Dlaczego ptaki milkną i nagle znikają z naszych krajobrazów? Oto ich sekrety
Historia odkrywania tajemnic ptasich migracji przypomina pasjonujący kryminał naukowy. Przez stulecia ludzkość tworzyła najbardziej niedorzeczne teorie, by wyjaśnić nagłe znikanie ptaków jesienią. Dopiero niezwykłe dowody rzeczowe oraz nowoczesna technologia pozwoliły nam poznać prawdę.
Spis treści: Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Dlaczego ptaki śpiewają? Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Ptaki znikały z naszego krajobrazu od zawsze, gdy tylko zbliżała się chłodniejsza pora roku. Co ciekawe, wcale nie uciekają przed samym zimnem – ich gęste pióra działają jak doskonała kurtka puchowa. W rzeczywistości głównym powodem odlotu jest brak pożywienia. Gdy spada temperatura, owady giną lub chowają się głęboko pod ziemię i korę drzew. Dla jaskółek czy jerzyków oznacza to koniec dostępu do jedzenia. Ptaki stają przed trudnym wyborem: zaryzykować niebezpieczną podróż na południe albo zostać i umrzeć z głodu. Dokąd właściwie znikają na całe miesiące? Czas odkryć tę tajemnicę. Od hibernacji w błocie po loty na Księżyc Już w IV wieku przed naszą erą, jeden z najsławniejszych filozofów starożytnej Grecji, Arystoteles, w swoim dziele „Historia Animalium” formułował przypuszczenia, że jaskółki zapadają w sen zimowy w szczelinach skalnych. Olaus Magnus z kolei, szwedzki duchowny i kartograf, inspirowany Arystotelesem, w XVI w. stwierdził, że jaskółki hibernują w błocie na dnie jezior. Ten mit dotrwa aż do XIX w. Pod koniec XVII w. Charles Morton, brytyjski duchowny sugerował, że ptaki odlatują na zimę na Księżyc. Choć teoria ta brzmi dla nas dziś absurdalnie, pedagog ten słusznie zakładał, że czynnikiem motywującym do migracji są pogarszające się warunki atmosferyczne oraz deficyt pokarmu. Dostrzegł również kluczową rolę tkanki tłuszczowej, która umożliwia przetrwanie ptakom w trakcie wędrówki. W 1822 r. mieszkańcy niemieckiej wsi upolowali bociana białego (Ciconia ciconia), w którego ciele tkwiła włócznia z afrykańskiego drewna. Ptak ten, zyskując przydomek „pfeilstorch” („bocian ze strzałą”), stał się jednym z pierwszych niepodważalnych dowodów na to, że ptaki przemieszczają się między kontynentami. U schyłku XIX w. Hans Christian Cornelius Mortensen, duński ornitolog, wpada na pomysł, by założyć metalowe obrączki na nogi szpaków (Sturnus vulgaris) w Danii i śledzić trasy ich przelotów. Działanie to daje początek nowoczesnej metodzie obrączkowania ptaków do celów naukowych i badania ich migracji. Ostatnie stulecie badań ostatecznie przekreśliło dawne przypuszczenia. Dziś wiemy już na pewno, że ptaki nie chowają się na dnie jezior, ani nie lecą na Księżyc – lecz odbywają dalekie, zdumiewające wędrówki. Dlaczego ptaki śpiewają? Wiosną wokół nas pojawia się coraz więcej gatunków ptaków. Nie pojawiły się znikąd – powróciły ze swoich zimowisk położonych w cieplejszych rejonach świata. Niemal każdy samiec stara się jak najszybciej zająć odpowiednie terytorium lęgowe. Jakość i zasobność terytorium często decydują o wyborze partnerki oraz późniejszym sukcesie lęgowym. Gdy znajdzie takie miejsce, samiec zaczyna wówczas śpiewać, próbując przyciągnąć samicę i jednocześnie dać jasny sygnał innym samcom swojego gatunku: „ten teren jest już zajęty!”. Jeśli odniesie sukces, para ptaków ma szansę wspólnie zbudować gniazdo i wychować potomstwo. Czasami jednak jego rola ogranicza się do przekazania genów, tak jest na przykład u batalionów (Philomachus pugnax) czy głuszców (Tetrao urogallus), gdzie po spektakularnych tokach cała opieka nad pisklętami spada na samicę. Śpiew samców zmienia się wraz z przebiegiem sezonu lęgowego. U wielu gatunków ptaków największa aktywność wokalna przypada na świt i okolice zachodu słońca. Wyjątkowym przykładem jest słowik rdzawy (Luscinia megarhynchos), którego niesparowane samce intensywnie śpiewają również w ciągu nocy. Badania wykazały, że po znalezieniu partnerki i utworzeniu pary samce zwykle przestają śpiewać nocą, a ich dzienna aktywność wokalna spada po okresie składania jaj przez samicę. Samce wznawiają jednak nocne koncertowanie, gdy partnerka je opuści. Pory śpiewu, czas lęgów i ptasi zegar biologiczny W innych badaniach wykazano, że pora śpiewu ptaków zależy również od warunków panujących w danym środowisku. Prof. Michał Budka z Wydziału Biologii UAM w Poznaniu w projekcie „Konkurencja międzygatunkowa o przestrzeń akustyczną u ptaków” zbadał, jak ptaki funkcjonują w odmiennych środowiskach akustycznych, kształtowanych m.in. przez różną bioróżnorodność i liczebność zwierząt. Zagadki sezonów lęgowych Na miejsca eksperymentów wybrał Szwecję, Polskę i Ugandę – kraje położone na różnych szerokościach geograficznych, różniące się nie tylko klimatem, ale też długością dnia oraz bogactwem dźwiękowym wydawanych w naturze. Prof. Budka wyjaśnia, że w Szwecji, gdzie okres lęgowy trwa zaledwie kilka tygodni, a noce wtedy niemal nie występują, ptaki potrafią śpiewać przez większą część doby. W Polsce z kolei sezon lęgowy rozciąga się na kilka miesięcy, podczas którego śpiewają wszystkie gatunki lęgowe. Jak wyjaśnia naukowiec, w tym czasie długość dnia i nocy się zmienia. W tropikach natomiast długość dnia i nocy pozostaje niezmienna, a sezon lęgowy ptaków trwa przez cały rok. Jeśli lęg zostanie utracony na etapie wysiadywania jaj lub karmienia piskląt, niektóre gatunki mogą przystąpić do kolejnej próby lęgowej. Znacznie trudniej mają ptaki wyprowadzające tylko jeden lęg w roku – w ich przypadku niepowodzenie często oznacza utratę całego sezonu rozrodczego. Do takich gatunków należy choćby łozówka (Acrocephalus palustris), szarobrązowy ptaszek nieco mniejszy od wróbla (Passer domesticus). W Polsce gniazduje w zaroślach i szuwarach, najczęściej w pobliżu zbiorników wodnych. Łozówka jest gatunkiem wędrownym zimującym w Afryce. Zwykle wyprowadza tylko jeden lęg – samica składa od 4 do 5 jaj, dlatego jego utrata najczęściej oznacza rezygnację z kolejnej próby. Ptaki szykują się do odlotu Już w lipcu gatunek ten zaczyna przygotowania do jesiennej wędrówki. Skąd ptaki wiedzą, że już czas do odlotu? W ich organizmach stopniowo pojawia się tzw. niepokój migracyjny – stan pobudzenia poprzedzający rozpoczęcie wędrówki. Jest on związany z działaniem wewnętrznego zegara biologicznego, który synchronizuje funkcjonowanie organizmu ze zmieniającą się długością dnia. Wraz ze skracaniem się dnia zachodzą zmiany hormonalne przygotowujące ptaki do migracji. W procesie tym uczestniczy m.in. szyszynka, gruczoł reagujący na zmiany ilości światła docierającego do organizmu. Po zakończeniu wędrówki niepokój migracyjny stopniowo ustępuje. Wyścig z czasem. Czy jerzyki zdążą przed odlotem? Nie wszystkie gatunki ptaków wędrownych zdążyły jednak zakończyć tegoroczny sezon lęgowy. 22 lipca 2026 r. na terenie Olsztyna Polskie Towarzystwo Ochrony Ptaków (PTOP) poinformowało w mediach o nietypowej sytuacji. Podczas kontroli budek dla jerzyków (Apus apus), połączonej z ich obrączkowaniem, ornitolodzy stwierdzili, że spośród 11 zajętych budek aż w siedmiu doszło do powtórzonych lęgów. Obok wysiadywanych jaj znaleziono martwe pisklęta. To prawdopodobnie skutek ostatnich rekordowych fal upałów, które zakłóciły przebieg sezonu lęgowego. Jerzyki należą do najbardziej niezwykłych ptaków Europy. Choć często bywają mylone z jaskółkami, do Polski przylatują dopiero na początku maja, a już w sierpniu odlatują na południe. Większą część roku spędzają w Afryce Subsaharyjskiej, a w naszym kraju pojawiają się zaledwie na kilka miesięcy, głównie po to, by wyprowadzić lęgi. Ich życie niemal w całości toczy się w powietrzu. W locie zdobywają pokarm, piją, odpoczywają, a nawet kopulują. W krajobrazie miejskim najczęściej zakładają gniazda w szczelinach i otworach budynków oraz w specjalnych budkach lęgowych. Wyścielają je materiałem schwytanym w locie – sierścią, puchem czy drobnymi fragmentami roślin. Autor książki „Zobacz ptaka” Jacek Karczewski porównuje jerzyki do powietrznych akrobatów – w locie przypominają rozpędzone bumerangi z małymi uchwytami pośrodku. Dawniej jerzyki gniazdowały głównie w dziuplach drzew i szczelinach skalnych. W Polsce naturalne miejsca lęgowe tego gatunku odnotowano m.in. w Roztoczańskim Parku Narodowym oraz Puszczy Białowieskiej. Dziś, ich występowanie w dużej mierze zależy od dostępności odpowiednich miejsc lęgowych w budynkach. Przez ekstremalne upały jerzyki nie miały w tym roku łatwego sezonu. Czy zdążą wychować powtórzony lęg, zanim nadejdzie czas odlotu do Afryki? Czas pokaże. Źródła: www.audubon.org, jestemnaptak.pl, scienceinpoland.pl, wwf.pl, PTOP Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Wielkie poruszenie na łąkach. Bociany w tym roku nie czekały na drugą połowę sierpnia
Na polach i łąkach zaobserwowano już sejmiki bocianów. To niechybny sygnał kończącego się lata, choć wydaje się, że trwa ono w najlepsze. Ptaki przygotowują się do trwającej blisko miesiąc wielkiej jesiennej wędrówki na południe i robią to w tym roku dużo wcześniej niż zwykle.
Sejmiki, czyli zgromadzenia bocianów przed odlotem, są kluczowym etapem w życiu młodych ptaków. Pod okiem dorosłych intensywnie trenują one techniki szybowania na prądach wznoszących, by sprostać trudom podróży liczącej nawet 5 tysięcy kilometrów. Bociany intensywnie, wspólnie żerują i gromadzą zapasy niezbędne do dotarcia na odległe zimowiska. Wczesne sejmiki bocianów W tym roku przyrodnicy zaobserwowali sejmiki wyjątkowo wcześnie, bo już na początku sierpnia. W rozmowie z TVP Info potwierdza to Piotr Bogdaszewski z Mazurskiego Parku Krajobrazowego, który wskazuje na niezwykły instynkt tych zwierząt. – Zazwyczaj bociany odlatywały w drugiej połowie sierpnia, ale w tym roku ten proces jest trochę przyspieszony. Pojawiły się informacje, że już nad Cieśniną Bosfor jest bardzo dużo bocianów. Te ptaki mają szósty zmysł związany z czasem, kiedy trzeba lecieć – powiedział Bogdaszewski. Według informacji udostępnionych na profilu społecznościowym Centrum Edukacji Przyrodniczej, pod miejscowością Wola Suchożebrska zgromadziło się około 80 bocianów i większość z nich odleciała. Jeden z bocianów wyposażonych w nadajnik, o imieniu „Szybki”, dotarł już na granicę w Ukrainą. Decyzja bocianów o migracji zależy od warunków atmosferycznych, szczególnie od odpowiedniego ciśnienia, które umożliwia ptakom ekonomiczny lot ślizgowy i pozwala oszczędzać siły podczas długiego przelotu nad kontynentami. Czym są bocianie sejmiki? To tradycyjne określenie na sezonowe zgromadzenia bocianów białych na obszarach bogatych w pokarm. Grupy, liczące często dziesiątki osobników, wspólnie odpoczywają i żerują przed daleką drogą na zimowiska, które moga znajdować się nie tylko w Afryce. Dystans do Afryki pokonują w zaledwie około 26 dni, podczas gdy powrót wiosenny zajmuje im zazwyczaj aż 49 dni. Większość polskich bocianów wybiera trasę wschodnią prowadzącą przez Turcję, Cieśninę Bosfor, dolinę Jordanu i Nilu, omijając szerokim łukiem otwarte wody Morza Śródziemnego. Wiedza o tych skomplikowanych wędrówkach ma długą historię, sięgającą pionierskich badań Johannesa Thienemanna z 1906 roku, który jako pierwszy na wielką skalę zastosował metodę obrączkowania. Bocianie sejmiki fascynują nie tylko przyrodników, czego najlepszym dowodem jest słynny obraz Władysława Maleckiego z 1879 roku pt. „Sejm bociani” (znany również jako „Koncert bociani”), ukazujący te dostojne ptaki wpisane w idylliczny, polski krajobraz. Źródło: TVP Info, Centrum Edukacji Przyrodniczej Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Prawdziwa historia Vaiany. Jak Polinezyjczycy trafili na maleńkie wyspy na środku Pacyfiku?
10 lipca 2026 roku na ekrany polskich kin weszła wyczekiwana, aktorska wersja filmu „Vaiana”. Opowieść o młodej dziewczynie, która opuszcza bezpieczną wyspę, by ocalić swoich współplemieńców, porywa widzów na całym świecie. Kinowy hit czerpie jednak garściami z prawdziwej historii wyjątkowego, pacyficznego ludu. Naukowcy rozwiązali właśnie jedną z jego największych zagadek – dziś wiemy, że starożytnych Polinezyjczyków za horyzont nie wygnała mityczna klątwa, lecz bezwzględne zmiany klimatu. I nie była to dla nich „drobnostka”.
Do zrozumienia prawdziwej historii Vaiany musimy najpierw poznać fenomen, który historycy i archeolodzy nazywają „Wielką Pauzą”. Około 3000 lat temu przodkowie współczesnych Polinezyjczyków dotarli na wyspy Tonga i Samoa. I nagle, z niewyjaśnionych dotąd przyczyn, ich oceaniczna ekspansja całkowicie się zatrzymała. Przez kolejne 1700 lat żaden statek nie popłynął dalej na wschód. Aż nagle, w okolicach lat 900–1050 n.e., nastąpiła potężna eksplozja migracyjna. W ciągu zaledwie 250 lat ci genialni nawigatorzy skolonizowali wszystkie archipelagi południowego Pacyfiku, w tym Tahiti, Hawaje, a nawet dotarli do wybrzeży obu Ameryk. Była to największa morska migracja w historii ludzkości. Co wybudziło ich z trwającego ponad półtora tysiąclecia letargu? Zespół badaczy z uniwersytetów w Southampton i Wschodniej Anglii postanowił poszukać odpowiedzi. Nie wpatrywali się jednak w gwiazdy, lecz... w błoto. Prawda ukryta w przedwiecznym mule W badaniach opublikowanych na łamach „Journal of Pacific Archaeology” czytamy o nowej historii Pacyfiku. Naukowcy pobrali próbki rdzeniowe z głębokich osadów dennych jezior i bagien na wyspach Samoa, Tonga, a także w Polinezji Francuskiej. Zamiast szukać starożytnych artefaktów i wszystkiego co „błyszczy”, wzięli pod lupę biochemiczne skamieniałości słodkowodnych alg i liści. Przełomowe okazały się izotopy wodoru. Ich proporcje w pradawnych opadach deszczu (tzw. stosunek izotopów ciężkich do lekkich) działają jak prehistoryczny deszczomierz. Analiza geochemiczna przyniosła jednoznaczne wnioski – koniec „Wielkiej Pauzy” w historii Polinezyjczyków zbiegł się w czasie z najpotężniejszą suszą, jaka nawiedziła ten region od dwóch tysięcy lat. Oceaniczna wędrówka w poszukiwaniu deszczu Za pomocą zaawansowanego modelowania klimatycznego badacze zrekonstruowali warunki panujące na Pacyfiku tysiąc lat temu. Zmiany temperatury powierzchni oceanu sprawiły, że potężny pas deszczowy przesunął się drastycznie na wschód. Ziemie Tonga i Samoa zaczęły wysychać, podczas gdy niezamieszkane wschodnie wyspy stały się niezwykle wilgotne i zielone. Brak deszczu oznaczał drastyczny kryzys zasobów słodkiej wody oraz załamanie się produkcji żywności. Jeśli dodamy do tego rosnącą populację, jasnym staje się, dlaczego ci wyspecjalizowani w żeglarstwie ludzie musieli podjąć dramatyczną decyzję o opuszczeniu swoich domów. Technologiczny przełom na Pacyfiku. Nowy typ łódki pozwolił pokonać wiatr Sama presja klimatyczna to jednak nie wszystko. Aby popłynąć na wschód, Polinezyjczycy musieli pokonać wiatry, które w tym regionie wieją z reguły z przeciwnego kierunku. Prof. David Sear z Uniwersytetu w Southampton zwraca uwagę, że podczas „Wielkiej Pauzy” wyspiarze dokonali rewolucji technologicznej. Przebudowali swoje kanoe, tworząc kadłuby w kształcie litery „V” oraz udoskonalili ożaglowanie i narzędzia. Dzięki temu nauczyli się żeglować niemal pod wiatr, co otworzyło im drogę do nowych, wilgotnych lądów. To historia prawdziwych, cierpiących ludzi – rodziców, dziadków, braci i sióstr Kiedy więc podczas kinowego seansu spojrzymy na zmagania filmowej Vaiany, warto pomyśleć o prawdziwych ludziach stojących za tym mitem. To nie byli nieustraszeni poszukiwacze przygód, lecz zdesperowani rodzice patrzący na wysychające studnie i jałową ziemię. Zapakowanie całego dobytku i rodzin na małe, drewniane łodzie, by popłynąć w ciemność oceanu, wymagało niewyobrażalnej wręcz odwagi. Prawdziwa historia podboju Pacyfiku przypomina nam, że największe odkrycia ludzkości często rodziły się nie z żądzy chwały, ale z prostej, ludzkiej woli przetrwania. Dzięki tej historii jeszcze bardziej wzruszają słowa piosenki z filmu. Vaiana śpiewa, że: „Daleko stąd, marzenia są”. Teraz rozumiemy, że tymi marzeniami było po prostu przeżycie. View oEmbed on the source website Źródło: Journal of Pacific Archeology, University of Southampton Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rusałka admirał – wędrowny motyl, który potrafi pokonać tysiące kilometrów
Rusałka admirał zachwyca wyglądem, ale jeszcze bardziej imponuje swoim stylem życia. Ten charakterystyczny motyl o czarnych skrzydłach przeciętych czerwonymi pasami należy do najlepszych lotników wśród europejskich owadów. Każdego roku odbywa dalekie wędrówki między cieplejszymi regionami kontynentu a północnymi obszarami Europy. Dzięki temu jest jednym z najbardziej fascynujących motyli w naszym kraju.
