Aleksander Wielki założył tę metropolię nad Tygrysem. Przez setki lat była zapomniana
Aleksandria nad Tygrysem była jednym z najbardziej ambitnych projektów Aleksandra Wielkiego. Powstała w strategicznym miejscu, gdzie morze łączyło się z systemami rzecznymi Mezopotamii. Przez wieki jej lokalizacja budziła wątpliwości. Teraz badacze potwierdzili istnienie miasta. Skala inwestycji robi wrażenie.
Aleksander Wielki przeżył zaledwie 32 lata. Ale jego dokonania imponują. Jego ambicją było podbicie całego znanego świata. W ostatnich latach życia dotarł aż do Indii. Zmęczona armia nie chciała już maszerować dalej. Żołnierze przeszli ze swoim wodzem około 18 tys. km! W wielu miejscach na swojej drodze władca ten zakładał miasta, które nazywano jego imieniem lub przemianowywano na Aleksandrię. Po wielu latach badań brytyjsko-niemiecki zespół badaczy ogłosił, że zlokalizował kolejną Aleksandrię – znajduje się w dzisiejszym Iraku. Aleksandria nad Tygrysem. Dzieje miasta Starożytna Aleksandria nad Tygrysem (później znana jako Charax Spasinou) znajduje się w dzisiejszym południowym Iraku. Współcześnie miejsce to jest znane pod nazwą Dżebel Chajber. Miasto leży w dolnej Mezopotamii, około 50 kilometrów od współczesnej Basry. Znajduje się zaledwie 15 kilometrów od granicy z Iranem, co przez lata utrudniało dostęp do ruin. Ze względu na bliskość granicy, w latach 80. XX wieku obszar ten był kluczowym polem bitwy podczas wojny iracko-irańskiej, a w samych ruinach stacjonowało wówczas wojsko. W momencie założenia miasto znajdowało się zaledwie około 2 kilometrów od brzegu Zatoki Perskiej, co czyniło je idealnym węzłem łączącym otwarte morze z systemami rzecznymi wewnątrz lądu. Obecnie ruiny są w większości zniwelowane. Jednak wyróżniają się zachowanymi murami obronnymi o długości wielu kilometrów, które miejscami wciąż wznoszą się na wysokość ośmiu metrów. Jak doszło do odkrycia? Zarysy miasta były od starożytności widoczne na powierzchni ziemi. W latach 60. XX w. archeolog dr John Hansman zidentyfikował stanowisko archeologiczne Dżebel Chajber na podstawie zdjęć lotniczych wykonanych przez Royal Air Force. Wtedy miejsce trafiło do literatury naukowej. Dr Hansman zauważył, że układ murów i topografia terenu odpowiadają opisom rzymskiego pisarza Pliniusza Starszego, który szczegółowo opisał mezopotamską Aleksandrię w I wieku n.e. Dopiero w 2013 roku brytyjski zespół archeologów dotarł do ruin w opancerzonych pojazdach na to stanowisko. Eksperci potwierdzili, że ogromne rozmiary starożytnego miasta pasują do hipotezy Hansmana o zaginionej metropolii. Ruszają badania Systematyczne badania powierzchniowe rozpoczęły się w 2016 roku. Wykorzystano też tysiące zdjęć wykonanych z dronów do stworzenia cyfrowego modelu krajobrazu, co pozwoliło naukowcom uznać Aleksandrię za „gigantyczną metropolię”. – Zrozumieliśmy, że znaleźliśmy odpowiednik słynnego egipskiego miasta, Aleksandrii nad Nilem. W obu miejscach Aleksander Wielki założył miasto w miejscu, gdzie otwarte morze spotyka się z rzekami, np. w śródlądowych systemach transportowych – wyjaśnia prof. Stefan R. Hauser z Uniwersytetu w Konstancji, który był członkiem zespołu. Dzięki badaniom geofizycznym udało się „zobaczyć” pod ziemią regularną siatkę ulic oraz największe domostwa z czasów starożytnych bez prowadzenia wykopalisk. Miasto było precyzyjnie rozplanowane z wyznaczonymi