań wynika jednak, że przez długi czas Europa była jak cętkowane umaszczenie lamparta. Różne plamy odpowiadały innym odcieniom koloru skóry. Analiza DNA 348 osób żyjących w różnych zakątkach Eurazji pozwoliła naukowcom prześledzić zmiany w pigmentacji skóry, włosów i oczu na przestrzeni ostatnich 45 tys. lat. Jak się okazało, proces „rozjaśniania” skóry przebiegał wolniej, niż wcześniej przypuszczano. Dotychczasowe badania sugerowały, że jasna skóra pojawiła się na terenie Kaukazu około 15 tysięcy lat temu. Następnie rozprzestrzeniła się po Europie wraz z rolnikami z Anatolii. To nie oznacza jednak, że wygląd Europejczyków uległ rewolucji. Zanim pobledliśmy – Mieliśmy już pewne dowody na to, że ciemna skóra utrzymywała się w Europie dłużej – przyznaje prof. Guido Barbujani cytowany przez portal iflscience.com. Przykładem jest Człowiek z Cheddar, który żył w mezolitycznej Anglii około 10 tys. lat temu. Miał on ciemną skórę, choć jego oczy były niebieskie. Z badań wynika, że w paleolicie ciemna pigmentacja była powszechna. Pierwsze przypadki jasnej skóry pojawiły się dopiero około 12 tys. lat temu u łowców-zbieraczy z terenów dzisiejszej Szwecji. W neolicie ciemna skóra wciąż dominowała. Wyjątkiem była niewielka liczby osób o jaśniejszej karnacji na północy Europy. Dopiero w epoce brązu zaczęto częściej dostrzegać kombinację jasnej skóry, niebieskich oczu i blond włosów. Taki wygląd stał się bardziej powszechny w epoce żelaza. Odnotowano to na terenach dzisiejszej Anglii, Węgier, Estonii i Czech. Dieta a pigmentacja Fascynujące jest to, ze ciemna pigmentacja utrzymywała się nawet w czasach wojny trojańskiej i mitycznego założenia Rzymu. Profesor Guido Barbujani tłumaczy, jaką rolę w tym procesie odegrała dieta. – Jasna skóra jest korzystna w środowisku o niskim nasłonecznieniu, ponieważ ułatwia syntezę witaminy D. Ale jeśli twoja dieta była bogata w ryby, mogłeś dostarczać tę witaminę z pożywienia – wyjaśnia. To mogło pozwolić ludziom o ciemniejszej karnacji na dostosowanie się do europejskich warunków klimatycznych bez ewolucyjnej zmiany koloru skóry. W efekcie Europa przez większą część prehistorii była miejscem niezwykłej różnorodności genetycznej, której ślady są widoczne do dziś. Naukowcy od dawna wiedzą, że pierwsi ludzie, którzy wyewoluowali w Afryce, mieli ciemną skórę, włosy i oczy. Te cechy chroniły ich przed intensywnym promieniowaniem słonecznym. Źródła: IFL Science, bioRxiv Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Naukowcy poznali dietę twórców polskich kręgów kamiennych. Czym się raczyli?
Dwa tysiące lat temu w północnej Polsce powstawały kręgi kamienne. Do dziś trwają dyskusje, jaka była ich funkcja. Tuż obok nich i pod nimi znajdowały się groby. Dzięki badaniom zębów zmarłych naukowcy poznali między innymi dietę budowniczych i opiekunów tych konstrukcji.
