Budujesz formę? Bez „zgody” mózgu twoje wysiłki mogą pójść na marne
Regularne ćwiczenia wzmacniają i powiększają mięśnie, poprawiają siłę oraz wytrzymałość. Jednak nowe badania sugerują, że niewielki obszar położony głęboko w mózgu może pomagać w określaniu, jak silnie te postępy utrwalają się w organizmie. Innymi słowy - to mózg ma ostatnie słowo.
Kiedy budujemy formę, zazwyczaj wyobrażamy sobie coraz lepsze działanie mięśni: podnoszenie coraz większych ciężarów albo wchodzenie po schodach bez zadyszki. Jednak najnowsze badania sugerują, że te postępy nie następują, dopóki w pierwszej kolejności nie zajdą zmiany w mózgu. W badaniu opublikowanym 12 lutego w czasopiśmie „Neuron” wykazano, że u myszy trenujących na bieżniach nastąpił wzrost aktywności komórek w części podwzgórza w mózgu. Gdy po zakończeniu ćwiczeń zablokowano te komórki, myszy nie odnotowały poprawy wydolności mimo odbytego treningu. Wyniki sugerują, że organizm polega na sygnałach płynących z mózgu, aby móc budować formę fizyczną. Trening mózgu czy mięśni? Ćwiczenia nie ograniczają się do wprawiania mięśni w ruch – uczą organizm adaptacji do wysiłku. Z czasem rośnie siła, poprawia się wytrzymałość, a układy odpowiedzialne za regulację energii działają coraz sprawniej. Jednak – jak podkreśla J. Nicholas Betley, neurobiolog z Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii – ćwiczenia zmieniają także mózg. U myszy biegających w kołowrotkach lub na bieżniach powstają nowe komórki nerwowe w takich obszarach jak hipokamp, a już istniejące neurony tworzą nowe połączenia. – Ćwiczysz, a twoje mięśnie, płuca i serce stają się silniejsze; tak samo wzmacnia się Twój mózg – i jest to bezpośrednia konsekwencja wysiłku fizycznego – mówi prof. J. Nicholas Betley. Tym, co szczególnie uderzyło prof. Betleya i jego zespół, była skala aktywności mózgu podczas wysiłku. – W całym mózgu, a zwłaszcza w podwzgórzu, obserwujemy ogromne zaangażowanie w trakcie ćwiczeń – mówi naukowiec. – Co u licha robi ta cała aktywność neuronalna? Szczególnie wyraźny był wzrost aktywności w brzuszno-przyśrodkowej części podwzgórza (VMH), obszarze położonym głęboko w centralnej części mózgu. Region ten jest najlepiej znany ze swojej roli w metabolizmie i gospodarce energetycznej, kontrolując m.in. temperaturę ciała, głód oraz pragnienie. Ponieważ wytrzymałość zależy od tego, jak organizm zarządza energią, prof. Betley i jego zespół podejrzewali, że VMH nie tylko reaguje na ćwiczenia, lecz także aktywnie wspiera zdolność organizmu do przystosowywania się do treningu. Neurony SF-1: „przełącznik” wytrzymałości w mózgu? Betley i jego współpracownicy rozpoczęli badania od myszy trenujących na bieżniach. Już po jednej sesji ćwiczeń u zwierząt zaobserwowano zwiększoną ekspresję czynników wzrostu w komórkach VMH, szczególnie w tych, które wytwarzają białko SF-1. Komórki ekspresjonujące SF-1 pomagają integrować sygnały płynące z organizmu, m.in. informacje od hormonów takich jak insulina i leptyna, regulując to, w jaki sposób ciało wykorzystuje energię. Po ośmiu dniach treningu w obrębie VMH zaangażowanych było więcej neuronów zawierających SF-1, a ich aktywność wyraźnie wzrosła. Komórki te wytworzyły także dodatkowe „kolce” synaptyczne – maleńkie struktury umożliwiające komunikację między komórkami mózgowymi. Betley zauważa, że trzy tygodnie treningu wytrzymałościowego u myszy skutkują podwojeniem aktywności tych komórek. Wraz z tym, jak zwierzęta mogły biegać na coraz dłuższe dystanse, również VMH ulegało swoistemu „wytrenowaniu” pod wpływem wysiłku. Aby sprawdzić, czy neurony te jedynie reagują na ćwiczenia, czy też aktywnie generują płynące z nich korzyści, naukowcy selektywnie wyciszyli komórki SF-1. Bez aktywności tych specyficznych komórek mózgowych myszy mogły trenować, jednak ich postępy były znacznie mniejsze. Nie biegały tak daleko ani tak szybko, jak zwierzęta z prawidłową sygnalizacją SF-1. Korzystając z metody zwanej optykogenetyką, która pozwala kontrolować aktywność neuronów SF-1 za pomocą impulsu światła, badacze wykazali, że wyłączenie tych komórek bezpośrednio po każdej sesji treningowej uniemożliwiało rozwój większej wytrzymałości. Z kolei wzmocnienie sygnalizacji komórek SF-1 przynosiło efekt odwrotny — zwierzęta poddane zarówno treningowi, jak i stymulacji światłem osiągały lepsze wyniki w zakresie wydolności. Bez decyzji mózgu nie ma sportowych postępów Naukowcy od dawna wiedzą, że mózg odgrywa kluczową rolę w aktywowaniu mięśni, pobudzaniu reakcji serca i płuc oraz kontrolowaniu poboru i wydatkowania energii – zauważa Mark Hargreaves, fizjolog wysiłku fizycznego z Uniwersytetu w Melbourne w Australii. – Wyniki te sugerują, że neurony SF-1 w VMH w obrębie ośrodkowego układu nerwowego również uczestniczą w procesie adaptacji do regularnej aktywności fizycznej. To zamknięta pętla, która przynosi korzyści zarówno