dzielnicami mieszkalnymi, świątyniami i portem wewnętrznym. Znaczenie mezopotamskiej Aleksandrii Jak opowiada prof. Hauser, przez ponad 550 lat Aleksandria nad Tygrysem, później przemianowana na Charax Spasinou, pełniła funkcję centralnego węzła handlowego i ośrodka politycznego na terenie dzisiejszego południowego Iraku. – To właśnie stąd bogactwa Indii, w tym przyprawy, egzotyczne drewno, takie jak palisander oraz kamienie półszlachetne, ale prawdopodobnie także chiński jedwab i wiele innych towarów, trafiały do ​​ogromnych ośrodków miejskich Babilonii, a nawet do regionu Morza Śródziemnego – opisuje ekspert. Kres wielkiej metropolii Upadek i opuszczenie Aleksandrii nad Tygrysem były procesem rozciągniętym w czasie. Wynikało to przede wszystkim z drastycznych zmian w środowisku naturalnym, które odebrały miastu jego rację bytu jako portu handlowego. Metropolia istniała od IV wieku p.n.e. do III wieku n.e. Jej następcą w tym regionie stała się Basra, która istnieje po dziś dzień. Źródło: Uniwersytet w Konstancji Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
To największa biblioteka w historii świata. Wiedza o bogach, medycynie i magii zachowała się na glinianych tablicach
Był postrachem Bliskiego Wschodu, mistrzem wojny i królewskiej propagandy. Kazał rzeźbić sceny krwawych bitew i polowań na lwy, a jego armie paliły całe miasta. A jednak największą ambicją Aszurbanipala nie było podbijanie kolejnych ziem, lecz gromadzenie wiedzy. Gdy w połowie XIX wieku archeolodzy odkopali w ruinach Niniwy tysiące glinianych tabliczek z jego imieniem, świat dowiedział się, że jeden z najokrutniejszych władców starożytności był zarazem twórcą pierwszej wielkiej biblioteki w dziejach.
Spis treści: Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? W poszukiwaniu Niniwy Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Odkrycie z 1850 roku, kiedy w Niniwie natrafiono na olbrzymią bibliotekę króla Aszurbanipala, wypełnioną glinianymi tabliczkami zapisanymi pismem klinowym, rzuciło nowe światło na źródła starożytnej wiedzy oraz skomplikowane relacje imperium asyryjskiego z sąsiadami. Aszurbanipal, najpotężniejszy władca nowoasyryjskiego imperium w połowie VII wieku p.n.e., słynął z bezwzględnej skuteczności militarnej. Był także legendarnym łowcą lwów. A przy tym… bibliotekarzem. „Pałac Aszurbanipala, Króla Wszechświata, Króla Asyrii” – głosi inskrypcja oznaczająca królewską własność na jednej z ponad 30 tysięcy glinianych tabliczek i fragmentów, pochodzących z imponującej biblioteki, którą władca utrzymywał w swojej stolicy, Niniwie (na terenie dzisiejszego północnego Iraku). Kim był Aszurbanipal i dlaczego był wyjątkowy? XIX-wieczne odkrycie tej kolekcji przez brytyjskich archeologów okazało się przełomem w badaniach nad Asyrią. Wcześniej źródła dotyczące Aszurbanipala były niezwykle skąpe i w praktyce sprowadzały się do pojedynczej wzmianki w Biblii oraz często fantazyjnych opisów jego życia w późniejszych tekstach klasycznych. Dzięki glinianym tabliczkom – w które skrybowie wciskali trzcinowymi rylcami znaki pisma klinowego (w kształcie „klina”) – nagle z niezwykłą wyrazistością odsłoniły się wierzenia, liturgia, medycyna, polityka i dyplomacja świata asyryjskiego. Wśród artefaktów przewiezionych do Londynu znalazł się także fragment najstarszego znanego długiego utworu literackiego – Eposu o