Spis treści: Nowe metody badawcze – nowe możliwości badania twórców kręgów kamiennych Izotopy prawdę powiedzą – o diecie, pochodzeniu i wieku Kto wzniósł kręgi kamiennie w Grzybnicy? Cmentarzysko z kręgami kamiennymi w Grzybnicy w województwie zachodniopomorskim jest unikatowym stanowiskiem archeologicznym w naszym kraju. W niewielu miejscach zachowały się bowiem tego typu konstrukcje. Po badaniach archeologicznych, które odbyły się w Grzybnicy kilkadziesiąt lat temu, teren cmentarzyska zrekonstruowano. Powstał w tym miejscu chroniony rezerwat. Pozostało jednak sporo pytań na temat ludzi, którzy wykonali te konstrukcje i zmarłych złożonych obok nich. Nowe metody badawcze – nowe możliwości badania twórców kręgów kamiennych Metody naukowe są stale rozwijane. Z tego powodu archeolodzy nie rozkopują całych stanowisk archeologicznych, gdyż w przyszłości będzie można zbadać je, stosując jeszcze dokładniejsze narzędzia. A badania wykopaliskowe niszczą, często bezpowrotnie, przedmiot badań. Czasem możliwe jest pozyskanie informacji z zabytków lub kości wydobytych wiele lat temu. Tak też stało się w tym przypadku. Dwoje archeologów – dr Marta Chmiel-Chrzanowska z Instytutu Archeologii na Uniwersytecie Szczecińskim i dr Rafał Fetner z Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego – przeanalizowało szczątki zmarłych złożone obok kręgów kamiennych w Grzybnicy. Pochodzą z wykopalisk prowadzonych w latach 1974–1986. Wyniki opublikowano właśnie na łamach czasopisma „Praehistorische Zeitschrift”. Izotopy prawdę powiedzą – o diecie, pochodzeniu i wieku Eksperci pobrali próbki do specjalistycznych badań izotopowych. Każdy z kilku analizowanych przez naukowców pierwiastków „mówi” coś innego o przeszłości ludzi. – Na etapie doboru prób okazało się, że materiał kostny jest w kiepskim stanie – mówi National Geographic Polska dr Marta Chmiel-Chrzanowska. To utrudniło analizę danych, ale nie uniemożliwiło zupełnie badań. Dzięki określeniu zawartości izotopu węgla 14C w badanych próbkach potwierdzono czas wykorzystywania cmentarzyska. W ten sposób określono moment powstania kręgów kamiennych. Działo się to w latach 80–260 n.e. Analiza izotopów trwałych węgla (innych, niż te wykorzystane do określenia wieku) i azotu została przeprowadzona na dwóch próbkach zębów. Okazało się, że osoby pochowane w tym miejscu regularnie spożywały proso i białko zwierzęce. Jest to zbieżne z wynikami badań w Rogowie w woj. kujawsko-pomorskim. Znajduje się tam stanowisko archeologicznego z tego samego okresu, ale różne od stanowisk nadbałtyckich. Z kolei analizę izotopu strontu przeprowadzono na 20 fragmentach skremowanych szczątków ludzkich i 12 próbkach roślin. Wartości izotopowe w szczątkach ludzkich były zbieżne z wartościami roślin z okolicznej wysoczyzny. To sugeruje, że ludzie ci pozyskiwali żywność lokalnie. Oznacza to również, że spędzili tutaj przynajmniej ostatnią dekadę swojego życia. – Chociaż do tych wyników należy podchodzić ostrożnie, bo dotyczą ostatnich dziesięciu lat życia zmarłych. Być może zatem przybyli wcześniej? – zastanawia się badaczka. Kto wzniósł kręgi kamiennie w Grzybnicy? Naukowcy sądzą, że stanowisko należało do Gotów, którzy przybyli ze Skandynawii i odegrali dużą rolę w kształtowaniu się politycznej mapy w pierwszych wiekach naszej ery w Europie. Z analiz można wysnuć wniosek, że grzebane były tutaj osoby z lokalnej społeczności. Choć kręgi kamienne były miejscami zgromadzeń, niekoniecznie wokół nich musiano grzebać osoby z zewnątrz – tego nie widać w analizach izotopowych. – Być może grupa, która zamieszkiwała tereny w pobliżu i chowała swoich zmarłych w Grzybnicy była jedną z wielu, które korzystały z kręgów, a jednocześnie była też ich opiekunem – przypuszcza archeolożka. Światło na to zagadnienie powinny rzucić podobne analizy w obrębie innych podobnych stanowisk z tego okresu. Jednak badania izotopowe są dość kosztowne i problemem bywają kiepsko zachowane szczątki. Źródła: Praehistorische Zeitschrift, National Geographic Polska. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Sycylijskie podwodne jaskinie kluczem do poznania migracji Homo sapiens. Są niemal nieznane nauce
Czy jednym z pierwszych miejsc na kontynencie europejskim, do którego przybyli pierwsi przedstawiciele Homo sapiens, była największa wyspa Morza Śródziemnego, Sycylia? Znajduje się na niej sporo zatopionych jaskiń, które są niemal nieznane nauce. Archeolodzy rozpoczęli ich badanie.
