Mieszko I mógł nazywać się inaczej. Naukowcy badają jego prawdziwą tożsamość
Czy kronikarze celowo zmienili imię Mieszka I, by dopasować je do postaci ze Starego Testamentu? Coraz więcej badaczy uważa, że to nie przypadek, a świadomy zabieg.
W tym artykule: U Ibn Jakuba pojawia się imię Meszek U Widukinda jest to już Miszach Problemem było tłumaczenie imienia Gall Anonim podaje imię Mesko Mieżka zmienił się w Mieszka Wystarczy zajrzeć do książek poświęconych początkom państwa polskiego albo nawet tylko zerknąć na fora internetowe im poświęcone, aby przekonać się, że temat imienia Mieszka I to studnia bez dna. „Nie wiemy, jak w oryginale brzmiało imię Mieszka. Nie mamy nawet pewności, czy to było słowo słowiańskie, czy innego pochodzenia. Lingwiści i historycy od ponad stu lat się spierają, co też mogło oznaczać” – tłumaczy prof. Przemysław Urbańczyk, archeolog i mediewista z Polskiej Akademii Nauk. W książce „Mieszko I tajemniczy” próbował rozwikłać m.in. tę zagadkę. Kluczowe były dla niego dwa najstarsze znane zapisy imienia Mieszka – arabski z relacji Ibrahima ibn Jakuba (965) i łaciński z dzieła Widukinda (968). Zawiodły go do Starego Testamentu. U Ibn Jakuba pojawia się imię Meszek Ibrahim ibn Jakub był Żydem z Tortosy, podróżnikiem wysłanym przez Arabów z misją handlowo-szpiegowską na wschód Europy. Tu poznał imię tajemniczego „króla północy”, władcy państwa, z którego w przyszłości wyrośnie Polska. Ibn Jakub zapisał je w postaci spółgłosek „Mškh” (mszkh). W arabskim, podobnie jak w hebrajskim, przy pisaniu nie stosuje się samogłosek, są one domyślne. O jaki więc wyraz mogło chodzić? Pojawiła się koncepcja, że o Mashaqqah (maszakka), ale wyraz ten oznacza „plagę”, „trudność”, „kłopot”. Odrzucono więc tę możliwość. „Historycy uznali, że Ibrahim ibn Jakub nie mógł Mieszkowi nadać imienia Problem” – mówi prof. Urbańczyk. Sam poszedł inną drogą, kierując się pewną dedukcją: „Spróbowałem sobie wyobrazić Ibrahima ibn Jakuba, który pojawia się w roku 965 na Słowiańszczyźnie (a dokładnie w czeskiej Pradze) i tam słyszy imię o trudnej wymowie. Nie mówi mu ono zupełnie nic, a jakoś musi je zapisać. A każdy człowiek ma jednak skłonność, by próbować porównać rzeczy nowe z czymś, co zna. Wpadłem na to, że mógł użyć arabskiego terminu »Meshekh« (Meszek). Otóż Meszek to nazwa ludu wywodzącego się od biblijnego Jafeta, syna Noego. Ludu, który miał zaginąć gdzieś na północy, i którego przez długi czas poszukiwali historycy i geografowie arabscy, żydowscy, a także chrześcijańscy (wszak starotestamentowe opowieści są dla nich wspólne). Ta nazwa Ibrahimowi ibn Jakubowi doskonale pasowała. Przed wyjazdem na północ prawdopodobnie przygotował się merytorycznie, może nawet sam szukał ludu czy króla Meszek. Dlatego zapisał niezrozumiałe imię w postaci starotestamentowej. Dla czytelnika z tamtej epoki informacja, że na północy rządzi król Meszek, byłaby całkowicie zgodna z wykładnią biblijną”. No tak, ale oryginalne zapiski Ibrahima się nie zachowały. Zostały tylko przytoczone w „Księdze dróg i królestw” al-Bekriego z XI w. Skąd możemy być pewni, że przy przepisywaniu ich nie zmieniono? „Jest argument za tym, że ten pierwotny zapis został zachowany. Taki sam, tylko hebrajski, zapis »Mšk« mamy na opisanych w tym języku monetach Mieszka Starego dwieście lat później” – przekonuje prof. Urbańczyk. U Widukinda jest to już Miszach Zdaniem badacza na podobnej zasadzie powstał enigmatyczny łaciński zapis „Misaca”/„Misaco” w „Rerum gestarum Saxonicarum libri tres” saskiego kronikarza Widukinda. „Pochodzi niemal z tego samego okresu, co relacja ibn Jakuba. Jest różnica tylko kilku lat. Wyobraziłem sobie, że również Widukind i kronikarze sascy, gdy po raz pierwszy usłyszeli imię władcy słowiańskiego, nie potrafili go wymówić, powtórzyć ani zapisać. Dla Sasa, który dziwne imię słowiańskie ma zapisać po łacinie – to łamigłówka zupełnie niezwykła! Uznałem, że podobnie jak Ibrahim ibn Jakub, Widukind próbował odwołać się do Biblii. I mamy tam starotestamentową opowieść o Miszachu, którego władca babiloński Nabuchodonozor mianował gubernatorem” – tłumaczy Urbańczyk. Powstaje pytanie, dlaczego Widukindowi imię Mieszka skojarzyło się z Miszachem, a nie z Meszkiem, jak Ibrahimowi. Otóż Widukind zapisał swoją wersję ok. 968 r. Wtedy to nasz władca wysłał do cesarza Ottona I do Rzymu delegację z mieczem, który odebrał pokonanemu cesarskiemu krewniakowi Wichmanowi – warchołowi, na dodatek najeżdżającemu słowiańskie ziemie. W odpowiedzi na to poselstwo cesarz posłał Mieszkowi – nieznanemu potencjalnemu sojusznikowi – biskupa misyjnego Jordana. Kronikarz mógł wytłumaczyć sobie i czytelnikom tę sytuację jako powtórzenie historii ze Starego Testamentu. Cesarz (król Nabuchodonozor) przygarnia nieznanego sobie władcę (Miszacha) i mianuje swoim chrześcijańskim przedstawicielem (gubernatorem) na północy. Zdaniem prof. Urbańczyka takie symboliczne powtórzenie to całkowicie normalny sposób myślenia dla ludzi wczesnośredniowiecznych. To dlatego w źródłach saskich pojawił się zapis „Misaco” czy nawet „Misacho”. Problemem było tłumaczenie imienia Wynikałoby stąd, że ludzie z dwóch różnych środowisk intelektualnych – z jednej strony muzułmańsko-żydowskiego, z drugiej chrześcijańskiego – aby jakoś przetłumaczyć przedziwne imię naszego władcy, dokonali jego przełożenia na terminologię i sytuacje sobie znane. „Z kronik forma łacińska wróciła do Polski, gdzieś w czasach Bolesława Chrobrego, i pojawiła się na monecie wybitej w drugiej dekadzie XI w. dla jego syna Mieszka II. Zapisane jest na niej »Misico«. To też wersja, która pojawiła się wcześniej w Saksonii. I to z niej po latach przekształceń dostaliśmy naszego Mieszka: po wtórnym zeslawizowaniu, spolonizowaniu imienia zapisanego wcześniej po łacinie” – wyjaśnia prof. Urbańczyk. Czyżby pierwotne imię zostało przekształcone w zapisach arabsko-żydowskich i łacińskich, i dopiero na tej podstawie powstało znane nam dziś imię? Zdaniem prof. Urbańczyka możemy więc być pewni, że Mieszko I nie nazywał się Mieszko, jakkolwiek brzmi to paradoksalnie! Mediewista prof. Henryk Samsonowicz ma jednak zastrzeżenia do koncepcji prof. Urbańczyka: „Przecież późniejsze źródła, które wymieniają wyraźnie imię Mieszka, na pewno nie chciały podciągnąć go pod imię ze Starego Testamentu. Stąd mam pewne wątpliwości co do tej hipotezy”. Pozostaje też pytanie zasadnicze. Jak brzmiało imię Mieszka w rzeczywistości i co faktycznie oznaczało? Gall Anonim podaje imię Mesko Gall Anonim, pierwszy kronikarz tworzący na polskich ziemiach, użył na początku XII w. wersji imienia „Mesco”/„Mesko”. Znał już wcześniejsze zapisy łacińskie, lecz ich nie powtórzył. Może taki zapis wydał mu się bardziej adekwatny. Zdaniem prof. Urbańczyka najciekawsze wydaje się coś innego: „Gall Anonim przytoczył legendę, że Mieszko przez 7 lat od urodzenia był ślepy. To ciekawe, jeśli powiązać to z koncepcją prof. Andrzeja Bańkowskiego, że w kwestii brzmienia imienia władcy trzeba oprzeć się na wyrazie »Mьžьka« zapisanym w źródle staroruskim. Oznaczało właśnie kogoś, kto niedowidział”. „Mьžьka” pojawił się w tzw. latopisie ipatijewskim, mówiącym o Mieszku III Starym. Jak podkreśla badacz, jest to najstarszy ruski zapis tego imienia, który część językoznawców uważa za wersję najbardziej odpowiadającą ówczesnej „polszczyźnie”. Mieżka zmienił się w Mieszka Niemniej wszystkie elementy układanki zaczynają się łączyć! Nieprzetłumaczalnego dla odwiedzających Słowiańszczyznę zagranicznych przybyszów, niedowidzącego „Mieżkę” zastąpił – w zależności od obcego źródła – podobnie brzmiący biblijny Meshekh-Meszek lub Misacho-Miszach. Potem imię wracało w różnych łacińskich formach, które z czasem Polacy przełożyli jako „Mieszko”. Co na to inni naukowcy? „Pierwotne brzmienie imienia jest dla mnie tajemnicą. I Przemysław Urbańczyk ma całkowitą rację, próbując je rozszyfrować. Dobrze, że stawia pewne nowe pytania, które już teraz spowodowały lawinę rozmaitych rozważań. Kto pyta, nie błądzi” – podkreśla prof. Henryk Samsonowicz. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Matka Mieszka I rozpłynęła się w mrokach dziejów. Istnieje kilka wersji dotyczących jej pochodzenia
Wydała na świat pierwszego historycznego władcę Polski, lecz średniowieczne kroniki nie przekazały nawet jej imienia. Matka Mieszka I cały czas wzbudza zainteresowanie historyków, którzy usiłują dowiedzieć się kim była i wysuwają kolejne teorie na jej temat.