ciału, jak i umysłowi. – Wyniki te po raz kolejny podkreślają piękno fizjologii integracyjnej – mówi prof. Mark Hargreaves. – Wszystkie istotne układy narządów współpracują ze sobą, aby zapewnić odpowiednią reakcję organizmu na wyzwanie, jakim są ćwiczenia – dodaje. Myszy to nie ludzie Wyniki wskazują na nową rolę tego obszaru mózgu — mówi Dayu Lin, neurobiolożka z NYU Grossman School of Medicine w Nowym Jorku. Zaznacza jednak, że należy interpretować je z perspektywy zwierząt, a nie ludzi. – Myszy nie ćwiczą – podkreśla. – Nie myślą dobrowolnie: „muszę poprawić formę, więc wskoczę na kołowrotek. Lin zauważa, że ten obszar podwzgórza jest również powiązany ze sposobem, w jaki zwierzęta reagują na drapieżniki. Badaczka zastanawia się, czy wpływ ćwiczeń na mózg nie wynika z faktu, że zwierzęta biegają tak, jak robiłyby to w warunkach ekstremalnego stresu wywołanego atakiem drapieżnika. Prof. Betley i jego współpracownicy powtórzyli część eksperymentów na myszach, które nie biegały na bieżniach. Zamiast tego zwierzęta miały w klatkach swobodny dostęp do kołowrotków, nie były jednak zmuszone do wysiłku. Myszy biegały z wyraźnym zapałem, a badacze wykazali, że gdy zablokowano u nich komórki zawierające SF-1, nie czerpały korzyści ze zwiększonej aktywności ruchowej. – To badania na najwyższym poziomie, a wyniki – uzyskane z wykorzystaniem najnowocześniejszych technik – są istotne – mówi Alan Watts, neurobiolog z Uniwersytetu Południowej Kalifornii w Los Angeles. Zauważa jednak, że myszy są znacznie mniejsze od ludzi. – Jako gatunek myszy bardzo słabo sprawdzają się jako model kontroli gospodarki energetycznej u człowieka – dodaje. Naukowcy ostrzegają przed prostymi wnioskami Aby sprawdzić, czy nasze mózgi działają w podobny sposób, to ludzie będą musieli wejść na bieżnie i poddać się analogicznym testom. Kolejnym krokiem będzie precyzyjne ustalenie, jak wyglądają sygnały wymieniane między podwzgórzem a ciałem podczas ćwiczeń. Jakie konkretnie cząsteczki stanowią fundament wytrzymałości? Odpowiedź na to pytanie mogłaby pomóc naukowcom w opracowaniu metod leczenia dla osób niezdolnych do aktywności fizycznej, na przykład pacjentów wracających do zdrowia po udarach, lub w zapobieganiu zanikowi mięśni. Prof. Betley podkreśla jednak, że żaden lek nie zastąpi ruchu – i przyznaje, że te badania wpłynęły także na jego własne nawyki. – Po tych eksperymentach staram się trzymać 300 minut (czyli pięciu godzin) ćwiczeń tygodniowo – mówi. – Po 300 minutach tygodniowo jesteś zupełnie innym człowiekiem. Źródło: National Geographic
Ten prosty test wykonany w gabinecie lekarskim może zdradzić, jak długo będziesz żyć
Siła uścisku dłoni może przewidywać długość życia i stan zdrowia. Lekarze coraz częściej sięgają po ten wskaźnik, bo daje pełniejszy obraz niż BMI czy ciśnienie tętnicze. Zobacz, co naprawdę oznacza mocny chwyt.
Spis treści: Siła dłoni jako sygnał całego organizmu Jak działa test siły chwytu Dlaczego silny chwyt oznacza dłuższe życie Jak siła chwytu wpływa na codzienne funkcjonowanie Jak zadbać o siłę uścisku z wiekiem Dlaczego siła uścisku dłoni może być jednym z najlepszych wskaźników tego, jak dobrze – i jak długo – żyjesz. To, jak mocno potrafisz ścisnąć dłoń, daje lekarzom szybki obraz ogólnego stanu zdrowia. Badania konsekwentnie łączą silny uścisk z lepszym zdrowiem i dłuższym życiem. Przy odkręcaniu słoików, noszeniu zakupów, otwieraniu drzwi czy podpieraniu się, gdy tracimy równowagę, większość z nas korzysta z siły chwytu znacznie częściej, niż nam się wydaje. Te drobne ruchy rzadko kojarzą się z „kondycją”, a jednak mają znaczenie. – Siła uścisku dłoni to jeden z najbardziej niedocenianych wskaźników długoterminowego zdrowia – mówi Pete Rohleder, kinezjolog z Kansas State University. – Jeden uścisk pokazuje skumulowane efekty tego, jak się ruszamy, jak się odżywiamy, jak się regenerujemy i jak żyjemy. Siła dłoni jako sygnał całego organizmu To, jak mocno potrafisz ścisnąć dłoń, jest też konsekwentnie powiązane z ryzykiem chorób przewlekłych, niepełnosprawności, a nawet przedwczesnej śmierci. Czasem przewiduje wyniki trafniej niż tradycyjne miary, takie jak ciśnienie tętnicze krwi czy wskaźnik BMI. Test, który wygląda jak sprawdzian samej dłoni, jest migawką tego, jak starzeją się i współdziałają różne układy organizmu. Dlatego naukowcy coraz częściej opisują siłę chwytu jako funkcjonalny „parametr życiowy”. – Ponieważ siła uścisku zależy od tak wielu czynników działających przez całe życie, może nam powiedzieć dużo o zdrowiu ciała, a szczególnie mózgu – mówi Darryl Leong, dyrektor programu kardioonkologii w McMaster University i Hamilton Health Sciences. Jak działa test siły chwytu Siłę chwytu mierzy się za pomocą ręcznego dynamometru, który rejestruje siłę podczas krótkiego, izometrycznego ściśnięcia. Wyniki mogą wynosić od około 18 kg u osoby ze słabym