Spis treści: Amerykanie w jaskiniach Sporo jaskiń do zbadania Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Dróg, którymi nasi przodkowie kilkadziesiąt tysięcy lat temu przebyli z Afryki do Europy mogło być kilka. Naturalnym wyborem mógł być marsz przez Sycylię w dzisiejszych Włoszech ze względu na stosunkowo bliski dystans względem Afryki. Poza tym w epoce lodowcowej możliwie było przedostanie się tą drogą – poprzez Sycylię – zapewne nawet suchą stopą. Dopiero później podniósł się znacząco poziomo mórz i oceanów. Z tego powodu zatopione dziś jaskinie Sycylii mogą być świetnym źródłem informacji o pobycie naszych przodków dziesiątki tysięcy lat temu. Amerykanie w jaskiniach Badacze z USA podsumowali właśnie pierwszą część szeroko zakrojonego projektu naukowego, mającego na celu rozpoznanie podwodnych jaskiń Sycylii. Wnioski opublikowali na łamach czasopisma naukowego „PLOS One”. W ich ocenie odkrycia mogą pomóc wyjaśnić wczesną ekspansję Homo sapiens na wyspy Morza Śródziemnego Badania archeologiczne prowadzone przez naukowców z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis sugerują, że przybrzeżne i podwodne jaskinie w południowej Sycylii zawierają ważne i nieznane do tej pory wskazówki dotyczące ścieżki i losu Homo sapiens kilkadziesiąt tysięcy lat temu. W południowo-wschodniej Sycylii jest bardzo niewiele stanowisk archeologicznych z epoki górnego paleolitu, które przekopano przy użyciu metod naukowych. Stad nowy projekt jest tak ważny. Sporo jaskiń do zbadania Do tej pory naukowcom udało się ocenić zawartość 25 jaskiń i schronisk skalnych. Większość z nich została po raz pierwszy zidentyfikowana między 1870 a 1990 rokiem, ale z czasem została utracona dla nauki. Autorzy badania przeprowadzili również nowe badania lądowe i podwodne na wcześniej niezbadanych obszarach przybrzeżnych. Dzięki temu udało się im odkryć kilka miejsc, które zawierają potencjalnie ważne nawarstwienia archeologiczne. – To, czego szukamy, to nie tylko pierwsza osoba, która przybyła [na Sycylię – przyp. red.], ale pierwsza społeczność – powiedziała prof. Ilaria Patania, adiunkta archeologii z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. – Zrozumienie czasu początkowej kolonizacji Sycylii dostarcza kluczowych danych na temat wzorca i trybu wczesnej ekspansji Homo sapiens w basenie Morza Śródziemnego – dodała. Dwa z nowych miejsc wytypowanych przez Amerykanów mogą zawierać ślady pobytu człowieka z górnego paleolitu. Do tej pory namierzono skamieniałe zęby europejskiego dzikiego osła i kamienne narzędzia. Sycylia jest uważana przez wielu naukowców za najwcześniejszą wyspę w regionie, którą trwale zasiedlili ludzie. Ale kiedy i jak pierwsi migranci dokonali tego wyczynu, pozostaje niejasne. Sycylia znajduje się mniej niż kilka kilometrów od Włoch kontynentalnych, ale przeprawa wodna była z pewnością niezwykle trudna dla wczesnych ludzi. Badacze skupili się tym razem na pieczarach w południowej części wyspy. – Wcześniejsi badacze zakładali, że miejsca na południowym wybrzeżu Sycylii uległy erozji lub będą zbyt zniszczone, aby dostarczyć użytecznych informacji. Ale znalezienie podwodnych stanowisk [archeologicznych – przyp. red.] otwiera zupełnie nowy teren do badań. Pozwala nam to ponownie rozważyć trasy migracji tych najwcześniejszych współczesnych przodków człowieka – uważa prof. Tristram R. Kidder z Uniwersytetu Waszyngtońskiego w St. Louis. Pierwsi Homo sapiens na Sycylii. Co wiemy do tej pory? Badacze