W tym artykule: Kim była matka Mieszka I Ile prawdy w kronikach Księżna z Normandii? A może matka Mieszka I pochodziła ze Wschodu? Dojmująca luka Na początku XIX wieku pochodzący z Krakowa malarz Józef Peszka namalował „Postrzyżyny Mieszka I”. Obraz ukazuje scenę odzyskania przez przyszłego polskiego władcę wzroku podczas pogańskiego obrzędu przejścia spod pieczy matki pod opiekę ojca. Dzieło znajduje się obecnie w Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie jako część wystawy stałej „Piastów malowane dzieje”. Na obrazie możemy zobaczyć, jak 7-letni Mieszko rzuca się w ramiona swojego ojca Siemomysła. Obok chłopca stoi matka chłopca z rękami złożonymi jak do modlitwy. To jednak nie ona, lecz jego żona Dobrawa odegrała kluczową rolę w chrystianizacji Polski. I to jej imię zapisało się na kartach historii. Matka Mieszka I pozostaje owiana nimbem tajemnicy. Mediewiści niestrudzenie walczą z milczeniem średniowiecznych źródeł na jej temat, wysuwając swoje kolejne teorie i hipotezy. Kim była matka Mieszka I Pierwszą wzmiankę o żonie księcia Polan Siemomysła i matce Mieszka I możemy odnaleźć w spisanej na początku XII wieku kronice Galla Anonima. Dziejopis zamieścił o niej krótką informację w rozdziale poświęconym postrzyżynom Mieszka. Podczas tego wydarzenia niewidomy od urodzenia 7-letni książę przejrzał na oczy. Kronikarz pisał o tym zdarzeniu następująco. „A kiedy inni radowali się i wedle zwyczaju klaskali w dłonie, radość dosięgła szczytu na wiadomość, że ślepy chłopiec odzyskał wzrok. Lecz ojciec nikomu z donoszących mu o tym nie uwierzył, aż matka, powstawszy od biesiady, poszła do chłopca i położyła kres niepewności ojca, pokazując wszystkim biesiadnikom patrzącego już chłopca”. Zgromadzeni na biesiadzie starcy wytłumaczyli wówczas Siemomysłowi, że „ślepota oznaczała, iż Polska przedtem była tak jakby ślepa, lecz odtąd [...] ma być przez Mieszka oświeconą i wywyższoną ponad sąsiednie narody”. O prawdziwości tej przepowiedni Polacy mieli się przekonać, kiedy w 966 r. Mieszko I przyjął religię chrześcijańską. Wiadomość o ślepocie księcia powtórzył za Gallem Anonimem Wincenty Kadłubek, dodając, że potomek Siemomysła „nazwany [...] został »Mieszka« to jest »zmieszanie«, ponieważ rodzice skłopotali się, gdy urodził się ślepy”. Ile prawdy w kronikach Przekaz Galla Anonima, powtórzony następnie przez innych średniowiecznych kronikarzy. Powszechnie uważany jest jednak za alegorię, nie zaś historyczny przekaz o dzieciństwie pierwszego chrześcijańskiego władcy Polski. Można się jednak domyślać, że zgodnie z pogańskim obyczajem żona Siemomysła opiekowała się Mieszkiem przez pierwszych 7 lat jego życia, zanim przeszedł on pod opiekę swojego ojca. Chociaż Gall Anonim tylko o Mieszku I wspomina, że jako poganin „siedmiu żon zażywał”, jego ojciec zapewne także praktykował wielożeństwo. Dlatego trudno wyrokować, czy matka Mieszka I była też matką dwóch braci monarchy – nieznanego z imienia, który zginął w 964 lub 965 r. w walkach z Wieletami, i Czcibora, który w 972 r. brał udział w bitwie pod Cedynią. Biorąc jednak pod uwagę, że to jej syn objął władzę w kraju Polan po śmierci ojca, to właśnie ona była „główną żoną” Siemomysła. Księżna z Normandii? W średniowiecznych przekazach nie znajdziemy żadnych wiadomości o pochodzeniu matki Mieszka I. Nie przeszkodziło to jednak mediewistom wysuwać rozmaite hipotezy na ten temat. Rozwiązania zagadki szukali choćby w dokumencie „Dagome iudex” z ok. 991 r., w którym władca Dagome, powszechnie identyfikowany z Mieszkiem I, przekazał „państwo gnieźnieńskie” (zwane civitas Schinesghe) w opiekę Stolicy Apostolskiej. W artykule „Najdawniejsza bulla dla Polski. Spostrzeżenia nad dokumentem Dagome iudex” z 1920 r. historyk Stanisław Zakrzewski uznał, że Dagome było drugim imieniem Mieszka I „proweniencji germańskiej, tak dobrze staroniemieckiej, jak skandynawskiej; znane jest również w źródłach brytyjskich”. W dalszej części tekstu wysunął zaś na tej podstawie przypuszczenie, że matka Mieszka I była Normanką. Rok później w publikacji „Mieszko I jako budowniczy państwa polskiego” Zakrzewski doprecyzował z kolei, że żona Siemomysła była najprawdopodobniej Dunką lub Szwedką. Skandynawskie imię Dagome pierwszy historyczny władca Polski miał dostać po matce zaraz po urodzeniu. Dopiero przy obrzędzie postrzyżyn otrzymał imię książęce Mieszko. Hipoteza Stanisława Zakrzewskiego spotkała się jednak z chłodnym przyjęciem ze strony innych badaczy. Na przestrzeni lat pojawiły się inne próby wyjaśnienia słów Dagome iudex. M.in. że mogło to być przekręcone Ego Mesco dux, czyli „Ja, książę Mieszko”. A może matka Mieszka I pochodziła ze Wschodu? W 1984 r. kolejną teorię dotyczącą pochodzenia matki Mieszka I wysunął mediewista Jan Powierski w artykule „O pochodzeniu imienia Władysław w dynastii piastowskiej". Otóż zasugerował on, że imię Władysław mogło trafić do dynastii Piastów poprzez żonę księcia Siemomysła. Badacz ten przypuszczał, że była ona córką Wołodisława (Włodzisława), którego wymienia kronika kijowska „Powieść minionych lat” w zapisie dotyczącym traktatu rusko-bizantyjskiego z przełomu 944 i 945 r. Dawniej uważano Wołodisława za przedstawiciela bocznej linii dynastii Rurykowiczów, lecz obecnie dominuje przekonanie, iż był on księciem Lędzian lub Mazowszan. Powierski był zwolennikiem tej drugiej wersji. Przypuszczał, że małżeństwo Siemomysła z jego córką ułatwiło przyłączenie Mazowsza do monarchii piastowskiej. Książę Władysław I Herman otrzymałby więc imię po swoim dalekim przodku po kądzieli, aby podkreślić prawa swojego rodu do Mazowsza. W okresie jego narodzin (tj. ok. 1043 r.) znajdowało się ono pod władzą zbuntowanego cześnika Miecława. Autor „Rodowodu pierwszych Piastów” Kazimierz Jasiński stwierdził, że pogląd ten jest „intrygujący, jednakże jego przesłanki stanowią jedynie teoretyczne, niesprawdzalne, możliwości”. Dlatego trzeba traktować go jedynie jako jeden z domysłów. Dojmująca luka Ani Gall Anonim, ani późniejsi polscy kronikarze nie przekazali również, jak miała na imię matka Mieszka I. Pierwszą wzmiankę na ten temat znajdujemy dopiero w wydanej w 1541 r. „Kronice czeskiej" Václava Hájka z Libočan, który pisząc pod rokiem 918 r. o przejęciu władzy w Polsce przez Siemomysła, dodawał, że „jego żona imieniem Gorka” urodziła mu syna, który był ślepy. W dalszej części tekstu przytoczył zaś za polskimi kronikarzami opowieść o tym, jak to książę Mieszko odzyskał wzrok. Chociaż kronika Hájka miała duży wpływ na podtrzymywanie czeskiej świadomości narodowej, zawiera wiele zmyśleń i nieścisłości, zwłaszcza w swoich pierwszych rozdziałach. Nie może zatem dziwić, że już w 1895 r. historyk Oswald Balzer w swej monumentalnej „Genealogii Piastów" stwierdził, że wiadomość Hájka jest „zgoła nieprzydatna dla historii, podanie zaś jego uważać należy za jeden z licznych, właściwych temu autorowi wymysłów”. Z całą stanowczością należy również odrzucić jako źródło informacji o matce Mieszka I wydaną w 1825 r. „Kronikę Prokosza”, czyli udający dzieło z X wieku falsyfikat XVIII-wiecznego fałszerza dyplomów, rodowodów i kronik Przybysława Dyjamentowskiego. W kronice tej pojawia się wiadomość, że żoną Siemomysła była Krasnoroda, córka Smila i siostra gnieźnieńskiego starosty Zbyluda z rodu Toporczyków. Warto przytoczyć ten bałamutny przekaz tylko z jednego powodu. Pokazuje on bowiem, że brak informacji o imieniu matki pierwszego historycznego władcy Polski stanowił dojmującą lukę, którą na przestrzeni lat starano się na różne sposoby wypełnić. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... W 2004 r. próby wypełnienia tej luki podjął się genealog i historyk Rafał Prinke w swoim artykule „Świętosława, Sygryda, Gunhilda”. Kluczem były skandynawskie związki dotyczące córki Mieszka I, która została żoną króla Danii, Norwegii i Anglii Swena I Widłobrodego oraz matką króla Danii, Norwegii i Anglii Knuta Wielkiego. Najpierw w szczegółowym wywodzie uzasadnił on, że prawdziwe imię skandynawskiej królowej brzmiało Gunhilda. Potem zwrócił uwagę na zapiskę z „Liber vitae" z 1031 r., w której jako dobrodziejka katedry w Winchesterze występuje siostra Knuta o imieniu Świętosława. Dawniej uważano, że córka Mieszka I także nazywała się Świętosława i nadała swoje imię córce. Lecz Prinke zauważył, że w skandynawskiej tradycji nie nadawano imion po żyjących przodkach. Wysunął zatem hipotezę, że królewna otrzymała imię po swojej prababce, a więc żonie Siemomysła i matce Mieszka I. Na tę chwilę można zatem pisać o głównej bohaterce tego artykułu „N.N. (Świętosława?)” i niewiele wskazuje na to, by w kolejnych latach cokolwiek miało się w tej kwestii zmienić. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Czy Polska była kiedyś krajem Wandalów? Nasi przodkowie się z nimi utożsamiali i byli z tego dumni
Gdyby dziś ktoś nazwał nas Wandalami, uznalibyśmy to za obrazę. Tymczasem nasi przodkowie utożsamiali się z tym ludem! I uważali to za powód do dumy.
W tym artykule: Polska, kraj królowej Wandy i Wandalów Czy Mieszko I był Wandalem? Królowa Wanda, córka Kraka, pokonała Niemców Polacy, potomkowie Noego i Wandala Polska jako kolebka ludów słowiańskich i germańskich Spory o Wandalów Prawda o Wandalach Koniec kultury przeworskiej i migracja Wandalów Upadek państwa Wandalów „Pomiędzy Alpami Huńskimi a Morzem Sarmackim jest Polska, która od rzeki Wandalus, jak dowiedziałem się od samych jej mieszkańców, zwie się ziemią Wandalów" – pisał około roku 1212 Gerwazy z Tilbury, wykładowca prawa kanonicznego na uniwersytecie w Bolonii. Alpy Huńskie to Karpaty, Morze Sarmackie – Bałtyk. Ale na jakiej podstawie średniowieczny duchowny powiązał Polaków z Wandalami? Polska, kraj królowej Wandy i Wandalów Imion informatorów Gerwazego nie znamy, ale na pewno nie kierowały nimi złe intencje. Jednym z nich mógł być sam Wincenty Kadłubek. W „Kronice Polski” stwierdził, że od imienia legendarnej królowej Wandy „ma pochodzić nazwa rzeki Wandal (Wisła), ponieważ ona stanowiła ośrodek jej królestwa. Stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami”. Kadłubek studiował we Francji i prawdopodobnie we Włoszech. Mógł więc poznać dokumenty określające ziemie polskie jako kraj Wandalów. W „Kronikach państwa Franków” pod datą 796 r. zanotowano bowiem, że „Pepin podążył do kraju Wandalów i owi Wandalowie ruszyli mu naprzeciw”. „Kroniki z Sankt Gallen” doprecyzowują, że „Wandalowie zostali pokonani”. Słowianie nie byli poczciwinami. Plądrowali wioski, a kobiety i dzieci brali do niewoli Na kartach podręczników Słowianie jawią się jako poczciwiny, zajęte budowaniem półziemianek, hodowlą i uprawą roli. Ale w VI wieku, w trakcie najazdów na Cesarstwo Bizantyńskie, w pląd... W czasie gdy powstawały te dokumenty, Wandalów nie było już w Europie, nie istniało także stworzone przez nich państwo w północnej Afryce. Pepin, już jako król Longobardów wkroczył na polecenie ojca na teren dzisiejszych Węgier by poskromić wojowniczych Awarów. Ten koczowniczy lud, który szokował Europejczyków męskimi fryzurami w postaci dwóch starannie zaplecionych warkoczy, nie miał z Wandalami nic wspólnego. Czy Mieszko I był Wandalem? Wiedza kronikarzy z VIII i IX w. o środkowej Europie była bardzo ograniczona, więc mogli nie rozróżniać jej mieszkańców. Ale dwa stulecia później dobrze znający ten region niemiecki historyk i geograf Adam z Bremy napisał, że Słowiańszczyzna (Sclavonia) „zamieszkana jest przez Winnilów, których niegdyś nazywano Wandalami”. Mało tego, w „Żywocie świętego Udalryka” (Vita Sancti Uodalrici) autorstwa księdza Gerharda, proboszcza katedry w Augsburgu, Mieszka I przedstawiono jako księcia Wandalów. Polacy nie protestowali. Skojarzenie Wandalów z wandalizmem, czyli bezmyślnym niszczeniem cudzego mienia, pojawiło się znacznie później. Po raz pierwszy w styczniu 1794 r., gdy biskup Henri Grégoire