Spis treści: Jak wygląda rusałka admirał? Gdzie występuje rusałka admirał? Gody i cykl życia Wędrówki dłuższe niż u wielu ptaków Czym żywi się dorosła rusałka admirał? Rusałka admirał – ciekawostki Czy rusałka admirał wymaga ochrony w Polsce? Choć można ją spotkać w ogrodach, parkach i na leśnych ścieżkach, wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że obserwowane latem osobniki często przyleciały do Polski z miejsc oddalonych o setki, a nawet tysiące kilometrów. To niezwykłe połączenie efektownego wyglądu, zdolności migracyjnych i interesującego cyklu życia sprawia, że rusałka admirał od lat fascynuje naukowców i miłośników przyrody. Jak wygląda rusałka admirał? Rusałka admirał (Vanessa atalanta) to średniej wielkości motyl dzienny z rodziny rusałkowatych. Rozpiętość jego skrzydeł wynosi zwykle od około 5,8 do 6,4 cm. Na przednich skrzydłach widoczny jest ukośny czerwony pas oraz kilka wyraźnych białych plamek przy wierzchołku. Tylne skrzydła zdobi szeroki czerwony pas biegnący wzdłuż ich zewnętrznej krawędzi. Spodnia strona skrzydeł jest znacznie mniej kontrastowa i przypomina mozaikę odcieni brązu, szarości i beżu, dzięki czemu motyl staje się niemal niewidoczny podczas odpoczynku. Gdzie występuje rusałka admirał? Zasięg występowania tego motyla jest wyjątkowo rozległy. Spotykany jest w Europie, północnej Afryce, dużej części Azji oraz Ameryce Północnej. Występuje także na niektórych wyspach karaibskich i oceanicznych. Rusałka admirał to motyl występujący w Polsce i można go obserwować praktycznie na terenie całego kraju. Najchętniej zasiedla: skraje lasów, polany i leśne drogi, ogrody przydomowe, sady, tereny ruderalne, wilgotne zarośla i doliny rzeczne. Jest gatunkiem dobrze przystosowanym do życia w pobliżu człowieka, dlatego często odwiedza miejskie parki oraz działki ogrodowe. Gody i cykl życia U populacji migrujących okres godowy przypada zwykle na późną jesień i początek zimy, po dotarciu do cieplejszych regionów Europy. Poprzedzają go długie zaloty, które mogą trwać nawet kilka godzin. Samice wybierają przede wszystkim samce broniące własnego terytorium, dlatego o sukcesie rozrodczym często decydują zdolności lotnicze i umiejętność odpędzania rywali. Przed złożeniem jaj samica wybiera odpowiednią roślinę żywicielską. Jaja składane są pojedynczo na liściach, co zwiększa szanse larw na dostęp do pokarmu po wykluciu. Jak wygląda gąsienica i czym się żywi? Dla wielu osób zaskoczeniem może być fakt, że larwy tego motyla rozwijają się na roślinie uznawanej często za chwast. Żerują one bowiem przede wszystkim na pokrzywie zwyczajnej. Gąsienice mogą mieć bardzo zróżnicowane ubarwienie, ale najczęściej są brunatne, a nawet niemal czarne. Charakterystyczne są jasne plamki i kolce. Larwy prowadzą skryty tryb życia. Zwijają liście pokrzyw, tworząc naturalne schronienia, w których żerują i chronią się przed drapieżnikami. Wędrówki dłuższe niż u wielu ptaków Jedną z najbardziej niezwykłych cech gatunku jest jego migracyjny tryb życia. Rusałka admirał należy do nielicznej grupy motyli regularnie przemieszczających się na ogromne odległości. Wiosną osobniki zimujące w cieplejszych regionach Europy i północnej Afryki przemieszczają się na północ. Dzięki temu już w maju można obserwować pierwsze motyle pojawiające się między innymi w Polsce. Jesienią część populacji podejmuje lot powrotny na południe. Badania prowadzone w Europie wykazały, że migracje te mają charakter cykliczny i obejmują wiele pokoleń. Rusałka admirał wykorzystuje prądy powietrzne na znacznych wysokościach, co pozwala jej ograniczyć zużycie energii podczas lotu. Czym żywi się dorosła rusałka admirał? Dorosłe osobniki są bardzo aktywne i potrzebują dużych ilości energii. Głównym źródłem pożywienia jest nektar kwiatów. Szczególnie chętnie odwiedzają budleje, astry, aksamitki, nawłocie, ostrożenie i sadźce. W przeciwieństwie do wielu innych motyli rusałka admirał często korzysta również z fermentujących owoców. Można ją zobaczyć na spadających jabłkach, gruszkach czy śliwkach. Chętnie pobiera także soki wypływające z uszkodzonych drzew i to właśnie dlatego późnym latem i jesienią motyle te często pojawiają się w sadach. Rusałka admirał – ciekawostki Ten gatunek kryje sporo interesujących cech, które wyróżniają go spośród innych europejskich motyli. Po pierwsze, samce są terytorialne. Wybierają określone fragmenty terenu i aktywnie przepędzają konkurentów. Sukces rozrodczy zależy w dużej mierze od zdolności do obrony tego obszaru. Po drugie, motyl ten często wykazuje wyjątkowo mały lęk przed człowiekiem. Niejednokrotnie pozwala podejść na bardzo niewielką odległość, a czasem nawet siada na ubraniu lub dłoni obserwatora. Wreszcie, rusałka admirał znalazła miejsce w kulturze. Pojawia się między innymi w twórczości Vladimira Nabokova, który oprócz działalności literackiej zajmował się również badaniami nad motylami. Czy rusałka admirał wymaga ochrony w Polsce? Obecnie rusałka admirał nie jest uznawana w Polsce za gatunek zagrożony. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) klasyfikuje ją jako gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Nie oznacza to jednak, że motyl jest całkowicie odporny na zmiany zachodzące w środowisku. Intensywne rolnictwo, ograniczanie liczby naturalnych siedlisk oraz usuwanie pokrzyw mogą lokalnie wpływać na liczebność populacji. Duże znaczenie mają także zmiany klimatyczne. Z jednej strony, cieplejsze warunki mogą sprzyjać rozszerzaniu zasięgu występowania i wcześniejszemu pojawianiu się motyli wiosną. Z drugiej, długotrwałe susze mogą ograniczać dostępność roślin żywicielskich i obniżać przeżywalność młodych stadiów rozwojowych. Dlatego nawet pospolite gatunki warto wspierać poprzez zachowanie różnorodnych siedlisk oraz sadzenie roślin nektarodajnych w ogrodach i parkach. Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Ruszam śladem ornitologicznej wyprawy wzdłuż Doliny Środkowej Wisły. Co kryją wiślane łachy?
Dolina Środkowej Wisły należy do ostatnich w Europie Środkowej odcinków dużych rzek, które zachowały swój naturalny, nieuregulowany charakter. Piaszczyste łachy, wyspy i nadrzeczne zarośla tworzą tu wyjątkową mozaikę siedlisk dla rzadkich i barwnych gatunków ptaków. To świat, który istnieje tuż obok nas, choć często pozostaje niezauważony.
Spis treści: Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Podczas wyprawy ornitologicznej wzdłuż Doliny Środkowej Wisły przemierzam jeden z ostatnich w Europie Środkowej odcinków rzecznych o wciąż naturalnym, nieuregulowanym charakterze. W ciągu jednego dnia obserwuję, jak zmienia się krajobraz dźwięków i ruchu – od śpiewu wilg, dziwonii i trzciniaków, po spotkania z rzadkimi gatunkami, jak ostrygojad, biegus zmienny czy ohar. Każdy przystanek naszej trasy przynosi nowe, często zupełnie niespodziewane obserwacje. To właśnie ta nieprzewidywalność nadaje wyprawie wyjątkowy charakter. Tam, gdzie sterczą pomarańczowe dzioby 16 maja o godzinie 7, w ramach terenowych kursów rozpoznawania ptaków organizowanych przez Horyzonty.pl, wyruszam spod Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie do Doliny Środkowej Wisły – obszaru Natura 2000 obejmującego odcinek rzeki pomiędzy Dęblinem a Płockiem. Teren ten jest objęty ochroną w celu zachowania cennych siedlisk ptaków, takich jak rybitwa białoczelna (Sternula albifrons), sieweczka obrożna (Charadrius hiaticula) czy mewa siwa (Larus canus). Na miejsce docieram autokarem wraz z dwojgiem przewodników oraz innymi uczestnikami wycieczki ornitologicznej. Jako pierwszy punkt obserwacyjny wybieramy Stare Gniewniewice – wieś położoną w województwie mazowieckim. Stamtąd udajemy się spacerem w stronę punktu widokowego nad Wisłą. Idąc wzdłuż nadrzecznego pasa zieleni, zatrzymujemy się, by spojrzeć na piaszczyste łachy po drugiej stronie rzeki. Daleko stamtąd, wśród drzew, zauważam wystający, ceglany element. To ogromny komin dawnej cegielni w Mochty-Smok, pochodzącej z XIX wieku. Sama nazwa tej miejscowości rzekomo słynie z połączenia dwóch dawnych wsi: „Mochty” i „Smok”. Wtedy jeden z przewodników zaprasza nas do rozstawionej lunety, kierując naszą uwagę na piaszczyste wybrzeże. Gołym okiem nie widać nic poza brzegiem, miejscami porośniętym trawami, natomiast w lunecie dostrzegam zupełnie inny świat. Przewodnik namierza cel. – To ostrygojad! – komunikuje głośno. Przykładam oko do okularu lunety i rzeczywiście widzę ptaka o czarno-białym upierzeniu, z niezwykle jaskrawo pomarańczowym dziobem i nogami. Po chwili dostrzegam coś jeszcze. „Ten osobnik ma na nodze pomarańczową obrączkę!” – mówię. Ze względu na dużą odległość nie udaje się jednak odczytać jej numeru. Ostrygojad (Haematopus ostralegus) w Polsce to bardzo rzadki gatunek lęgowy – w 2020 r. jego liczebność w kraju szacowano na 30–35 par. Niemal połowa z nich (14–16 par) zasiedla właśnie Dolinę Środkowej Wisły, gdzie mamy okazję obserwować jednego z przedstawicieli tego gatunku. Chwilę później natrafiamy na biegusa zmiennego (Calidris alpina) – rzadkiego ptaka wędrownego, którego widuje się u nas jedynie podczas wiosennych i jesiennych migracji. W charakterystycznej szacie godowej wyróżnia się czarną plamą na brzuchu, co umożliwia nam jego stosunkowo łatwą identyfikację. Wielkością jest o połowę mniejszy od ostrygojada. Niestety, w Polsce biegus zmienny już nie gniazduje – od 2005 r. nie obserwuje się lęgowych par. Choć jego krajowa populacja lęgowa została uznana w „Czerwonej liście ptaków Polski” za wymarłą regionalnie (RE), podczas migracji wciąż regularnie pojawia się w kraju. Nasi przewodnicy nie dają nam jednak odpocząć i szybko namierzają kolejny cel. – To krwawodziób (Tringa totanus) – wyjaśniają. Ptak nieco większy od biegusa zmiennego, o marchewkowych nogach i nasadzie dzioba, brązowym wierzchu ciała oraz wyraźnym, czarnym kreskowaniu na piersi. Jest gatunkiem wędrownym – na zimę odlatuje m.in. do Europy Zachodniej i Afryki, a wiosną pojawia się w Polsce już od połowy marca. W naszym kraju krwawodziób jest ptakiem lęgowym otwartych, wilgotnych łąk – gniazduje głównie w dolinach rzek, zasiedlając podmokłe łąki i pastwiska. Ze względu na istotny spadek populacji oraz niewielką liczebność, gatunek ten w skali kraju zaklasyfikowano dla kategorii „bliski zagrożenia (NT)”, co oznacza, że w bliskiej przyszłości może stać się gatunkiem zagrożonym wyginięciem. Ruszamy dalej, zostawiając za sobą tętniące życiem wiślane łachy. Wilga, dziwonia i rybitwa. Godzina pełna cudów nad Wisłą Na zegarku wybija godzina 8:30, a my kontynuujemy podróż, kierując się w stronę wsi Wilków nad Wisłą, śladem nadwiślańskich ptaków. Przy dolnym brzegu widzę chmurę jaskółek, latających w tę i z powrotem – szybkie jak błyskawica. Dostrzegam jedną z nich – dymówkę (Hirundo rustica), która lecąc tuż nad powierzchnią rzeki, zbiera wodę w locie, by się napić. W tej samej kolonii odzywają się również brzegówki (Riparia riparia), których głos przypomina zgrzytliwe, „szorstkie” trele, przywodzące na myśl dźwięk papieru ściernego. Brzegówki mają tu swoje gniazda w postaci norek wydrążonych w pionowej, piaszczystej skarpie. Za nami odzywa się kukułka (Cuculus canorus). Choć jej nie widzimy, charakterystycznym „kukaniem” zawiadamia o swojej obecności w koronach drzew. Próbuję ją wypatrzeć, lecz bez skutku. Nagle w tej samej okolicy rozbrzmiewa śpiew wilgi (Oriolus oriolus) – melodyjny, fletowy gwizd wydawany przez samca. Gdyby próbować oddać go ludzkim językiem, można by usłyszeć coś na kształt „iglio digilio”. To jednak nie koniec odkrywania ptasich głosów. Koleżanka informuje mnie, że gdzieś w pobliżu słyszała dziwonię (Carpodacus erythrinus) – aplikacja na telefonie Merlin Bird ID, z której korzystała, wskazała obecność tego gatunku. Na potwierdzenie nie trzeba długo czekać, bo jej śpiew staje się coraz wyraźniejszy. Ten niewielki ptak, wielkości wróbla domowego (Passer domesticus), zimuje w tropikalnej Azji, głównie w Indiach. Do Polski przylatuje dopiero w maju, a już w sierpniu opuszcza nasz kraj. Po powrocie na wiosnę samiec zaznacza swoją obecność wyjątkowym śpiewem, który wyraźnie wybija się z ptasiego koncertu. Niektórzy interpretują go jako „nice to meet you”. W głębi serca mogę już wracać do domu, bo to, co wydarzyło się tutaj w ciągu godziny, nie sposób wyrazić słowami. Przyroda otworzyła się przed nami akurat tu i teraz, co nie zawsze jest nam dane przeżyć. Ona zawsze robi to, co chce, a nie to, czego od niej oczekujemy – ptaki mogą przylecieć albo nie, pogoda może się zmienić, a zwierzęta nie pojawią się na zawołanie. Nie da się tego w żaden sposób zaplanować. To ciągła niewiadoma, w której szczęście odgrywa ogromną rolę. Na ostateczne domknięcie tej niezwykłej godziny, nad naszymi głowami pojawia się rybitwa białoczelna (Sternula albifrons) – najmniejszy krajowy gatunek rybitwy. Z zapartym tchem obserwujemy, jak zawisa w powietrzu, hipnotyzując wzrokiem taflę wody, by po chwili zapikować pionowo w dół, niczym mały harpun. Jej zachowanie wskazuje, że patroluje teren w poszukiwaniu pożywienia, a podstawą jej diety są drobne ryby, na które poluje. W 2025 roku program „Monitoring Ptaków Wybrzeża i Rzek” wykazał 1371 par lęgowych tego gatunku w Polsce. Dolina Środkowej Wisły jest jedną z najbardziej kluczowych ostoi tego ptaka nie tylko w kraju, ale i w skali całej Europy Środkowej. Dla mnie rybitwa białoczelna jest i zawsze będzie jednym z najwspanialszych ambasadorów polskiej Wisły, dzieląc ten tytuł z innymi rybitwami, sieweczkami i wieloma innymi gatunkami ptaków, dla których Wisła stanowi jedyny i bezpieczny dom. Chowamy ten widok głęboko do pamięci i z niecierpliwością ruszamy dalej. Co przyniosą nam kolejne kilometry rzeki? To za chwilę się okaże. „Ku-ku” nad Wisłą. Podglądamy życie ptaków w Kępie Polskiej Spod kościoła św. Klemensa w Kępie Polskiej ruszamy spacerem na północ – wzdłuż Wisły, w kierunku pomnika przyrody – jednego z najstarszych dębów szypułkowych w Polsce o imieniu „Chrobry”. Wieś ta leży w powiecie płockim, a jej historia sięga XV w. Na chwilę zatrzymuję się, przyciągnięty widokiem krążących nad rzeką jaskółek. Kiedy ponownie podnoszę wzrok, orientuję się, że grupa zdążyła się już oddalić. Przyspieszam kroku. Gdy ich doganiam, widzę rozstawioną lunetę skierowaną w koronę topoli osiki (Populus tremula). I wtedy rozbrzmiewa znajome „ku-ku”. Tym razem udaje się go zaobserwować – samiec kukułki siedzi na widoku. Przez lunetę widać, jak z każdą sylabą jego głosu dzieje się coś więcej niż tylko dźwięk. Ptak nagle się prostuje, jakby napina całe ciało, po czym wykonuje charakterystyczny ruch, przypominający lekkie „dygnięcie”. Pierwszą sylabę wydaje przy otwartym dziobie, drugą zaś przy zamkniętym. To krótka chwila, ale trudno oderwać wzrok. Pod topolą dochodzą do nas inne dźwięki. „Ryba, ryba, ryba, rak, rak, rak, świerzbi, świerzbi, świerzbi, drap, drap, drap, stary, stary, stary, kit, kit, kit”. To stary ludowy wierszyk opisujący pieśń trzciniaka (Acrocephalus arundinaceus), niewielkiego ptaka gniazdującego wśród trzcin. Trzciniak to gatunek ptaka wędrownego – z zimowisk wraca do Polski na przełomie kwietnia i maja. W tym czasie jego donośny, chrapliwy śpiew rozbrzmiewa nad niemal każdym zbiornikiem wodnym. Siedząc na szczycie łodyg trzcin, z głową uniesioną ku górze, wyśpiewuje swoją pieśń, wyraźnie drżąc przy tym całym ciałem. Ruszamy dalej przez wieś, obserwując życie tutejszych mieszkańców. Po drodze przewodnik dostrzega nad otwartą przestrzenią śródleśną ptaka. – To lerka (Lullula arborea) – słyszymy. Jeden z trzech gatunków skowronków gniazdujących w Polsce. W lunecie widać wyraźnie jej charakterystyczne jasne brwi, łączące się z tyłu głowy – cechę odróżniającą ją od skowronka zwyczajnego (Alauda arvensis) i dzierlatki (Galerida cristata). Nie sposób nie zauważyć, że życie tej wsi toczy się także tuż nad naszymi głowami. Na dachu jednego z domów dostrzegam niewielkiego ptaka przy rynnie. Kieruję w jego stronę obiektyw. To samica wróbla domowego, trzymająca w dziobie piórko. Najprawdopodobniej jest w trakcie budowy gniazda ukrytego pod dachówką. Ten drobny, codzienny obraz nabiera w tym momencie wyjątkowego uroku. Wsiadamy do autokaru i ruszamy na ostatni przystanek naszej wycieczki. Żurawie i osobliwy ohar. Finał nadwiślańskiej wyprawy Naszą wyprawę kończymy we wsi Rydzyno, niedaleko Płocka. Nad nami przelatuje klucz żurawi (Grus grus), zataczających szerokie kręgi na rozpostartych skrzydłach. Prawdopodobnie szukają dogodnych prądów powietrznych, które pozwolą im wznieść się wyżej i kontynuować lot. Na drugim brzegu Wisły dostrzegamy coś, na co czekałem cały dzień. Na piaszczystym brzegu odpoczywa samiec ohara (Tadorna tadorna) – jednego z najbardziej charakterystycznych i barwnych przedstawicieli kaczkowatych w Polsce. Dawniej nazywany „kaczką norową”, ze względu na gniazdowanie w norach, często zajmowanych np. po lisach, jest gatunkiem ptaka wędrownego o szerokim zasięgu – od Irlandii po Azję Środkową. Trudno pomylić go z jakimkolwiek innym gatunkiem ptaka. Samiec wyróżnia się czerwoną naroślą u nasady dzioba, której brak u samicy. Obie płcie mają kontrastowe upierzenie: białe ciało, ciemnozieloną głowę oraz szeroką, brązową obrożę na piersi. W Polsce jest to gatunek rzadki – w 2025 roku stwierdzono zaledwie 111 par. Większość krajowej populacji zasiedla Dolinę Dolnej Odry oraz Dolinę Środkowej Wisły, gdzie zachowały się jeszcze dogodne warunki siedliskowe. Doliny dużych rzek, w tym miejsca takie jak to, gdzie się znajdujemy, stanowią kluczowe obszary występowania oharów. Należą do jego najważniejszych ostoi i decydują o utrzymaniu krajowej populacji. Ten widok staje się symbolicznym zakończeniem naszej wyprawy. To, co jeszcze niedawno było tylko planem na mapie, zamienia się w serię obrazów, dźwięków i spotkań, które na długo pozostaną w pamięci. Ohar był jak żywy dowód na to, że Wisła wciąż skrywa tajemnice, które nagradzają cierpliwych. Gdy wieczorem wracamy w stronę Warszawy, w moich uszach wciąż brzmią ptasie echa z całego dnia. Przyroda po raz kolejny przypomina, że nie daje się przewidzieć ani zaplanować – ale kiedy już się odsłania, robi to w sposób, który trudno zapomnieć. Źródła: zzw.waw.pl, monitoringptakow.gios.gov.pl, otop.org.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Zagadka bezbłędnej nawigacji gołębi wreszcie rozwiązana. Ich „wewnętrzny GPS” znajduje się w... wątrobie
Jak gołębie pokonują setki kilometrów, bezbłędnie wracając do domu? Zagadka, która od lat intrygowała biologów, doczekała się zaskakującego wyjaśnienia. Okazuje się, że klucz do nawigacji ptaków wcale nie tkwi w ich oczach ani mózgu, lecz w komórkach układu odpornościowego znajdujących się w wątrobie.