Gilgameszu. To właśnie on zawiera m.in. opowieść o Wielkim Potopie, znaną również z Biblii. Dla uczonych XIX wieku było to wydarzenie wstrząsające i sensacyjne. W poszukiwaniu Niniwy XIX-wieczni brytyjscy badacze byli zafascynowani starożytną Mezopotamią, napędzani zainteresowaniem miastami wymienianymi w Biblii. Jednym z nich była Niniwa, przedstawiana w Księdze Jonasza jako miejsce niegodziwe. Od czasu, gdy wczesnoislamska epoka przyniosła opuszczenie tego ośrodka, europejscy uczeni mniej więcej wiedzieli, gdzie znajdują się jego ruiny. Wzmianki o Niniwie pojawiały się również w zapisach podróżników i uczonych. W 1820 roku brytyjski dyplomata i antykwariusz Claudius James Rich przeprowadził pierwsze formalne rozpoznanie stanowiska (wówczas znajdującego się pod panowaniem osmańskim). Odkrył płaskorzeźbę oraz kilka tabliczek zapisanych pismem klinowym. Pierwsze wielkie wykopaliska archeologiczne rozpoczął brytyjski archeolog Austen Henry Layard, prowadząc je w latach 1847–1851. Jego pasję do historii Mezopotamii rozbudziła podróż przez Anatolię i Syrię na początku lat 40. XIX wieku. W Niniwie odsłonił pozostałości monumentalnych pałaców, zdobionych reliefami przedstawiającymi polowania, wojny i uczty. Zostały one wzniesione za panowania dwóch najwybitniejszych królów nowoasyryjskich: Sennacheryba (705–681 p.n.e.) oraz jego wnuka Aszurbanipala. Jak powstała biblioteka Aszurbanipala i jak rozwijano zbiory wiedzy w Niniwie Wiosną 1850 roku zespół Austena Henry’ego Layarda natknął się na ogromną liczbę tabliczek zapisanych pismem klinowym w pomieszczeniach nr 40 i 41 południowo-zachodniego pałacu Sennacheryba w Niniwie. Trzy lata później iracki archeolog Hormuzd Rassam, następca Layarda, odkrył podobny magazyn tabliczek w Pałacu Północnym, wzniesionym przez Aszurbanipala. Stopniowo zaczęto dostrzegać obraz Niniwy jako rosnącego centrum kultury pod rządami Aszurbanipala. W połowie VII wieku p.n.e. król dążył do tego, by uczynić ze swojej stolicy ośrodek wiedzy, zdolny rywalizować z Babilonem na południu. Podczas wypraw przeciw temu miastu – coraz bardziej niespokojnemu pod asyryjskim zwierzchnictwem – wojska Aszurbanipala grabiły ogromne ilości uczonych tabliczek, które następnie przewożono do Niniwy. Babilońskich skrybów również brano do niewoli i zmuszano do pracy w królewskich bibliotekach. Działania te znacząco wzbogaciły zbiory. Archiwum Aszurbanipala wypełniło się wiekami mezopotamskiej wiedzy, a Niniwa umocniła swoją pozycję jako intelektualne serce imperium asyryjskiego. Asyryjczycy posługiwali się własnym określeniem na to, co dziś nazywamy biblioteką: girginakku. Termin ten, używany sporadycznie od VII do II wieku p.n.e., w języku akadyjskim oznaczał pomieszczenie (zwykle w świątyni), w którym przechowywano uczone tabliczki. Odnosił się także do samej zawartości zbioru – przede wszystkim tekstów literackich, naukowych, leksykalnych, matematycznych, medycznych i wróżebnych. Głównymi użytkownikami girginakku byli ummânu, czyli „mędrcy”. Byli to skrybowie specjalizujący się w magii i dywinacji, m.in. w obserwacjach nieba, wróżeniu z wnętrzności zwierząt (haruspikacji), leczeniu poprzez egzorcyzmy oraz ziołolecznictwie. Dziedzictwo biblioteki Aszurbanipala – wiedza, która przetrwała upadek imperium Być może w samej Niniwie istniały aż cztery biblioteki: po jednej w każdym z pałaców królewskich oraz dwie