tak określił ekscesy rewolucjonistów w raporcie przekazanym Konwentowi. Posłużył się chwytliwym neologizmem, nawiązując do złupienia Rzymu przez Wandalów w 455 r. Było to wydarzenie powszechnie znane, ale najeźdźcy nie wykroczyli wówczas poza reguły epoki. Zagarnęli łupy, bogaczy wzięli jako zakładników z nadzieją na okup za ich uwolnienie, ubogich sprzedali na targach niewolników. Do czasu wystąpienia Grégoire’a Wandalów nie uważano więc za wyjątkowych okrutników i niszczycieli. Królowa Wanda, córka Kraka, pokonała Niemców Wincenty Kadłubek na swój sposób wyjaśnił, z czego wynikało skojarzenie środkowoeuropejskich Słowian z łupieżcami Rzymu. W swojej „Kronice Polski” napisał, że po śmierci legendarnego Kraka na tronie zasiadł jego młodszy syn. Okazało się jednak, że nowy władca szedł do władzy po trupach i zamordował prawowitego następcę tronu, swego starszego brata. Gdy odkryto prawdę, bratobójcę skazano na wygnanie, a tron powierzono córce Kraka: Wandzie. Jak naprawdę wyglądał chrzest Polski? Historyk opowiada o szczegółach Przyjęcie chrztu przez Mieszka sprawiło, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy - mówi prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Pi... O jej rękę zabiegał – według określenia Kadłubka – „tyran lemański”, czyli król Alemanów (związku plemion niemieckich). Wanda odmówiła. Gdy odtrącony zalotnik najechał Polskę, stanęła na czele wojsk i odparła atak. Upokorzony Niemiec popełnił samobójstwo, przebijając się własnym mieczem. Wanda panowała długo i szczęśliwie. Od jej imienia – jak podsumowuje kronikarz – „pochodzi nazwa rzeki Wandal, która stanowiła środek jej królestwa; stąd wszyscy, którzy podlegali jej władzy, nazwani zostali Wandalami”. Anonimowy autor XIII-wiecznej „Kroniki wielkopolskiej” twórczo rozwinął tę opowieść. Według niego Wanda odwdzięczyła się bogom za uratowanie miasta i złożyła samą siebie w ofierze. Rzuciła się do rzeki nazywanej odtąd jej imieniem – Wandal. Dlatego „Polacy i inne ludy słowiańskie sąsiadujące z ich państwem nazwani zostali nie Lechitami, lecz Wandalitami”. Polacy, potomkowie Noego i Wandala Kroniki poprzestające na wyjaśnieniu etymologicznych związków Polaków z Wandalami okazały się niewystarczające w czasie jednoczenia państwa przez Władysława Łokietka. Potrzebne było silniejsze spoiwo łączące naród. Dostarczył go związany z królewskim dworem franciszkanin Dzierzwa, który wpisał nasze pradzieje w historię biblijną. „Przede wszystkim wiedzieć należy, że Polacy pochodzą z rodu Jafeta, syna Noego” – zaczął swój wywód. Poprzez 13 pokoleń doprowadził go do Negnona, ojca czterech synów. Najstarszym z nich „był Wandal, od którego wywodzą się Wandalowie zwani obecnie Polakami”. To on „nazwał od swego imienia rzekę, którą obecnie nazywa się pospolicie Wisłą”. Według Dzierzwy wiele wieków później, gdy Polakom zagroził najazd „trzystu tysięcy Gallów”, obwołali królem wybitnego wodza Kraka. Tak powstało państwo polskie. Jego władca na cześć praprzodka Wandala nadał swej córce imię Wanda. Wersję Dzierzwy z niewielkimi modyfikacjami powtórzył nasz najwybitniejszy kronikarz Jan Długosz. Jego anonimowi kontynuatorzy dodali do niej nawet informację, że „Polacy, czyli Wandalowie” dotarli do Afryki. Tam oblegali Hipponę, „co zostało dobrze wyłożone w Żywocie świętego Augustyna”. Niszczycielski przemarsz Wandalów przez Europę nie wywoływał więc u naszych przodków zażenowania, lecz dumę z ich wojennych dokonań. Dobry nastrój trwał do późnego renesansu, gdy odkryto zapomniane dzieła starożytnych autorów. Okazało się, że w nich również znajdują się wzmianki o Wandalach. I nie do końca pasują do rodzimej wersji historii. Polska jako kolebka ludów słowiańskich i germańskich W swojej „Historii naturalnej” rzymski historyk Pliniusz Starszy wymienił Wandalów jako najpotężniejszy z pięciu ludów... germańskich. Kilkadziesiąt lat później Tacyt w „Germanii” doprecyzował, że Wandalowie zamieszkują terytoria położone na wschód i północ od Łaby. Podważało to słowiański rodowód Wandalów-Polaków. Życie w ciasnej, zadymionej, zimnej i zawilgotniałej chacie było wyzwaniem. Jak mieszkali dawni Słowianie? Dożywali średnio 30–40 lat. Mieszkali w ciasnych i zadymionych chatach. Życie dawnych Słowian musiało być wyzwaniem. Wbrew obiegowym opiniom wcale nie prowadzili jednak osiadłego życia. S... Sytuację dodatkowo skomplikował niemiecki historyk i humanista Albert Krantz. Powołując się na autorów antycznych i średniowiecznych opublikował w 1519 r. „Wandalię”, czyli historię germańskich Wandalów. Według niego byli oni potomkami Noego osiadłymi po biblijnym potopie w środkowej Europie. Część powędrowała z czasem na południe i zachód, natomiast ci, którzy pozostali, przyjęli nazwę Słowianie (Sclavi). Do podobnych wniosków doszedł niezależnie od Krantza rektor Akademii Krakowskiej Maciej z Miechowa. W swoim słynnym „Traktacie o dwóch Sarmacjach” z 1517 r. uznał Wandalów za lud germański, który podobnie jak Słowianie od zawsze zamieszkiwał na ziemiach Królestwa Polskiego. Gdy je opuścił, Polacy – potomkowie Jafeta i Lecha – „za zrządzeniem Boga doszli do wielkiej liczby i zapełnili sobą Wandalię, czyli Polskę nad rzeką Wandal, która teraz zowie się Wisłą”. Archeologia jako nauka jeszcze wówczas nie istniała. Jednak Miechowita trafnie sugerował, że siedzibą Wandalów, z której wyruszyli na podbój Zachodu i północnej Afryki, były ziemie polskie. W jego ujęciu Polska była kolebką wielu różnych ludów, także germańskich. Słowianie nie przybyli do niej ze Wschodu, lecz przebywali tu „od potopu, są tam nadal i za wolą Bożą będą”. Spory o Wandalów Jeszcze bardziej jednoznacznie za germańskością Wandalów opowiedział się sekretarz Zygmunta I Starego, humanista i historyk Marcin Kromer. W traktacie „O pochodzeniu i czynach Polaków ksiąg trzydzieści” (1555 r.) uznał wywody o pochodzeniu Słowian od Jafeta za naciągane. A utożsamianie z nimi Wandalów – za błędne. Przekonywał, że na rozległe zalesione równiny Polski migrowały różne ludy. Według niego Wandalowie – podobnie jak inne plemiona germańskie – przybyli z północy. Natomiast Słowianie z położonej na wschodzie Sarmacji. Przy słowiańskości Wandalów twardo jednak obstawał kolejny wybitny dziejopis doby renesansu, Marcin Bielski. Jego zdaniem słowiańscy Wenedowie i Wandalowie to jeden i ten sam lud – Sarmaci. Jego kolebka znajdowała się w rejonie Morza Czarnego. A „tam, skąd oni wyszli żadnych Niemców blisko nie było i dziś nie masz, tylko co naszy ludzie” – pisał w „Kronice wszytkiego świata” (1551–1555). Także nazwa Wandalów jest według niego słowiańska. Wywodzi się od zawołania „wen dalej!”. Joachim Bielski, syn Marcina, nie tylko popularyzował wersję ojca. Jako sekretarz Zygmunta III Wazy żalił się królowi na brak patriotyzmu u Kromera, który „nawet Wandality nasze własne nam wziął i Niemcom przypisał”. Prawda o Wandalach Spory między uczonymi niewiele już jednak obchodziły brać szlachecką. Ta wraz z przeorientowaniem polityki Rzeczpospolitej Obojga Narodów na wschód, za swych przodków uznała Sarmatów. Po rewolucji francuskiej już nie wypadało przyznawać się do związków z ludem, którego nazwa stała się synonimem bezmyślnego barbarzyństwa. A w okresie zaborów germańskość Wandalów Polakom już bardzo odpowiadała. Jednak właśnie wtedy archeolodzy zaczęli dostarczać dowodów potwierdzających teorię Macieja Miechowity o etnicznej mozaice na ziemiach polskich. Galia podbiła Rzym i zażądała wysokiego okupu. Potem jednak imperium przeszło do kontrataku Galia przez długi czas była solą w oku starożytnego Rzymu. Ostatecznego podboju zamieszkujących tę krainę plemion dokonał dopiero Juliusz Cezar, kładąc w ten sposób kres ich kulturze. Gd... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/galia-historia-kultura-i-ciekawostki-z-czego-zaslyneli-galowie-ryc-bildagentur-online-universal-images-group-via-getty-images-8c91332.jpg" width="938" height="551" alt="Galia – historia, kultura i ciekawostki. Z czego zasłynęli Galowie? (ryc. Bildagentur-online/Universal Images Group via Getty Images)" title="Galia – historia, kultura i ciekawostki. Z czego zasłynęli Galowie? (ryc. Bildagentur-online/Universal Images Group via Getty Images)" /> W latach 1904–1905 Karol Hadaczek, archeolog z Uniwersytetu Lwowskiego odkrył w wiosce Gać pod Przeworskiem cmentarzysko z epoki żelaza. Składało się z około 180 grobów ze spopielonymi ciałami zmarłych i należącymi do nich przedmiotami: bronią, narzędziami, ceramiką itp. Powstało między III wiekiem p.n.e. a V w. n.e. Zdaniem prof. Hadaczka było reliktem kultury stworzonej przez ludność germańską. W późniejszym okresie podobnych odkryć dokonano na terenie Śląska, Małopolski, Mazowsza i Wielkopolski. W 1931 r. czeski archeolog i slawista Lubor Niederle zaproponował, by cywilizację obejmującą cały ten obszar nazwać od miejsca pierwszych znalezisk kulturą przeworską. Dziś wiadomo, iż tworzyły ją różne ludy, głównie Celtowie i Germanie, w tym Wandalowie. Ich obecności na ziemiach polskich już nikt nie kwestionuje. Przedmioty znalezione w grobie dziecka odkrytym w 2006 r. w Osieku pod Jarocinem oraz w 2007 r. w grobie kobiety w Łętowicach pod Tarnowem dostarczyły kolejnych dowodów potwierdzających germańskość Wandalów. Koniec kultury przeworskiej i migracja Wandalów Najstarsze znaleziska są datowane na III/ II w. p.n.e. Jak wykazuje w monografii „Wczesne fazy kultury przeworskiej” prof. Teresa Dąbrowska – właśnie wtedy na terenie północnej Polski pojawili się Wandalowie. Otwarte pozostaje pytanie, skąd przybyli. Na ogół przyjmuje się, że ze Skandynawii, ale dowodów, które by to jednoznacznie potwierdzały, nie ma. Mocną poszlakę stanowi podobieństwo między znaleziskami na obszarze kultury przeworskiej i w duńskim Kraghede. Analogie dotyczą zarysu domów, kształtu i zdobień ceramiki oraz jakości broni. Kulturę Wandalów nazywa się często „żelazną”, gdyż do grobów składali niemal wyłącznie przedmioty z tego metalu. To prawdopodobnie oni stworzyli wielki ośrodek hutniczy w Górach Świętokrzyskich z tysiącami dymarek. Na przełomie IV i V w. kultura przeworska zanika. Zbieżność z okresem wielkiej wędrówki ludów, spowodowanej najazdem Hunów, nie mogła być przypadkowa. Przerażone plemiona germańskie uciekały wówczas na zachód, wkraczając do słabnącego Cesarstwa Rzymskiego. Również Wandalowie opuścili środkową Europę, a powstałą próżnię wiek później zaczęły wypełniać ludy słowiańskie. Upadek państwa Wandalów Szlak dalszej wędrówki Wandalów został dobrze udokumentowany. Przeszli przez południowe Niemcy, Francję, Hiszpanię do północnej Afryki, gdzie utworzyli silne państwo. Z niego dokonywali łupieżczych wypadów na wyspy Morza Śródziemnego, a w 455 r. – na Rzym. W pierwszej połowie VI w. rozbili ich Bizantyjczycy. Jako wyznawców herezji ariańskiej – skazali na zapomnienie. Większość deportowali do Italii i na Bliski Wschód, gdzie rozpłynęli się w miejscowej ludności. Wandalowie nie byli więc Prapolakami, ale przez 600 lat żyli na ziemiach polskich. Tu ukształtowali swoją tożsamość, stali się ludem świadomym swej odrębności. Stworzyli organizację plemienną na tyle silną, że dostrzeżono ją w Cesarstwie Rzymskim. Stąd wyruszyli na swój długi marsz. Ponieważ na migrację nigdy nie decydują się wszyscy członkowie danej społeczności, rozproszone grupy Wandalów – co do tego historycy są zgodni – przetrwały nad Wisłą do nadejścia Słowian i wymieszały się z nimi. A to oznacza, że DNA niejednego Polaka może zawierać ich geny.
Jak powstało państwo polskie? Czy wiedziałeś, kiedy pojawili się pierwsi ludzie na ziemiach Polski?
Uważa się, że powstanie państwa polskiego miało miejsce wraz z chrztem Mieszka I w 966 roku. To właśnie wtedy nasz kraj zaczęto nazywać Polską. Jednak pierwsi ludzie żyli na tych ziemiach znacznie wcześniej. Najstarsze kości człowieka rozumnego pochodzą sprzed ok. 30–40 tysięcy lat.