regionu zgadzają się, że ludzie dotarli na Sycylię 16 000 lat temu. Wcześniej wyspa ta nie była zasiedlana przez przodków człowieka współczesnego. Jednak archeolodzy od lat znajdują na Sycylii narzędzia krzemienne, których wiek może być starszy niż 16 tys. lat. Niektórzy eksperci sugerują, że wyspa ta była miejscem transferu wczesnych ludzi z Afryki do Europy. Dlatego nie są znajdowane ich szczątki, tylko trudne do wydatowania wytwory ich rąk. – Wyzwaniem dla zrozumienia rozprzestrzeniania się wczesnych współczesnych przodków człowieka jest to, że nie rozumiemy w pełni, w jaki sposób rozprzestrzenili się i skolonizowali świat na bardzo wczesnym etapie – podkreśla prof. Kidder. Źródło: PLOS One. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Znaleziono prastary roślinny artefakt. Wyjaśnia zagadkę migracji wczesnych ludzi
Pierwsi żeglarze pojawili się na Pacyfiku około 55–50 tysięcy lat temu. Dowodem na to jest prastary artefakt znaleziony w jaskini w Papui Zachodniej. Jednak jego funkcja jest dla archeologów zagadkowa.
W tym artykule: Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie W ostatnich latach archeolodzy uzyskują coraz więcej informacji na temat wczesnych migracji ludzi poza kontynent afrykański. Moment też coraz dalej cofa się w czasie, co nie przestaje zadziwiać badaczy. Kierunek: Pacyfik. Kiedy tam dotarli pierwsi ludzie? Naukowcy z brytyjskiego University of Oxford we współpracy z indonezyjskim Universitas Gadjah Mada przeprowadzili wspólne badania archeologiczne w jaskini Mololo na wyspie Waigeo1 w Papui Zachodniej. Wyspa ta od północy graniczy z Pacyfikiem. Właśnie opublikowali tych badań na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Z tych wykopalisk wynika, że pierwsi żeglarze przybyli do Papui Zachodniej drogą morską z Pacyfiku 55 000–50 000 lat temu i doskonale radzili sobie w nowym środowisku. – Określenie najwcześniejszego momentu, w którym ludzie pojawili się w Papui Zachodniej ma kluczowe znaczenie, ponieważ leży ona u wrót Pacyfiku i pomaga nam zrozumieć, skąd pochodzili przodkowie szerszego regionu – w tym Australii, Nowej Zelandii (Aotearoa) i Hawajów. Oraz jak przystosowali się do życia na nieznanych wyspach – mówi główny autor dr Dylan Gaffney z Uniwersytetu Oxfordzkiego. Kilkadziesiąt tysięcy lat temu Ziemia znajdowała się w epoce lodowcowej, co oznacza, że poziom mórz był niższy. Duże szelfy kontynentalne wokół Azji (zwane Sunda) i Australii (zwane Sahul) były suchym lądem, ale wiele wysp Azji Południowo-Wschodniej pozostało wyspami. Umożliwiło to migracje Homo sapiens: „szlakiem północnym” z dzisiejszego Borneo do Sulawesi, Maluku, a następnie Papui Zachodniej lub „szlakiem południowym” z dzisiejszej Jawy i Bali do Flores, Timoru, a następnie Australii. Nietypowy zabytek. Ważny dowód na migracje Uwagę naukowców zwrócił niewielki przedmiot znaleziony na wyspie Waigeo1. Nie jest to typowy zabytek archeologiczny odkrywany na tak wczesnych stanowiskach archeologicznych. Są z nimi z reguły narzędzia kamienne. Tu mamy do czynienia z przedmiotem wykonanym z surowca organicznego, chociaż na tym stanowisku archeologicznym odkryto też potencjalne kamienne artefakty. Ze względu na delikatną strukturę, zabytki organiczne z reguły rozkładają się szybko i nie pozostaje po nich ślad dla archeologów. Tym razem do badaczy uśmiechnęło się szczęście. Ten zabytek i inne ślady, w tym kości zwierzęce, nie są wizualnie spektakularne, ale wiele mówią o wczesnych migracjach