W artykule opublikowanym na łamach prestiżowego czasopisma „Science” niemieccy naukowcy dowodzą, że specyficzne komórki wątroby gołębi reagują na pole magnetyczne Ziemi. Pełnią funkcję wewnętrznego kompasu, bez którego ptaki tracą orientację w terenie. W badaniach brali udział immunolodzy z Uniwersytetu i Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn, fizycy z Uniwersytetu Duisburg-Essen oraz ornitolodzy z Instytutu Zachowania Zwierząt Maxa Plancka. Tajemnice nawigacji gołębi powoli się przed nami odsłaniają. Komórki wątroby z wewnętrznym magnesem Za wykrywanie pola magnetycznego odpowiadają makrofagi – komórki odpornościowe, które np. utylizują zużyte czerwone krwinki. Przy tej okazji w ich wnętrzach gromadzi się żelazo. Profesor Ulf Wiedwald z Uniwersytetu Duisburg-Essen wyjaśnia, że pierwiastek ten krystalizuje się w komórkach, umożliwiając reakcje na bodźce magnetyczne. Spośród wszystkich analizowanych tkanek (w tym oczu, dzioba, mózgu i śledziony), to właśnie w wątrobie naukowcy odnotowali najwyższe stężenie żelaza i najsilniejszą reakcję magnetyczną. Prof. Christian Kurts ze Szpitala Uniwersyteckiego w Bonn opowiada, że nikt nie podejrzewał układu odpornościowego o pełnienie funkcji „zmysłowych”. Z kolei prof. Martin Wikelski z Instytutu Maxa Plancka żartuje że intuicja, w języku angielskim określana jako gut feeling, czyli „przeczucie z brzucha”, zyskała właśnie naukowe uzasadnienie. Gołębie gubią się w pochmurne dni Aby zweryfikować rolę żelaza w makrofagach, naukowcy przeprowadzili eksperyment na gołębiach wyszkolonych do powrotów do wolier z odległości ponad 20 kilometrów. Części ptaków podano klodronian – substancję usuwającą makrofagi z organizmu. Wyniki okazały się jednoznaczne: w słoneczne dni obie grupy gołębi (zarówno te bez makrofagów, jak i zdrowe) bez problemu trafiały do celu – orientowały się według pozycji Słońca. Jednak gdy niebo było zachmurzone, ptaki pozbawione makrofagów traciły orientację i gubiły drogę, podczas gdy grupa kontrolna bezbłędnie wracała do domu. A zatem mamy dowód, że zmysł magnetyczny i nawigacja słoneczna to dwa różne, choć współdziałające systemy u gołębi. Autostrada informacyjna z wątroby do mózgu Pozostało jeszcze ustalić, jak sygnały z jamy brzusznej docierają do układu nerwowego. Za pomocą mikroskopu elektronowego zespół zaobserwował, że bogate w żelazo makrofagi bezpośrednio stykają się z włóknami nerwowymi. Tworzy to wyjątkową anatomiczną ścieżkę, która pozwala „przesyłać dane” prosto do mózgu. Tego odkrycia nie byłoby, gdyby nie interdyscyplinarne badania. Spięły w całość wiedzę o metabolizmie żelaza, układzie odpornościowym i neurologii. Badacze sugerują, że analogiczne mechanizmy mogą działać u innych gatunków migrujących bez dostępu do światła, na przykład u rekinów, a niewykluczone, że w pewnym stopniu dotyczą również ludzi. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Warszawskie mandarynki podbijają Europę. Zagadki dalekich podróży
Jedna poleciała do Szkocji, druga dotarła aż nad Morze Norweskie. Warszawskie mandarynki, choć na co dzień kojarzone z parkowymi stawami, potrafią pokonywać tysiące kilometrów, zaskakując nawet doświadczonych ornitologów. Oto jedna z najbardziej niezwykłych historii warszawskich ptaków.
Spis treści: Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Warszawa nowym domem dla mandarynek Daleka podróż z Warszawy do Szkocji Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim Mandarynka (Aix galericulata) to jeden z najbardziej charakterystycznych gatunków kaczek na świecie. Choć naturalnie występuje w Azji Wschodniej, w Polsce należy do gatunków introdukowanych. Dzięki wieloletnim badaniom możliwe jest śledzenie losów poszczególnych osobników, co pozwala lepiej zrozumieć ich zachowanie. W 2026 roku obserwacje warszawskich mandarynek przyniosły zaskakujące rezultaty – jedną z nich stwierdzono w Szkocji, drugą zaś w Norwegii. Ale co sprawia, że lecą tak daleko? Skąd się wzięła nazwa „mandarynka”? Mandarynka to kaczka zamieszkująca naturalnie obszary Azji Wschodniej – między innymi Japonię, Chiny i Rosję. Nie jest tam gatunkiem licznym (ok. 65 tys. par), lecz za sprawą swojej urody rozprzestrzeniła się z pomocą hodowców w najróżniejsze części świata. Polska nazwa gatunku jest tożsama z innymi językami europejskimi (np. mandarin duck). W jaki sposób to określenie przedostało się do szerszego użytku? Zwłaszcza, że na terenach, gdzie mandarynka występuje naturalnie ich nazwy mają bezpośrednie konotacje z symbolem miłości i wierności, jakimi są te kaczki? W XVI wieku portugalscy odkrywcy byli jednymi z pierwszych Europejczyków, którzy dotarli do Chin. W ślad za nimi przybyli kupcy i misjonarze, osiedlając się na terenach wydzierżawionych od władców dynastii Ming, ostatniej rdzennie chińskiej dynastii. Portugalczycy nazywali spotykanych urzędników słowem „mandarim”. Termin ten zapożyczyli z języka malajskiego (menteri), ponieważ w tym samym czasie kolonizowali Malakkę, miasto na Półwyspie Malajskim. Jeszcze wcześniej słowo to pochodziło z sanskrytu (mantrī), starożytnego języka Indii, i w obu tych językach oznaczało „ministra” lub „doradcę”. Z czasem portugalskie słowo „mandarim” zaczęło nabierać kolejnych znaczeń. Urzędnicy dynastii Ming nosili dostojne, często żółte lub pomarańczowe szaty, co mogło sprawić, że słowo „mandaryn” zaczęto kojarzyć z cytrusami. Nazwa ta została też przypisana barwnym zwierzętom z Azji, które były nowe dla Europejczyków – takim jak osy, węże i oczywiście kaczki o niezwykle barwnym upierzeniu. W efekcie język używany przez chińskich urzędników zaczęto nazywać „mandaryńskim”, od czego wzięła się także nazwa kaczki mandarynki. Wiele wieków temu zaczęto je hodować jako ptaki ozdobne na dworach chińskich mandarynów. Warszawa nowym domem dla mandarynek Warszawskie mandarynki są przedmiotem interesujących badań ornitologicznych i uchodzą za jedne z najlepiej przebadanych ptaków w Polsce. Wieloletni projekt obrączkowania pomógł m.in. w śledzeniu przemieszczeń tych kaczek – w obrębie miasta, ale też przyniósł zaskakujące i wyjątkowe wiadomości dalekodystansowe. Ta metoda badawcza umożliwiła ponadto śledzenie matek z młodymi, określanie sukcesu lęgowego, mierzenie długości życia – czyli badanie wielu aspektów biologii gatunku. Obrączkowanie ptaków jest powszechnie stosowaną i mało inwazyjną metodą badawczą w ornitologii, a mandarynki bardzo dobrze znoszą krótkotrwałe przetrzymywanie. Obrączki nie utrudniają im funkcjonowania i szybko przestają zwracać ich uwagę. Mandarynka jest dziś ptakiem zadomowionym w Polsce, a jej pierwsze stwierdzenie na wolności odnotowano w 1963 lub 1964 r. w Wałczu. Ptak ten był najprawdopodobniej uciekinierem z prywatnej hodowli. W 1999 r. mandarynki zostały celowo wypuszczone do ogrodów Łazienek Królewskich w Warszawie, gdzie w 2001 r. odnotowano pierwszy jej lęg w środowisku naturalnym. Dziś populacja mandarynki w Polsce szacowana jest na ok. 300 par, z czego zdecydowana większość zasiedla Warszawę i jej najbliższą okolicę. W 2015 r. rozpoczęto systematyczne badania mandarynek w Warszawie, poświęcając szczególną uwagę historycznym Ogrodom Królewskim w Łazienkach – które w sposób szczególny upodobały sobie te kaczki. Do 2025 r. w Warszawie zaobrączkowano ponad tysiąc ptaków, z czego około połowę właśnie w Łazienkach. Jak podaje ornitolog i obrączkarz ptaków z Warszawskiego Zespołu Obrączkarskiego „Tridactylus” Łukasz Wardecki – w 2025 r. stwierdzono w całej stolicy ponad 40 lęgów zakończonych sukcesem, z których samodzielność osiągnęło ponad 150 piskląt. Na początku 2026 r. cała Warszawska populacja liczyła już blisko 250 par. Okazuje się, że mandarynki zaobrączkowane w Łazienkach Królewskich odwiedzały dotąd nie tylko inne polskie miasta (m.in. Gdańsk), lecz także kraje Europy Północnej – Szwecję, Litwę czy Finlandię. Co więcej, w tym roku odnotowano ich obecność w Szkocji na Wyspach Brytyjskich oraz w Norwegii, co pokazuje, jak tajemnicze potrafią być te ptaki. Co sprawia, że niektóre z nich pokonują tysiące kilometrów? Daleka podróż z Warszawy do Szkocji 15 kwietnia 2026 r. w Beveridge Park w Kirkcaldy, mieście portowym we wschodniej Szkocji, zaobserwowano mandarynkę pochodzącą z Polski. Był to samiec, który został zaobrączkowany jako pisklę w czerwcu 2018 r. – w Parku Skaryszewskim w Warszawie. Potwierdzeniem jego pochodzenia były oznaczenia na obu nogach – na prawej widniała niebieska, plastikowa obrączka z numerem „E43”, natomiast na lewej metalowa obrączka o srebrzystym odcieniu z numerem „6241”, na której znajdował się również skrócony napis Centrali Obrączkowania Ptaków („GDAŃSK POLAND”). Informację o zaobserwowanym osobniku przekazano także do tej instytucji. Jak ustalono, samiec mandarynki pokonał w linii prostej ponad 1600 km. Jak podkreślają badacze z Wielkiej Brytanii, to niezwykłe stwierdzenie może stanowić dopiero drugi brytyjski rekord ptaka z „Kategorii C 5.2” – czyli ptaka pochodzącego ze stałej, znaturalizowanej populacji poza granicami Wielkiej Brytanii, która jak dotąd obejmuje jedynie zaobrączkowaną w Holandii gęsiówkę egipską (Alopochen aegyptiaca). Co ciekawe, w 2010 r. na Wyspach Brytyjskich obserwowano innego samca mandarynki o imieniu Mac, który przez kilka lat przemieszczał się między Oslo w Norwegii a hrabstwem Aberdeenshire w północno-wschodniej Szkocji. Niestety, dekadę później, w 2020 r., został zabity przez kota. Ponad 1400 kilometrów – mandarynka nad Morzem Norweskim 18 kwietnia 2026 r. fotograf przyrody Jan Otto Hovden przyznał, że jego „tętno niebezpiecznie przyspieszyło”, gdy syn, Gard Hovden, poinformował go o tym egzotycznym ptaku. Był to samiec mandarynki, który na prawej nodze miał niebieską obrączkę z oznaczeniem „K13”. Ptak został zaobrączkowany w Warszawie w 2021 r. przez Fatimę Hayatli, ornitolożkę i edukatorkę przyrodniczą z Ogólnopolskiego Towarzystwa Ochrony Ptaków. Mandarynka pokonała ok. 1417 km, aby dotrzeć do Florø – niewielkiego miasta w Norwegii, położonego nad Morzem Norweskim. Jak twierdzi norweski ornitolog Bjørn Angell-Jacobsen, gatunek ten obserwowano w Florø wcześniej tylko raz – w 2001 r. Mandarynka w Norwegii należy do rzadkich gatunków obcych, a liczba jej obserwacji stopniowo rośnie (ok. 50 rocznie) i dotyczy głównie ptaków pochodzących z hodowli parkowych w Azji Wschodniej. Obserwuje się je w całym kraju, także w regionie Nordland (jednym z norweskich okręgów), jednak rzadko przystępują tam do lęgów. Dla Polski stwierdzenia mandarynek za granicą stanowią niezwykle cenne dane. Jak podkreślają ornitolodzy Łukasz Wardecki i Fatima Hayatli, obserwacja ptaka w Norwegii należy do jednych z najdalszych udokumentowanych przemieszczeń tego gatunku w Europie. Nasze warszawskie ptaki odwiedziły największą liczbę krajów. Pod tym względem przebijamy nawet Brytyjczyków, których lęgowa populacja mandarynki jest największa i wynosi nawet kilka tysięcy par – dodają ornitolodzy. Źródła: www.theatlantic.com, lazienki-krolewskie.pl, www.birdguides.com Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Współpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na co dzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
18 tysięcy kilometrów na „jednym baku”. Ten mały ptak doskonale radzi sobie bez jedzenia nad Saharą
Waży tyle co list, a pokonuje 18 tysięcy kilometrów. Słowik szary to miniaturowy mistrz survivalu. Naukowcy odkryli, jak ten ptak radzi sobie z morderczym upałem Sahary i Pustyni Arabskiej. Kluczem okazało się… nicnierobienie.