chwytem do ponad 54 kg u zdrowego mężczyzny. Silny uścisk wymaga skoordynowanej pracy mięśni oraz sprawnego przenoszenia siły przez ścięgna i stawy. Układ nerwowy musi też „uruchomić” i skoordynować tysiące jednostek motorycznych. Siła chwytu ujawnia, czy tkanka mięśniowa ulega zanikowi lub jest zastępowana tłuszczem. Ten proces to sarkopenia – naturalna konsekwencja starzenia i braku aktywności. Mięśnie potrzebują też odpowiedniego przepływu krwi i wrażliwości na insulinę. Dlatego siła chwytu bywa nazywana „przeglądem całego organizmu”. Dlaczego silny chwyt oznacza dłuższe życie Siła chwytu to silny predyktor długowieczności, co potwierdzają duże badania. Słabszy chwyt oznacza wyższe ryzyko zgonu – również z powodu chorób serca i nowotworów. Jednym z wyjaśnień jest to, że siła chwytu odzwierciedla kondycję naczyń krwionośnych i autonomicznego układu nerwowego. To wpływa na stany zapalne, funkcję śródbłonka i rytm serca. W badaniu PURE z udziałem ponad 140 tysięcy osób siła chwytu lepiej przewidywała śmiertelność niż skurczowe ciśnienie krwi. Słabszy chwyt wiąże się też z przyspieszonym starzeniem biologicznym. Osoby z silniejszym uściskiem mają zwykle niższy wiek biologiczny niż wskazuje ich metryka. Siła chwytu wskazuje również na zdolność organizmu do regeneracji po chorobie. To ważny wskaźnik homeostenozy, czyli naszej „rezerwy” zdrowia. Jak siła chwytu wpływa na codzienne funkcjonowanie Siła chwytu przekłada się na samodzielność i sprawność ruchową. Słabszy chwyt oznacza wyższe ryzyko upadków, wolniejsze chodzenie i trudności w wykonywaniu prostych czynności. Badania pokazują też, że osoby z silniejszym chwytem mają zdrowszą strukturę mózgu i rzadziej cierpią na depresję oraz lęk. Niski chwyt to jeden z elementów kruchości – a ta może przyspieszać rozwój demencji u osób z wczesnymi problemami poznawczymi. Jak zadbać o siłę uścisku z wiekiem Po 40. roku życia masa mięśniowa i neurony zaczynają się zmniejszać – stąd spadek siły o ok. 1% rocznie. Proces przyspiesza przewlekły stan zapalny oraz spadek hormonów anabolicznych. Brak aktywności to dodatkowy problem – bez regularnego wysiłku ciało „rdzewieje”. Dobra wiadomość? Siłę chwytu można odzyskać dzięki regularnym ćwiczeniom. Najlepsze są ćwiczenia oporowe – ściskanie piłeczki, podnoszenie, noszenie, stabilizacja. Warto angażować całe ciało, a nie tylko dłonie – to wzmacnia też układ krążeniowy. Równie ważne jest odżywianie. Większe spożycie białka wiąże się z mocniejszym chwytem i lepszą regeneracją mięśni. Kluczowe są też codzienne nawyki: noszenie zakupów, używanie narzędzi, prace w ogrodzie. Źródło: National Geographic
Te mięśnie są kluczowe dla zachowania młodości. Czy wiesz, jak je wzmacniać?
Mięśnie głębokie, a nie sześciopak, są fundamentem zdrowego starzenia się. Poprawiają postawę, chronią kręgosłup i wspierają każdy codzienny ruch.
Spis treści: Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje Mocne centrum – recepta na długowieczność Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Od przepony po dno miednicy – naukowcy podkreślają, że wzmocnienie „centrum” ciała chroni kręgosłup i pomaga poruszać się z łatwością także w starszym wieku. „Sześciopak” może wyglądać jak symbol formy, ale o zdrowiu mówi zaskakująco niewiele. Prawdziwy sekret zdrowego starzenia się kryje się nie w widocznych mięśniach brzucha, lecz w złożonej sieci mięśni tworzących twój tzw. core. Te głębokie mięśnie stabilizują kręgosłup. Chronią plecy i napędzają niemal każdy ruch. – Ćwiczenia „na kratę”, jak klasyczne brzuszki, robione dla wyglądu, mogą uczynić więcej szkody niż pożytku – mówi Ben Yamuder, fizjolog wysiłku z nowojorskiego Hospital for Special Surgery. – Trenując w ten sposób, izolujesz bardzo małą część mięśni centrum – dodaje. W brzuchu jest około 35 mięśni, a mięsień prosty brzucha – popularny „sześciopak” – to zaledwie dwa z nich. Zrozumienie roli pozostałych mięśni – i sposobów ich wzmacniania – może być jednym z najskuteczniejszych sposobów, by z wiekiem pozostać silnym, stabilnym i wolnym od bólu. Oto, co warto wiedzieć. Core – jak działa i jakie mięśnie obejmuje – Core to złożony układ mięśni, który stabilizuje i porusza kręgosłup oraz miednicę – wyjaśnia Tom Holland, założyciel i CEO TeamHolland LLC, firmy doradczej w obszarze fitnessu. – Mięśnie te współpracują, by wspierać kręgosłup, regulować ciśnienie śródbrzuszne i tworzyć stabilną bazę dla ruchu. Według Yamudera mięśnie centrum można pogrupować w sześć obszarów. Z przodu leży mięsień prosty brzucha – dwa pionowe brzuśce oddzielone pasmem tkanki łącznej. Zginają tułów przy ruchach typu brzuszki czy siady i tworzą charakterystyczny „sześciopak”. Głębiej, pod nimi, mięsień poprzeczny brzucha owija tułów jak wewnętrzny gorset. – To główny stabilizator kręgosłupa, który utrzymuje go na miejscu. Gdy „wciągasz” pępek, napinasz właśnie ten mięsień – mówi Yamuder. U podstawy układu znajduje się dno miednicy – grupa mięśni wspierających prawidłowe trzymanie moczu oraz zdrowie seksualne. Po bokach wewnętrzne i zewnętrzne mięśnie skośne brzucha kontrolują rotację i zgięcia boczne, pozwalając tułowiowi skręcać się, sięgać i stabilizować. Nawet oddychanie zależy od centrum. Przepona, kopułowaty mięsień pod płucami, rozszerza się i kurczy z każdym oddechem. Tworzy ciśnienie, które stabilizuje kręgosłup. Z tyłu wzdłuż obu stron kręgosłupa biegnie prostownik grzbietu. Pomaga stać prosto i zginać się do przodu bez przeciążenia. To jeden z kluczowych „strażników” stabilności kręgosłupa. Osłabienie tych mięśni często skutkuje bólem pleców. Razem ta sieć łączy oddech, postawę i siłę – stanowiąc fundament niemal każdego ruchu. Mocne centrum – recepta na długowieczność Każdy ruch – od noszenia zakupów po powstrzymywanie psa – angażuje core. – Scenariuszy są setki – mówi Yamuder. – Łączy je jedno: centrum pracuje, by zapewnić ci bezpieczeństwo. Jeśli trenujesz tylko „sześciopak” albo wcale, z wiekiem będziesz gorzej przygotowany na codzienne wyzwania. Siła centrum to część ogólnej siły mięśniowej, którą badania konsekwentnie łączą z dłuższym, zdrowszym życiem. Przegląd badań naukowych z 2015 roku opublikowany w czasopiśmie „European Journal of Internal Medicine” pokazał, że wraz ze wzrostem siły mięśni maleje ryzyko zgonu. Dodatkowo mocny core zmniejsza ryzyko upadków, ogranicza dokuczliwy ból pleców i poprawia postawę – podkreśla Yamuder. – Jeśli bolą plecy, rzadziej prowadzisz aktywny tryb życia. Z czasem odbija się to na sercu i metabolizmie – mówi. Wpływa to m.in. na krążenie, trawienie i regulację hormonów. Słabe mięśnie centrum wiążą się z większą częstością bólu dolnych pleców, gorszą mobilnością i niższą jakością życia u starszych osób – dodaje Holland. Przegląd badań z 2021 roku w „Orthopedic Research Online Journal” pokazał, że seniorzy wykonujący codziennie ćwiczenia wzmacniające centrum mieli lepszą równowagę, większą samodzielność i wyższą jakość życia niż osoby, które ich nie robiły. Podobnie badanie z 2017 roku opublikowane w czasopiśmie „Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy” wykazało, że starsi dorośli z słabszymi mięśniami core – zwłaszcza z mniejszym prostownikiem grzbietu zawierającym więcej tkanki tłuszczowej – częściej doświadczali przewlekłego bólu pleców. Badacze zauważyli też, że z wiekiem dochodzi do zaniku mięśni i wzrostu tłuszczu śródmięśniowego. Wzmacnianie centrum może więc zapobiegać bólowi krzyża w późniejszym wieku. Znaczenie ma także postawa. Badanie z 2013 roku opublikowane w „Journal of Gerontology: Medical Sciences” powiązało złą postawę kręgosłupa z większym ryzykiem utraty samodzielności w codziennych czynnościach, takich jak ubieranie się czy mycie. Wzmacnianie mięśni stabilizujących kręgosłup pomaga temu zapobiegać. – Warto dbać o mocny core, żeby nadal robić rzeczy, które dają radość i wspierają zdrowy styl życia – podsumowuje Yamuder. Jak trenować core, by wspierać ciało przez lata Budowanie siły core nie wymaga niekończących się brzuszków ani godzin na siłowni. Eksperci mówią, że centrum działa najlepiej, gdy trenujesz je tak, jak go używasz – poprzez ruchy dnia codziennego. – Aktywowanie centrum podczas chodzenia, siedzenia prosto, a nawet mycia zębów uczy układ, by włączał się odruchowo. Właśnie o to chodzi – mówi Holland. – Noszenie nierównych ciężarów wzmacnia core w funkcjonalny, „życiowy” sposób. Jednym z najprostszych startów jest oddychanie przeponowe, czyli głęboki „oddech do brzucha” – dodaje Yamuder. Wzmacnia ono głębokie mięśnie stabilizujące kręgosłup, w tym mięsień poprzeczny brzucha i przeponę. Oto jak zacząć: Usiądź prosto albo połóż się z lekko ugiętymi kolanami. Połóż jedną dłoń na klatce piersiowej, drugą na brzuchu – tuż pod łukiem żeber. Weź głęboki wdech nosem. „Napełniaj” się od bioder po barki, pozwalając brzuchowi się unieść razem z dłonią. Wstrzymaj oddech na 5–7 sekund. Ułóż usta w „dziubek” i wydychaj powietrze ustami. Pozwól brzuchowi opaść pod kontrolą, jakby zbliżał pępek do kręgosłupa. Powtarzaj przez kilka minut, skupiając się na oddechu i ruchu brzucha. W przeciwieństwie do dużych grup mięśni, które potrzebują dłuższej regeneracji, centrum można trenować codziennie – krótko i różnorodnie – podkreśla Holland. – Ponieważ mięśnie core pracują niemal przy każdym ruchu, najlepiej reagują na krótkie, regularne sesje, a nie maratony. Możesz trenować je wszędzie i o każdej porze, korzystając wyłącznie z masy własnego ciała. Kluczem jest konsekwencja – mówi. Źródło: National Geographic
Serce to kluczowy mięsień w naszym organizmie. Pracuje 24 godziny na dobę
Podtrzymywanie krążenia krwi w naczyniach i narządach ciała to praca bez wytchnienia, 24 godziny na dobę. A o powodzeniu całej operacji decyduje jeden jedyny mięsień. Serce.