W tym artykule: Powstanie państwa polskiego zaczęło się od przyjęcia chrztu Chrystianizacja Polski miała charakter czysto polityczny Kiedy powstał pierwszy gród w Polsce? Co się działo na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu? Istnieje teoria, która zakłada, że Polskę założyli wikingowie Jaką rolę mogli odegrać wikingowie w tworzeniu Polski? Za początek państwa polskiego przyjmuje się rok 966. Władca z dynastii Piastów Mieszko I miał wówczas przyjąć chrzest i zapoczątkować nowy etap w historii ludzi, którzy żyli w tej części Europy. Przyjmuje się, że miało dokonać to się 14 kwietnia w Wielką Sobotę. Jednak tak naprawdę nie znamy dokładnej daty początku chrystianizacji Polski. Wydarzenie to dało początek centralizacji nowego państwa. Powstanie państwa polskiego zaczęło się od przyjęcia chrztu Co ciekawe, prawie wszyscy europejscy władcy, którzy chrystianizowali swoje kraje, zostali ogłoszeni świętymi. Czesi mają św. Wacława, Węgrzy – Stefana, Norwegowie – Olafa, Szwedzi – Eryka, Duńczycy – Kanuta, Rusini – Włodzimierza. Jednak Mieszko jest jednym z nielicznych, który nie został przez Kościół wywyższony. Niektórzy historycy sugerują, że prawdopodobnie przed nim inny książę Polan również mógł przyjąć chrzest. W 885 r. Ukazał się dokument zwany „Żywotem świętego Metodego” (znany również jako „Legenda panońska”). Czytamy w nim, że Metody miał złożyć wizytę silnemu księciu, który „siedząc w Wiślech, urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał”. Autor przestrzegł nieznanego władcę, że jeżeli z własnej woli nie przyjmie chrztu, zostanie do tego zmuszony. Jeżeli ów książę Wiślan rzeczywiście zdecydował się na chrzest, oznaczałoby to, że dokonał tego prawie sto lat przed Mieszkiem. Niezależnie jednak od tego, kto jako pierwszy doprowadził do chrystianizacji, doszło do tego nie przez cudowne nawrócenie ludzi żyjących na ziemiach dzisiejszej Polski, lecz pod przymusem państw z zewnątrz. Chrystianizacja Polski miała charakter czysto polityczny Według powszechnej wiedzy Mieszko, który przyjmował chrzest w 966 roku, chciał w ten sposób uchronić się przed zachodnim sąsiadem. Niemcy, którzy mieli prowadzić agresywną politykę, mieli zagrażać plemionom zamieszkującym współczesną Polskę. Jednak w rzeczywistości dużo większym zagrożeniem dla Mieszka byli Czesi, którzy kontrolowali Śląsk i Małopolskę. Narzędzia krzemienne, które zostały odnalezione w polskiej jaskini mają pół miliona lat Narzędzia krzemienne odnaleziono w małopolskiej jaskini Tunel Wielki ponad 50 lat temu. Dotychczas naukowcy uważali, że artefakty mają zaledwie kilkadziesiąt tysięcy lat. Najnowsza analiza r... Mieszko obawiał się, że ówczesny władca Czech Bolesław I Okrutny spróbuje zdobyć obszary kontrolowane m.in. przez pierwszych Piastów. Aby uniknąć konfrontacji ze swoim wrogiem, postawił na negocjacje. W ramach sojuszu poślubił córkę księcia Czech, Dobrawę, ale warunkiem było przyjęcie chrztu. Jednak jeszcze przed rządami Mieszka I, na ziemiach polskich zaczęła się formułować organizacja wodzowska. Wbrew legendom to nie Gniezno było pierwszym polskim grodem. Najnowsze badania wykazały, że Gniezno zbudowano dopiero ok. 940 roku. Kiedy powstał pierwszy gród w Polsce? Pierwsze grody powstawały na przełomie XVIII i IX wieku, m.in. w Gieczu i Moraczewie w dzisiejszej Wielkopolsce. Były to jedne z najstarszych centrów gospodarczo-politycznych ziemi gnieźnieńskiej, gdzie władzę sprawowali pierwsi Piastowie. Co ciekawe, nazwa „Polska” pojawiła się dopiero ok. 1000 r. w związku z realizacją programu państwowego Bolesława Chrobrego, czyli pierwszego króla naszego kraju. Co jednak działo się na ziemiach Polski przed scentralizowaniem władzy? Na przełomie IV/V wieku n.e. w Europie miała miejsce tzw. wielka wędrówka ludów, którą zapoczątkowała inwazją Hunów w 375 r. Plemiona germańskie, które zamieszkiwały tereny Europy Środkowej i Wschodniej, m.in. Goci, Swebowie, Wandalowie i Burgundowie, zaczęli migrować na południe i zachód. Wraz z najeźdźcami przybyli Sarmaci i Słowianie, którzy pochodzili z dorzecza Dniepru. Co się działo na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu? Słowianie stanowili słabiej rozwiniętą kulturę i cywilizację niż poprzedni mieszkańcy ziem Europy Środkowo-Wschodniej. Stanowili za to znacznie większą grupę ludzi, a większość z nich wędrowała na południe od Dunaju. Ok. V wieku terytorium Polski było zatem w znacznej mierze wyludnione. W okresie wczesnego średniowiecza do końca IX w. Polskę zamieszkiwały głównie wspólnoty plemienne i rodowe. Słowianie – na początku dziejów Ówcześni mieszkańcy terenów Polski zajmowali się głównie rolnictwem, ale wykorzystywali bardzo prymitywne metody uprawy. Dopiero od ok. VII w. następował powolny wzrost gospodarczy. Wprowadzone zostały stałe uprawy rolne, zaczęło pojawiać się więcej nowych osad. Rozwijał się również handel, również ten dalekosiężny. Istnieje teoria, która zakłada, że Polskę założyli wikingowie Co ciekawe, istnieje teoria, która głosi, że początek Polsce dali… wikingowie. Archeolog i autor książek Zdzisław Skrok stwierdził, że wikingami byli sami Piastowie, twórcy państwa gnieźnieńskiego. Badania naukowe pod kierownictwem prof. Eske Willersleva z uniwersytetu w Kopenhadze zebrała próbki DNA ze szczątek 442 osób z wikińskich grobów na terenie Europy i porównała je z próbkami 3855 współcześnie żyjących Europejczyków. Okazało się, że Polacy mają około 5 proc. genów ze Skandynawii. Niewiele mniej niż Brytyjczycy, u których stwierdzono ok. 6 proc. tych genów. A jak wiadomo z historii, Wielka Brytania była w IX i X w. terenem ekspansji wikingów na wielką skalę. Powstanie wikińskiej Polski ściśle wiązało się z narodzinami wikińskiej Rusi. Żyjący w IX w. Ruryk (Rørik) był Skandynawem pochodzącym z regionu Roslagen w Szwecji. Jak wielu jego pobratymców trudnił się organizowaniem morskich wypraw łupieskich. W 862 r. przybył z drużyną w okolice Nowogrodu Wielkiego. Założył tam własny gródek o nazwie Stara Ładoga, a następnie przejął władzę nad całym rejonem, dając początek tzw. Rusi Nowogrodzkiej. Jaką rolę mogli odegrać wikingowie w tworzeniu Polski? Rurykowi towarzyszyły liczne rodowe drużyny wikingów, zwanych też na wschodzie Waregami. Przywódcy jednej z nich Askold i Dir poprosili zwierzchnika, by zezwolił im na dalszy podbój krain wschodnich Słowian. Otrzymawszy zgodę, drużyna Askolda i Dira popłynęła Dnieprem na południe. Po długiej podróży dotarli do grodu o nazwie Kijów, którego mieszkańcy musieli wówczas płacić daninę wojowniczemu plemieniu Chazarów. Wikingowie podporządkowali sobie kijowian i przejęli władzę w okolicy. – Askold tedy i Dir zostali w grodzie tym, i zgromadzili mnóstwo Waregów i poczęli władać ziemią polską – napisał kronikarz Nestor w XI w. W tym czasie okolice Kijowa zamieszkiwało słowiańskie plemię Polan, czyli „ludzi pól”. Na obszarze wschodniej Słowiańszczyzny powstały dwa główne wikińskie ośrodki – kijowski i nowogrodzki. Wikingowie. To miasto było siedzibą wikińskiej elity. Odkryto je na terenie dzisiejszej Rosji Wikińskie floty, niosące Europie śmierć, przewoziły też kupców. Zapuszczały się na wschód aż po Turcję, środkową Rosję, być może Iran lub nawet dalej. W średniowiecznych tekstach ... Po śmierci Ruryka władzę w tym drugim objął jego krewny Oleg, który nie zamierzał tolerować odrębności miasta na południu. W 882 r. drużyny Olega przypłynęły Dnieprem pod Kijów. Askold i Dir zostali podstępnie zwabieni na statek i zamordowani. Askolda pochowano na wzgórzu, gdzie mieści się dziś cerkiew św. Mikołaja, a Oleg zagarnął władzę w całej Rusi. Kroniki i książki naukowe nic nie mówią o tym, co stało się z całą drużyną Askolda i Dira. W podobnych sytuacjach wikińscy drużynnicy mieli z reguły dwie opcje: przyłączyć się do zwycięzcy albo szukać innego miejsca do osiedlenia. Ród Askolda mógł wybrać drugie rozwiązanie. Według prof. Skroka wojownicy wyruszyli na zachód. Poruszając się rzekami (Prypecią, a potem Bugiem), dotarli na tereny obecnego Podlasia, zakładając mały gród w okolicach Drohiczyna. Władza wikingów miała umocnić się na terytorium współczesnej Polski. Za pomocą systemu warowni wikingowie mieli sprawować kontrolę nad słowiańską ludnością. Większość historyków odrzuca jednak koncepcję wikińskich korzeni Piastów, ale niektórzy twierdzą, że Mieszkowi I pomagali w budowie państwa normańscy doradcy i najemnicy.
Skąd wiadomo, że Mieszko I przyjął chrzest jako pierwszy? Część historyków nie kryje wątpliwości
Okoliczności i dokładna data chrztu Mieszka I wciąż budzą wiele pytań. Nie ma pewności, czy ojciec Bolesława Chrobrego, faktycznie był pierwszym księciem z naszych ziem, który przyjął chrześcijaństwo.
W tym artykule: Jeśli nie Mieszko, to kto? Chrzest pod przymusem? Cyryl i Metody ochrzcili księcia Wiślan? Jak obchodziliśmy 1000 lat Chrztu Polski? Misa chrzcielna w Wiślicy Słowiańska herezja Dwa biskupstwa w Krakowie? Z Moraw nad Wartę Dlaczego Mieszko I przyjął chrzest? Przyjmując chrzest, Mieszko zapewnił państwu trwałe fundamenty, a sobie i następcom władzę, której nie mogła już odebrać starszyzna plemienna, gdyż odtąd nie panował z jej namaszczenia, lecz z woli Boga. Przełomowe dla dziejów Polski wydarzenie miało się dokonać w Wielką Sobotę 14 kwietnia 966 r., ale w rzeczywistości nie znamy jego dokładnej daty i nie wiemy, gdzie się odbyło. W najstarszym rejestrze wydarzeń ważnych dla naszego kraju – „Roczniku Jordana i Gaudentego” (X–XI w.) pod datą 966 r. zanotowano jedno zdanie: Mesco dux baptizatur, czyli „książę Mieszko zostaje ochrzczony”. Rejestr zaginął, ale zapiski z niego skopiowano do innych ksiąg. Dalej zaczynają się wątpliwości. Nie było powodu, by niszczyć inne dokumenty, które bardziej obszernie relacjonowały chrystianizację państwa Polan, więc wygląda na to, że historyczne dla nas wydarzenie przeszło w ówczesnym świecie niemal niezauważone. Nie zostało też docenione przez Kościół. Większość europejskich władców, którzy chrystianizowali swoje kraje, została wyniesiona na ołtarze. Czesi mają św. Wacława, Węgrzy – Stefana, Norwegowie – Olafa, Szwedzi – Eryka, Duńczycy – Kanuta, Rusini – Włodzimierza. W podobny sposób nie uhonorowano jednak ani Mieszka I, ani żadnego z jego potomków. Dlaczego? Jeśli nie Mieszko, to kto? Wielkopolska leżała daleko od głównych szlaków handlowych, nie było w niej dużych miast i dróg, nie przyciągała bogactwem. W zupełnie innej sytuacji znajdowała się Małopolska, przez którą prowadził ważny dla całej Słowiańszczyzny szlak z Zachodu przez Czechy do Rusi Kijowskiej i Bizancjum. Trudno przypuszczać, by w ślad za kupcami nie podążali nim chrześcijańscy misjonarze. Zwłaszcza że cały ten teren znajdował się w strefie oddziaływania Państwa Wielkomorawskiego, którego władca Mojmir I przyjął chrzest już w 831 r. Otrzymał go od germańskich Franków, czyli w obrządku łacińskim. Jego następca Rościsław, chcąc uwolnić się spod kurateli Ludwika II Niemieckiego, przepędził łacinników i o pomoc w chrystianizacji poddanych zwrócił się do cesarza bizantyjskiego. Ten odpowiedział pozytywnie i w 863 r. działalność misyjną na Morawach podjęli bracia Cyryl i Metody. Za zgodą papieża przetłumaczyli liturgię łacińską na język staro-cerkiewno-słowiański, spisali teksty kościelne głagolicą i stworzyli nowy obrządek, nazywany słowiańskim. Najstarsze i najpiękniejsze kościoły w Polsce. 11 miejsc z ciekawą historią Najstarsze kościoły w Polsce skrywają piękne wnętrza i wiele ciekawych historii. Mimo że archeolodzy wciąż spierają się, które świątynie rzeczywiście powstały najwcześniej, na podst... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/dfa6f34c220d7b58839f3193e1cc4cb2b0a557f2-99ed213.jpeg" width="938" height="502" alt="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" title="Najstarsze kościoły w Polsce. Fotografia przedstawia sklepienie katedry w Gnieźnie (fot. Wikimedia/Diego Delso/CC BY-SA 4.0)" /> W rozpowszechnionym tuż po śmierci misjonarza w 885 r. „Żywocie świętego Metodego” (znanym też jako „Legenda panońska”) znalazła się intrygująca informacja. Metody miał udać się do księcia, który „silny bardzo, siedząc w Wiślech, urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał”. W trakcie spotkania udzielił władcy rady i proroczej przestrogi, że jeśli nie ochrzci się „z własnej woli na swojej ziemi”, zostanie do tego zmuszony przez obcych „na ziemi cudzej”. „I tak też się stało” – podsumowuje autor „Legendy". Jeśli faktycznie tak było, to niemal sto lat przed Mieszkiem I został ochrzczony – nieznany z imienia – władca plemienia Wiślan. Tyle że w obrządku słowiańskim, którego pod presją duchowieństwa niemieckiego zakazał w 885 r. papież Stefan V (bulla „Quia te zelo fidei”). Uczniów Metodego wypędzono z Państwa Wielkomorawskiego i przywrócono w nim obrządek łaciński. Chrzest pod przymusem? Zagadkowe sformułowanie „w Wiślech” długo utożsamiano z Wiślicą. Dziś przyjmuje się, że oznaczało region. Dawni Słowianie Wisłą nazywali spływające z gór rzeki i wodospady. W Małopolsce było ich sporo, więc cały obszar od Karpat po Góry Świętokrzyskie był „Wisłami”, którymi rządził ów książę krzywdzący chrześcijan. A nad kim panował? Plemiona zamieszkujące ten region zwykło się nazywać Wiślanami. Niektórzy historycy powątpiewają w ich istnienie, ale poza „Legendą panońską” o Wiślanach wspominają jeszcze dwaj autorzy z epoki. Anonimowy mnich znany jako Geograf Bawarski w sporządzonym ok. 845 r. „Opisie grodów i ziem północnej strony Dunaju” wymienia plemię Vuislane. Natomiast król Anglii Alfred Wielki, który ok. 890 r. spisał relację swego wysłannika do środkowej Europy Wulfstana, zanotował, że na wschód od Moraw i na północ od Dacji leży Wisle lond. Czy było to scentralizowane państwo rządzone przez jednego władcę? Dlaczego Henryk VIII był taki bezwzględny? Sprawą zajęli się neurolodzy Zmiana osobowości Henryka VIII mogła nastąpić na skutek licznych urazów głowy i była podobna do tych, jakie obserwuje się u zawodników futbolu amerykańskiego – twierdzi Arash Salardini ... Tego nie wiemy. Ale ten tajemniczy lud na pewno był nieźle zorganizowany, gdyż usypanie potężnych kurhanów, np. krakowskich kopców Wandy i Kraka, wymagało zbiorowego wysiłku. Podobnie jak wzniesienie rozległych grodów w Krakowie, Stradowie czy Wiślicy. Według archeologów rozkwitły one wprawdzie już po włączeniu Małopolski do państwa Piastów, ale ich zalążki powstały wcześniej. Nie ulega też wątpliwości, że ziemie zamieszkane przez Wiślan znajdowały się w orbicie wpływów schrystianizowanego Państwa Wielkomorawskiego. Być może Wiślanie płacili morawskim władcom trybut, np. przy pomocy odnalezionych w Krakowie żelaznych płacideł w kształcie ostrza siekiery. Jeśli faktycznie była to danina przygotowana do wysyłki, przepowiednia z „Żywota świętego Metodego” zyskuje na wiarygodności. Władca Wiślan mógł bowiem zostać zmuszony przez Morawian, czyli „obcych” nie tylko do płacenia haraczu, ale również do przyjęcia chrztu. Cyryl i Metody ochrzcili księcia Wiślan? Święty Metody przebywał na Morawach w latach 873–885. Jeśli ostrzegał księcia, mógł to zrobić tylko wtedy. W kilku grodach Małopolski archeolodzy odkryli ślady zniszczeń z końca IX w. Nie ma jednak pewności, czy to skutki inwazji Morawian, czy walk z sąsiednimi plemionami, ot choćby wojowniczymi Gołęszycami. Powodem domniemanego najazdu i przymusowego chrztu władcy Wiślan miało być prześladowanie przez niego chrześcijan. W domyśle tych, których nawrócili Cyryl i Metody, a więc żyjących w granicach Państwa Wielkomorawskiego. Tak interpretowali wzmiankę z „Żywota” zwolennicy hipotezy o ochrzczeniu pierwszego polskiego księcia w obrządku słowiańskim. W latach 60. XX w. „Legendę panońską” inaczej odczytał archeolog prof. Jerzy Gąssowski. Według niego wiślański książę nie urządzał łupieżczych wypraw na Morawian, ale prześladował chrześcijan we własnym kraju. Mogli się tam pojawić, bo żadne granice nie chroniły przed przenikaniem nowej religii. Pośrednio potwierdza to najstarsza ruska kronika „Powieść lat minionych”, w której zapisano, że Cyryl i Metody chrzcili Morawian, Czechów i… Lachów. Odkrycia archeologiczne w Polsce – 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady Każdego roku naukowcy dokumentują nowe znaleziska. Nie wszystkie z nich mają wielką wartość historyczną, ale wśród nich znajdują się też najprawdziwsze perły. Poniżej wymieniamy najwa... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odkrycia-archeologiczne-w-polsce-10-najwazniejszych-odkryc-ostatniej-dekady-fot-facebook-warsaw-mummy-project-793a3f4.jpeg" width="938" height="626" alt="Odkrycia archeologiczne w Polsce - 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady (fot. Facebook/Warsaw Mummy Project)" title="Odkrycia archeologiczne w Polsce - 10 najważniejszych odkryć ostatniej dekady (fot. Facebook/Warsaw Mummy Project)" /> Nie krzewili nowej religii ogniem i mieczem, lecz perswazją, osobistym przykładem i co najważniejsze, odprawiali obrzędy w zrozumiałym przez Słowian języku. To mogło pociągać i skłaniać do przyjmowania chrztu. Nie tyle władców, ile ich poddanych. Na taką „samowolę” książę nie chciał pozwolić, więc „urągał wielce chrześcijanom i krzywdy im wyrządzał”. Robił to bezkarnie, dopóki za współwyznawcami nie wstawił się Metody. Gdy przestroga duchownego nie pomogła, do akcji wkroczyli władcy Wielkich Moraw: Świętopełk I lub jego następca Mojmir II. Zapewne nigdy już się nie dowiemy, czy któryś z nich pojmał i zmusił do przyjęcia chrztu zadziornego księcia Wiślan. Ale nawet jeśli do tego doszło, nie miało to większego znaczenia, bo już 20 lat później Wielka Morawa padła pod ciosami Węgrów. Na jej gruzach wyrosło państwo Czechów, a rządzący nim Przemyślidzi związali się z chrześcijaństwem łacińskim. Żelazny skarb odnaleziony w Krakowie mógł być zatem trybutem nie dla Morawian, lecz Czechów, bo siekieropodobne płacidła to nie waluta narodowa, ale broń i narzędzie użyteczne dla każdego. Zaś silne wpływy Czech na terenie domniemanego państwa Wiślan są dobrze udokumentowane. Wystarczy wspomnieć najstarszą katedrę na Wawelu, której patronem został św. Wacław. Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur? Król Artur jest bohaterem wielu legend i opowiadań. Łączy się z nim także istniejące do dziś miejsca. Jedno z nich to tajemniczy kamień Artura. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/archeolodzy-po-raz-pierwszy-kopia-pod-tzw-kamieniem-artura-co-wspolnego-z-grobowcem-ma-krol-artur-1149b58.jpeg" width="938" height="516" alt="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" title="Archeolodzy po raz pierwszy kopią pod tzw. kamieniem Artura. Co wspólnego z grobowcem ma król Artur?" /> Jak obchodziliśmy 1000 lat Chrztu Polski? Jeśli książę Wiślan został ochrzczony siłą, to po uwolnieniu spod wielkomorawskiej kurateli mógł już sobie wierzyć, w co chciał. Poddani, którzy dobrowolnie i z przekonania przyjęli nową religię, zapewne dalej przy niej trwali. Powinni zatem pozostawić po sobie jakieś ślady… Podczas przygotowań do obchodów milenijnych przeprowadzono w Polsce zakrojone na szeroką skalę badania archeologiczne mające poszerzyć wiedzę o początkach naszego państwa. Sensację wywołało znalezisko w Wiślicy, uważanej za jeden z głównych grodów Wiślan. Odkopano tam fundamenty kościoła, a po wybraniu dalszych warstw ziemi wyłoniła się owalna gipsowo-gliniana niecka średnicy ok. 4,2 m i głębokości 20–37 cm. Przylegała do niej platforma w kształcie trapezu. Skojarzenia nasuwały się same – tak wyglądały wczesnośredniowieczne baptysteria, czyli misy lub baseny chrzcielne. Przyjmujący chrzest wchodzili do wypełnionego wodą zbiornika, kapłan stał na podeście i dopełniał obrzędu. W PRL-u Matka Boska miała ukazywać się na działkach. Opowieść o mistyku z Oławy Objawień miał doznać w latach 80-tych Kazimierz Domański. Episkopat nie uznał "mistyka" z Oławy, mimo to zyskał on wielu zwolenników, którzy pielgrzymowali do jego ogrodów działkowych po... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/olawa-miejsce-objawien-matki-boskiej-kazimierzowi-domanskiemu-i-pielgrzymek-uzdrowicielskich-d937292.jpeg" width="938" height="669" alt="Oława, miejsce objawień Matki Boskiej Kazimierzowi Domańskiemu i pielgrzymek uzdrowicielskich" title="Oława, miejsce objawień Matki Boskiej Kazimierzowi Domańskiemu i pielgrzymek uzdrowicielskich" /> Rozmiary misy świadczą o masowym charakterze obrzędu. Znaleziono więc dowód, że chrześcijaństwo na ziemiach polskich pojawiło się całe stulecie wcześniej, niż dotychczas twierdzono. I nie przyszło z łacińskiego Zachodu, lecz słowiańskiego południa. Badania w Wiślicy finansowało państwo, a wojującym z Kościołem władzom PRL bardzo zależało na zeświecczeniu obchodów milenijnych. To miało być tysiąclecie polskiej państwowości, a nie chrztu! Dlatego, nie czekając na wyniki bardziej szczegółowych badań, odkryciu nadano duży rozgłos. Sugerowano, że skoro chrześcijaństwo dotarło na nasze ziemie przed 966 r., nie należy świętować rocznicy chrztu, lecz fetować pojawienie się państwa polskiego na arenie międzynarodowej. Niesamowite odkrycie na Wawelu. Czy to grób króla Polski? Jaka jest największa atrakcja na Wawelu? Niebawem może się okazać, że jest nią nieznany do tej pory grób króla Polski. Misa chrzcielna w Wiślicy Z czasem naukowcy ostudzili entuzjazm w kwestii Wiślicy. Misa częściowo zachodziła pod fundamenty XI-wiecznego kościoła, więc musiała powstać wcześniej. Ale czy na pewno była chrzcielnicą? Podobne gipsowe obiekty odkryto na Morawach w Mikulczycach i Sadach (Uherské Hradiště). Były to jednak ważne centra chrześcijaństwa, natomiast w Wiślicy mogli się co najwyżej pojawić wędrowni misjonarze. Na potrzeby krótkotrwałych misji nie budowano tak solidnych baptysteriów; chrzczono „żywą wodą”, czyli w rzekach i jeziorach, albo w przenośnych drewnianych kadziach. Dopóki obowiązywała teoria, według której w czasach Państwa Wielkomorawskiego Wiślica była stolicą Wiślan i potężnym grodem, obecność obszernego basenu chrzcielnego dawała się wytłumaczyć. Ale precyzyjne datowanie pozostałości po zespole pałacowym i kościołach wykazało, że miasto osiągnęło świetność dopiero w wiekach XI i XII. Za życia św. Metodego mogło być co najwyżej prowincjonalną osadą, lecz nie siedzibą księcia. Co zatem w niej znaleziono? Kolejne zespoły archeologów udzielały różnych odpowiedzi. Domniemane baptysterium miało być miejscem, w którym przygotowywano zaprawę do budowy kościoła, poidłem dla bydła, posadzką jakiejś budowli… Nawet jeśli misa faktycznie była basenem chrzcielnym, jej odkrycie ani nie potwierdzało, ani nie negowało hipotezy o wpływach obrządku słowiańskiego w Małopolsce. Równie dobrze mogła bowiem powstać z inspiracji duchownych prowadzących chrystianizację tego regionu dopiero w czasach pierwszych Piastów. 