Słowik szary jest niepozornym ptakiem ważącym około 25 gramów. Każdego roku odbywa on imponującą wędrówkę o długości blisko 18 tysięcy kilometrów. Do Szwecji przylatuje późną wiosną, a pod koniec lata rusza z powrotem na południe. Jego celem są tropikalne regiony południowo-wschodniej Afryki. Na trasie czekają jednak mordercze przeszkody: Morze Śródziemne oraz ogromne, jałowe pustynie. Tam ten miniaturowy ptak musi zmierzyć się z ekstremalnie wysokimi temperaturami i brakiem pożywienia. Nowoczesna technologia na małych skrzydłach Zrozumienie tej zadziwiającej podróży było przez lata wielkim wyzwaniem dla ornitologów. Przełom przyniosła dopiero miniaturyzacja czujników. Naukowcy wyposażyli ptaki w zaawansowane rejestratory ważące zaledwie jeden gram. Urządzenia te zawierały akcelerometry, czujniki ciśnienia oraz temperatury. Dzięki temu badacze mogli śledzić aktywność 10 osobników przez trzy lata. Nowa technologia umożliwiła wejrzeć w burzliwe losy słowików szarych jak nigdy przedtem. Nocna zmiana nad pustynią Z badań opublikowanych w czasopiśmie „Biology Letters” wynika, że słowiki pokonują pustynie w serii intensywnych, nocnych lotów. Takie przeloty trwają zazwyczaj od czterech do pięciu nocy z rzędu. Ptaki lecą wyłącznie po zmroku, kiedy temperatura powietrza spada. Wyjątkiem są jedynie przeloty nad Morzem Śródziemnym w drodze na południe. Wtedy niektóre osobniki przedłużają lot na godziny poranne, aby dotrzeć do lądu. Dzień w całkowitym bezruchu Najbardziej zdumiewającym wynikiem badań jest zachowanie słowików w ciągu dnia. Gdy słońce wschodzi nad Saharą, ptaki lądują i niemal całkowicie zamierają. Ich aktywność ruchowa spada niemal do zera. Nie szukają one jedzenia ani wody w palącym słońcu. To ekstremalne zachowanie pozwala im zminimalizować zużycie energii. Paliwo zgromadzone z wyprzedzeniem Badanie wykazało, że słowiki w ogóle nie uzupełniają energii podczas przeprawy przez pustynię. Całą trasę nad piaskami pokonują dzięki zapasom tłuszczu w organizmie. Ptaki gromadzą niezbędne „paliwo” znacznie wcześniej. – To ekstremalne zachowanie. Przez kilka nocy z rzędu dają z siebie wszystko, by w ciągu dnia niemal całkowicie się wyłączyć – mówi pierwszy autor publikacji dr Pablo Macías-Torres z Uniwersytetu w Lund. Lenistwo ma swoje plusy Dlaczego te małe stworzenia wybierają tak surowy reżim zamiast żerowania? Pozostawanie w bezruchu drastycznie ogranicza utratę wody w upale. Chroni to ptaki również przed drapieżnikami, takimi jak sokoły polujące w ciągu dnia. Choć taki post kosztuje je utratę około 13% masy ciała, jest to najbezpieczniejsza strategia przetrwania. Zrozumienie tych mechanizmów jest kluczowe w obliczu zmian klimatu, które mogą wpłynąć na dostępność bezpiecznych przystanków. Słowik szary okazuje się być mistrzem planowania i wytrwałości. Żerowanie do syta W drodze na południe ptaki intensywnie żerują w Europie Środkowej i Wschodniej. Podczas powrotu wiosną kluczowym przystankiem jest dla nich Róg Afryki. Strategia ich przetrwania opiera się na precyzyjnym przygotowaniu fizjologicznym. Mówiąc krótko: zaczynają migracje z naprawdę pełnymi brzuchami. – Tu nie ma miejsca na przypadek. Ich strategia polega na zmagazynowaniu takich pokładów energii, które pozwolą im pokonać najbardziej zabójcze fragmenty szlaku – podsumowuje współautor publikacji prof. Anders Hedenström z Uniwersytetu w Lund. Źródło: Biology Letters Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nowe badania ujawniają pochodzenie Ukraińców. Naukowcy przeanalizowali DNA ich przodków
Nowe badania kopalnego DNA rzucają światło na pochodzenie mieszkańców dzisiejszej Ukrainy. Region ten od tysięcy lat był miejscem intensywnych migracji i wymiany kulturowej. Mimo tej zmienności naukowcy odkryli trwały komponent genetyczny obecny w populacji od epoki brązu.
Spis treści: Badania mimo wojny Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Europejska unia genetyczna Ostatnie dekady przyniosły rewolucję w poznaniu ludzkiego genomu. Postęp w tej gałęzi nauki przyczynił się również do coraz to szerszych analiz kopalnego DNA. W ten sposób określa się badanie materiału genetycznego pochodzącego od osób, które zmarły dawno temu, m.in. w pradziejach. Często takie badania powodują wiele emocji. Tak też było z próbą określenia pochodzenia Słowian na podstawie badań DNA. Tymczasem międzynarodowy zespół naukowców z Ukrainy, Estonii i Wielkiej Brytanii postanowił się przyjrzeć genomowi mieszkańców współczesnej Ukrainy na przestrzeni dziejów. Jakie uzyskano wyniki? Badania mimo wojny Wyniki analiz opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Science Advances”. Z uwagi na duży zakres badania w projekt zaangażowanych było kilkadziesiąt osób. Badaniami kierowała dr Lehti Saag z Instytutu Genomiki Uniwersytetu w Tartu wraz z profesorem Markiem Thomasem z University College London i Pontusem Skoglundem z Instytutu Francisa Cricka. Badanie nie byłoby możliwe bez ukraińskich badaczy, m.in. drugiej autorki artykułu Olgi Utevskiej, która jest obecnie stypendystką MSCA4Ukraine na Uniwersytecie w Tartu oraz licznych archeologów nadal aktywnie prowadzących wykopaliska w Ukrainie – pomimo wojny i obrony przed rosyjskim najeźdźcą. Co kopalne DNA mówi o przodkach Ukraińców? Na potrzeby badań naukowcy przebadali próbki z zębów i kości 91 zmarłych odkrytych na stanowiskach archeologicznych w całej Ukrainie, chociaż najwięcej we wschodniej części kraju. Były to osoby, które żyły od około 9000 roku p.n.e. do 1800 roku naszej ery. Wyniki potwierdziły przypuszczenia badaczy. Materiał DNA był bardzo heterogeniczny, czyli urozmaicony, w tym regionie w ciągu ostatnich 3500 lat do około 500 lat temu. – Krótko mówiąc, nasze badanie ujawnia zróżnicowany zakres pochodzenia przodków w regionie Ukrainy w czasie w wyniku częstych ruchów, asymilacji i kontaktów międzyludzkich – konkludują naukowcy. Region północnego Pontu, który obejmuje dzisiejszą Ukrainę, był przez wieki skrzyżowaniem ludów migrujących z wielu kierunków. Łączył rozległy step euroazjatycki z Europą Środkową. Na przykład dwa tysiące lat temu nad Morzem Czarnym znajdowały się greckie kolonie. Europejska unia genetyczna Na podstawie analiz badacze zauważyli, że pod koniec epoki brązu mieszkańcy obecnego terytorium Ukrainy byli podobni pod względem genetycznym do ówczesnych ludzi mieszkających w pozostałej części Europy. Była to mieszanka europejskich, rdzennych łowców i zbieraczy, wczesnych rolników przybyłych w VI tysiącleci z Anatolii i ludów stepowych trudniących się pasterstwem. I te składniki DNA są obecne w regionie Ukrainy od tego czasu do dziś. Kolejna zmiana w genomie ludzi mieszkających w regionie pontyjskim nastąpiła od wczesnej epoki żelaza do średniowiecza. Wówczas ze wschodu przybyli nomadzi, w tym Scytowie, Hunowie czy Goci, którzy w różnym zakresie krzyżowali się z lokalną ludnością. Naukowcy przyznają, że pobierali próbki DNA głównie ze zmarłych, którzy mogli być imigrantami w strefie pontyjskiej. Niemniej jednak profil genetyczny, który jest podobny do współczesnych Ukraińców, utrzymywał się w regionie na przestrzeni kilku tysiącleci. „Pomimo wyraźnych oznak wysokiej aktywności migracyjnej, w tym z Azji Wschodniej, a także istotnej domieszki [w DNA – przyp. red.], zauważamy główny autochtoniczny komponent ukraińskiego pochodzenia, przynajmniej od epoki brązu” – podsumowują badacze. Źródło: Science Advances
Wierzbówka po raz drugi w Polsce! Kwiecień nie zawodzi: trwa wysyp niezwykłych obserwacji ptaków
Sezon ptasich migracji jest już w pełni. Obserwatorzy ruszyli na bezkrwawe łowy i coraz częściej donoszą o rzadkich przybyszach, któzy do nas przylecieli. Wśród ostatnich ornitologicznych sensacji wyróżnia się drugie w historii stwierdzenie w Polsce maleńkiej wierzbówki. Ale to nie wszystko, a kwiecień zapowiada się na rekordowy.
Jest niepozorna i maleńka, ale w środowisku polskich birdwatcherów po raz kolejny wzbudziła sensację. Wierzbówka zwyczajna po raz drugi w historii obserwacji pojawiła się w Polsce. Jest gościem z gorącego południa, a doleciała aż pod Szczecin. A to tylko jedna z wielu wyjątkowych obserwacji w kwietniu. Druga obserwacja wierzbówki w Polsce Jak donosi portal Birding Poland, na jeziorze Miedwie w województwie zachodniopomorskim udało się po raz drugi w historii zaobserwować wierzbówkę. Ptaszek został schwytany i zaobrączkowany 5 kwietnia 2026 w Wierzbnie przez Roberta Skeatesa. Podobnie jak przy pierwszej obserwacji, był to samiec. Poprzednio wierzbówkę widziano w Polsce 28 maja 2025. Samiec głośno śpiewał na terenach należących do elektrociepłowni w Gdyni. W kolejnych dwóch dniach inni obserwatorzy potwierdzili obecność ptaka i po raz pierwszy go zobaczyli oraz sfotografowali, a nie tylko usłyszeli. Czy przybysz z południa zadomowi się w Polsce? Wierzbówka zwyczajna (Cettia cetti) to niewielki ptak śpiewający, zamieszkujący głównie południową i środkową Europę, północną Afrykę oraz zachodnią i środkową Azję. Dzięki łagodnym zimom rozszerza swój zasięg na północ, m.in. do Wielkiej Brytanii, gdzie od pierwszego stwierdzenia w 1961 roku populacja znacznie wzrosła. Nie jest zagrożona wyginięciem i jest klasyfikowana jako gatunek najmniejszej troski (Least Concern) przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN). Ocieplający się klimat zapewne zachęci tego ptaka do częstszych wizyt w Polsce. Wysyp ptasich obserwacji w kwietniu Tegoroczny kwiecień nie zawodzi, jeśli chodzi o obserwacje rzadkich ptaków w Polsce. W pierwszej połowie miesiąca obserwatorzy dostrzegli między innymi: markaczkę amerykańską, 10 kwietnia w Świętoujściu (woj. Zachodniopomorskie), krytycznie zagrożoną czajkę towarzyską w Leoncinie na Mazowszu, 12 kwietnia, sporadycznie zalatującą do nas pliszkę czarnogłową (podgatunek pliszki żółtej) w Długopolu (Małopolska), 10 kwietnia, czerniczka pojawiła się w trzech miejscach, na Podkarpaciu, Opolszczyźnie i Lubelszczyźnie. To 18, 19 i 20 stwierdzenie tego ptaka w Polsce, maleńka tamaryszka była widziana na Stawach Niezgoda w woj. Dolnośląskim, po raz 7 w Polsce, oceaniczny nawałnik duży pojawił się w Krynicy Morskiej, niedaleko punktu obserwacyjnego Drapolicz. Źródła: Birding Poland, Clanga.com Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Zobacz świat oczami bociana. Unikatowy projekt polskich naukowców
Przyrodnicy założyli bocianom niewielkie plecaki z miniaturowymi kamerami. Teraz po raz pierwszy uzyskali bezpośredni, wizualny zapis ich podróży przez trzy kontynenty. – To jedno z najbardziej zaawansowanych badań migracji ptaków w Europie – przekonują badacze.
Polska jest prawdziwą ostoją bociana białego – to właśnie u nas gniazduje najliczniejsza populacja tych ptaków, co uczyniło je nieoficjalnym symbolem narodowym. Trudno wyobrazić sobie polską wieś bez ich gniazd wpisanych w krajobraz czy charakterystycznego klekotu, który obwieszcza nadejście wiosny. Przez stulecia bociany trwale zapisały się w naszej kulturze i wierzeniach, a wiele związanych z nimi tradycji kultywuje się do dziś. Od lat bociany są też celem badań naukowców. Eksperci z Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu podzielili się właśnie informacjami na temat nowego rozwiązania, które rewolucjonizuje sposób śledzenia tych zwierząt. Świat oczami bociana Najbardziej popularna metoda śledzenia ptaków polega na ich obserwacji. Do arsenału metod lata temu weszło też montowanie na tych zwierzętach maleńkich nadajników GPS, dzięki czemu można śledzić trasy ich przelotu. Poznańscy ornitolodzy poinformowali właśnie o nowej metodzie, którą już przetestowali w boju. Wyposażyli bociany w specjalne „plecaki” z miniaturowymi kamerami, które rejestrują obraz i dźwięk z perspektywy ptaka. W ten sposób eksperci uzyskali unikalne materiały, ukazujące migrację z nowego punktu widzenia. Kamerki zarejestrowały przelot od Rumunii i Turcji, przez Izrael, aż po Sudan i Tanzanię. Jak przekonują naukowcy, to nie tylko spektakularne ujęcia, ale przede wszystkim przełom naukowy. Znaczenie naukowe projektu – To jedno z najbardziej zaawansowanych badań migracji ptaków w Europie – mówi kierownik projektu prof. Piotr Tryjanowski z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu. Zgromadzone dane tworzą jedną z najbardziej kompleksowych baz wiedzy o migracji bociana białego w Europie. Obrazy z kamery są tylko jednym z komponentów. Oprócz tego badacze korzystają z obserwacji terenowych i analizy dużych zbiorów danych. Posiłkują się też narzędziami wykorzystującymi sztuczną inteligencję. – Przechodzimy od śledzenia punktów na mapie do realnego obrazu środowiska, w którym funkcjonują ptaki. To jakościowa zmiana w badaniach migracji – podkreśla prof. Łukasz Jankowiak z Uniwersytetu Szczecińskiego. Trudne losy bociana Naukowcy odnotowali, że – szczególnie na terenie południowej Europy – rosnące temperatury i zmieniające się warunki środowiskowe obniżają przeżywalność ptaków. Jak wskazują dr Joanna Białas i dr Marcin Tobołka z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, obserwowane zmiany nie mają charakteru lokalnego, lecz systemowy i są związane z przekształceniami krajobrazu przez człowieka. A to bezpośrednio wpływa na przebieg migracji oraz szanse przeżycia tych ptaków. Jak chronić bociany? – Ochrona jednego miejsca, nawet tak ważnego jak teren lęgowy, nie wystarczy. Skuteczna ochrona bociana białego musi obejmować całą trasę jego wędrówki: od Europy, przez przystanki migracyjne, aż po zimowiska w Afryce – podkreśla prof. Piotr Tryjanowski. W jego ocenie bocian biały jest symbolem wyzwań, przed jakimi stoi współczesna ochrona przyrody, wymagająca współpracy międzynarodowej, łączenia danych naukowych z nowoczesnymi technologiami oraz zaangażowania różnych sektorów gospodarki. Źródło: Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To już pewne: afrykańskie kleszcze przenoszą groźną bakterię, której w Polsce nie było
„Narodowe kleszczobranie” ujawniło nowe zagrożenie. Cztery przebadane okazy kleszczy afrykańskich z Polski zawierały egzotyczne bakterie chorobotwórcze. Naukowcy apelują o ostrożność – pogoda tej wiosny sprzyja szybkiemu rozmnażaniu kleszczy.
Niewystępujące wcześniej w Polsce egzotyczne kleszcze Hyalomma stwierdzono u nas już wiosną 2024 roku. Kluczowa w ich rozpoznaniu okazała się akcja „narodowe kleszczobranie”. Każdy może w niej wziąć udział i przesłać znalezione przez siebie kleszcze do badań w Zakładzie Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Akcja szybko stała się popularna i ułatwia naukowcom oszacowanie „pochodu” kleszczy afrykańskich po Polsce. Właśnie ogłoszono wyniki badań czterech osobników. Okazuje się, że przenoszą groźny patogen. Wyniki badań kleszczy afrykańskich Badacze z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego pod kierownictwem prof. Anny Bajer potwierdzili, że kleszcze z rodzaju Hyalomma regularnie pojawiają się w różnych regionach kraju, w tym w Wielkopolsce i na Śląsku. Przebadano cztery osobniki i we wszystkich wykryto bakterie Rickettsia aeschlimannii. Jest to patogen wywołujący riketsjozy z grupy gorączek plamistych, który wcześniej nie był notowany na terenie naszego kraju. – Zakażenie może objawiać się wysoką gorączką, silnym osłabieniem, bólami mięśni oraz charakterystyczną zmianą skórną w miejscu ukłucia. Ten gatunek bakterii jest ściśle związany z kleszczami z rodzaju Hyalomma, więc jest nowym patogenem, po raz pierwszy zanotowanym na terenie naszego kraju – wyjaśniła w rozmowie z PAP Wiktoria Romanek, doktorantka zajmująca się projektem „narodowe kleszczobranie”. Póki co nie stwierdzono obecności śmiertelnie groźnego wirusa krymsko-kongijskiej gorączki krwotocznej. Jednak potwierdzenie obecności R. aeschlimannii to sygnał do zachowania wyjątkowej ostrożności. Pamiętajmy, że to już kolejna choroba przenoszona przez kleszcze w Polsce, po boreliozie i kleszczowym zapaleniu mózgu. Czym charakteryzują się Hyalomma? Kleszcze z rodzaju Hyalomma są wyjątkowo duże – po napiciu się krwi mogą osiągnąć nawet 2 cm długości. Są też szybsze niż krajowe kleszcze i potrafią podążać za swoją ofiarą na dystansie nawet kilkuset metrów. Ich głównymi żywicielami są konie, bydło, owce i psy, jednak stanowią realne niebezpieczeństwo również dla ludzi. Ciepła i sucha wiosna oraz sezon migracji ptaków to dla tych kleszczy idealne warunki. Jak podkreślają naukowcy, wraz z migrującymi ptakami tysiące ich larw i nimf trafiają corocznie do Europy. Choć sroga zima miała wpływ na kleszcze, to potrafią mnożyć się tak szybko, że nie ma co się łudzić, ze będzie ich mniej. Każdy może pomóc badać kleszcze Naukowcy apelują o przesyłanie znalezionych kleszczy do Zakładu Eko-Epidemiologii Chorób Pasożytniczych. W przypadku zauważenia nietypowo dużego osobnika, należy go bezpiecznie usunąć pęsetą lub kleszczołapkami, chwytając jak najbliżej skóry, aby uniknąć jego zgniecenia. Przed wysyłką kleszcza należy zamrozić na co najmniej 24 godziny, w temperaturze -20°C. Następnie należy go zapakować wraz z krótką informacją zawierającą datę znalezienia, dokładną lokalizację oraz informację, z jakiego zwierzęcia lub osoby został zdjęty. Kleszcze należy wysłać na adres: Zakład Eko-epidemiologii Chorób Pasożytniczych na Wydziale Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, Ilji Miecznikowa 1, 02-096 Warszawa. Źródło: Nauka w Polsce Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Taka migracja rekina zdarza się raz na milion. Samica żarłacza tępogłowego pokonała ponad 7 tys. kilometrów
Złowiony u wybrzeży Nigerii żarłacz tępogłowy przepłynął rekordowe 7200 km. To pierwsza udokumentowana migracja między dwoma oceanami w historii tego gatunku.