kolejne w pobliskich świątyniach Nabu (boga mądrości) i Isztar (wielkiej bogini miłości i wojny). Oprócz bibliotek cytadela mieściła również osobne archiwum dokumentów prawnych i administracyjnych. Zbiory te zostały poważnie zniszczone po upadku Asyrii, jednak część materiałów udało się odzyskać i trafiła do British Museum. W 2016 rokuŚwiątynia Nabu oraz pozostałe artefakty znajdujące się na miejscu zostały zniszczone przez ISIS. Wiele tabliczek odnalezionych w Niniwie zawiera kolofony – informacje dopisywane na końcu tekstu – z których wynika, że zostały one napisane lub zgromadzone w imieniu Aszurbanipala. Na podstawie odkryć Layarda w 1901 roku uczony z Cambridge, John Willis Clark, zaproponował rekonstrukcję układu kolekcji Aszurbanipala. Zauważył, że posiadała ona cechy, które dziś bez wahania nazwalibyśmy biblioteką. Tabliczki – jak sugerował – były uporządkowane tematycznie, m.in. według takich kategorii jak historia, prawo, nauka, magia, dogmaty i legendy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/2026-01-22-112500-2026-01-22-112043-The-greatest-library-in-the-world-was-built-by-this-ruthless-568e2bf.png" width="637" height="855" alt="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." title="Ta tabliczka, zrekonstruowana z kilku fragmentów, zawiera zaklęcia mające chronić przed atakami demonów i duchów." /> Badania Layarda wyraźnie wskazują, że nad kolekcją czuwał odpowiedzialny urzędnik, a najpewniej istniał również pewien system katalogowania. Sam Aszurbanipal chętnie podkreślał własną uczoność i erudycję. Świadczy o tym fragment tzw. Inskrypcji o latach szkolnych, opisującej jego edukację, która brzmi niemal jak współczesne CV: – [Marduk], mędrzec pośród bogów, obdarzył mnie szerokim umysłem i rozległą wiedzą. Nabu, skryba wszystkiego, przekazał mi jako dar zasady swojej mądrości. Bogowie Ninurta i Nergal obdarzyli moje ciało mocą, męskością i niezrównaną siłą. – Nauczyłem się sztuki mędrca Adapy, tajemnej, ukrytej wiedzy – opanowałem wszystkie umiejętności skryby. – Potrafię rozpoznawać znaki na niebie i na ziemi oraz omawiać je w zgromadzeniu uczonych… Czytałem misternie zapisane teksty w niejasnym sumeryjskim i akadyjskim, trudne do interpretacji. Gdy pod koniec VII wieku p.n.e. Niniwa zaczęła słabnąć, Babilon połączył siły z sąsiednią Medią, by rzucić wyzwanie asyryjskiej dominacji. W 612 roku p.n.e. koalicja podpaliła Niniwę. Wraz z jej upadkiem dobiegło końca imperium asyryjskie. Odkrycie biblioteki Aszurbanipala – sensacja, która zmieniła historię świata Ponad 30 tysięcy tabliczek i fragmentów, odzyskanych przez Austena Henry’ego Layarda, Hormuzda Rassama i późniejszych badaczy, jest dziś przechowywanych w londyńskim British Museum. Spisane przez babilońskich skrybów, oferują bezcenne spojrzenie na literaturę, naukę i administrację starożytnego Bliskiego Wschodu. Stanowią także świadectwo intensywnej wymiany kulturowej – nie tylko między Asyrią a Babilonem, lecz również między sąsiadującymi ludami, w tym Hebrajczykami. W latach 60. XIX wieku samouk i asyriolog George Smith rozpoczął pracę w British Museum, porządkując liczne tabliczki z Niniwy. Pewnego dnia, w 1872 roku, 32-letni uczony – otoczony fragmentami tekstów o spisach bydła i dzbanach wina – natrafił na opowieść o powodzi oraz o ptaku wysłanym na poszukiwanie suchego lądu. Podobieństwa do biblijnej historii