5 największych zagadek świata. Czy kiedykolwiek uda nam się je rozwiązać? Naukowcy od lat próbują rozwiązać największe tajemnice świata. Odkrycie niewyjaśnionych zjawisk i zagadek ludzkości mogłoby rzucić nowe światło na współczesną naukę, a nawet zmieni... Słowiańska herezja Wszyscy nasi kronikarze od Galla Anonima po Jana Długosza byli łacinnikami. Mnisi prowadzący archiwa klasztorne i kościelne też. Mogli więc zadbać o to, by w dokumentach nie pozostał żaden ślad po konkurentach. Zwłaszcza że w 1054 r. doszło do wielkiej schizmy i stosunki między chrześcijaństwem wschodnim a zachodnim stały się bardzo napięte. Warto jednak pamiętać, że Cyryl i Metody prowadzili misję ewangelizacyjną za przyzwoleniem Rzymu, zaś papież Jan VIII w bulli „Industriae tuae” z 880 r. uznał zwierzchnictwo Metodego nad Kościołem w Państwie Wielkomorawskim, czyli także nad przebywającymi tam kapłanami frankijskimi. Pod względem doktrynalnym obrządek słowiański nie różnił się wtedy od łacińskiego. Odmienności dotyczyły jedynie liturgii, którą odprawiano w języku Słowian. Prawa do używania podczas nabożeństw własnego języka nie mieli Germanie, więc przywilej przyznany Słowianom musiał im mocno doskwierać. Dlatego niemieccy hierarchowie naciskali na papieża, by go wycofał i natychmiast po śmierci Metodego osiągnęli cel. Historia odkrycia Biblii. Dziś te znaleziska warte są miliony Formę i treść Pisma Świętego kształtowały stulecia badań, debat, postępu technicznego i kultu. Od słów pisanych ręcznie na papirusie i pergaminie po egzemplarze drukowane przez mechanic... O sytuacji w ówczesnym Rzymie świadczą losy Jana VIII, którego próbowano otruć. Trucizna okazała się zbyt słaba, więc zwijającego się w bólach papieża dobito młotem (882 r.). Jego wywodzący się z wielkich rzymskich rodów następcy uwikłali się już całkowicie w walkę o władzę i szukając sojuszników, spełniali ich żądania. Najpotężniejszym sprzymierzeńcem był niemiecki cesarz. Dla obrządku słowiańskiego na terenach objętych działalnością misyjną Germanów oznaczało to wyrok śmierci. Uznano go za heretycki, zwalczano i zacierano po nim wszelkie ślady. Mimo to w kronice Galla Anonima znalazło się sformułowanie, że po śmierci Bolesława Chrobrego opłakiwali go wszyscy mieszkańcy królestwa, Latini i Slavi. A więc obok łacinników byli jednak jacyś „Słowianie”. Kolejny trop prowadzi do Krakowa. Według oficjalnych źródeł, potwierdzonych także przez niemieckiego kronikarza Thietmara, papież Sylwester II erygował diecezję krakowską w roku 1000. Wtedy też urząd objął tam pierwszy biskup Poppon – Niemiec z Turyngii. I wszystko byłoby jasne, gdyby nie pewien szczegół. Otóż w odnotowującym najważniejsze wydarzenia z życia państwa i Kościoła „Roczniku kapituły krakowskiej” wymieniono dwóch wcześniejszych biskupów: Prohora i Prokulfa. Dwa biskupstwa w Krakowie? Już w XIX stuleciu historycy, m.in. Maksymilian Gumplowicz, zauważyli, że ze względu na greckie imię (Prochoros) pierwszy z nich mógł być biskupem obrządku słowiańskiego. Według „Rocznika kapituły” kierował biskupstwem w latach 969–986, a więc przed przyłączeniem Małopolski do państwa Piastów. Kto go powołał? Ze względu na uzależnienie Krakowa od Czech Prohor mógł być misjonarzem z Pragi lub Ołomuńca. Albo (choć tacy badacze jak ks. Władysław Szcześniak, autor „Obrządku słowiańskiego w pierwotnej Polsce”, to wykluczają) – biskupem obrządku słowiańskiego. Prokulf miał sprawować swój urząd do 1014 r. Ta data koliduje z pontyfikatem Poppona, więc oficjalni historycy Kościoła uznają ją za rezultat pomyłki kopisty „Rocznika”. A może jednak to średniowieczni cenzorzy przeoczyli wzmiankę potwierdzającą, że na początku tysiąclecia istniały w Krakowie dwa biskupstwa – jedno łacińskie kierowane przez Poppona i drugie słowiańskie pod zwierzchnictwem Prokulfa? Wszak jeszcze w 1147 r. krakowski biskup Mateusz zapraszał cystersa Bernarda z Clairvaux, by wsparł dzieło nawracania Rusinów, Czechów i Polaków. Nie wiadomo, czy miał na myśli pogan, czy „fałszywych chrześcijan”, za jakich uważano wyznawców chrystianizmu rytu słowiańskiego. Z kolei w XIV-wiecznym kalendarzu z Wiślicy wymieniany jest św. Gorazd – uczeń, którego św. Metody wyznaczył na swego następcę jako biskupa Moraw. Z jakiego powodu czczono w południowej Polsce duchownego, który głosił naukę uznaną przez papieża za heretycką? Czy są jakiekolwiek dowody na to, że Jezus naprawdę istniał? Współcześnie ponad 2 miliardy osób wyznaje chrześcijaństwo i deklaruje wiarę w Chrystusa. Jednak kim tak naprawdę był Jezus? Dla wielu jest Bogiem, ale w niektórych religiach pojawia się... Wpływy obrządku słowiańskiego mogły nawet wykraczać poza granice Małopolski, bo Gall Anonim „fałszywymi chrześcijanami” nazywał też Mazowszan. W 1986 r. w Podebłociu na Mazowszu archeolodzy znaleźli trzy gliniane tabliczki ze znakami przypominającymi pismo. Prof. Andrzej Buko, autor „Archeologii Polski średniowiecznej”, datuje rozległe stanowisko archeologiczne w Podebłociu na okres między VIII a początkiem XI w. Dwie z tabliczek udało się odczytać: na jednej zidentyfikowano greckie litery IXH, co może być skrótem inwokacji Iesos Christos Nika – Jezus Chrystus Zwycięża; napis IXS na drugiej to prawdopodobnie monogram Jezusa Chrystusa. Poszlak potwierdzających istnienie chrześcijaństwa na ziemiach polskich przed chrztem Mieszka I jest więc wystarczająco dużo, by uznać to za bardziej niż prawdopodobne. Dlaczego jednak to nie Wiślanie – mający bliższy kontakt z ówczesnymi centrami cywilizacyjnymi – lecz wielkopolscy Polanie stworzyli zręby polskiego państwa? Z Moraw nad Wartę Jeszcze bardziej zadziwia fakt, że Polanie pojawili się na scenie historii nagle i od razu z wielkim rozmachem. O ich istnieniu nie wiedział jeszcze Geograf Bawarski. W jego wykazie Polan nie ma w ogóle, są natomiast Goplanie, którzy szybko przepadli w mrokach dziejów. Badania metodą dendrochronologiczną (datowanie obiektów za pomocą analizy porównawczej słojów drewna) wykazały, że do końca lat 30. X w. w Wielkopolsce budowano niewiele i bardzo powoli. A potem nastąpiło gwałtowne przyspieszenie. W ciągu 2–3 lat wzniesiono aż cztery potężne grody (w Bninie, Gnieźnie, Gieczu, Lądzie), rozbudowano i ufortyfikowano dwa kolejne (w Poznaniu i Grzybowie). Co się stało? Prof. Urbańczyk w książce „Mieszko Pierwszy Tajemniczy” zwraca uwagę na zbieżność w czasie przełomu cywilizacyjnego w Wielkopolsce z upadkiem Państwa Wielkomorawskiego po najeździe Węgrów. Uciekający przed inwazją Morawianie rozproszyli się po sąsiednich krainach; według Urbańczyka dotarli też nad Wartę. Zamki Dolnego Śląska. Jaka jest ich historia i jakie tajemnice kryją? Zamki Dolnego Śląska odzyskują blask. I otwierają się na turystów. Dzięki temu w luksusie zarezerwowanym kiedyś dla błękitnokrwistych mogą pławić się dziś zwykli śmiertelnicy. Ponieważ stali na wyższym poziomie rozwoju cywilizacyjnego, zapoczątkowali przyspieszony rozwój okolic Gniezna i Poznania. Niewykluczone, że – podobnie jak skandynawscy Waregowie na Rusi – przejęli władzę nad miejscową ludnością, czyli Goplanami, a Mieszko to potomek emigrantów. Wielkomorawskie elity były jednak schrystianizowane, co rodzi pytanie o sens ponownego chrztu księcia wywodzącego się z tej grupy. Wyjaśnienie, że uchodźcy przyjęli miejscowe zwyczaje i dopiero po zadomowieniu wrócili do swej religii, nie wydaje się przekonujące. A może Mieszko nie tyle się ochrzcił, co przechrzcił, przechodząc z obrządku słowiańskiego na łaciński? To też trochę karkołomna teoria. W historiografii przeważa pogląd, że potęga Polan wyrosła na… lęku o przetrwanie. Dlaczego Mieszko I przyjął chrzest? W naszej tradycji zakorzeniło się przeświadczenie, że Mieszko przyjął chrzest z Czech, by przeciwstawić się agresywnej polityce Niemiec. To efekt uprzedzeń historyków, którzy podjęli pierwsze poważne badania nad początkami polskiej państwowości w XIX w., gdy Polska znajdowała się pod zaborami. W rzeczywistości największe zagrożenie stanowili dla Mieszka I Czesi, którzy już kontrolowali Śląsk i Małopolskę, a nie zamierzali na tym poprzestać. Co gorsza, sprzymierzyli się z tzw. Związkiem Wieleckim, czyli skonfederowanymi plemionami słowiańskimi z terenu dzisiejszej Meklemburgii i północnej Brandenburgii. Wieleci regularnie urządzali łupieżcze wyprawy na państwo Polan, a w sojuszu z Czechami mogli doprowadzić do jego unicestwienia. Nie wiadomo, czy Mieszko sam wpadł na ten pomysł, czy był to efekt burzy mózgów podczas jego spotkań z radą przyboczną. W każdym razie podjął iście salomonową decyzję, która miała zmienić czeskiego księcia Bolesława I Okrutnego z wroga w… teścia. Prawdopodobnie w roku 963 zaczęły się negocjacje małżeńskie. Pasjonat archeologii znalazł grunwaldzki miecz? „Zachowany w niebywale dobrym stanie” Dwa nagie miecze grunwaldzkie to symbol zwycięstwa Królestwa Polskiego nad zakonem krzyżackim. Przekazane królowi Władysławowi II Jagielle przez Ulricha von Jungingena, miały być pretekstem... Łatwo nie było, bo Bolesław solidnie zapracował na swój przydomek. Władzę przejął, mordując starszego brata Wacława, ogłoszonego po śmierci świętym. Rządził twardą ręką, ale zależało mu na poprawieniu wizerunku. Dlatego zgodę na oddanie ręki córki Mieszkowi uzależnił od przyjęcia przez niego chrztu. W „Roczniku Jordana i Gaudentego” pod datą 965 r. zapisano: Dubravka venit ad Mesconem – „Dobrawka przybyła do Mieszka”. To wszystko, co wiemy o wiekopomnym ślubie. Notatka z następnego roku informuje, że Mesco dux baptizatur. Nie wiemy jakie przyjął na chrzcie imię, jak przebiegała ceremonia, ale można przyjąć, że zgodnie z ówczesnym rytuałem Mieszko zanurzył się w chrzcielnym basenie. Ślady takiego obiektu odkryto na Ostrowie Lednickim i dość powszechnie przyjmuje się, że ceremonia odbyła się właśnie tam. Pewności jednak nie ma. Niektórzy naukowcy, m.in. prowadząca badania archeologiczne na terenie Ostrowa Tumskiego profesor Hanna Kóčka-Krenz, opowiadają się za Poznaniem. Historia z grobów. Pogańskie korzenie pochówku w Polsce Dla człowieka pierwotnego zwłoki były źródłem pożywienia. Z czasem zaczął grzebać zmarłych krewnych – głównie po to, by nie zjedli ich inni. Pierwsze groby nad Wisłą pojawiły się... Współcześni historycy raczej wykluczają Gniezno, rozpropagowane przez Jana Długosza. Znajdowało się tam centrum kultów przedchrześcijańskich i wyrzekanie się ich w takim miejscu byłoby zbyt wyzywającą prowokacją wobec tradycjonalistów. Zajęty wielką polityką Mieszko niezbyt angażował się w ewangelizowanie poddanych. Poza kaplicą i niewielkim kościołem w Poznaniu nie znaleziono dowodów świadczących, że za jego rządów budowano obiekty sakralne. Archeolodzy nie zauważyli też, by cokolwiek zmieniło się w obrzędach pogrzebowych, ciała zmarłych nadal palono. W dokumentach nie ma też wzmianek, by innowierców nawracano siłą. Może ta bierność spowodowała, że w oczach Kościoła nie zasłużył tak jak inni europejscy władcy na świętość. Nietrudno też było dostrzec, że uznawał chrzest bardziej za środek niż cel.