Spis treści Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samica żarłacza tępogłowego złowiona przez rybaków w Nigerii okazała się największą eksploratorką w historii. Zachęcona prawdopodobnie prze ocieplające się wody, pokonała ponad 7 tysięcy kilometrów. To niezwykłe tym bardziej, że ten gatunek rekinów zwykle żyje w płytkiej strefie przybrzeżnej. Niezwykły połów u wybrzeży Nigerii Kiedy rybak Turawa Hakeem złapał dorodnego żarłacza tępogłowego nie przypuszczał, że połów ten stanie się naukową sensacją. Ten gatunek rekina jest dość powszechnie łowiony komercyjnie i sportowo. Okazało się że rekin jest oznakowany, wyposażony w nadajnik z napisem „Badania naukowe. Za zwrot – nagroda”. Zaciekawiony rybak skontaktował się mailowo z naukowcami. Maila odebrał Ryan Daly, ekolog z z Oceanographic Research Institute w RPA. I początkowo w niego nie uwierzył. Z informacji wynikało, że rekin musiał przebyć nie notowaną nigdy wcześniej odległość po tym, jak został oznakowany przez Daly’ego w 2021 roku. Przez rok po znakowaniu był wielokrotnie rejestrowany wzdłuż wybrzeży RPA i Mozambiku. Następnie zniknął z radarów, aż do lipca 2023 roku, kiedy to został złowiony prze Turawę Hakeena. Prawdopodobieństwo takiej migracji to jak raz na milion - podsumowuje Ryan Daly. Jak żarłacz tępogłowy przepłynął dookoła Afryki? Oznakowana samica przepłynęła rekordową trasę: około 7 200 km z Kanału Mozambickiego na Oceanie Indyjskim, aż do Lagos w Nigerii nad Oceanem Atlantyckim. To najdłuższa udokumentowana migracja tego gatunku i pierwszy, gdy żarłacz tępogłowy przepłynął między dwoma oceanami. Opis tej migracji opublikowano właśnie w czasopiśmie naukowym „Ecology”. Podróż samicy była wyjątkowa, ponieważ musiała pokonać Prąd Benguelski — jeden z największych na świecie zimnych prądów morskich, który przez co najmniej 55 000 lat stanowił barierę dla migracji żarłaczy tępogłowych wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki. Naukowcy przypuszczają, że rekin ominął zimne wody płynąc daleko od brzegu lub skorzystał z cieplejszych obszarów wody podczas zjawiska Benguela Niño, podobnego do El Niño. Podobne zachowania obserwowano już u innych ryb, np. makreli i sardynek. Wpływ zmian klimatu na zachowania rekinów Samice żarłaczy tępogłowych osiągają dojrzałość płciową w wieku 20 lat. Wcześniej są bardziej skłonne do eksploracji. Ta niezwykła podróż samicy sugeruje, że zmiany klimatyczne umożliwiają morskim gatunkom migrowanie na nowe obszary. Daly zauważa, że ocieplenie wód i przesunięcia prądów morskich mogą częściej umożliwiać różnym zwierzętom eksplorację nowych siedlisk. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Kogo spotkali Słowianie, gdy weszli na ziemie dzisiejszej Polski? – biała plama, która zaczyna się wypełniać
Słowianie na ziemiach polskich pojawiają się dopiero w VI wieku – notują ich dwaj historycy, bizantyński Prokopiusz i gocki Jordanes. Czy kogoś zastali nad Wisłą i Odrą? – opowiada historyk dr Michael-Morys Twarowski w naszym podcaście.
Pochodzenie Słowian wywołuje wiele emocji nie tylko wśród archeologów, genetyków czy historyków, ale też pasjonatów dziejów naszego kraju. O swojej perspektywie dotyczącej zasiedlenia Polski przez Słowian opowiada dr Michael Morys-Twarowski. Polska w I tysiącleciu. Biała plama? Domeną archeologów są dzieje aż do pojawienia się pisma. W przypadku Polski cezurą jest przyjęcie chrztu w 966 roku. Jednak – zdaniem dr. Michaela Morysa-Twarowskiego – całkiem sporo można powiedzieć o tym, co działo się nad Wisłą i Odrą przed tym momentem, na podstawie źródeł historycznych, ale zewnętrznych. O tym opowiada w naszym podcaście. Dr Morys-Twarowski poznał ten temat dogłębnie, przygotowując książkę pt. „Barbarica. Tysiąc lat zapomnianej historii ziem polskich”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Znak Horyzont. Skąd przybyli Słowianie? Jednym z pytań, które dr Morys-Twarowski zadaje sobie w książce, jest pochodzenie Słowian. Do tej pory w nauce są promowane dwie koncepcje: autochtoniczna i allochtoniczna. Pierwsza zakłada, że Słowianie nie musieli migrować do Polski, bo w jej granicach „byli od zawsze”. Druga zakłada, że przybyli ze wschodu w VI wieku i niedawne badania genetyczne silnie ją wspierają. W ocenie historyka te dwie koncepcje „pod wieloma względami się uzupełniają”. Jak to możliwe? Według niego południe Polski mogło być w dużej mierze wyludnione – do czego przyczyniły się m.in. krwawe najazdy Hunów. W ostatnim czasie archeologom udało się odkryć w Małopolsce koronny dowód obecności Hunów – pochówek dwóch dzieci – Huna i autochtona. Z kolei na północy przetrwać miały skupiska ludności germańskiej, które napotkali migrujący Słowianie. Dr Morys-Twarowski zadaje kluczowe pytanie: co oznaczało być Słowianinem i wskazuje na… język. Słowianie, którzy napotkali potomków Wandalów czy Lugiów na Kujawach czy w Wielkopolsce, mogli nie tylko walczyć ze sobą, ale też współpracować. „Autochtoni, należący do innych ludów czy mówiący innymi językami, stawali się Słowianami” – opisuje w książce dr Morys-Twarowski. Według niego „pewna skłonność do anarchii” wśród Słowian i ich egalitaryzm był magnesem dla innych nacji. W poszukiwaniu źródeł Ekspert przyznaje, że gdy w VI wieku na teren Polski napłynęli Słowianie, nastąpiła pustka jeśli chodzi o źródła pisane na temat tego, co działo się nad Wisłą i Odrą. Było to związane z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Historycy italscy mieli inne zmartwienia niż zgłębianie tego, co działo się z dala od Rzymu. Również Bizantyjczycy nie interesowali się tak bardzo tym, co się działo tak daleko na północ od Dunaju. – W IX wieku następuję „rozkwit źródeł” i możemy zmapować sobie wszystkie plemiona czy ludy mieszkające na obecnych terenach Polski – wskazuje dr Morys-Twarowski. Kim były? O tym posłuchacie w naszym wideopodcaście. Cała rozmowa do wysłuchania na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jak ludzie dotarli do Ameryki? To badanie sugeruje zupełnie nową drogę
Nowe badania wykazały, że pierwsi ludzie, którzy przybyli do Ameryki Północnej mogli podróżować innym szlakiem, niż dotychczas zakładano. Naukowcy przeanalizowali narzędzia z kości słoniowej sprzed niemal 14 tys. lat.
W jaki sposób pierwsi ludzie dotarli do obu Ameryk? To pytanie od dekad frapuje naukowców. W przeszłości badania wykazały, że pradawni migranci pojawili się w Nowym Świecie ok. 14 tysięcy lat temu. W czasie ostatniego zlodowacenia poziom mórz był znacznie niższy niż dziś, co odsłoniło rozległy pomost lądowy, czyli Beringię, która łączyła niegdyś obszary dzisiejszej Syberii z Alaską i północną częścią Kanady. Jak ludzie dotarli do Ameryki Północnej? Tą drogą grupy ludności z Azji miały stopniowo przemieszczać się na nowy kontynent, zapoczątkowując jego zasiedlanie. Większość teorii wskazuje, że najwcześniejszą kulturą na kontynencie była tzw. kultura Clovis. To właśnie z nią łączono pierwszą falę migracji. W ostatnich latach jednak coraz więcej odkryć zaczęło jednak podważać tę hipotezę, sugerując, że ludzie mogli pojawić się w Ameryce Północnej znacznie wcześniej. Jednym z nich jest to, które zostało opublikowane w lutym na łamach czasopisma „Quaternary International”. Zespół antropologów ze Stanów Zjednoczonych wykonał badania kamiennych narzędzi, które odkryto w dolinie Tanana w środkowej części Alaski. „Przez ostatnie trzy dekady Tanana była celem intensywnych badań archeologicznych i geologicznych późnego plejstocenu, dotyczących interakcji między pierwszymi mieszkańcami Alaski a megafauną epoki lodowcowej, zwłaszcza mamutami włochatymi” – napisali autorzy. Kim byli ludzie z kultury Clovis? Na stanowisku archeologicznym Holzman w dolinie Tanana odnaleziono dowody na wytwarzanie narzędzi z kamienia, a także kości mamuta. Artefakty te miały ok. 14 tysięcy lat. To oznacza, że obszar ten jest jednym z najwcześniejszych znanych stanowisk ludzkich w Ameryce Północnej. – To, co jest wyjątkowe, to jego niezwykłe zachowanie. Dolne części są zazwyczaj zamarznięte przez większą część roku, więc odzyskaliśmy również starożytne DNA roślin, a nawet pasmo sierści bizona sprzed 13 600 lat. Tego typu zachowanie materiału organicznego jest dość rzadkie – powiedziała Live Science współautorka badania, Kathryn Krasinski. Naukowcy twierdzą, że narzędzia z kości mamuciej są podobne do tych używanych przez lud Clovis, ale znalezionych dalej na południu. – Ludzie żyli w centralnej części Alaski ok. 1000 lat przed pojawieniem się technologii Clovis – powiedział współautor badania, Brian Wygal, archeolog z Uniwersytetu Adelphi. – Uważamy, że coraz liczniejsze dowody z północy USA potwierdzają, że szlak śródlądowy przez tzw. korytarz wolny od lodu jest najbardziej prawdopodobnym scenariuszem pierwotnego przybycia ludzi do środkowo-kontynentalnej Ameryki Północnej – dodaje. Ten korytarz to hipotetyczna trasa migracyjna, która miała umożliwić pierwszym ludziom przejście z obszaru dawnej Beringii w głąb kontynentu amerykańskiego pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. Badanie koncepcji korytarza wolnego od lodu Oznacza to, że przodkowie kultury Clovis mogli najpierw wędrować przez Beringię z Azji na Alaskę, a następnie migrować dalej na południe korytarzem wolnym od lodu, co dało początek kulturze Clovis. Autorzy podkreślają, że odkrycia ze stanowiska Holzman, a także innych miejsc w tym stanie USA są zgodne z teorią migracji do kontynentalnej Ameryki Północnej szlakiem wewnętrznym. A dowody na obróbkę kości mamuciej stanowią wyraźny związek kulturowy z tradycją Clovis na południu. Amerykańscy antropolodzy chcą kontynuować wykopaliska w dolinie Tanana. Kolejne badania mogą rzucić więcej światła m.in. na to, w jaki sposób pierwsi mieszkańcy Alaski wchodzili w interakcje z mamutami włochatymi. Na razie bowiem nie wiadomo, czy ludzie, którzy tam żyli polowali na nie, czy oprawiali martwe już osobniki. Autorzy ponadto wskazują, że przyszłe badania powinny także skupić się na koncepcji korytarza wolnego od lodu. Według hipotez był to pas terenu, który w pewnym momencie przestał być pokryty lądolodem, w przeciwieństwie do ogromnych obszarów wokół niego. Ten właśnie obszar mógł umożliwiać swobodną migrację. Źródła: Quaternary International, Live Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Zagadka przodków Japończyków rozwiązana. Tak wyglądała wielka pradziejowa migracja
Przodkowie dzisiejszych Japończyków jako jedni z pierwszych na świecie wykonywali naczynia ceramiczne. Mowa o kulturze Jomon. Teraz naukowcy dowiedzieli się, jak przebiegało zasiedlenie Japonii przez tę społeczność. Nie obyło się bez niespodzianek.
Kultura Jomon narodziła się około 16 000 lat temu i istniała przez ponad dziesięć tysiącleci. Jej przedstawiciele byli pionierami, którzy jako jedni z pierwszych na świecie wytwarzali kunsztowne naczynia ceramiczne. W przeciwieństwie do innych ludów tej epoki, Jomon nie byli typowymi łowcami i zbieraczami, bo budowali trwałe osady. Zasiedlenie Japonii to ciągle zagadka Do tej pory archeolodzy uznawali, że Japonia została zasiedlona przez kilka fal osadników tej społeczności i to różnymi morskimi drogami. Obrazować to miały różnice w stylu życia tych pradziejowych ludów w zależności od miejsca życia na archipelagu Wysp Japońskich. Genetyczny wehikuł czasu Aby sprawdzić, czy ludzie Jomon rzeczywiście mieli wielu przodków, zespół profesora Hirokiego Ooty z Uniwersytetu Tokijskiego zajrzał w głąb ich genów. Badacze przeanalizowali mitochondrialne DNA pobrane z kości 40 pradziejowych szkieletów. Do porównania użyto dane genetyczne opracowane we wcześniejszych projektach badawczych, ale też szczątki kilkunastu zmarłych z wykopalisk w prefekturze Chiba, które do tej pory nie zostały przeanalizowane w ten sposób. Naukowcy nie chcieli badać DNA współczesnych Japończyków, bo ich geny są wymieszane z późniejszymi przybyszami. Skupili się wyłącznie na materiale sprzed tysięcy lat. Do pogłębionej analizy danych wykorzystali zaawansowane modele statystyczne. Jedna wielka japońska rodzina Wyniki analiz okazały się zaskakujące dla badaczy. Okazało się, że lud Jomon nie był mieszanką różnych plemion, lecz jedną wielką „rodziną”. Wywodzili się z jednego genetycznego pnia. Dane sugerują, że ich przodkowie przybyli do Japonii w ramach jednej, wspólnej fali migracyjnej około 25 tys. lat temu. Podział na grupę wschodnią i zachodnią nastąpił znacznie później, już po osiedleniu się na wyspach. – Wykazaliśmy, że różnice genetyczne zaobserwowane między wschodnimi i zachodnimi mieszkańcami archipelagu niekoniecznie wskazują na to, że osoby o różnym pochodzeniu migrowały do ​​Japonii wieloma drogami. Różnice te można raczej wyjaśnić przypadkowymi zmianami, które nastąpiły, gdy osoby mające tych samych przodków rozprzestrzeniały się i rozlokowały oddzielnie na japońskim archipelagu – opowiada Koki Yoshida, współautor badania. Podziały bywają naturalne Dlaczego obie grupy społeczności Jomon tak bardzo się od siebie oddaliły i różniły, co widać na przykład w wykonywanych zabytkach? Kluczem do rozwiązania zagadki okazało się środowisko naturalne. Badania pokazały, że między 13 000 a 8 000 lat temu populacja Jomon gwałtownie wzrosła. Ten wybuch demograficzny był jednak widoczny głównie we wschodniej części Japonii. Gęste lasy liściaste dawały mnóstwo roślinnego pożywienia, a rzeki były pełne łososi i pstrągów. Dla łowców i zbieraczy był to raj, w porównaniu z mniej zasobną w dary natury zachodnią częścią dzisiejszej Japonii. – Różnice w klimacie i w dostępnie do zasobów pożywienia mogły stworzyć warunki, w których mieszkańcy wschodniej części [Japonii – przyp. NGP] mogli żyć stabilniej i dokonywać szybszej ekspansji demograficznej, co jest zgodne z tym, co widzimy w zapisach – mówi Yoshida. Wygląda więc na to, że to natura, a nie różne społeczności ukształtowały dwa oblicza pradziejowej Japonii. Ile pradziejowego DNA kultury Jomon u dzisiejszych Japończyków? Należy jednak zaznaczyć, że społeczności Jomon nie są jedynymi przodkami dzisiejszych Japończyków. Dzisiejsza pula genowa mieszkańców archipelagu jest wynikiem wymieszania się z kolejnymi migrantami, którzy zaczęli przybywać do Japonii dopiero kilka tysięcy lat temu. Analizy chromosomu Y wykazały, że około 35% współczesnych mężczyzn z głównych wysp Japonii posiada linię genetyczną pochodzącą bezpośrednio od ludu Jomon. Niewątpliwie starożytna Japonia kryje nadal wiele zagadek. Źródło: Anthropological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Koniec mitu o lądowych łowcach. Nowe odkrycie zmienia wyobrażenie na temat pierwszych Grenlandczyków
Gdy w Egipcie powstawały piramidy, pierwsi ludzie docierali na lodowate krańce Grenlandii. Przez dziesięciolecia sądzono, że unikali oni morza. Nowe odkrycia dowodzą jednak, że było dokładnie odwrotnie. Morze odgrywało kluczową rolę w ich codziennym życiu, a ich zdolności żeglarskie zadziwiły archeologów.