Spis treści: Układ krwionośny Ciśnienie krwi Rytm serca Choroby serca Kardiologia Kardiolodzy chętnie posługują się terminem „perfuzja”. Dobrze podsumowuje on rolę układu krwionośnego: serca oraz liczącej około 100 tys. km sieci żył, arterii i naczyń włosowatych, które doprowadzają krew do niemal każdej komórki ciała. Zapewnia on właśnie perfuzję, czyli przepływ krwi przez poszczególne narządy, dostarczając im odpowiedniej ilości tlenu, składników odżywczych oraz regulujących ich pracę hormonów. Układ krwionośny odpowiada także za usuwanie dwutlenku węgla i zbędnych produktów przemiany materii, które mogłyby uszkodzić komórki. Reguluje również temperaturę ciała i rozprowadza białe krwinki po całym organizmie, by były gotowe do walki z ewentualną infekcją. Jeśli ktoś wyobraża sobie układ krwionośny jako zwykłą pompę i ciąg rur, to popełnia duży błąd. – To niewiarygodnie skomplikowana maszyneria – przekonuje Barbara Casadei profesorka medycyny sercowo-naczyniowej z centrum doskonałości badawczej British Heart Foundation (Brytyjskiej Fundacji Serca) na uniwersytecie w Oksfordzie. – Zajmuję się badaniami układu krwionośnego od prawie trzydziestu lat. Nadal zadziwia mnie, że potrafi on utrzymać odpowiednią perfuzję poszczególnych narządów, a zarazem stałe ciśnienie krwi w całym układzie. Układ krwionośny Układ krwionośny (nazywany także układem sercowo-naczyniowym) składa się z: serca, tętnic (które transportują utlenowaną krew z serca), żył (którymi odtlenowana krew płynie z powrotem do serca), maleńkich naczyń włosowatych, które odgałęziają się od tętnic i żył, by odżywiać każdą komórkę ciała oraz usuwać z niej zbędne produkty przemiany materii. Nie jest to jednak prosty obieg zamknięty. Serce to w gruncie rzeczy dwie połączone pompy obsługujące dwa odrębne, choć połączone obiegi. Jeden z nich doprowadza odtlenowaną krew do płuc, gdzie zostaje ona oczyszczona z dwutlenku węgla i natleniona. Drugi rozprowadza utlenowaną krew po całym ciele. Krążąc po organizmie, krew przepływa przez jelita. Zostaje tam nasycona substancjami odżywczymi, które następnie transportuje do narządów. Po drodze krew przechodzi też przez nerki oraz wątrobę, gdzie następuje filtracja zbędnych produktów przemiany materii i ewentualnie magazynowanie lub uwalnianie dodatkowych substancji. Ważnym „przystankiem” jest też mózg, który potrzebuje znacznych ilości tlenu oraz substancji odżywczych. Niezwykły jest sposób regulowania obiegu krwi. Serce musi mocno ją pompować, by utrzymać odpowiednie ciśnienie i sprawić, że wystarczająca jej ilość dotrze do mózgu. Nawet wtedy, gdy znajdujesz się w pozycji stojącej, a grawitacja ściąga krew w kierunku stóp. Z drugiej strony, zbyt intensywne tłoczenie krwi mogłoby uszkodzić naczynia i delikatne tkanki, zwłaszcza w mózgu. Żyły są z kolei wyposażone w zastawki zapobiegające cofaniu się krwi, a naczynia włosowate kurczą się i rozszerzają, by skierować ją tam, gdzie najbardziej jest potrzebna. Przykładowo, gdy biegniesz, krew jest odprowadzana z narządów trawiennych i dostarczana w większej ilości do mięśni nóg. Rozmieszczone w całym układzie krążenia receptory działają niczym czujniki rejestrujące ciśnienie i zmiany składu chemicznego krwi. Dane te, w formie impulsów nerwowych i sygnałów hormonalnych, regulują średnicę naczyń krwionośnych oraz szybkość pracy serca. – To niewiarygodnie skomplikowany system, więc nic dziwnego, że jeśli cokolwiek zaczyna działać nieprawidłowo, organizm wpada w tarapaty – podsumowuje prof. Casadei. Ciśnienie krwi Krążąca w naczyniach krew wywiera nacisk na ich ścianki. Jej ciśnienie jest wypadkową średnicy naczyń oraz intensywności pracy serca. Zbyt wysokie lub zbyt niskie ciśnienie tętnicze może oznaczać kłopoty, warto więc mierzyć je od czasu do czasu. Wynik takiego badania składa się z dwóch liczb. Pierwsza opisuje ciśnienie krwi w chwili, gdy serce tłoczy krew do tętnic (ciśnienie skurczowe). Druga – pomiędzy jego uderzeniami, gdy krew zbiera się w komorach serca (ciśnienie rozkurczowe). Na podstawie obu wartości można określić, w jakim stopniu obciążone są naczynia i serce. Wedle wytycznych brytyjskiej służby zdrowia, idealne ciśnienie krwi wynosi od 90/60 do 120/80 milimetrów słupa rtęci, czyli mmHg (pierwsza liczba odnosi się do ciśnienia skurczowego, druga – rozkurczowego). Za wysokie uznaje się ciśnienie powyżej 140/90 mmHg. Wedle organizacji Blood Pressure UK ważniejszym parametrem jest ciśnienie skurczowe (pierwsza liczba), jako że precyzyjniej określa ryzyko zawału serca lub udaru. Chcąc uzmysłowić sobie, jak precyzyjnym mechanizmem jest układ krwionośny, warto dla porównania dodać, że w typowej instalacji wodociągowej w gospodarstwie domowym ciśnienie w rurach waha się w granicach 1,8–3 tys. mmHg. Wysokie ciśnienie krwi może powodować problemy ze zdrowiem. W odróżnieniu od rur wodociągowych, tętnice i żyły nie są bowiem sztywne. Ich ścianki są zbudowane z mięśni regulujących kurczenie się i rozszerzanie naczyń, a także wewnętrznej wyściółki grubości zaledwie jednej komórki, nazywanej śródbłonkiem. Jeśli ciśnienie krwi jest zbyt wysokie, mięśnie w ściankach tętnic muszą być mocniej napięte, by wytrzymać jej napór. W rezultacie rozrastają się i stają grubsze. Zmniejsza to wewnętrzną średnicę naczynia i pozostawia mniej miejsca dla przepływającej przezeń krwi, jeszcze bardziej podnosząc ciśnienie i zwiększając ryzyko zatoru. Naraża także naczynie na pęknięcie pod zbyt dużym obciążeniem, czego