o potopie Noego były tak uderzające, że Smith – jak głosi anegdota – z wrażenia zaczął tańczyć po pokoju. Odnaleziony przez niego fragment okazał się częścią najstarszego eposu świata. W jego centrum stoi pierwszy wielki bohater literacki – Gilgamesz. Ten półboski król, popychany do niezwykłych czynów, stopniowo uczy się akceptować własną śmiertelność. Historie o Gilgameszu wyrosły z sumeryjskich poematów powstałych pod koniec III tysiąclecia p.n.e. Później Babilończycy – twórcy bogatej kultury literackiej, której Aszurbanipal pożądał i którą rabował – połączyli je w długi epos. Wersja z 12 tabliczek, która trafiła do królewskiej biblioteki, jest najbardziej kompletną wersją Eposu o Gilgameszu, jaką dotąd odnaleziono. Nawet w starożytności musiała być traktowana jako tekst czcigodny i bardzo dawny. Zadziwiające podobieństwo opowieści o Potopie do historii o Arce Noego wywołało prawdziwą sensację w wiktoriańskiej Anglii. Dla jednych stanowiło potwierdzenie historycznej prawdziwości Biblii. Dla innych – dowód, że Biblia jest kulturowym echem znacznie starszych mezopotamskich tradycji. Dla historyków zaś było świadectwem tego, jak intensywnie przenikały się wpływy kulturowe na starożytnym Bliskim Wschodzie. Źródło: National Geographic
Tu chrześcijanie modlą się w języku Jezusa. „Odbyłem niezwykłą podróż przez Górną Mezopotamię”
Górna Mezopotamia to jeden z nielicznych regionów świata, gdzie chrześcijanie do dziś modlą się w języku Chrystusa. Udałem się w podróż przez Edessę, Aminę i Mardin, która pozwoliła mi poznać Syriaków – wspólnotę stojącą na straży aramejskiej tradycji, wiary i wiedzy starożytnej.
Spis treści: Kim są Syriacy? Wizyta w Sanliurfie Pechowa Antiochia Eksodus wiernych Góra sługów Boga Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Dziedzictwo górnej Mezopotamii Jak przystało na kolebkę cywilizacji, Mezopotamia czyli ziemia między rzekami, jest uznawana za ojczyznę wielu starożytnych ludów. Między Eufratem a Tygrysem, bo o tych rzekach mowa, powstawały pierwsze miasta czy też formy pisma klinowego, a same rzeki miały też nawadniać biblijny Eden. Jednym z języków użytych do opisu dziejów stworzenia w oryginale był aramejski, który podobnie jak hebrajski czy arabski, jest językiem semickim. Na początku I tysiąclecia p.n.e język ten rozpowszechnił się po całym Bliskim Wschodzie, gdzie pełnił rolę zbliżoną do tej, którą łacina spełniała w średniowieczu. Język syriacki jest dialektem języka aramejskiego, którego standaryzacja miała miejsce w okolicach miasta Edessa (dzisiejsza Sanliurfa lub Urfa w Turcji). Dziś język ten jest używany podczas liturgii w kościołach wschodnich, w tym przede wszystkim w kościołach syriackich. Kim są Syriacy? Syriacy to termin pochodzący nie od nazwy współczesnego państwa Syria, ale od starożytnego imperium Asyrii, w Mezopotamii, które ostatecznie podbili Babilończycy. Babilon jak wszystkie imperia również w pewnym momencie padł, a ostatnia dynastia sprawująca w nim władzę nazywana jest m. in. dynastią chaldejską. Najwybitniejszym władcą z tej dynastii był Nabuchonodozor II, który miał doprowadzić swoje państwo do szczytu potęgi oraz rozkwitu cywilizacyjnego. Za jego czasów miały powstać na przykład Wiszące ogrody Semiramidy, jeden z siedmiu cudów świata, a dla Żydów jest on sprawcą niewoli babilońskiej i zniszczenia Jerozolimy. W ten sposób Syriacy, Asyryjczycy, Babilończycy oraz Chaldejczycy to słowa określające de facto jedną językową społeczność. Dzisiaj terminy te są związane przede wszystkim z podziałem religijnym. Konkretnie chodzi tu o różne liturgie w chrześcijaństwie wschodnim, które w Mezopotamii funkcjonuje niemal od początków swojego istnienia. Upraszczając odrobinę ten nieco skomplikowany podział można powiedzieć, że terminy Syriacy oraz Asyryjczycy odnoszą się głównie do członków tzw. Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Babilończycy czy też Chaldejczycy to dzisiaj określenia wyznawców tej gałęzi, która pozostaje w unii ze stolicą apostolską w Watykanie. Wizyta w Sanliurfie Jest wiele powodów, aby odwiedzić Sanliurfę, święte miasto Anatolii, gdzie ustandaryzowano język syriacki. Tutaj też rozpoczyna się moja podróż. Dla Syriaków jest to stolica założonego przez nich, pierwszego chrześcijańskiego państwa – Orsoena – z którym wiąże się historia najstarszego wizerunku Jezusa. Władający tutaj na początku naszej ery król Abgar V Czarny miał wysłać do Chrystusa list z prośbą o pomoc po tym jak zachorował na trąd. Cudotwórca z Galilei niestety nie mógł przybyć osobiście, ale przesłał królowi tkaninę, na której odcisnął swoją twarz. Grecki termin Mandilion oznacza ręcznik lub chustę i tak też dziś nazywa się ten mityczny prezent dla króla Edessy, który oczywiście miał wyleczyć Abgara i skłonić go tym samym do przyjęcia nowej religii. Dostarczycielem tkaniny oraz propagatorem chrześcijaństwa w Orsoenie był Tadeusz z Edessy (aram. Mar Addai ‏ܡܪܝ ܐܕܝ‎), jeden z uczniów Jezusa, który uznawany jest za pierwszego patriarchę kościołów wschodu. Dzisiaj w Urfie jest już tylko jeden kościół syriacki, ale są też miejsca kultu, które były kościołami wcześniej. Kościół Piotra i Pawła postawiono w dzisiejszej formie w połowie XIX wieku na fundamentach świątyni z VI wieku. Był używany przez Syriaków do 1924 roku kiedy miały miejsce masowe migracje tej społeczności. Po przejściu przez bramę kompleksu kościelnego można odczuć, że wyszło się z islamskiej Urfy i rozpoczęło spacer po antycznej, chrześcijańskiej Edessie. Przechodząc bowiem przez spokojne podwórce z sadzawkami i drzewami oliwnymi, czułem się jak w świętym mieście. Liczne obejścia czy schodki prowadzące na różne poziomy budynków przypominają bowiem nieco pustynne klasztory czy też kościelne kompleksy w centrum Jerozolimy. Pechowa Antiochia Dla wszystkich chrześcijan wschodu najważniejszym miastem była zawsze Antiochia (dzisiejszy Hatay/Antakya w Turcji). To tutaj użyto pierwszy raz terminu „chrześcijanie" aby określić przyjmujące nową wiarę wspólnoty. Pierwszym misjonarzem był tu św. Piotr, który uznawany jest też za pierwszego patriarchę miasta. Antiochia zajmuje tym samym pierwsze miejsce na liście świętych miast dla Syriaków. Jest to jednak dziś wymiar symboliczny i występuje ono tylko w tytulaturze najważniejszych dygnitarzy kościelnych. Samo miasto cierpiało wiele razy w wyniku kataklizmów i z czasem znikały tam święte miejsca. Ostatnie trzęsienie ziemi w 2023 roku zrównało je niemal z ziemią. Eksodus wiernych W wyniku różnic doktrynalnych czy też osobistych sporów ze sprawującymi władzę instytucjami patriarchowie kościołów syriackich musieli bardzo szybko szukać nowych siedzib a mnisi bardziej przyjaznych warunków dla egzystencji. Naturalnym kierunkiem wydawała się dla nich północ a konkretniej Górna Mezopotamia. Miastem, które stało się nową siedzibą patriarchy, wokół której powstawać zaczęły liczne klasztory oraz związane z nimi instytucje edukacyjne, była Amida (dzisiejszy Diyarbakir w Turcji). Dla Syriaków to „brama”, przez którą chrześcijaństwo wprowadzono do Mezopotamii czy też „most”, którym przekroczyło ono rzekę Tygrys. Amida jest po Jerozolimie, Antiochii i Edessie kolejnym miastem skąd promieniowała nowa religia i gdzie zaczęły powstawać chrześcijańskie świątynie. Moja wizyta nie mogła rozpocząć się nigdzie indziej niż w dawnej syriackiej katedrze św. Tomasza, która dzisiaj jest głównym meczetem miasta. Ulu Camii, bo tak dziś nazywa się meczet, na początku miało być to miejscem kultu pogańskiego. Po podboju Anatolii przez muzułmanów rozpoczęto stopniowo przekształcanie budynku na meczet już w VII wieku. Tym samym ta starożytna świątynia jest dziś najstarszym meczetem w Anatolii i uznawana jest za piąte najświętsze miejsce w Islamie. Największe wrażenie zrobiła na mnie architektura całego kompleksu z licznymi antycznymi dekoracjami. Rzymskie kolumny, kapitele czy fryzy przełamują swoimi błyszczącymi barwami bazaltowy kolor murów. W tej świątyni nakładają się z lekkością nowe warstwy kolejnych kultur i wierzeń. Góra sługów Boga Mardin leży 80 km na południowy wschód od Diyarbakir. Swoim oryginalnym, tarasowym położeniem na zboczach góry oraz średniowieczną architekturą przyciąga dziś coraz więcej podróżników. Udałem się jednak kilka kilometrów na wschód od miasta, gdzie znajdziemy klasztor Mor Hananyo, zwany też Klasztor Szafranowy lub potocznie „Mekka Asyryjczyków”. Ten starożytny kompleks na przestrzeni tysiącleci pełnił rożne funkcje religijno-militarne. Najważniejszą z nich jest to, że przez 639 lat był oficjalną siedzibą patriarchy Antiochii, czyli głowy Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. W obrębie szafranowo-żółtych murów klasztoru po raz kolejny znalazłem pozostałości niemal wszystkich okresów jego historii. Trony oraz grobowce patriarchów zdobią kościoły otaczające rajski ogród w dziedzińcu klasztoru, a krypta najstarszej kaplicy to dawny ołtarz asyryjskiej świątyni boga słońca - Szamasza. Mor Hananyo jest też najbardziej na zachód wysuniętym klasztorem w obrębie Tur Abdin (syr. Góra sługów Boga ܛܘܪ ܥܒܕܝܢ). Jest to właściwie wapienny płaskowyż w południowo-wschodniej Turcji, który w starożytności zamieszkiwać mieli Aramejczycy, a od początków istnienia kościołów syriackich mnisi tychże mieli kultywować tu swoje tradycje. Tłumacze, naukowcy i rzemieślnicy Religia jest niewątpliwie dzisiaj najistotniejszą cechą odróżniającą Syriaków od innych lokalnych społeczności w regionie. Od samego początku ich interakcji z nowymi, dominującymi Mezopotamię siłami militarnymi, w tym przede wszystkim z muzułmanami, stworzyli Syriacy dla siebie pewien profil społeczny. Postanowili zrezygnować z ubiegania się o funkcje polityczne i oprócz religii oddawać się handlowi, nauce i rzemiośle. Już w starożytnym Rzymie terminem Chaldejczycy określano naukowców, zwłaszcza astronomów. Najważniejszą z naszej perspektywy działalnością Syriaków było tłumaczenie. Zgodnie z lokalną tradycją chrześcijanie z Mezopotamii mieli pomóc Mahometowi i jego zwolennikom w ucieczce z Mekki do Medyny. Na takim fundamencie współpracy mieli dosłownie rozbudowywać wzajemne zrozumienie. Dla