Przez wiele lat archeolodzy uważali, że pierwsi ludzie na Grenlandii funkcjonowali głównie jako łowcy lądowi. Wędrowali za stadami wołów piżmowych i tylko sporadycznie zapuszczali się nad wodę. Ich codzienne życie rekonstruowano przede wszystkim na podstawie kamiennych narzędzi i pozostałości domostw. Brakowało jednak dowodów na ich morskie umiejętności. Materiały organiczne, takie jak drewno czy skóry, rzadko przetrwały tysiące lat w arktycznych warunkach. To właśnie dlatego przez tak długi czas pomijano rolę morza w życiu pierwszych Grenlandczyków. Skarby ukryte na odległych wyspach Grenlandii Przełom nastąpił w 2019 roku. Zespół badaczy pod kierownictwem dr. Matthewa Wallsa z Uniwersytetu w Calgary dotarł na Kitsissut – grupę niewielkich, skalistych wysepek położonych u północno-zachodnich wybrzeży Grenlandii. Nawet dziś są to miejsca skrajnie trudne do życia. Wyniki opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Znaleziska okazały się sensacyjne. Na trzech głównych wyspach odkryto około 300 obiektów archeologicznych, w tym zarysy dawnych szałasów oraz liczne paleniska. Co najważniejsze, część z nich datowano na sprzed 4,5 tysiąca lat, czyli czasy, gdy w Egipcie wznoszono olbrzymie piramidy. Precyzyjne określenie wieku było możliwe dzięki datowaniu radiowęglowemu kości nurzyka polarnego, znalezionego wewnątrz jednego z szałasów. Jak wyglądały „domy” pierwszych Grenlandczyków? Odkryte najstarsze szałasy posiadały kamienne fundamenty i były podzielone na dwie wyraźne części, co ułatwiało organizację przestrzeni życiowej. Pierwotnie były to konstrukcje namiotowe, prawdopodobnie pokryte skórami zwierząt, które nie przetrwały do naszych czasów ze względu na naturalne procesy rozkładu. W centralnej części konstrukcji osiowej niemal zawsze znajdowało się palenisko, wokół którego koncentrowało się codzienne życie mieszkańców. W pobliżu niektórych szałasów archeolodzy odkryli także paleniska skrzynkowe, co sugeruje, że część prac wykonywano na zewnątrz. Paleoinuici na krańcach Arktyki Zdaniem badaczy odkrycia te jednoznacznie pokazują, że zasiedlenie wysp przez pierwszych mieszkańców, zwanych przez nich paleoinuitami, nie było przypadkowe. Kitsissut stanowiło ważny punkt osadniczy, do którego ludzie regularnie powracali przez setki lat. Wyspy pełniły funkcję bazy wypadowej do polowań na ptaki morskie, przede wszystkim nurzyki gniazdujące na okolicznych klifach. Pradziejowi żeglarze Arktyki Najbardziej zdumiewające pozostaje jednak to, w jaki sposób Paleoinuici docierali na wyspy. Kitsissut oddziela od lądu ponad 50 kilometrów otwartej wody – dystans większy niż szerokość Cieśniny Beringa, którą dotarli z Azji pierwsi Amerykanie. Droga lądowa po lodzie nie wchodziła w grę. Wody w tym rejonie nigdy całkowicie nie zamarzały, co oznacza, że podróż musiała odbywać się drogą morską. Paleoinuici przemierzali ten dystans w łodziach wykonanych ze skór zwierzęcych, rozpiętych na drewnianych ramach. Co więcej, transportowali nimi nie tylko zapasy, ale również całe rodziny – dzieci i osoby starsze. Odkrycie to dowodzi, że ich technologia budowy łodzi oraz umiejętności nawigacyjne stały na zadziwiająco wysokim poziomie. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Ich przylot od wieków oznaczał wiosnę. Dziś jaskółki coraz trudniej zobaczyć
Jaskółki to mali podróżnicy nie z tej ziemi. Potrafią przemierzać tysiące kilometrów, wracając dokładnie tam, gdzie gniazdowały w zeszłym roku. Poznaj ich tajemnice – od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, gdzie ich loty, gniazda i śpiew skrywają niezwykłe historie.
Spis treści: Tropem prehistorycznych jaskółek Jak jaskółki podbiły świat Populacje jaskółek w Polsce i na świecie Nauka rozpoznawania jaskółek Życie w jaskółczym gnieździe Dieta i żerowanie jaskółek Kierunki dalekich podróży Jaskółki wywodzą się z Afryki sprzed 13 milionów lat i dziś można je spotkać niemal na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Choć wyglądają podobnie, każda ma swój niepowtarzalny lot, barwę upierzenia i unikalny głos. Co roku pokonują nawet 20 tysięcy kilometrów, wracając do tej samej stodoły w Europie i siadając na tej samej gałęzi w Afryce. Mistrzowsko łapią owady w locie, polując nad wodą, polami i koronami drzew, a jednocześnie budują skomplikowane gniazda, które chronią młode przed niebezpieczeństwem. Oto świat jaskółek, który warto poznać. Tropem prehistorycznych jaskółek Jaskółcze ślady od tysiącleci przeplatają się z historią człowieka, prowadząc nas od mroku prehistorycznych jaskiń, które ptaki te dzieliły z naszymi przodkami, aż po dachy współczesnych miast. Jednym z takich niezwykłych miejsc i dowodów archeologicznych na współistnienie jaskółek z człowiekiem jest Jaskinia na Biśniku (ok. 50 km na północ od Krakowa). To jedno z nielicznych stanowisk w Europie oraz jedyne w Polsce, z nieprzerwaną sekwencją osadów trwającą 300 000 lat, obejmującą okres od czasu sprzed zlodowacenia saalijskiego po holocen. Szczątki ptaków, w tym jaskółek, odkryte w jaskini Biśnik obejmują niemal 1 600 fragmentów szkieletów należących do co najmniej 96 taksonów, co pozwala stwierdzić, że jaskółki były obecne w regionie od bardzo dawna. Niektóre okazy, należące do rodzaju Hirundo i Cecropis (czyli różnych grup jaskółek), miały rozmiary zbliżone do współczesnej jaskółki dymówki (Hirundo rustica). Inne były wyraźnie większe, co może świadczyć o nieznanym dotąd wymarłym podgatunku lub obecności większych gatunków jaskółek. Obecność tych ptaków w tak odległej przeszłości pokazuje, że jaskółki od zawsze korzystały z osłoniętych miejsc do gniazdowania – w jaskiniach chroniły się przed drapieżnikami i niekorzystnymi warunkami klimatycznymi. W miarę jak człowiek osiedlał się w dolinach i na wyżynach, ptaki te zaczęły wchodzić w coraz bliższe relacje z ludźmi, przenosząc swoje gniazda na budynki i inne konstrukcje. Dzięki temu jaskółki stały się nie tylko trwałym elementem krajobrazu przyrodniczego, ale również kulturowego, obecnego w mitach, symbolice i sztuce ludzkiej. Obserwacje paleontologiczne i archeologiczne pokazują, że ich długowieczne współistnienie z człowiekiem, od prehistorycznych jaskiń po współczesne miasta, ujawnia niezwykłą zdolność adaptacyjną tych ptaków oraz rolę jako łącznika między światem przyrody a historią ludzkości. Jak jaskółki podbiły świat Jaskółki to kosmopolityczna rodzina ptaków wróblowych (Passeriformes), obejmująca ok. 88 gatunków na całym świecie. Badania filogenetyczne i biogeograficzne wskazują, że jaskółki najprawdopodobniej wywodzą się z Afryki, a dokładniej z regionu afrotropikalnego. Pojawiły się tam ok. 13 milionów lat temu, czyli w środkowym miocenie. Choć współczesna większość gatunków jaskółek lęgnie się dziś w Afryce i Ameryce Południowej, ich wspólny przodek wywodził się pierwotnie z Afryki, co sugeruje, że obszar ten odegrał kluczową rolę w ich wczesnej ewolucji. Z Afrotropików jaskółki stopniowo rozszerzały swój zasięg, zasiedlając krainę neotropikalną, Palearktykę, Nearktykę, Australię oraz Oceanię. Obecnie występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Poza podstawową budową ciała: długich, spiczastych skrzydłach oraz krótkim, szerokim dziobem jaskółki wykazują jednak znaczne zróżnicowanie cech, takich jak ubarwienie, zachowania społeczne i terytorialne, strategie migracyjne oraz sposoby gniazdowania. Jaskółki można podzielić na trzy grupy w zależności od miejsca geograficznego, w którym zakładają gniazda. Jedne drążą nory w ziemi lub piasku (np. brzegówki). Inne korzystają z gotowych nor, szczelin lub dziupli w drzewach (np. jaskółki drzewne). Trzecia grupa buduje gniazda z błota. Takie błotne gniazda mogą dzielić się na: otwarte jak miseczka (np. u dymówek), całkowicie zamknięte (np. u oknówek) albo w kształcie „pękatej butelki” z wejściem w formie tunelu (np. jaskółki rudawe z rodzaju Cecropis). Populacje jaskółek w Polsce i na świecie W Polsce występują trzy gatunki jaskółek: jaskółka dymówka (Hirundo rustica), jaskółka oknówka (Delichon urbicum) oraz jaskółka brzegówka (Riparia riparia). Dymówka żyje w pobliżu siedzib ludzkich, przede wszystkim na wsiach i na przedmieściach, gdzie wije gniazda wewnątrz budynków, głównie w stodołach, oborach czy chlewniach. Oknówka z kolei zakłada gniazda najczęściej w aglomeracji miejskiej. Korzysta z ludzkich konstrukcji m.in. budynków, mostów, a nawet prefabrykowanych betonowych trybun na obiektach sportowych, np. na kortach tenisowych czy stadionach. Brzegówka natomiast, jak sama nazwa wskazuje, zasiedla nory w skarpach nad brzegami rzek oraz w żwirowniach. Europejską populację dymówki szacuje się na 29–48 milionów par lęgowych, natomiast globalna liczebność tego gatunku wynosi ok. 290–487 mln dojrzałych osobników. W Polsce krajową populację oceniono na 1,6–2,2 mln par lęgowych. Populacja jaskółki oknówki na kontynencie europejskim została oszacowana na 11–25 mln par lęgowych, natomiast globalnie liczy ona 38–80 mln dojrzałych osobników. W Polsce liczebność oknówki szacuje się na 390–550 tysięcy par lęgowych. W przypadku brzegówki zarówno populacja europejska, jak i globalna oraz krajowa są wyraźnie mniejsze. W Europie liczy ona jedynie 6–9 mln par lęgowych, globalnie 38–50 mln dojrzałych osobników, a w Polsce 150–300 tys. par lęgowych. Jak podkreślają naukowcy, wszystkie te dane wymagają dalszej weryfikacji, ponieważ precyzyjne oszacowanie liczebności populacji jaskółek jest niezwykle trudne. Nauka rozpoznawania jaskółek Nauka rozpoznawania jaskółek należy do tak samo trudnych rzeczy, jak w przypadku każdego innego gatunku ptaka. Jednak wszystkie gatunki z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae) cechują się wspólną morfologią, czyli podobnym planem budowy ciała: aerodynamiczny kształt ciała, krótkie nogi i rozwidlony ogon, które ułatwiają im chwytanie owadów w locie oraz czyni je mistrzami podniebnych akrobacji. Wygląd jaskółek Jaskółka dymówka w locie może przypominać jerzyka (Apus apus) ze względu na spiczastą sylwetkę i szybki, zwrotny lot. Z bliska łatwo jednak zauważyć różnicę: dymówka ma pomarańczowo-niebiesko-białe upierzenie, a jerzyk jest jednolicie ciemnoszary z niewielką jasną plamą na gardle. Jerzyki prawie nigdy nie siadają na drutach czy konstrukcjach, podczas gdy dymówki często odpoczywają na drutach, dachach i innych elementach środowiska miejskiego i wiejskiego. Oknówka ma krótszy, umiarkowanie rozwidlony ogon i charakterystyczną białą plamę na kuprze. Jej grzbiet i skrzydła połyskują niebiesko, a spód ciała jest czysto biały. Lot oknówki jest bardziej trzepotliwy niż dymówki, a młode mają ciemniejszy spód i brak połysku na grzbiecie. Brzegówka jest mniejsza od wróbla i wyróżnia się szaro-brązowym grzbietem, białym spodem i wyraźnym brunatnym półobrożem na szyi. Głos jaskółek Kolejną cechą ułatwiającą rozpoznanie gatunku jaskółek jest ich głos. Choć niektóre ptaki wróblowe potrafią naśladować dźwięki innych gatunków, głosy jaskółek są zazwyczaj charakterystyczne i łatwo je odróżnić międzygatunkowo. Jaskółka dymówka ma najbardziej złożony i wyrafinowany śpiew spośród wszystkich jaskółek w Polsce. Jej głos przypomina szybki, dźwięczny szczebiot, często wzbogacony o skrzeki i terkotliwe dźwięki. Dla porównania, jerzyk wydaje proste, monotonne świsty, wyraźnie różne od głosów jaskółek. Jaskółka oknówka śpiewa nieco podobnie do dymówki, ale łagodniej. Jej szczebiot jest szybki, miękki i „soczysty”, a struktura wokalizacji prostsza i mniej zróżnicowana. Samce często wplatają w swój śpiew krótki, miękki trel, który brzmi delikatniej niż suchy, „drewniany” terkot dymówki. Typowe dźwięki oknówki to krótkie „prrit” lub przeciągłe „czierr”. Brzegówka jest najmniej melodyjna. Jej głos przypomina szorstki, chropowaty zgrzyt, porównywany do pocieranego papieru ściernego. Wydawany jest w długich seriach, często przyspieszającym tempie, np. „trrrsz, trre-trre-trre-rrerrerre”. Życie w jaskółczym gnieździe Jaskółka dymówka Jaskółka dymówka jest gatunkiem ptaka wędrownego, podobnie jak oknówka i brzegówka. Na lęgowiska powraca wiosną, zwykle w marcu i kwietniu. Jako pierwsze przylatują samce, które sprawdzają stan gniazd z poprzednich sezonów i w razie potrzeby przystępują do ich naprawy lub budowy nowych. Po pewnym czasie dołączają samice, aktywnie uczestnicząc w dalszych pracach. Gniazdo dymówki ma formę półotwartej, zaokrąglonej czarki, najczęściej przyklejonej do ścian budynków lub murów, często z wykorzystaniem naturalnych podpórek, takich jak belki czy elementy wyposażenia obór. Konstrukcja powstaje z błota wzmacnianego źdźbłami traw, natomiast wnętrze wyścielane jest delikatnym materiałem roślinnym, włosiem i piórami, które jaskółki potrafią zbierać nawet w locie. W okresie od maja do lipca dymówki wyprowadzają zwykle jeden lub dwa lęgi, choć w sprzyjających warunkach mogą przystąpić nawet do trzech lęgów w sezonie. Samica składa od 3 do 5 białych z brązowo-rudymi plamkami jaj, które wysiadywane są na zmianę przez oboje rodziców. Po ok. dwóch tygodniach wykluwają się pisklęta. Młode opuszczają gniazdo po mniej więcej trzech tygodniach, jednak przez kolejne 14–16 dni pozostają pod opieką dorosłych, głównie samca, który intensywnie je dokarmia. W ciągu jednego sezonu lęgowego para dymówek wychowuje przeciętnie do 7 piskląt. Jaskółki dymówki wyróżniają się wyjątkowym przywiązaniem do miejsca gniazdowania. Znane są przypadki, w których te same osobniki korzystały z jednego gniazda przez kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt sezonów. Gatunek ten uznawany jest za społecznie monogamiczny, jednak badania genetyczne wykazały, że w większych koloniach nawet ok. 1/3 piskląt może pochodzić od samców spoza pary lęgowej. Jaskółka oknówka Oknówki pierwotnie gniazdowały na skalnych klifach i urwiskach. Obecnie takie stanowiska należą do rzadkości, choć wciąż notuje się pojedyncze gniazda pod skałami, m.in. w Tatrach. Zdecydowanie częściej gatunek ten wykorzystuje konstrukcje stworzone przez człowieka, takie jak budynki czy mosty, które zastąpiły mu naturalne miejsca lęgowe. Sezon lęgowy rozpoczyna się wiosną, po powrocie ptaków z zimowisk. Oknówki wykazują silne przywiązanie do miejsca rozrodu i często wracają do tych samych kolonii, które zajmowały w poprzednich latach. Okres lęgowy jest stosunkowo długi i trwa zazwyczaj od maja do września. Gniazdo ma postać niemal zamkniętej czarki z niewielkim otworem wlotowym. Lepione jest z błota i mułu połączonego śliną, a zarówno z zewnątrz, jak i wewnątrz przypomina gniazdo jaskółki dymówki, choć jest od niego wyraźnie bardziej zamknięte. Oknówki umieszczają gniazda najczęściej pod gzymsami budynków, przy oknach, w wykuszach oraz pod mostami. Oknówki wyprowadzają zwykle dwa lęgi w sezonie. Samica składa 3–5 jaj, które są wysiadywane na zmianę przez oboje partnerów przez dwa tygodnie. Pisklęta pozostają w gnieździe przez ok. kolejny miesiąc. Po opuszczeniu gniazda młode gromadzą się w koloniach, gdzie uczą się zachowań społecznych, wspólnie poszukują pokarmu, nawiązują kontakty z innymi oraz ustalają hierarchię w grupie. Zdarza się, że dorosłe dokarmiają nie tylko własne, ale także cudze pisklęta. Choć oknówki tworzą trwałe pary i są uznawane za gatunek monogamiczny, badania genetyczne wykazały, że część młodych pochodzi od innych samców spoza pary. W jednej kolonii aż 19% piskląt było wynikiem tzw. zapłodnień pozapartycznych. Jaskółka brzegówka Brzegówki