efekty – choćby udar – mogą być katastrofalne. Wysokie ciśnienie krwi uszkadza również delikatny śródbłonek. W rezultacie naczynia krwionośne stają się bardziej narażone na stany zapalne i miażdżycę. Czyli dolegliwość związaną z gromadzeniem się wewnątrz nich cholesterolu oraz innych lipidów, mogącą skutkować niedokrwieniem narządów i zawałem serca. Rytm serca Serce to mięsień wielkości pięści. Jest zbudowane z czterech jam, które na przemian kurczą się i rozkurczają, zasysając krew do środka i wypompowując na zewnątrz. Zaczęło bić 22 dni po twoim poczęciu. Będzie to robić przez całe twoje życie, zwykle w tempie od 60 do 100 uderzeń na minutę. Codziennie kurczy się 100 tys. razy, przepompowując w ciągu 24 godzin około 7,6 tys. litrów krwi. Cztery znajdujące się w sercu zastawki sprawiają, że krew krąży we właściwym kierunku. Odtlenowana krew wpływa do prawego przedsionka, a z niego do prawej komory. Stąd zostanie przepompowana do płuc i nasycona tlenem. Jaskrawoczerwona, utlenowana krew przepływa z płuc do lewego przedsionka i lewej komory. Stamtąd jest transportowana przez tętnice do poszczególnych narządów. Wszystko to dzieje się w ciągu jednego uderzenia serca – mocnego skurczu (wypompowania krwi na zewnątrz) i rozkurczenia się (ponownego napełnienia krwią) mięśnia sercowego. Za prawidłową sekwencję i zgranie w czasie skurczów poszczególnych jam oraz otwierania się i zamykania zastawek odpowiadają impulsy elektryczne. Są one wysyłane przez twój naturalny metronom, czyli węzeł zatokowo-przedsionkowy w prawym przedsionku serca. To swego rodzaju świeca zapłonowa, wysyłająca impulsy do pozostałych jam serca. Zadaniem serca jest jednak nie tylko tłoczenie krwi. Reguluje ono także ilość płynu w układzie krwionośnym, wytwarzając hormon nazywany przedsionkowym peptydem natriuretycznym. Wpływa on na stopień rozwarcia naczyń krwionośnych oraz ilość wody i soli wydalanych przez nerki. Choroby serca W układzie krwionośnym, tak jak w każdym skomplikowanym systemie, mogą pojawić się nieprawidłowości. Jedną z nich jest arytmia, powodowana przez nieprawidłowo wytwarzane lub przewodzone impulsy koordynujące skurcze serca. Stają się one wówczas nieregularne, zbyt wolne lub zbyt szybkie. Z kolei schorzenia zastawek mogą zaburzyć przepływ krwi przez poszczególne jamy serca, co może prowadzić do powstania zakrzepów. Niektórzy ludzie cierpią na dziedziczną chorobę mięśnia sercowego – kardiomiopatię. Powoduje ona nadmierne rozciągnięcie, zgrubienie lub usztywnienie ścian jam serca i utrudniającą im prawidłowe tłoczenie krwi. Najpowszechniejsze z zagrażających życiu schorzeń sercowo-naczyniowych są jednak te wywoływane przez pęknięcia i zatory naczyń krwionośnych, związane z uwarunkowaniami genetycznymi, złymi nawykami, wiekiem, wysokim ciśnieniem krwi oraz zmianami miażdżycowymi w tętnicach. W Wielkiej Brytanii na choroby serca i układu krążenia cierpi około 7,4 mln osób. Zawały, udary jak również inne choroby układu krążenia są odpowiedzialne za 28 proc. zgonów w tym kraju, w Polsce zaś – za niemal połowę. Udary są powodowane albo przez pęknięcie naczyń i wylew krwi do mózgu, albo przez zatory odcinające dopływ utlenowanej krwi do tego narządu. Do zawału dochodzi zaś, gdy jedna z tętnic doprowadzających utlenowaną krew do mięśnia sercowego zostaje zablokowana, zwykle przez zakrzep. Gdy mięsień ów zostanie pozbawiony tlenu, zaczyna obumierać – z tego właśnie wynikają objawy towarzyszące zawałowi. – Serce jest bardzo dobrze unerwione, więc jeśli mięsień zostaje pozbawiony wystarczającej ilości tlenu, odczuwamy ból – wyjaśnia prof. Casadei. Kardiologia Obumierający mięsień nie jest w stanie prawidłowo się kurczyć, co skutkuje zmniejszeniem rzutu serca, czyli ilości krwi tłoczonej do naczyń. Sterujące pracą serca impulsy elektryczne mogą też stać się nieregularne lub nieskoordynowane (nazywa się to migotaniem przedsionków lub komór). To może prowadzić do zatrzymania jego pracy i pozbawienia całego ciała dostaw utlenowanej krwi. Kluczowe jest wówczas rozpoczęcie resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Polega ona na uciskaniu klatki piersiowej i wdmuchiwaniu powietrza do płuc, by podtrzymać choćby częściowo krążenie utlenowanej krwi w organizmie (a zwłaszcza dostarczanie jej do mózgu) do czasu przybycia fachowej pomocy. Defibrylator może z kolei pomóc w przywróceniu pracy serca przez swego rodzaju zresetowanie mięśnia sercowego. Emitowany przezeń mocny impuls elektryczny przerywa nieprawidłowe skurcze i umożliwia węzłowi zatokowo-przedsionkowemu ponowne skoordynowanie impulsów sterujących pracą narządu. Nawet mało rozległy zawał, podczas którego nie tracisz przytomności i nie przestajesz oddychać, wymaga natychmiastowej interwencji medycznej, jako że komórki mięśnia sercowego zaczynają obumierać już po 20 minutach bez tlenu. Mięsień ten nie potrafi się zregenerować, gdyż jest zbudowany z komórek, które nie są zdolne do dalszych podziałów oraz tworzenia nowej tkanki. Jeśli mięsień sercowy obumrze, nie da się przywrócić go do życia. To właśnie dlatego badacze od lat próbują znaleźć sposoby sztucznej regeneracji tego narządu. Źródło: archiwum NG.
Wchodzenie po schodach wydłuża życie. Naukowcy zalecają wysiadkę z wind
Czy wchodzenie po schodach może mieć realny wpływ na nasze zdrowie? Okazuje się, że jak najbardziej. Potwierdzają to badania przedstawione na kongresie kardiologów. Ta prosta aktywność fizyczna zapobiega konkretnym chorobom.