ludzi poza Afrykę. Prostokątny zabytek wykonano z żywicy drzewnej. Wydatowano go z pomocą metody radiowęglowej. Ma 55 000–50 000 lat i jest – według autorów artykułu – najstarszym artefaktem roślinnym wykonanym przez nasz gatunek poza Afryką. Naukowcy uważają, że zabytek stworzono w wieloetapowym procesie poprzez cięcie kory drzewa produkującego żywicę. Następnie pozwolono mu stwardnieć, a potem nadano mu kształt. Jaką pełnił funkcję? Prawdopodobnie była to podpałka – „instrument” pomocny przy wzniecaniu ognisk w jaskini. – Wykorzystanie złożonego przetwarzania roślin wskazuje, że ludzie ci byli wyrafinowani, wysoce mobilni i zdolni do opracowania kreatywnych rozwiązań na małych tropikalnych wyspach – ocenia podsumował profesor Daud Tanudirjo z Universitas Gadjah Mada, który współkierował badaniami. Już wiadomo, jak i kiedy przybyli tu pierwsi ludzie. „Później, niż przypuszczano” Rzadkie znalezisko w osadach z wyspy Timor wskazuje, że ludzie byli tam w drodze na prehistoryczny kontynent Sahul obejmujący m.in. współczesną Australię ok. 44 tysiące lat temu. Wyspa ta n... Migracja aż do Pacyfiku potwierdzona we wczesnym okresie Naukowcy uważają, że odkrycia archeologiczne z jaskini Mololo dostarczają pierwszych mocnych, bezpośrednio datowanych radiowęglowo dowodów na to, że ludzie przemieszczali się szlakiem północnym do regionu Pacyfiku nawet przed 50 000 lat. Wygląda na to, że małe, porośnięte lasami deszczowymi wyspy Pacyfiku wzdłuż równika były kluczowymi miejscami migracji i adaptacji człowieka współczesnego. Te rejony były z jakiegoś powodu niedostępne dla jego przodków. Nowe dowody pokazują, że Homo sapiens żyjący wzdłuż „szlaku północnego” byli wykwalifikowanymi żeglarzami, którzy mogli w sposób zorganizowany przemieszczać się między wyspami. Źródło: Antiquity. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Niesamowity wyczyn. Naukowcy odkryli, że motyle potrafią przelecieć 4200 km i pokonać Atlantyk
Rusałka osetnik, motyl występujący również w Polsce, potrafi pokonać ocean. Wielostopniowe badania wykazały, że owady te migrują z Afryki nie tylko na północ, ale również na zachód. I przy korzystnych wiatrach docierają do Gujany Francuskiej.
W tym artykule: Motyle znalezione na plaży Motyle przelatują nad oceanem Nie tylko sprzyjające wiatry Motyle migrują i są w tym równie dobre, jak ptaki. Do motyli pokonujących gigantyczne odległości należy rusałka osetnik (Vanessa cardui). W Polsce pojawia się w czerwcu, mając za sobą podróż aż z basenu Morza Śródziemnego. Niektóre rusałki nie poprzestają na tym i lecą jeszcze dalej na północ. Zdarza im się docierać do koła podbiegunowego. Owady te żyją bardzo krótko. Dorosłe osobniki – między dwa a cztery tygodnie. Są w stanie pokonać drogę z Afryki do Arktyki, ponieważ podróż jest kilkupokoleniowa. Wczesną wiosną zaczyna się w Afryce, po czym kolejne generacje posuwają się coraz dalej na północ. Naukowcy policzyli, że potrzeba ich sześć, by motyle pokonały liczącą 14 tys. km drogę z tropików za koło podbiegunowe i z powrotem. Przy takich talentach podróżniczych nie dziwi, że rusałka osetnik to jeden z najbardziej rozpowszechnionych motyli na świecie. Występuje na wszystkich kontynentach, poza Antarktydą i Ameryką Południową. A przynajmniej tak sądzono do tej pory. Wszystko zmieniło się w październiku 2013 r, kiedy Gerard Talavera, naukowiec z Institut Botànic de Barcelona, zauważył rusałki na plaży w Gujanie Francuskiej. Motyle znalezione na plaży Niezwykłego