gniazdują w wydrążonych przez siebie norach w piaszczystych skarpach. W jednej z nich na peryferiach Mrągowa w Polsce (woj. warmińsko-mazurskie) w 2019 r. osiedliło się kilkanaście par, zakładając kolonię lęgową i drążąc ok. 30 norek. Skarpa miała wówczas około 4 m wysokości i 25 m długości. Brzegówki to prawdziwe mistrzynie kopania. W miękkim piasku i glinie potrafią drążyć poziome korytarze o długości ponad metra, używając dziobów i pazurków nóg. Wejścia do norek są zazwyczaj owalne, a sam proces drążenia jest tak precyzyjny, że w jednej skarpie powstaje prawdziwa sieć domów dla ptaków. W okresie lęgowym, od maja do lipca, brzegówki wyprowadzają zwykle 1–2 lęgi. Samica składa 4–6 jaj, które wysiadywane są przez ok. 2 tygodnie przez oboje rodziców. Co ciekawe, młode ptaki opuszczają norki już po dwóch tygodniach, znacznie szybciej niż inne jaskółki. Na wiosnę brzegówki zakładają nową kolonię lub wracają do tych samych norek z poprzednich sezonów, o ile nie zostały zajęte przez wróble, pliszki siwe czy sikorki bogatki. Takie zachowania pokazują ich przywiązanie do miejsca i niezwykłą zdolność adaptacji do środowiska. Dieta i żerowanie jaskółek Jaskółki żywią się niemal wyłącznie owadami, które chwytają w locie. Różne gatunki polują w różnych miejscach – niektóre nisko nad ziemią, inne nad wodą, łąkami czy koronami drzew. Dymówki na przykład polują na owady nisko nad ziemią, czasem między nogami pasącego się bydła, a także na wysokości czubków drzew. Badania przeprowadzone w 52 koloniach lęgowych w piętnastu wsiach w Polsce wykazały, że dieta piskląt składa się niemal wyłącznie z owadów, przede wszystkim chrząszczy, błonkówek, muchówek i pluskwiaków. Analiza pokarmu wskazała, że dymówki wybierają większe owady, zamiast wykorzystywać wyłącznie lokalną obfitość drobnych ofiar, co zapewnia pisklętom większą wartość energetyczną podczas lęgów. Wysoki udział chrząszczy w diecie wynika prawdopodobnie z tradycyjnego, ekstensywnego sposobu gospodarowania terenami rolniczymi, sprzyjającego dostępności większych owadów. Oknówki z kolei polują na owady zarówno nad wodą, łąkami, polami, jak i nad koronami drzew. Badania prowadzone w południowej Anglii wykazały, że dieta piskląt tego gatunku zmienia się w ciągu roku w zależności od dostępności owadów, a najważniejsze grupy stanowią muchówki, błonkówki i pluskwiaki. Inne badania z północno-wschodniego Algieru, stolicy Algierii nad Morzem Śródziemnym, pokazały podobny układ diety – najwięcej było błonkówek, a potem chrząszczy, pluskwiaków i muchówek. Choć te miejsca dzieli ponad 2 tys. km, stanowi dowód, że odległość nie wpływa na sposób zdobywania pokarmu. Oknówki selektywnie wybierają większe i bardziej energetyczne owady, co pozwala im skutecznie karmić pisklęta i dostosowywać się do dostępności pokarmu w środowisku. U brzegówek dieta również opiera się na owadach łapanych w locie, podobnie jak u ich kuzynek, choć czasem sięgają też po owady naziemne, wodne lub larwy. Polują w podobnym środowisku co oknówki i potrafią nawet pić wodę w locie. Dorosłe brzegówki zwykle zdobywają pokarm w promieniu ok. 200 m od gniazda, a w razie dalszych lotów wracają z większymi porcjami. Badania wykazały, że w małych koloniach brzegówki nie wymieniają informacji o żerowaniu, natomiast w dużych koloniach np. na Węgrzech ptaki żerowały synchronicznie, sugerując przekazywanie sobie informacji o dostępności pokarmu. Analiza zawartości żołądków wykazała, że niemal całą dietę (ponad 99%) stanowią owady – głównie mrówki, pszczoły i osy, muchówki oraz chrząszcze, a w mniejszych ilościach jętki, pluskwiaki, ważki oraz motyle i ćmy. Kierunki dalekich podróży Jaskółki są ptakami wędrownymi i należą do migrantów długodystansowych. Już w starożytnej Grecji ludzie zdawali sobie sprawę z tego, że w różnych porach roku jedne gatunki ptaków znikają, a inne się pojawiają. Pisał o tym m.in. Arystoteles, uznawany za pierwszego znanego w historii ornitologa. Obecność ptaków i ich głosów pełniła dla dawnych społeczności rolę swoistego kalendarza przyrody: jedne gatunki przypominały rolnikom, kiedy rozpocząć wiosenną orkę, inne sygnalizowały czas koszenia, a jeszcze inne zwiastowały okres świąt. Dodatkowo świergot i szczebiot ptaków, w tym jaskółek, umilał codzienną pracę i odpoczynek ludzi na wsi. Zauważano również, że zimą jaskółki znikają z osad ludzkich. Przez długi czas sądzono, że ptaki te spędzają zimę zakopane w mule na dnie stawów, jezior i bagien. To ludowe, a później także wczesnonaukowe przekonanie najprawdopodobniej wynikało z obserwacji masowych noclegowisk dymówek przed jesiennym odlotem oraz w trakcie wędrówek, kiedy ptaki gromadzą się w trzcinowiskach nad zbiornikami wodnymi. Dopiero wprowadzenie metody obrączkowania ptaków przez duńskiego ornitologa Hansa Christiana Corneliusa Mortensena w 1898 r. pozwoliło wyjaśnić ten problem. Dzięki informacjom zwrotnym wiadomo dziś, że jaskółki nie zimują w mule, lecz odlatują na zimowiska w Afryce. Migracja dymówek Badania nad dymówkami w Europie wykazały, że ptaki te dwa razy w roku pokonują bardzo długie dystanse – z lęgowisk w Eurazji na zimowiska położone na południe od Sahary, od Kamerunu po RPA. Trasa migracji może liczyć nawet do 10 tys. km w jedną stronę. Jak podkreślał prof. dr Peter Berthold, dymówki wykazują niezwykłą zdolność orientacji przestrzennej oraz dużą wierność miejscom lęgowym i zimowiskowym. Pięcioletnia dymówka potrafi co roku wracać do tej samej stodoły w okolicach Bayreuth w Niemczech, a zimą regularnie nocuje na tej samej gałęzi w Demokratycznej Republice Konga. Choć oba te miejsca są niewielkie, dzieli je dystans ok. 10 tysięcy kilometrów, co dla dymówek nie stanowi przeszkody. Gdzie zimują oknówki? Oknówki z południowo-zachodniej Hiszpanii po zakończeniu sezonu lęgowego odlatują na zimowiska w Afryce Zachodniej. Badania wykazały, że wybór zimowisk zależy od jakości siedlisk i dostępności pożywienia. Część ptaków korzysta z lasów liściastych, a część z sawann mieszanych z lasami sezonowymi. Wybór miejsca zimowania ma znaczenie dla późniejszego rozrodu – oknówki, które spędzały zimę w sawannach i lasach sezonowych, wracały wcześniej wiosną i szybciej rozpoczynały składanie jaj. Interesujące jest także, że w niektórych zimowiskach młode ptaki zaczynały rozmnażanie wcześniej niż starsze osobniki, co może wskazywać na różnice w kondycji lub wieku. Wyniki tych badań pokazują, że jakość zimowiska i dostępność pożywienia mają bezpośredni wpływ na sukces rozrodczy oknówek w kolejnym sezonie lęgowym. Starsze samce częściej wybierają sawanny i lasy sezonowe, uznawane za wartościowe siedliska zimowe. Ptaki zimujące w tych lepszych miejscach rozpoczynały rozmnażanie wcześniej, co dodatkowo podkreśla znaczenie jakości zimowisk dla sukcesu reprodukcyjnego po powrocie do Europy. Zimowiska brzegówek Brzegówki po sezonie lęgowym migrują na duże odległości do Afryki Subsaharyjskiej. Według badania wzdłuż rzeki Tisza (Cisa) w środkowo-wschodnich Węgrzech wykazały, że ptaki zimują w różnych regionach Afryki, a okres spędzony na zimowiskach jest bardzo długi – trwa ok. 135 dni. Dane z obrączkowania i analizy piór pokazały też, że dorosłe osobniki często wracają do tych samych kolonii lęgowych w kolejnych latach, natomiast młodsze ptaki wykazują większe rozproszenie i odwiedzają różne kolonie, aby ocenić potencjalne miejsca lęgowe na przyszłość. Badania dotyczące jakości piór i tempa wzrostu piór wykazały, że starsze ptaki mają lepsze pióra, co wpływa na ich zdolność do długodystansowych migracji. Źródła: palaeo-electronica.org, www.sciencedirect.com, jestemnaptak.pl Nasz autor Aleksander Kusznir Od lat łączy pasję do ptaków z fotografią i edukacją przyrodniczą. Wspołpracuje z „National Geographic Polska”, gdzie opowiada o świecie natury – zarówno tej, którą spotyka na codzień, jak i bardziej egzotycznej. Najchętniej o dzikiej przyrodzie, jej ochronie i niezwykłych zachowaniach zwierząt. Pracuje też w laboratorium weterynaryjnym, gdzie na co dzień ma możliwość badania różnych gatunków zwierząt. Inspirację czerpie z podróży i nowych doświadczeń, a twórczą energię najłatwiej odnajduje przy filiżance dobrej kawy – najlepiej pośród śpiewu ptaków.
Uważano ją za pierwszą Afrykankę w Brytanii. Nowe badania genetyczne przyniosły niespodziankę
Znalezione w Anglii szczątki kobiety przez dekadę były uznawane za dowód wczesnej obecności Afrykanów w Brytanii pod okupacją Rzymu. Rekonstrukcja jej twarzy trafiła do mediów. Najnowsze analizy genetyczne całkowicie jednak podważają tę teorię. Kobieta miała jasne włosy i niebieskie oczy. Skąd naprawdę pochodziła?
Szczątki, określane przez archeologów jako „kobieta z Beachy Head”, odkryto w 2012 roku w muzealnych kolekcjach w ratuszu w Eastbourne. Jedyną informacją kontekstową na etykiecie pudełka była adnotacja „Beachy Head (1959)”. Sugeruje to, że szkielet został znaleziony przez archeologów kilka dekad temu, na odcinku wybrzeża na południu Anglii na wschód od Eastbourn. Afrykanka w chłodnej Brytanii? Wiemy, że żyła ona w czasach rzymskich, pomiędzy 129 a 311 rokiem naszej ery. W momencie śmierci miała od 18 do 25 lat. Początkowe badania jej czaszki w 2013 roku zasugerowały, że kobieta pochodziła z Afryki Subsaharyjskiej. Ten wniosek zdobył rozgłos: ogłoszono ją jedną z najwcześniejszych Afrykanek w Brytanii. Na tej podstawie stworzono jej pierwszą, fizyczną rekonstrukcję twarzy. Kobieta miała na niej ciemne oczy, ciemne włosy i odpowiedni kolor skóry. Jednak już wtedy inne analizy dawały sprzeczne wyniki. Badania izotopów jej kości sugerowały, że dorastała na południowym wybrzeżu Brytanii. Wykazały też, że jej dieta była bogata w owoce morza, typowe dla życia na wybrzeżu. Późniejsze, ale nieprecyzyjne dane DNA, wskazywały z kolei na pochodzenie z regionu Morza Śródziemnego, być może z Cypru. Ta trwająca latami dyskusja udowodniła, jak ważne jest ciągłe weryfikowanie starych ustaleń nowymi metodami. Prawda ostateczna? W latach 2024–2025 naukowcy zastosowali najbardziej zaawansowane techniki, aby uzyskać wysokiej jakości dane DNA. Te nowe, kompleksowe analizy dostarczyły, jak przekonują badacze, ostatecznej odpowiedzi na temat pochodzenia intrygującej kobiety. Wyniki genetyczne były jednoznaczne: kobieta z Beachy Head była pochodzenia lokalnego. Jej DNA jest najbardziej podobne do genów innych osób mieszkających w wiejskiej Brytanii w okresie rzymskim. Ma również silne pokrewieństwo ze współczesnymi Brytyjczykami. Naukowcy podkreślają, że wcześniejsza błędna diagnoza wynikła z oceny kształtu czaszki. Metody te, stosowane w przeszłości, mogą mylić, ze względu na różnorodność cech fizycznych u ludzi. Niebieskie oczy starożytnej Brytyjki Kiedy poznano jej genotyp, naukowcy mogli stwierdzić, jak kobieta wyglądała. Analiza cech fizycznych (fenotypu) ujawniła, że miała niebieskie oczy. Prawdopodobnie miała również jasne włosy. Ten portret jest całkowitym przeciwieństwem wersji z 2013 roku. Dlatego, w grudniu 2025 roku, opublikowano jej zaktualizowaną rekonstrukcję twarzy. Wykonano ją w technologii cyfrowej, z użyciem programu MetaHuman Creator. Nowy model przedstawia zmarłą z blond włosami i niebieskimi oczami, zgodnie z danymi uzyskanymi z jej genomu. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nietypowy wyczyn bociana. Ptak z województwa łódzkiego przeleciał 6500 km do Afryki, ale zupełnie inaczej niż jego pobratymcy
Polski bocian czarny, jak większość podobnych mu ptaków, wraz z końcem lata wybrał się w podróż do ciepłych krajów. Zmierzał do Nigerii, jednak nie poszedł na łatwiznę: zrezygnował z bezpiecznej drogi lądowej i w ciągu kilkunastu godzin przemierzył całe Morze Śródziemne, a następnie Saharę. To opowieść o wielkiej determinacji bociana z Kutna.
Migracje ptaków zawsze fascynują naukowców i miłośników przyrody, jednak niektóre podróże zdumiewają bardziej niż inne. Przykład bociana czarnego z województwa łódzkiego, który wyruszył w niezwykłą, niebezpieczną podróż do Nigerii pokazuje, jak wytrzymałe i kreatywne potrafią być te ptaki. Skrzydlaty Polak udowadnia, że zuchwałość popłaca. Którędy bociany latają do Afryki? Typowe trasy bocianów czarnych przebiegają w dwóch głównych korytarzach: zachodnim (prowadzącym przez cieśninę Gibraltarską) oraz wschodnim (przez turecką cieśninę Bosfor). Większość bocianów wybiera dłuższe trasy, ale prowadzące nad lądem. Unikają w ten sposób przelotu nad otwartym morzem, gdzie brak prądów termicznych utrudnia lot szybowcowy i zmusza ptaki do wyczerpującego lotu aktywnego. Polski bocian, jak wszyscy nasi rodacy, nie idzie jednak na łatwiznę. Nietypowy lot bociana z Kutna Bocian z Nadleśnictwa Kutno wybrał inną drogę. Skusił go nietypowy szlak południowy i postanowił pójść na skróty – przeprawić się bezpośrednio przez Morze Śródziemne z Grecji do Libii, a następnie przez sam środek Sahary. Trasa, na którą się zdecydował, liczyła sobie 6500 km. Szczególnie zaskakujący dla badaczy był odcinek przeprawy przez morze. Obejmował on nieprzerwany, 17-godzinny lot na długości 500 km, także nocą. Taki długi przelot nad otwartą wodą jest rzadkością w świecie bocianów, a większość ptaków nie przeżywa tego rodzaju eskapady. Nasz bocian wykorzystał lot ślizgowy – leciał nisko nad wodą i z niewielką prędkością, wykorzystując nieliczne prądy wypiętrzające powietrze powstające na styku różnych temperatur wody i powietrza. Piekące słońce pustyni Po walce z morzem czekało go palące słońce pustyni i 11-dniowa przeprawa przez Saharę. Tam użył kominów powietrznych, które pozwalały mu szybować na dużych wysokościach. Im wyżej znajduje się ptak, tym chłodniejsze są warunki atmosferyczne, co zmniejsza ryzyko przegrzania i odwodnienia. Bociany czarne stosują strategię krótkich postojów na odpoczynek i żerowanie, jeśli tylko wypatrzą dogodne warunki wśród piasków pustyni. Nie mogą jednak zatrzymywać się na długo. Po wielu dniach tułaczki bocian z Kutna w końcu znalazł się w upragnionej Nigerii. Jak śledzi się bociany? Historię odważnego bociana czarnego z Polski mogliśmy poznać dzięki loggerom – nowoczesnym, miniaturowym urządzeniom rejestrującym trasę, wysokość lotu, prędkość oraz warunki środowiskowe naokoło ptaka. Tego typu technologie pozwalają nie tylko śledzić ptaki, ale także lepiej rozumieć ich potrzeby i zagrożenia czyhające w trakcie lotu. Logger na kutnowskim bocianie został założony z inicjatywy Komitetu Ochrony Orłów. Czym różni się bocian czarny od bociana białego? Bocian czarny (Ciconia nigra) jest mniej znanym, a jednocześnie bardziej tajemniczym krewniakiem popularnego bociana białego. Charakteryzuje się ciemnym, metalicznym upierzeniem z białym brzuchem oraz intensywnie czerwonym dziobem i nogami. Nie jest tak towarzyski jak bocian biały, który często zamieszkuje okolice ludzkich osad – bocian czarny wybiera dzikie, trudno dostępne lasy, często w pobliżu rzek lub mokradeł. Jest gatunkiem bardzo płochliwym, co znacząco utrudnia jego obserwację i badania. Jak przekonujemy się na podstawie kutnowskiego ptaka, wyróżnia go także ogromna determinacja. Źródło: BocianiMy, SGGW, Komitet Ochrony Orłów Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nalot rzadkich ptaków nad Polskę. Ornitolodzy prześcigają się w doniesieniach
Październik uraczył nas prawdziwym spektaklem natury – a przecież jeszcze trwa. Tegoroczna migracja ptaków to prawdziwy wysyp wyjątkowych obserwacji. Najwięcej rzadkich ptaków zaobserwowano na wybrzeżu.