W tym artykule: Jak wchodzenie po schodach wpływa na nasze zdrowie? Dlaczego warto wchodzić po schodach? Ostatnie dekady dały ludzkości wiele udogodnień, w tym np. internet. Znaczna część najnowszych wynalazków zrewolucjonizowała też medycynę. Wśród najważniejszych odkryć naukowych w tej dziedzinie wymienia się między innymi inteligentny plaster, bioniczną soczewkę kontaktową czy plaster antykoncepcyjny. Nie można być jednak obojętnym na drugi biegun otaczającego nas dobrostanu. Coraz bardziej dostępne używki, przetworzona żywność i inne gadżety zwiększają naszą podatność na choroby skracające życie. Szczęśliwe moda na palenie odchodzi do lamusa, a i fast foody zdają się cieszyć mniejszą popularnością. Trend zdrowego, aktywnego życia może przynosić wiele korzyści, o ile oczywiście posiłkujemy się sprawdzonymi poradami od ekspertów, a nie sloganami. Pewnie mało kto pamięta o tym, że słynne 10 tys. kroków dziennie nie zostało ustalone przez naukowców, a przez marketingowców z Japonii. Lekarze są jednak zgodni, że codzienne spacery jak najbardziej służą naszemu zdrowiu. O czym jeszcze warto pamiętać? Jak wchodzenie po schodach wpływa na nasze zdrowie? Aktywność fizyczna nie zawsze musi być serią wymagających ćwiczeń na siłowni. Najważniejsze jest, aby ruszać się regularnie. Poza spacerami do codziennej rutyny warto dorzucić także wchodzenie po schodach. Z badań przedstawionych podczas kongresu naukowego Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego wynika bowiem, że ta aktywność wiąże się z dłuższym życiem. – Jeśli masz do wyboru schody lub windę, wybierz schody, ponieważ to pomoże twojemu sercu – zachęca autorka badania, dr Sophie Paddock z Uniwersytetu Anglii Wschodniej. Jak dodaje, nawet krótka aktywność fizyczna korzystnie wpływa na nasze zdrowie. Jak podkreślają naukowcy, chorobom sercowo-naczyniowym można zapobiegać właśnie poprzez ćwiczenia. Wydaje się to proste. Dlaczego więc choruje na nie tak wiele osób? Niestety, więcej niż jedna czwarta dorosłych na świecie nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Właśnie dlatego badacze postanowili sprawdzić potencjał we wchodzeniu po schodach. W końcu to jedna z najbardziej dostępnych form aktywności fizycznej. Zwłaszcza w przypadku osób, które mieszkają w blokach lub pracują w biurowcach. Często jednak ją pomijamy. Każdy ma swoje wymówki: pośpiech, zmęczenie, przyzwyczajenie do windy... Autorzy mają nadzieję, że wyniki opisywanych badań pomogą niektórym zmienić codzienne nawyki. Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale wskazane tylko dla części z nas Zamiast biegania czy treningu na siłowni wystarczy pigułka? Teoretycznie to możliwe. Jednak większość z nas nie powinna rezygnować z ćwiczeń fizycznych. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/pigulka-zamiast-cwiczen-to-mozliwe-mowia-naukowcy-ale-tylko-dla-czesci-z-nas-fot-shutterstock-ea1bad2.jpg" width="938" height="626" alt="Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale tylko dla części z nas (fot. Shutterstock)" title="Pigułka zamiast ćwiczeń? To możliwe – mówią naukowcy – ale tylko dla części z nas (fot. Shutterstock)" /> Dlaczego warto wchodzić po schodach? Naukowcy przeprowadzili metaanalizę na podstawie najlepszych dostępnych opracowań dotyczących tego, czy i jak wchodzenie po schodach zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób układu krążenia i przedwczesnej śmierci. Ostatecznie wybrali 9 badań, w których łącznie wzięło udział 480 479 uczestników. Wśród nich znalazły się osoby zarówno zdrowe, jak i te po zawale lub cierpiące na chorobę tętnic obwodowych. Badani mieli od 35 do 84 lat, a ponad połowę z nich (53%) stanowiły kobiety. Tu warto wspomnieć o niedawnych badaniach, które wykazały, że kobiety, które stawiają na regularne ćwiczenia, mogą w większym stopniu niż mężczyźni cieszyć się zdrowiem. Badania wykazały, że u osób, które zamiast widny wybierają wchodzenie po schodach, ryzyko śmierci z jakiejkolwiek przyczyny było o 24% niższe niż w przypadku osób, które omijają schody. W przypadku prawdopodobieństwa śmierci z powodu chorób układu krążenia ryzyko to było niższe w tej samej grupie aż o 39%. Autorzy metaanalizy wskazali również, że wchodzenie po schodach wiąże się ze zmniejszonym ryzykiem chorób układu krążenia, w tym zawału, niewydolność serca i udaru. – Zachęcamy ludzi do włączenia wchodzenia po schodach do swojego codziennego życia. Z naszego badania wynika, że ​​im więcej pokonanych schodów, tym większe korzyści – jednak wymaga to potwierdzenia. Niemniej, w pracy, w domu czy gdziekolwiek indziej, warto wchodzić po schodach – podsumowała dr Paddock. Źródło: EurekAlert!. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Mężczyźni skupieni na swojej "rzeźbie" zmagają się z depresją. Nowe badanie
Nie ma się z czego śmiać, to poważny problem. Naukowcy dowodzą, że mężczyźni skupieni na swojej „rzeźbie” bardzo często zmagają się z depresją i popadają w alkoholizm.
Łatwo jest rozmawiać o dietach i treningach, ale żeby choć zbliżyć się do Stallone'a czy Schwarzeneggera za dawnych lat (choć tego pierwszego to i teraz) trzeba potężnych wyrzeczeń. Codzienne forsowne ćwiczenia, bardzo ścisła dieta, rezygnacja z używek, sporej części rozrywek, regularne godziny aktywności i snu, a na dodatek w tym wszystkim trzeba jeszcze żyć i pracować. Naprawdę spore obciążenie dla ciała i psychiki. Nie dziwią zatem dane, które przynosi badanie uczonych z Norweskiej Politechniki. Profesor Trine Tetlie Eik-Nes, jedna z autorek, zwraca uwagę na silną presję, jakiej nowoczesna kultura poddaje obie płcie. - Kobiety muszą mieć wąską talię i być szczupłe, mężczyźni natomiast powinni mieć szerokie ramiona i wielkie mięśnie – podsumowuje – Okazuje się, że ten nierealny obraz ludzkiego ciała jest takim samym problemem dla mężczyzn jak i dla kobiet. Efekty wygórowanych i odrealnionych estetycznych norm w kulturze masowej wśród kobiet znamy od dawna: zaburzenia odżywiania, stany depresyjne i wiele innych. Do tej pory rzadko temat ten pojawia się w kontekście mężczyzn, którzy zresztą wedle wciąż panujących norm powinni być silni i NIGDY nie przyznawać się do problemów czy słabości. Presja dotyczy wszystkich: grubszych („spaślak, świnia, mógłby tyle nie żreć”) jak i chudszych („lamer, chuchro, na jeden strzał”), okrucieństwo jest tu egalitarne. To dość zabawne, że dopiero przy okazji nowych badań z Norwegii wiele osób zauważy, że obok niebezpiecznego dla dziewcząt wizerunku lalki Barbie od dekad działa wizerunek He-Mana czy superbohaterów z kaloryferami nad pasami. Naukowcy przyjrzeli się danym medycznym 2460 Amerykanom w wieku 18-32 lat. Do oceny podejścia do muskulatury każdego z nich użyto zestawu 15 pytań. Panowie, którzy ze znacznie większym zapałem podchodzili do swojej budowy ciała także znacznie częściej przesadzali z alkoholem. Także oni brali aż cztery razy więcej suplementów diety, także tych nielegalnych oraz sterydów. Część wykazywała objawy zaburzeń obrazu własnego ciała. Ponad jedna trzecia pozostawała na diecie przez ostatni rok, choć nie miała problemów z wagą. Jedna dziesiąta uważała się za zbyt grubą i chciała schudnąć. Norweska profesor porównuje męskie podejście do mięśni do... kosmetyków. Pomagają poprawić swój wygląd, a mężczyźni wcale nie starają się o nie dla odpowiedniej funkcji. - Ćwiczą jedynie by zbudować mięśnie, bez ćwiczeń, które miałyby cokolwiek wspólnego z funkcją mięśni, a to spora różnica – mówi. Wyniki badania sugerują, że sprawa nierealnych norm estetycznych dotyczących ciał to problem mocno związany z mężczyznami. Eik-Nes zwraca uwagę, że warto przyglądać się osobom przywiązującym bardzo mocno uwagę do kształtowania mięśni, szczególnie wśród dorastających chłopców. Może być to oznaka niezdrowego obrazu samego siebie. - Jeśli treningi wypełniają ich cały świat rodzice powinni znaleźć czas by z nimi porozmawiać i zapytać na przykład: w jakim celu właśnie teraz trenują – dodaje. Źródło: Vice
"Dajcie odpocząć oczom!" Skąd się biorą skurcze powiek?