Jak naprawdę wyglądał chrzest Polski? Historyk opowiada o szczegółach
Przyjęcie chrztu przez Mieszka sprawiło, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy - mówi prof. Andrzej M. Wyrwa, dyrektor Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Maciej Replewicz: Co wiemy o chrzcie, poza tym, że przyjął go Mieszko w 966 roku? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Naukowcy od wielu lat próbują ustalić dokładne okoliczności, czas, miejsce oraz celebransa, który udzielił chrztu księciu Mieszkowi. W ciągu kilkudziesięciu lat badań wiele udało się wyjaśnić, ale wiele, m.in. ze względu na brak wiarygodnych źródeł, nadal pozostaje tajemnicą. Najwięcej rozważań na ten temat powstało w pierwszej połowie lat 60. ubiegłego stulecia, a więc w okresie poprzedzającym obchody Milenium państwa polskiego. Dziś ze względu na zbliżającą się rocznicę temat ten powraca. To co wiemy z bardzo dużą dozą prawdopodobieństwa to czas tego wydarzenia. Chrzest Mieszka I na pewno miał miejsce w 966 roku - prawdopodobnie w Wielką Sobotę, która w tamtym roku przypadała 14 kwietnia. Dokładny dzień wiąże się z liturgią Wielkiej Soboty, kiedy w Kościele katolickim właśnie udziela się chrztu. Dokładnie jednak nie wiemy, jak wyglądał rytuał tego aktu. W oparciu o nieco późniejsze źródło – Żywot św. Ottona z Bambergu, w którym jest mowa o chrzcie Pomorzan udzielonym przez Ottona w latach dwudziestych XII w. - możemy przypuszczać, że chrzest Mieszka odbywał się w podobny sposób, czyli w basenie chrzcielnym. Po chrzcie Mieszka ochrzczono następnie jego dworzan i drużynę towarzyszących mu wojów. Ile jednak osób ochrzczono w tym pierwszym dniu absolutnie nie wiemy. W krótkim czasie od Wielkiej Soboty byli najprawdopodobniej chrzczeni inni jego poddani. Proces ten przebiegał jednak dłuższy czas, stopniowo, etapami. W pierwszym okresie chrztem objęto najprawdopodobniej tylko elity państwa Mieszka – w granicach do kilkunastu tysięcy osób. Natomiast pozostała część społeczeństwa, której liczbę na ziemiach polskich w tym czasie szacuje się na ok. 650 tys. osób, nadal pozostawała przy wierzeniach przodków. Sam proces ugruntowywania chrześcijaństwa na ziemiach polskich trwał przynajmniej do początku XIII wieku. Maciej Replewicz: Czy znamy miejsce chrztu? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Nie mamy całkowitej pewności, gdzie nastąpił chrzest. W wyniku badań milenijnych, m.in. w oparciu o archeologiczne odkrycia domniemanych basenów chrzcielnych brano pod uwagę Poznań, Gniezno, a także Kraków, Wiślicę itp. Żadne dokumenty ani relacje kronikarzy nic wiarygodnego nam na ten temat nie przekazały. Pozostały więc tylko mniej lub bardziej wiarygodne hipotezy. Istniał nawet pogląd, że Mieszko był ochrzczony poza granicami swojego państwa. Wysuwano hipotezy, że nastąpiło to w czeskiej Pradze lub w Regensburgu (Ratyzbonie), dziś na terenie Bawarii, w południowych Niemczech, ale brak wiarygodnych, naukowych dowodów nie potwierdził tej wersji. Odrzucono też koncepcję chrztu w Poznaniu, albowiem dotychczas nie znaleziono tam basenu chrzcielnego. Dziś, po odkryciach z lat 90. XX wieku, za najbardziej prawdopodobne miejsce uznaje się Ostrów Lednicki koło Gniezna. Przemawiają za tym ślady obiektów sakralnych odkrytych tam przez archeologów. Nie chodzi tu wyłącznie o baseny chrzcielne, ale o przygotowanie całej przestrzeni wyspy dla celów rezydencjonalnych księcia – rozbudowa grodu, budowa kamiennego palatium i związanej z nią kaplicy oraz kościoła grodowego, które, jak wynika ze szczegółowych badań, zostały ukończone ok. 964 – 965 r. Do 964 roku wybudowano też wielkie, najdłuższe w tym czasie na Niżu Europejskim, mosty łączące Ostrów Lednicki z lądem. Okazją do tak dużej inwestycji mogły być właśnie uroczystości chrztu księcia. Mimo różnych niewyjaśnionych pytań, które pojawiają się w dyskusjach naukowców, nie ma jednak najmniejszych wątpliwości, że chrzest księcia Mieszka I na pewno miał miejsce na terenie Wielkopolski, w obrębie civitas Schinesghe, czyli państwa gnieźnieńskiego. Maciej Replewicz: A kto dokonał chrztu Mieszka? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Tego również nie wiemy. Niektórzy kronikarze, na zasadzie własnej niczym nie udokumentowanej interpretacji, twierdzili, że dokonał tego np. św. Wojciech, inni nawet, że Cyryl i Metody. To oczywiście niczym nie uzasadnione domysły, absolutnie sprzeczne z chronologią chrztu Mieszka. Wielce prawdopodobne wydaje się jednak natomiast, że celebransem, który udzielał chrztu Mieszkowi, mógł być Jordan, który przybył w 965 roku w orszaku Dobrawy do Mieszka, wówczas w randze prezbitera, a w 968 roku ustanowiony pierwszym biskupem w Polsce. Maciej Replewicz: Jak chrzest przyjmowali mieszkańcy ziem polskich? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Ziemie pod władaniem Mieszka były dość rozległym terytorium. Kilkaset tysięcy jego poddanych od wielu pokoleń czciło bóstwa pogańskie, praktykowało kult przodków. Decyzja o chrzcie była niezwykle odważnym krokiem księcia. Nie chodziło tu o wprowadzenie religii wyznawanej „równolegle” do starych wierzeń, lecz o całkowite ich wyparcie. Nie był to proces łatwy. Pokazują nam to m.in. wydarzenia z lat trzydziestych XI wieku, kiedy to doszło do buntów przeciw dotychczasowym rządom, a jednocześnie przeciwko duchowieństwu. Niszczono świątynie, mordowano duchownych, powracano też do pogańskich kultów. Można przyjąć, że dopiero od panowania Kazimierza Odnowiciela ziemie polskie zaczęły być chrystianizowane w pełnym tego słowa znaczeniu. Natomiast pełne ugruntowanie chrześcijaństwa spowodowała dopiero tworzona od końca XII wieku sieć parafialna, z duchowieństwem dobrze przygotowanym do przekazywania prawd nowej wiary. Z czasem też, mimo początkowego buntu, nowa religia jednoczyła plemiona żyjące na ziemiach polskich. Maciej Replewicz: Jakie były polityczno-kulturowe konsekwencje chrztu dla Polski, jako kraju leżącego w centrum Europy? Prof. Andrzej M. Wyrwa: Znaczenie chrztu było ogromne. Ziemie polskie zamieszkałe przez liczne plemiona weszły w przestrzeń chrześcijańskiej Europy. Oznaczało to nie tylko wielkie zmiany kulturowe. Polski książę/król stał się równorzędnym partnerem – bratem w wierze - dla innych władców panujących w Europie, nawet dla władców tak potężnych jak cesarz Niemiec. Dla tworzącego się państwa, jako suwerennego tworu, był to istotny czynnik. Przyjęcie chrztu przez Mieszka spowodowało, że Polska trafiła do nowej przestrzeni kulturowej, wspólnej dla krajów zachodniej Europy. Staliśmy się krajem, który w oparciu o treści wynikające z wiary chrześcijańskiej budował nowe oblicze naszej kultury, będącej integralną częścią kultury europejskiej i jej dziedzictwa. Przez kolejne stulecia zmieniała się sytuacja polityczna, wielokrotnie następowała delimitacja granic naszego kraju, liczne wojny, zabory i okupacje, lecz chrześcijaństwo było czynnikiem, które nie pozwoliło naruszyć naszej tożsamości, a jednocześnie było stałym łącznikiem Polski z Europą i zachodnią cywilizacją. Źródło: PAP
Chrzest Polski czy tylko polskiego władcy? Kiedy tak naprawdę odbył się chrzest? Wiele pytań mało odpowiedzi [WYWIAD]
Ochrzcił się władca czy zostało ochrzczone całe Państwo? Odpowiedź nie jest wcale taka prosta. Przeczytajcie wywiad o kulisach chrztu Polski.
Określenie „chrzest Polski” jest błędne, nawet jeśli uznamy, że w 966 r. ochrzczony został Mieszko – powiedział dziennikarzowi PAP, Michałowi Szukale prof. Przemysław Urbańczyk, archeolog z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, badający początki państwa polskiego. Michał Szukała: Co według Pana wydarzyło się wiosną 966 r.? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie wiemy, czy w 966 r. i nie wiemy czy wiosną. Mamy bardzo niewiele informacji i żadna z nich nie pochodzi z tego okresu. Dopiero kilkadziesiąt lat później biskup Thietmar z Merseburga napisał, że Mieszko ze swoją czeską żoną Dobrawą żył bez chrztu przez rok lub trzy lata. Mamy więc podstawy sądzić, że został ochrzczony pomiędzy 966 r. a 968 r. W tzw. kronikach polskich zapisano rok 967, a w jednej z nich nawet rok 960. Widzimy więc, że kronikarze nie byli pewni daty chrztu. Wybrano rok 966, ponieważ był on bliski daty przybycia Dobrawy do kraju Mieszka. Jeśli chodzi o datę kwietniową, to tym bardziej nie dysponujemy żadnymi wskazówkami. Możemy tylko zakładać, że jeśli była to dla Mieszka I ważna uroczystość religijna, to odbyła się w trakcie najważniejszych świąt chrześcijańskich, czyli Wielkanocy, wypadającej wówczas 15 kwietnia. Michał Szukała: Czyli karierę tej daty zawdzięczamy niemieckiemu biskupowi żyjącemu kilkadziesiąt lat później? Prof. Przemysław Urbańczyk: I polskim kronikom podającym rok 966. Nie wiemy jednak na jakiej podstawie. Być może data ta zachowała się w pamięci dynastycznej lub jest oparta na zaginionych rocznikach, takich jak tzw. rocznik Gaudentego lub rocznikach spisywanych w Czechach. Wiemy tylko, że dopiero kilkadziesiąt lat po tej dacie pojawiają się daty związane z przyjęciem chrztu przez Mieszka I. Michał Szukała: Można powiedzieć, że jest ona logiczna, ponieważ rok później urodził się Bolesław Chrobry… Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie mamy na to dowodów. Ta data jest „korzystna”, ponieważ nie dopuszcza możliwości, że jeden z naszych najwybitniejszych władców urodził się ze związku niechrześcijańskiego. Wybór roku 966 wydaje się być podyktowany potrzebami politycznymi i propagandowymi, ale niekoniecznie religijnymi. Michał Szukała: Można powiedzieć, że tzw. reakcja pogańska w latach trzydziestych XI w. spowodowała zanik pamięci historycznej w państwie Piastów? Prof. Przemysław Urbańczyk: W tamtym czasie pamięć była oparta na tradycji ustnej. Była ona oczywiście dość długa, ale podlegała rozmaitym manipulacjom i poprawkom mającym na celu przedstawienie przeszłości dynastii jako bardziej chlubnej i starożytnej. Ważne było również, aby była dostosowana do aktualnej sytuacji politycznej. Michał Szukała: Skoro rok 966 jest tak niepewny, to - posługując się szkolną narracją - należy spytać, jaka data jest pierwszą pewną w polskiej historii. Prof. Przemysław Urbańczyk: Rok 963. Saski kronikarz Widukind z Korbei nad Wezerą, spisując dzieje Sasów zapisał, że banita Wichman dwukrotnie pokonał „króla Mieszka”, który był władcą „Licikavików”. Jest to pierwsza data, w której Mieszko I został zauważony. Nie wiadomo czy był stroną atakującą, ale wydaje mi się, że tak. Prawdopodobnie parł w kierunku Odry, aby otworzyć swoje państwo na Bałtyk. Prawdopodobnie Wichman współpracował z Wieletami, którzy skutecznie wykorzystali jego umiejętności dwukrotnie pokonując Mieszka. Michał Szukała: Wielu historyków uważa, że wydarzenia roku 963 były kluczowe dla podjęcia przez Mieszka decyzji o przyjęciu chrztu. Czy zgadza się Pan z taką opinią? Prof. Przemysław Urbańczyk: Bitwy z Wichmanem mogły odgrywać tu dużą rolę, ale jeszcze istotniejsze wydaje się, że w tym okresie granice Marchii Wschodniej, stanowiącej przedmurze chrześcijaństwa, docierają do Odry. Mieszko I widział więc to zagrożenie, które było znacznie większe niż wojska Wieletów i Wichmana. Stojący na czele Marchii margrabia Gero był politykiem bezwzględnym. Kilka lat wcześniej wymordował kilkunastu książąt słowiańskich. Był on ogromnym zagrożeniem dla Piastów i Przemyślidów. Mimo że Bolesław I czeski był wtedy w dość dobrych stosunkach z cesarstwem, to jednak mógł czuć się zagrożony parciem tego państwa na wschód. Ta wspólnota interesów obu władców tłumaczyłaby łatwość zawarcia przez nich sojuszu. Skutki zjednoczenia ich sił były niemal natychmiastowe. W 967 r. Mieszko I z pomocą posiłków przysłanych przez swojego teścia Bolesława I Okrutnego, rozbija Wichmana. W ciągu czterech lat sytuacja polityczna w tej części Europy zmienia się więc całkowicie. W 963 r. Mieszko jest pokonany przez Wichmana, zawiera więc sojusz matrymonialno-polityczny z Czechami i w 967 r. zwycięża i zabija saskiego grafa. Michał Szukała: Skoro jesteśmy przy sojuszu z Bolesławem to powiedzmy, czy ślub Mieszka I odbył się pomiędzy chrześcijanką i barbarzyńcą, czy raczej dziedzicem tradycji wielkomorawskiej. Czy Przemyślidzi zdawali sobie sprawę z kim mają do czynienia? Prof. Przemysław Urbańczyk: Z pewnością wiedzieli kim jest Mieszko. Każdy władca musiał doskonale wiedzieć kim są jego sąsiedzi i jakimi siłami dysponują. Moim zdaniem fakt, że Mieszko I dostał rękę księżniczki Dobrawy jest dowodem na to, że Bolesław I wiedział, że nie ma do czynienia z dzikusem z wielkopolskiej puszczy, ale że dysponuje on siłą, za którą stoi tradycja. Wedle mojej koncepcji, jeżeli Mieszko I był potomkiem wielkomorawskiej dynastii Mojmirowiców, to na pewno wiedziano o tym w Pradze. Nie byłby więc on traktowany jak watażka z puszczy nadwarciańskiej, lecz spadkobierca tradycji tego państwa. Bez takiego założenia ciężko zrozumieć, że księżniczka ze schrystianizowanego od kilkudziesięciu lat państwa zostaje wysłana do Wielkopolski i wydana za poganina. Oczywiście znamy takie przypadki w tamtej epoce. Przecież Mieszko I wydał swoją córkę Świętosławę-Gunhildę za władcę Szwecji Eryka Zwycięskiego, który do końca życia pozostał poganinem. W tym wypadku jednak najlepszym wytłumaczeniem tego układu politycznego jest fakt, że Mieszko I był dziedzicem znacznie poważniejszej i głębszej tradycji niż lokalnego rodu z Wielkopolski wywodzącego swoją genealogię od Piasta. Michał Szukała: Skoro poprzednicy Mieszka I byli spadkobiercami tradycji wielkomorawskiej, to jak mógł wyglądać proces budowania