Ostatnie tygodnie rozgrzały portale ornitologiczne do czerwoności. Co i rusz donoszą o obserwacjach bardzo rzadkich w Polsce ptaków, niektórych widzianych tylko kilka razy w historii. To oczywiście sprawa trwającej jesiennej migracji ptaków, która nie wszystkim z nich wychodzi zgodnie z planem. Oto najciekawsze obserwacje ptaków, które „zboczyły z kursu”. Markaczka amerykańska w Krynicy Morskiej Ta piękna kaczka z żółtym dziobem występuje w Ameryce Północnej, ale i na dalekim, północnym wschodzie Rosji. Gniazduje m.in. na słodkowodnych jeziorach tundry Alaski i północnej Kanady. Zimuje na wybrzeżach Atlantyku i Pacyfiku Ameryki Północnej, często w dużych stadach. W Europie pojawia się sporadycznie jako zalatujący, rzadki gość. Tymczasem samiec tego gatunku od 13 października przebywał w Polsce – przez kolejne dni widziało do wielu obserwatorów w punkcie Drapolicz w Krynicy Morskiej. To 21. stwierdzenie markaczki amerykańskiej w Polsce. Ostatnia potwierdzona obserwacja samca pochodzi z 23 października. Świstunki szturmują Półwysep Helski Maleństwa z dalekiej Azji – świstunka ałtajska i świstunka złotawa – pojawiły się na Helu. Ptaszki zaobserwowali m.in. Mikołaj Rowicki, Tobiasz Gorczyca i Paweł Szymański z grupy RBA Poland. Według portalu Clanga.com to dopiero 17. stwierdzenie świstunki ałtajskiej w Polsce. „Na Półwyspie Helskim wysyp rzadkich świstunek (dziś obserwowano tam najprawdopodobniej rekordowe 4 osobniki świstunki ałtajskiej, to odpowiednio 16., 17., 18. i 19. stwierdzenia w Polsce, jeden ptak był już tam obserwowany wczoraj) oraz pierwszą tej jesieni świstunkę złotawą (Antoni Ostoja-Lniski). Gratulacje!” – informuje z entuzjazmem Birding Poland. Oba gatunki to żywiołowe, małe ptaki występujące w Azji (Rosji, Kazachstanie, Uzbekistanie, Afganistanie, Nepalu, Chinach). Zasięg świstunki złotawej to tylko Daleki Wschód. Tym bardziej dziwi i cieszy jej pojawienie się w Polsce. Pierwiosnek syberyjski też lubi Hel Tego malucha z Syberii zaobserwowano aż na Helu. Pierwiosnek syberyjski gniazduje w tajdze, od Uralu po rzekę Jenisiej. Zimuje głównie w południowej i zachodniej Azji, sporadycznie w Europie. 19 października ptaka zaobserwowali: Klaudia Polakowska, Grzegorz Zioło i Michał Polakowski. Kluczowy dla rozpoznania gatunku był jego głos. Świergotek tajgowy w Jastarni Na lotnisku w Jastarni zaobserwowano kolejny ptasi unikat: świergotka tajgowego. To dopiero 19. stwierdzenie w Polsce (i 5. tej jesieni) w przypadku akceptacji przez Komisję Faunistyczną. Dokumentację foto- i fonograficzną wykonał Antoni Ostoja-Lniski. Świergotek tajgowy występuje na wschodzie europejskiej części Rosji, na Syberii, w Chinach, Japonii i w Himalajach. Zimuje w Azji Południowej i Południowo-Wschodniej. Do Polski zalatuje sporadycznie. Siewka złotawa w Borowie Ale nie tylko wybrzeże ma swoje październikowe hity. Rzadki gość zawitał też do województwa łódzkiego. „MEGA! 14. dla Polski, azjatycką siewkę złotawą znaleźli dziś na stawach w Borowie (woj. łódzkie) Wojciech Stelmach, Arkadiusz Stelmach i Sylwia Lewandowska” – piszą ornitolodzy na fanpage’u Birding Poland. To 14. stwierdzenie tego ptaka w Polsce. Siewka złotawa to średniej wielkości ptak z rodziny siewkowatych (Charadriidae). Gniazduje w tundrze Azji i zachodniej Alaski, zimując głównie w południowej Azji, Oceanii i Afryce. To ptak daleko migrujący. W upierzeniu godowym ma złocisto-czarne plamy na grzbiecie i ciemny brzuch z kontrastującą białą linią boczną. Poza sezonem lęgowym jest jaśniejszy, szarobrązowy. Jej pojawienie się w Polsce, a nawet ogólnie, w Europie – to rzadkość. Nawet tak doskonali podróżnicy czasem w swoich migracjach zbaczają z kursu. Źródła: Clanga.com, Birding Poland Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Skrzydlaci rekordziści z Polski. Top 3 najdalej migrujących ptaków
Te ptaki z Polski każdego roku pokonują tysiące kilometrów, docierając aż do RPA. Dzięki badaniom naukowcy poznali dokładne trasy kilku rekordzistów. Warto przyjrzeć się ich niezwykłym wędrówkom!
Spis treści: Początki badania ptasich migracji Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Coroczne zjawisko migracji ptaków do dziś intryguje ludzi i przyprawia o zawrót głowy. Wyobraź sobie ptaka, który znika z twojego podwórka i pojawia się później na innym kontynencie. Skąd wie, dokąd lecieć, bez mapy? Pokonuje setki, a nawet tysiące kilometrów, przemierzając morza, pustynie i góry. Ktoś kiedyś postanowił to sprawdzić, oznaczając ptaki drobnymi znakami. Oto historia trzech skrzydlatych rekordzistów z Polski! Początki badania ptasich migracji Wędrówki ptaków od wieków fascynowały ludzi. Raptowne znikanie i pojawianie się gatunków o określonej porze roku pobudzało wyobraźnię i skłaniało refleksji. W dawnych słowiańskich wierzeniach sądzono na przykład, że bociany odlatują daleko na południe, za morze, gdzie przemieniają się w ludzi. Istnieją też wzmianki o bocianie z Polski, który w czasie migracji został wypuszczony z informacją o kraju, a po kilku miesiącach powrócił z tabliczką i pozdrowieniami z Indii. Początki naukowego badania wędrówek ptaków sięgają końca XIX wieku. Duński nauczyciel przyrody Hans Christian Cornelius Mortensen jako pierwszy zastosował metodę znakowania ptaków. Najpierw zaobrączkował dwa szpaki obrączkami z blaszki cynkowej, a dziewięć lat później założył aż 165 aluminiowych obrączek. Rok 1899 uznaje się za narodziny nowoczesnego obrączkowania ptaków. Mortensen zdobywał informacje o swoich ptakach dzięki ludziom. Na obrączkach umieszczał adres i numer. Gdy ktoś znalazł takiego ptaka, mógł wysłać list lub zgłosić znalezisko w lokalnej gazecie. Wszystkie odpowiedzi skrupulatnie zapisywał w swoich notatkach. W ten sposób po raz pierwszy udało się naukowo śledzić ptasie migracje – co zrewolucjonizowało ornitologię na całym świecie. Z biegiem czasu tradycyjne obrączkowanie zostało uzupełnione telemetrią satelitarną i nadajnikami GPS, pozwalające dziś śledzić trasy ptaków z niezwykłą dokładnością – od momentu wylotu aż po powrót z zimowisk. Jaskółka dymówka – podniebny akrobata Jaskółka dymówka to jeden z trzech gatunków jaskółek gniazdujących w Polsce. Towarzyszyła ludziom już w czasach prehistorycznych, gniazdując w jaskiniach, a później w chałupach. Dziś występuje na wsiach i przedmieściach, budując półotwarte gniazda z błota w stajniach i oborach. Dawniej wierzono, że ptaki te zapadają w sen zimowy na dnie jezior i zostają w kraju, a na wiosnę przylatują na grzbietach bocianów powracających z zimowisk. Badania wykazały jednak, że jaskółki udają się w daleką podróż do Afryki, pokonując tysiące kilometrów. Dowodem imponującej wędrówki drobnego ptaka jest historia z 2017 roku. Magdalena Remisiewicz z Uniwersytetu Gdańskiego w swojej pracy „Wielka wędrówka małej dymówki”, relacjonuje: „W lutym 2017, Zephné Bernitz zadzwoniła do mnie podekscytowana, opowiadając, że jej siostra mieszkająca pod Durbanem właśnie trzyma w ręku dymówkę, która wleciała do domu przez uchylone drzwi. I ten ptak nosi polską obrączkę! Jaskółka została zaobrączkowana 2,5 r. wcześniej na stacji obrączkowania ptaków »Rakutowskie« w Polsce. Dystans od miejsca ponownego stwierdzenia w RPA wyniósł 9083 km”. Bocian biały – lot przez dwa kontynenty Jak podaje „Słownik gwar Lubelszczyzny”, dawniej mówiono o bocianach, że „na Zwiastowanie przybywaj bocianie lub naprzynoszą dzieci w lecie, a na zimę odlatują”. Prawdopodobnie związane było to z migracją ptaków. W XVIII w. sądzono, że bociany przesypiają zimę w bagnach. Około 100 lat później w Europie odnotowywano przypadki bocianów z wbitymi strzałami – przypuszczano, że pochodzą z Afryki, co na początku XX zostało potwierdzone Latem 1909 r. w województwie kujawsko-pomorskim zaobrączkowano bociana białego o numerze 2349. Kilka miesięcy później stwierdzono go w RPA, niedaleko miasta Umzinkulu – około 9600 km od miejsca pochodzenia – ptak został przy tym zabity (Thienemann 1910). Nowoczesne badania wykazały, że bociany białe mają dwa główne szlaki wędrówek: przez Półwysep Iberyjski i przez Azję Mniejszą, prowadzące ostatecznie do Afryki. Niektóre osobniki w okresie migracji stwierdzono także w RPA, Indiach czy Izraelu, co dowodzi, że mogą pokonywać trasę o długości nawet 11 000 km. Rybitwa rzeczna – skrzydła na tysiące kilometrów Rybitwa rzeczna, dawniej nazywana „zwyczajną”, to nieduży biało-szary ptak o czarnej głowie i pomarańczowym dziobie oraz nogach. Często mylona z mewami, np. z mewą śmieszką. Występuje w Europie, Azji i Ameryce Północnej. W Polsce jest gatunkiem lęgowym i wędrownym, gnieżdżącym się w koloniach zarówno nad śródlądowymi, jak i morskimi – na piaszczystych wyspach czy w zbiornikach naturalnych i sztucznych. Rybitwa rzeczna należy do długodystansowych migrantów, pokonując ogromne odległości podczas corocznych wędrówek. Badania telemetryczne GSM przeprowadzone w 2024 r. przez stację obrączkowania ptaków „Obóz Wisła” ujawniły imponujące wyniki. Najodleglejsze zimowiska rybitw rzecznych znajdują się na Madagaskarze i w Mozambiku, a ptaki przemierzają nawet ok. 10 000 km. Nadajniki GPS wykazały, że ptaki leciały z prędkością ponad 100 km/godz., osiągały wysokość do 6,5 km, a ich migracja trwała od 3 d 4 miesięcy. To niesłychane odkrycie ornitologiczne i rekordowy wynik dla tego gatunku w Polsce. Źródła: jestemnaptak.pl, bocianopedia.pl, lifevistula.pl
Przyrodniczy rekord w USA: naukowcy przeliczyli migrujące ptaki. Ich liczba jest niewyobrażalna
Trwa tegoroczna jesienna migracja ptaków. Ogromne ich liczby przemieszczają się na całym świecie na zimowiska. W USA za pomocą specjalnego systemu zarejestrowano rekord, który przyprawia o zawrót głowy i uświadamia, jak niezwykły spektakl przyrody rozgrywa się na niebie.
Jesienna migracja ptaków w USA osiąga swój szczyt na przełomie września i października. Amerykańscy naukowcy od kilku lat badają ją za pomocą specjalnego narzędzia przypominającego radar pogodowy. BirdCast pozwala oszacować liczbę jednocześnie przemieszczających się ptaków. Kilka dni temu padł niesamowity rekord: system zarejestrował grubo ponad miliard ptaków! Rekordowa seria: miliard ptaków przez 3 dni Rekordową liczbę ptaków w powietrzu nad USA system BirdCast zarejestrował wieczorem 8 października 2025 r. – Wczoraj w nocy mieliśmy kolejny rekordowy przelot – aż 1,25 miliarda ptaków było w locie nad Stanami Zjednoczonymi! Tym razem przyszła kolej na Wschodnie Wybrzeże, nad którym przeleciała potężna fala ptaków lecących na południe – od Nowej Anglii aż po wschodni Teksas – pisali naukowcy z Cornell Lab of Ornithology. 8 października stanowił zwieńczenie niesamowitej, trzydniowej serii, kiedy ptaków zarejestrowano więcej niż miliard. To nie pierwszy raz, kiedy liczba ptaków w powietrzu przekroczyła tę ogromną wielkość: było tak już dwukrotnie, 6 października 2023 r. oraz 25 września 2025 r. BirdCast: najnowsza technologia w służbie ornitologii BirdCast to innowacyjny system opracowany przez Cornell Lab of Ornithology i Colorado State University, który wykorzystuje dane radarowe oraz modele meteorologiczne do prognozowania i monitorowania nocnych migracji ptaków w USA. Dzięki interaktywnym mapom i prognozom aktualizowanym co kilka godzin BirdCast pokazuje, kiedy i gdzie ptaki przemieszczają się przez kontynent, umożliwiając śledzenie ich w czasie rzeczywistym. Dzięki temu można sprawdzić, ile ptaków leci w danej chwili, ale też zapoznać się z prognozami na najbliższe dni i godziny. Jak pomóc ptakom w migracji? Rady naukowców Projekt wspiera ochronę ptaków także poprzez inicjatywę „Lights Out”, zachęcając do wyłączania niepotrzebnych świateł nocą, aby ograniczyć kolizje ptaków z budynkami. Naukowcy radzą też, by zabezpieczyć okna i inne szklane powierzchnie, umieszczając na nich wzory lub naklejki przyjazne ptakom, rozmieszczone co 5 cm. Według szacunków ornitologów co roku aż miliard ptaków ginie zderzając się ze szklanymi powierzchniami. Źródło: BirdCast Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
W stronę południa – o jesiennych wędrówkach ptaków i sekretach obserwacji
Jesienna migracja ptaków to coroczny fenomen natury. Niebo staje się autostradą, po której wędrują tysiące skrzydeł w poszukiwaniu ciepła i pożywienia. Dowiedz się, które gatunki możesz spotkać w Polsce tej jesieni.
Spis treści: Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Każdej jesieni tysiące ptaków wyruszają w podróż, której celem jest przetrwanie zimy. Nad naszymi głowami rozgrywa się niezwykły spektakl natury – pełen dźwięków i ruchu. To również doskonała okazja, by rozpocząć przygodę z obserwowaniem ptaków i odkrywać ich tajemnice. Pośród nich można dostrzec dobrze znane gatunki, ale i prawdziwe rzadkości. Spójrz w niebo – właśnie tam rozgrywa się jedna z najpiękniejszych opowieści przyrody. Jesienna migracja ptaków – skąd, dokąd i dlaczego? Jesienna migracja ptaków to coroczne zjawisko, podczas którego wiele gatunków przemieszcza się z obszarów lęgowych na zimowiska. Głównym powodem odlotów jest coraz trudniejszy dostęp do pokarmu, wynikający ze skracającego się dnia i zmian pogodowych. Wraz z nadejściem chłodów rytm życia roślin i owadów zwalnia, a przyroda przygotowuje się do zimy. W Polsce migracja rozpoczyna się zazwyczaj w lipcu i trwa do listopada. W zależności od gatunku, ptaki pokonują różne dystanse – jedne lecą w dzień, inne nocą, a niektóre, jak gęsi, o każdej porze. Do krótkodystansowych migrantów należą m.in. sikory, do średniodystansowych – gawrony, a do długodystansowych – jaskółki i jerzyki. Migracja to jednak nie tylko ogromny wysiłek, ale i ryzyko. Wiele ptaków ginie w wyniku drapieżnictwa, kolizji ze szklanymi fasadami budynków, liniami energetycznymi czy turbinami wiatrowymi. Inne padają ofiarą kłusownictwa lub giną w zderzeniach z pojazdami. Kompendium obserwatora ptaków – jak zacząć? Na początek warto nauczyć się dostrzegać ptaki wokół siebie, a dopiero później próbować je rozpoznawać. Najcenniejsze doświadczenie zdobywa się w terenie. Do obserwowania, dokumentacji i identyfikacji przydadzą się podstawowe narzędzia – lornetka, aparat fotograficzny i atlas ptaków. Najlepiej zacząć przygodę w pobliskim parku, skwerze lub lesie. Warto też wsłuchiwać się w ptasie głosy – to świetny sposób na naukę rozpoznawania gatunków i odróżniania samców od samic. Pomagają w tym aplikacje mobilne, takie jak BirdNet czy MerlinBirdID. Niezależnie od wieku (poza małymi dziećmi bez opiekunów), każdy może wziąć udział w lokalnych wycieczkach przyrodniczych, które często udostępniają sprzęt optyczny, np. lunety. Obserwacja ptaków wymaga cierpliwości – nie zawsze uda się zobaczyć wymarzony gatunek, a niektóre wypady w teren mogą kończyć się bez sukcesu. Jednak z każdą wizytą w terenie obserwator zdobywa nową wiedzę i doświadczenie, które z czasem tworzą jego osobiste kompendium przyrody. Ptaki, które możesz spotkać w Polsce jesienią Gil (Pyrrhula pyrrhula) – barwny mieszkaniec lasów mieszanych i iglastych. Samce mają pomarańczową pierś, a samice – delikatny róż. W Polsce gniazduje przez cały rok, a populacje ze Skandynawii populacje zatrzymują się jesienią w naszym kraju. Najłatwiej można je spotkać m.in. w parkach miejskich. Piaskowiec (Calidris alba) – niewielki ptak wędrowny o szarym grzbiecie i białym spodzie ciała. Gniazduje w Arktyce, a w Polsce pojawia się głównie podczas jesiennych przelotów, najczęściej na Pomorzu, zwłaszcza nad Zatoką Gdańską. Czeczotka (Acanthis flammea) – niewielki ptak północny, z czerwonymi plamami na piersi i ciemieniu. W Polsce gniazduje nielicznie, częściej obserwowany jest podczas jesiennych przelotów. Pierwsze stadka z Syberii i północnej Europy pojawiają się już we wrześniu. Żeruje na nasionach brzozy, olchy i chwastów. Kobczyk (Falco vespertinus) – niewielki sokół, wielkości gołębia miejskiego, o marchewkowym zabarwieniu oczu, dzioba, nóg i piór podogonowych. Występuje we wschodniej Europie, a w Polsce pojawia się sporadycznie. Zimuje w Afryce. Najczęściej spotykany na otwartych terenach, gdzie poluje na gryzonie. Jer (Fringilla montifringilla) – ptak wielkości wróbla, samce mają pomarańczowe gardło, pierś i barwne skrzydła. W Polsce pojawia się jesienią, a część osobników zimuje, szczególnie w latach obfitujących w bukiew. Chętnie odwiedza karmniki i żeruje na ziemi, wybierając nasiona. Jemiołuszka (Bombycilla garrulus) – północy ptak związany z tajgą, rozpoznawalny po różowawym czubku i czarnej masce wokół oczu, przypominającej postać Zorro. Do Polski przylatuje zwykle w listopadzie i pozostaje do marca, zależnie od dostępności pokarmu. Najczęściej spotykana jest w stadach żerujących na owocach jarzębiny. Edredon (Somateria mollissima) – duża kaczka nurkująca, o charakterystycznym „kosmicznym” wyglądzie. Samce mają czarno-białe upierzenie z zielonkawym karkiem, samice są brązowe. Lęgnie się w północnej Europie, a w Polsce pojawia się jesienią i zimą, najczęściej nad Bałtykiem. Rzepołuch (Linaria flavirostris) – drobny ptak wróblowy o płowobrązowym upierzeniu i żółtym dziobie, podobny do czeczotki. Gniazduje w Skandynawii, do Polski przylatuje nielicznie jesienią i czasem zimuje. Żywi się nasionami roślin, takich jak komosa i bylica, często widywany na ścierniskach i ugorach. Źródła: Strategie wędrówek ptaków, Poradnik ornitologa, Ptaki zimą