Wyjątkowo irytująca sprawa, która przeszkadza i utrudnia skupienie się na pracy. Piszemy, oglądamy, poprawiamy i nagle zaczyna się ... nieprzyjemne i całkowicie poza naszą kontrolą - skurcze powiek. Skąd się biorą? Niestety sami jesteśmy sobie winni.
Kładziemy się spać z nadzieją, że denerwujący stan minie, ale niestety nic nie pomaga. Shameema Sikder z uczelni Johns Hopkins University School of Medicine wyjaśnia to w prosty sposób: - To wszystkie rzeczy, przed którymi przestrzegała mama gdy dorastaliśmy: brak snu, gapienie się w ekrany, suche oczy, odwodnienie, stres i kofeina – wymienia. Spędzamy coraz więcej godzin przed ekranami: małymi i dużymi. W pracy komputer, w domu telewizor, a między nimi telefon. Badania pokazują, że coraz więcej Amerykanów (choć naszym zdaniem tyczy się to i innych społeczeństw krajów wysoko uprzemysłowionych, a więc i Polski) ma problemy ze snem, śpi za mało lub cierpi na zaburzenia snu. Czytanie z ekranu to duży wysiłek dla mięśni oka. Poza tym wieczorne pojedynki na komentarze na Facebooku lub Twitterze to dla oczu prawdziwa gehenna. Samo zjawisko skurczu powieki wciąż pozostaje nie do końca wyjaśnione. Udało się naukowcom zlokalizować mięsień, który podlega temu procesowi: to jeden z odpowiedzialnych za zamykanie i otwieranie powiek. W części przypadków zjawisko jest widoczne dla innych. Jak sobie zatem z tym poradzić? Sikder rekomenduje do 20 minut odwracać wzrok od ekranu albo zamykać oczy. To pomoże je nawilżyć, a jeśli nie wystarczy, skorzystajcie z kropli do oczu. W najbardziej skrajnych przypadkach pacjenci miewają wstrzykiwany botoks do powieki. Powoduje to odcięcie połączeń między nerwami i mięśniami, a to przekłada się na ustanie skurczy. Rudrani Banik z uczelni medycznej Mount Sinai School of Medicine studiowała przypadki tego typu skurczy u 15 pacjentów na przestrzeni kilku lat. Żaden z pacjentów Banik nie cierpiał na schorzenia neurologiczne. Jednak w bardzo rzadkich przypadkach częste skurcze powiek mogą wskazywać na tego typu problemu, na przykład chorobę pnia mózgu . Jeśli występują regularnie warto zwrócić uwagę na ich częstotliwość i rytm, oraz to w jakich okolicznościach się pojawiają. Jeśli towarzyszy im ból oraz inne mięśnie twarzy zaczynają także niekontrolowanie się kurczyć i rozkurczać – trzeba skontaktować się z lekarzem. Codzienna profilaktyka oczu to przede wszystkim dbanie o jakość snu, ograniczenie kawy i alkoholu, wprowadzenie przerw do pracy przed ekranami. Jeśli przeczytaliście ten tekst za jednym zamachem – to właśnie popełniliście błąd. Dajcie odpocząć oczom. Źródło: Science Alert
Na zamiłowaniu do ćwiczeń fizycznych nie każdy jednakowo zyskuje. Nasz indywidualny, genetyczny garnitur sprawia, że nawet jeśli uprawiamy ten sam sport i w takim samym wymiarze, nie u wszystkich da to takie same efekty zdrowotne.
Z badań dr. Claude’a Boucharda wynika, że u co piątej z przebadanych pod tym kątem osób niemal w ogóle nie rośnie tzw. wydolność tlenowa (a z nią tężyzna fizyczna), zaś prawie u co trzeciego spośród trenujących nie wzrasta wrażliwość na insulinę – wskaźnik ryzyka cukrzycy. Po przebadaniu próbek mięśni uczestników programu ćwiczeń naukowcy wyodrębnili ok. 30 genów pozwalających przewidzieć, u kogo aktywność fizyczna rzeczywiście poprawia stan zdrowia. Tylko „szczęśliwy” układ liter w DNA sprawiał, że ćwiczenia przynosiły oczekiwane efekty zdrowotne. – Dziś lekarze i eksperci w dziedzinie zdrowia publicznego niemal z automatu każdemu oprócz leków zalecają zwiększenie dziennej dawki ruchu i ćwiczenia aerobowe – mówi Bouchard. – Mamy nadzieję, że już niedługo takich rad będzie się udzielać tylko tym, którym rzeczywiście może to pomóc – dodaje. – Pozostałym lekarze zaproponują skuteczniejsze w ich przypadku sposoby zapobiegania chorobom cywilizacyjnym.