przez nich nowej państwowości? Prof. Przemysław Urbańczyk: Od zawsze niemal badacze zastanawiają się skąd wzięło się państwo wczesnopiastowskie. Państwa nie wyrastają same z siebie na pustkowiu. Historia uczy, że pojawiają się na obrzeżach już istniejących systemów politycznych. Państwo wczesnopiastowskie w swoim funkcjonowaniu jest kopią państw Europy łacińskiej. Stąd możemy podejrzewać, że na jego powstanie wpływały czynniki zewnętrzne. Nauka już ostatecznie odrzuciła tzw. „koncepcję normańską”, według której poprzedników Mieszka wspierali Wikingowie. Nie ma na to nawet najmniejszych przesłanek archeologicznych. Pozostaje więc wyłącznie kierunek wielkomorawski. Występuje zbieżność chronologiczna pomiędzy upadkiem Państwa Wielkomorawskiego a powstaniem państwa na obszarze Wielkopolski. W 906 r. Morawianie zostają rozbici pod Bratysławą przez armię madziarską. Kilkanaście lat później nad Wartą ktoś rozpoczyna budowę silnie umocnionych grodów konstruowanych w specyficznej technice hakowej. Wcześniej te tereny nie były zupełnie predestynowane do takiego rozwoju. Nie było tam ani wielkich bogactw, grodów czy gęstego osadnictwa. Musiała to być więc inicjatywa polityczna kogoś, kto wiedział jak to zrobić i miał do tego odpowiednią determinację oraz charyzmę do przekonania lokalnej ludności… Michał Szukała: Przekonania siłą? Prof. Przemysław Urbańczyk: Niekoniecznie. Pamiętajmy, że w tym czasie nie było podziału na różne języki słowiańskie. Mogły występować tylko lokalne dialekty w ramach jednego języka zachodniosłowiańskiego. Nie występowały także poważne różnice kulturowe. Pamiętajmy również, że Słowianie we wczesnym średniowieczu mieli skłonność do przyjmowania u siebie przybyszy z zewnątrz, oferujących im swoją wiedzę, głównie militarną… Michał Szukała: Taką „karierę zrobił” Samon, ale jego państwo bardzo szybko się rozpadło. Prof. Przemysław Urbańczyk: Tak, ponieważ nie było żadnych warunków do jego przetrwania. Mówienie o państwie jest nawet pewnym nadużyciem. Był to wódz, który wygrał kilka bitew i podporządkował sobie pewne terytorium. Państwo ma jednak zawsze pewną stabilną strukturę i centrum władzy. „Państwo Samona” było więc efemerydą. Pierwszym trwałym państwem słowiańskim była Wielka Morawa. Warto więc wziąć pod uwagę również to, że już w tamtym czasie musiały istnieć kontakty Morawian z ziemiami na północy. Podstawą gospodarki wielkomorawskiej był handel niewolnikami. Później rozwijał się on również w Czechach. Centrum handlu niewolniczego znajdowało się w Bratysławie. Stamtąd wiódł szlak handlowy do Triestu i Wenecji i dalej do Bizancjum. Niewolnicy byli również transportowani Dunajem nad Morze Czarne. Zapotrzebowanie na niewolników musiało być więc duże. Jedynym terenem, z którego można było pozyskiwać niewolników był obszar późniejszych ziem polskich. Archeolodzy odnajdują ślady bytności Morawian na tym obszarze na Śląsku i w Małopolsce, co nie oznacza, że przyłączyli te ziemie do swojego państwa. Michał Szukała: W historii średniowiecza ogromną rolę odgrywają badania porównawcze. Czy mamy więc jakiekolwiek przykłady sytuacji, w której nad jakimś państwem pogańskim panuje chrześcijanin i nie dokonuje żadnych ruchów w kierunku jego chrystianizacji? Prof. Przemysław Urbańczyk: Mamy. Można wymienić plemiona Obodrytów mieszkających między Odrą a Górną Łabą. Przez kilkadziesiąt byli rządzeni przez chrześcijańską dynastię Nakonitów. Drugim przykładem jest Szwecja. Syn wspomnianej Świętosławy Olof Skoetkonung został wychowany przez matkę po chrześcijańsku i był pierwszym chrześcijańskim władcą tego kraju. Mimo to przez kolejne sto lat Szwedzi, włącznie z arystokracją są całkowicie pogańscy. Był to swego rodzaju kompromis, w którym pozwalano królom wyznawać inną wiarę niż ta dominująca wśród poddanych. Michał Szukała: Musiało to być jednak bardzo specyficzne chrześcijaństwo, skoro było potępiane przez pisarzy chrześcijańskich tego okresu. Prof. Przemysław Urbańczyk: Nazywali tę wiarę półchrześcijaństwem. Święty Bruno z Kwerfurtu uważał, że jest to „tchórzliwe chrześcijaństwo, jeszcze gorsze od pogaństwa”. Te oceny wynikały bowiem z negatywnej oceny kompromisu, jakim była rezygnacja przez władcę z egzekwowania wartości, które sam wyznawał i pozostawienia poddanym wolnej ręki w wyborze religii. Gdyby jednak próbował narzucić im swoją religię mógłby stracić władzę. Michał Szukała: Niezależnie od tego jak postrzegamy rok 966 to jednak bez wątpienia jest to moment, w którym Mieszko trafia na scenę polityczną tej części Europy. Według „szkolnej narracji” panował już wówczas nad Polską. Nad czym rzeczywiście sprawował władzę Mieszko I? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie możemy mówić wówczas o Polsce. Ta nazwa pojawiła się dopiero na początku XI w. Wprowadza ją do obiegu Bolesław Chrobry wybijając monetę, na której określa sam siebie jako władcę Polonii – Princes Polonie. Mieszko I nie był twórcą swojego państwa. Odziedziczył je po przodkach, kimkolwiek by nie byli. Już 40 lat przed pojawieniem się Mieszka w źródłach pisanych wznoszono grody takie jak Giecz, Grzybowo, Poznań, Ostrów Lednicki i nieco później Gniezno. Wyznaczają one niewielkie terytorium w Wielkopolsce. Mieszko I odziedziczył to terytorium i znacznie poszerzył jego granice, ale nie wiemy jak bardzo. Należy też pamiętać, że mówienie o ściśle wytyczonych granicach w tym okresie jest umowne. Jedna bitwa mogła zmienić obszar państwa. Moim zdaniem państwo Mieszka obejmowało obszar między Odrą a Wisłą i między Bałtykiem a Sudetami z forpocztą w okolicach Ołomuńca. Michał Szukała: Kiedyś uważano Gniezno za najważniejszy gród państwa wczesnopiastowskiego. Tymczasem ustalenia archeologiczne są inne... Prof. Przemysław Urbańczyk: Gniezno pojawiło się w tzw. drugiej fazie powstawania grodów. Pojawiło się w latach 40. X wieku. To czy gród pochodził z okresu wczesnopiastowskiego poznajemy po użytej przy jego budowie technice hakowej, pozwalającej budować wysokie i potężne umocnienia. Był to pierwszy wkład tych ziem w dorobek technologiczny świata. Michał Szukała: Jakie nadzieje na dalsze poszerzenie naszej wiedzy wiąże Pan z archeologią? Prof. Przemysław Urbańczyk: W archeologii zawsze możemy liczyć na przełom. Odróżnia to ją od historii opartej na analizie źródeł pisanych, których zasób raczej się nie powiększy. No chyba, że archiwa watykańskie skrywają coś, czego ktoś nie zauważył. Tymczasem archeolodzy co roku wyruszają na wykopaliska i przetwarzają swoje odkrycia na informacje historyczne, których nie ma w źródłach pisanych. Bardzo liczę na podsumowanie badań profesora Władysława Duczko, który wraz ze swoim zespołem zajął się badaniami znalezisk srebra w okresie wczesnośredniowiecznym. Artefakty poddano badaniom stylistycznym i materiałowym. Nie chcę na razie zdradzać rezultatów tych badań, które poszerzą naszą wiedzę o tym okresie. Michał Szukała: Ale może zdradzi Pan jakie tezy znalazły się w Pana nowej książce, która niebawem trafi do księgarń? Prof. Przemysław Urbańczyk: W kwietniu w wydawnictwie Zysk i Spółka powinna ukazać się moja książka „Co się stało w 966 r.”, która jest podsumowaniem moich dotychczasowych tez. Jej zadaniem jest ich popularyzowanie, stąd jej przystępny charakter. Nie zawiera przypisów i długich wywodów typowych dla publikacji naukowych. Opowiem w niej o mojej koncepcji państwa wczesnopiastowskiego oraz wydarzeń około roku 966 i w kolejnych latach panowania Mieszka. Skupiam się również na omówieniu kontaktów ziem polskich z chrześcijaństwem przed rokiem 966. Próbuję odpowiedzieć też na pytanie na ile moment tzw. „chrztu Polski” był przełomowy, czy może nie miał wpływu na mieszkańców państwa Mieszka I. Warto przypominać, że określenie „chrzest Polski” jest błędne nawet jeśli uznamy, że w 966 r. ochrzczony został Mieszko. Prawdopodobnie poza nim i jego najbliższym otoczeniem nikt z jego poddanych nie został wówczas chrześcijaninem. Michał Szukała: Nawet szersze elity jego państwa? Prof. Przemysław Urbańczyk: Nie ma na to żadnych, najmniejszych dowodów archeologicznych. Wygląda, że rządził z Ostrowa Tumskiego swoimi pogańskimi poddanymi. Miał tam malutką kaplicę, która według danych archeologicznych zbudowana została przed rokiem 966. Ten fakt wciąż nie dociera do świadomości większości historyków. Źródło: PAP
Co jadł książę Mieszko? W Poznaniu przygotowano ucztę z czasów Chrztu Polski
Chrzest Polski był nie tylko zmianą w kulturze i polityce. Była to także prawdziwa rewolucja na stołach.
Choć o tym, co jedzono na naszych ziemiach w czasach chrztu Mieszka wiadomo niewiele, można przyjąć, że dla ludów tej części Europy przyjęcie chrześcijaństwa skutkowało „szokiem gastronomicznym” – uważa historyk kulinariów z UMK w Toruniu Jarosław Dumanowski. Historyk z toruńskiego uniwersytetu był jednym konsultantów „kolacji chrzcielnej Mieszka i Dobrawy”, zorganizowanej w Poznaniu w ramach trwającego do poniedziałku w stolicy Wielkopolski X Ogólnopolskiego Festiwalu Dobrego Smaku. Zaproszeni kucharze przygotowali w jednej z restauracji autorskie dania w oparciu jedynie o składniki dostępne w Wielkopol-sce dziesięć wieków temu. Kolacja była elementem realizowanego od ub. roku projektu "Stół Mieszka i Dobrawy". Nawiązuje on do przypadającej w tym roku 1050. rocznicy chrztu Polski. Do współpracy przy tworzeniu menu zaproszeni zostali uznani badacze dawnej kuchni i zwyczajów. Jarosław Dumanowski podkreślił, że mimo powszechnej opinii, iż chrzest Polski pociągnął za sobą włączenie naszego kraju do Europy Zachodniej, pod wieloma względami, także względem kulinarnym, było to raczej wejście w krąg krajów Europy Południowej. Jak stwierdził, to właśnie tam było umiejscowione centrum kultury, kuchni i przede wszystkim religii. "Doświadczenia innych ludów, które przyjmowały chrzest dowodzą, że jego przyjęcie było dla krajów z północy czy wschodu Europy szokiem gastronomicznym. Ludzie, którzy przez setki lat zajadali słoninę, mleko, kaszę, czasem dziczyznę, nagle dowiedzieli się, że przez prawie pół tygodnia: w piątek, środę i sobotę, muszą zachowywać post; że muszą jeść ryby” - powiedział. Jak dodał, ryby, owoce morza, biały chleb, czy oliwa były elementami obcej ówczesnym mieszkańcom tych ziem kuchni śródziemnomorskiej, ściśle związanej z chrześcijaństwem. „Przyjęcie chrztu było też przyjęciem kilku kojarzonych z nową religią produktów: wina, oliwy, białego chleba z pszenicy oraz ryb morskich. To były produkty elitarne, ale bez nich nie mogło istnieć chrześcijaństwo. Bez wina i białego chleba nie można było odprawić mszy św., zaś oliwa była potrzebna do sakramentów” – powiedział. Ze składników wskazanych przez ekspertów, zaproszeni kucharze: Ewa Michalska, Michał Seyda i Jan Kuroń przygotowali m.in. smażone liście pokrzyw i szczawiu, zupę rybną na bazie pstrąga i lina z kurkami i knelkiem z lina, przepiórki pieczone w miodzie pitnym, marynowaną brukiew, mus z brukwi i macierzanki, oraz wędzonego jesiotra z kurkami w śmietanie na liściach łopianu. Do kolacji podawano wina z Moraw, bo takie trunki mogła przywieźć ze sobą Dobrawa. Jarosław Dumanowski przyznał, że nie ma żadnych źródeł, które mogłyby wskazywać, co jadano na dworze Mieszka i Dobrawy. Przypomniał też, że nie jest pewna nawet lokalizacja i data chrztu Polski, zaś przyjęty rok 966, choć prawdopodobny, jest jedynie przypuszczeniem. Pomysłodawca kolacji, producent Festiwalu Dobrego Smaku Wojciech Lewandowski powiedział, że odbywające się w ramach projektu działania mają na celu przybliżanie historii polskiej kuchni od jej początków, oraz wpływu wydarzeń historycznych, odkryć geograficznych i zmian w codziennym życiu mieszkańców Polski na naszą kuchnię i kulturę stołu. „Kuchnia jest niezwykle ważnym elementem naszej kultury – warto to uświadamiać i zwykłym Polakom, i decydentom. Jest wielu historyków uważających badania nad kuchnią za niepoważne. Tymczasem to równie ważna dziedzina, jak historia wojen i spisków – a na pewno znacznie przyjemniejsza” – powiedział. W ramach projektu Stół Mieszka i Dobrawy", podczas festiwalu odbyły się też warsztaty historyczno-kulinarne dla dzieci i z udziałem nauczycieli poznańskich szkół podstawowych. Źródło: PAP Posłuchaj Tomasza Tomaszewskiego, który podzielił się z nami sekretami z warsztatu fotografa! Wybitny fotograf wystąpił podczas Festiwalu Podróżników National Geographic. View oEmbed on the source website
Czy Mieszko I był wikingiem? Wyjaśni badanie DNA. Jeśli...
Naukowcy chcą ustalić piastowski profil genetyczny. Biskup się waha.
Na przełomie roku w katedrze w Płocku ma się zacząć remont tzw. Kaplicy Królewskiej. Jak dowiedziała się "Rzeczpospolita", prace konserwatorskie chcą wykorzystać do swoich badań historycy zajmujący się początkami polskiej państwowości. Kaplicę Królewską uznaje się bowiem za największą nekropolię Piastów. Naukowcy chcieliby pobrać z kości m.in. materiał genetyczny. Liczą na to, że badania pozwolą im ustalić profil genetyczny Piastów, a przy okazji zweryfikować stawiane od kilku lat tezy, jakoby Mieszko I był wikingiem. Bp Piotr Libera, ordynariusz płocki, w sprawie udzielenia zgody na badania konsultował się m.in. z płocką delegaturą Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i wybitnym historykiem prof. Henrykiem Samsonowiczem. - Z uwagi na trwający od kilku miesięcy remont wieży północnej katedry i planowany gruntowny remont Kaplicy Królewskiej nie wyrażono zgody na badania – informuje dr Elżbieta Grzybowska, rzecznik diecezji. Zastrzega jednak, że biskup "nie wyklucza w przyszłości wyrażenia swojej zgody" na badania. Źródło: PAP