odkrycia Talavera dokonał o szóstej rano. Zaobserwował dziesięć motyli, które odpoczywały na plaży. Ich skrzydełka były w kiepskim stanie, a uszkodzenia wskazywały, że owady mają za sobą długi lot. Talaverze udało się złapać trzy żywe osobniki. Skąd się tam wzięły? Pytanie dało początek międzynarodowemu śledztwu, prowadzonemu przez badaczy z kilku różnych uniwersytetów. Postawili oni hipotezę, że „osobniki znalezione na wybrzeżu Gujany Francuskiej powinny wywodzić się z populacji zamieszkujących Amerykę Północną, Europę albo Afrykę” – jak można przeczytać w pracy opublikowanej właśnie w czasopiśmie naukowym „Nature Communications”. Artykuł stanowi zwieńczenie dziesięciu lat badań nad migracjami rusałek. I przynosi rozwiązanie zagadki. Motyle przelatują nad oceanem To rozwiązanie okazało się niezwykłe. Nie potwierdziła się najbardziej prawdopodobna teoria zakładająca, że motyle pochodzą z Ameryki Północnej. Seria analiz wykazała, że przyleciały z Zachodniej Afryki. To zaś oznacza, że pokonały 4200 km dzielące wybrzeża afrykańskie od Ameryki Południowej! Oczywiście bez przystanków. Pierwszą rzeczą, jaką sprawdzono, były charakterystyki wiatrów wiejących w październiku 2013 r. Okazało się, że w tamtym miesiącu wiatry były wyjątkowo sprzyjające. Mogły pozwolić motylom przelecieć nad oceanem. Naukowcy oszacowali, że trwało to między 5 a 8 dni. Policzyli też, że motyle miały dość energii na taki lot, jednak pod warunkiem, że ograniczały lot aktywny. Bez szybowania pokonałyby zaledwie 780 km. Łącząc lot aktywny z szybowaniem były w stanie pokonać całą trasę. Odkryto nowy rodzaj motyli. Został nazwany po najmroczniejszej postaci z „Władcy Pierścieni” Motyla rodzina właśnie się powiększyła. Naukowcy dodali do niej zupełnie nowy rodzaj. Został nazwany Saurona – od władcy Mordoru z powieści J.R.R. Tolkiena. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkryto-nowy-rodzaj-motyli-zostal-nazwany-po-najmroczniejszej-postaci-z-wladcy-pierscieni-fot-https-doi-org-10-1111-syen-12590-cc-by-4-0-c3b4c13.jpg" width="938" height="670" alt="Odkryto nowy rodzaj motyli. Został nazwany po najmroczniejszej postaci z „Władcy Pierścieni” (Fot. https://doi.org/10.1111/syen.12590, CC BY 4.0)" title="Odkryto nowy rodzaj motyli. Został nazwany po najmroczniejszej postaci z „Władcy Pierścieni” (Fot. https://doi.org/10.1111/syen.12590, CC BY 4.0)" /> Nie tylko sprzyjające wiatry Inne dowody? Badania genetyczne złapanych rusałek wykazały, że owady były bliżej spokrewnione z populacjami afrykańskimi i europejskimi niż z północnoamerykańskimi. Analiza DNA pyłków roślin przeniesionych na motylich skrzydłach dowiodła z kolei, że motyle musiały posilać się na dwóch roślinach rosnących tylko w Afryce tropikalnej. Ponadto badacze przeprowadzili analizę izotopową. Izotopy strontu i wodoru pochodzące z motylich skrzydeł wskazały regiony, z których mogły wywodzić się pierwotne populacje. Okazało się, że poprzednie generacje „transatlantyckich” rusałek mogą pochodzić z zachodniej Europy: Francji, Irlandii, Wielkiej Brytanii albo Portugalii. Jeśli tak, ich migracja byłaby jeszcze dłuższa. Wnioski z badań? – Postrzegamy motyle jako symbol kruchości i piękna. Jednak nauka pokazuje nam, że owady te potrafią dokonywać niesamowitych wyczynów. Jest jeszcze wiele do odkrycia na temat ich możliwości – podsumowuje Roger Vila, jeden ze współautorów badań. Źródło: Phys.org, Nature Communications. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com