Syriaków rzeczą normalną była wielojęzyczność a arabski był językiem handlu. W ten sposób Syriacy dla Arabów tłumaczyli starożytnych filozofów i naukowców, a przy okazji chronili starożytne pisma przed zniszczeniem w swoich klasztorach. Dzięki temu sporo antycznych tekstów dotrwało do naszych czasów w przekładach syriackich a sami Syriacy zapisali się na kartach historii jako strażnicy wiedzy starożytnej. Opowieści o funkcjach, które Syriacy od tysiącleci spełniają w regionie posłuchałem w Żywym Muzeum Mardinu. Można tu oprócz nich posłuchać też tradycyjnej muzyki oraz zobaczyć syriackich rzemieślników w pracy. Dziedzictwo górnej Mezopotamii Mezopotamia to jedno z najbardziej pobudzających wyobraźnię miejsc na świecie. Wśród mozaiki jej społeczności Syriacy zajmują wyjątkowe miejsce. Pomimo hekatomb wyniszczających tradycje i kultury Bliskiego Wschodu, w tym najcięższych doświadczeń z XX wieku, Syriacy przechodzą dziś swego rodzaju renesans. Górna Mezopotamia, będąca w pewnym sensie kolebką ich kultury, jest idealnym miejscem do zapoznania się z tą fascynującą społecznością. Źródło: National Geographic Polska
Słońce nad Mezopotamią. Czym urzekło mnie tureckie Mardin?
Zabieram was na weekend do południowo-wschodniej Turcji, do miasta Mardin zawieszonego w chmurach. Przyjechałem tutaj dla widoków, a zostałem dla ludzi, smaków i historii, która dzieje się tu na każdym kroku.
Spis treści: Prawo do słońca i tajemnica abbar Twierdza z mydła i błękitne migdały Zachód słońca w Medresie „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Kościół, słońce i królowa Wiktoria Finał w pianie Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin DZIEŃ PIERWSZY Wczesne słońce nad Mardin w południowo-wschodniej Turcji działa jak antyczny alchemik. Powoli nasyca fasady domów z żółtego wapienia, nadając im miodowy odcień. Siedzę na tarasie hotelu, który zdaje się wisieć w powietrzu na stromym zboczu wzgórza. Przede mną paruje szklaneczka mocnej herbaty, a poniżej moich stóp rozpościera się Mezopotamia. Bezkresna, płaska jak tafla jeziora równina ginie gdzieś we mgle na horyzoncie, tam gdzie zaczyna się dzisiejsza Syria. Jestem w mitycznym „Międzyrzeczu”, wciśniętym w żyzne widły Tygrysu i Eufratu. Region, w którym się znajduję – Tur Abdin („Góra Sług Bożych”) – od ponad 1600 lat stanowi bijące serce syryjskiego chrześcijaństwa, a jednocześnie dom dla mistyków islamu. Prawo do słońca i tajemnica abbar Mardin przez wieki był kluczowym przystankiem na Jedwabnym Szlaku. To tutaj zmęczone karawany z dalekich Chin i Indii zatrzymywały się, by wymienić jedwab, porcelanę i korzenne przyprawy na lokalne skarby. Historia osadnictwa sięga tu plemienia Subarów, żyjącego na tych ziemiach już 4500 lat p.n.e.. To miejsce jest jak palimpsest – kolejne cywilizacje nadpisywały tu swoje historie na poprzednich, tworząc wielokulturową mozaikę Arabów, Kurdów, Asyryjczyków i Turków. Odrywam wzrok od horyzontu i spoglądam na miasto. To kamienny chaos, który ma jednak swój ukryty porządek. Spacerując uliczkami z przewodnikiem Alimem Kocabıyık, odkrywam geniusz tutejszych architektów. – Domy budowano tu według świętej zasady: żaden budynek nie może rzucać cienia na dom sąsiada ani zasłaniać mu widoku na równinę. Każdy ma tu prawo do słońca i przestrzeni – opowiada Alim. Żółty wapień to nie tylko budulec, to naturalna klimatyzacja – latem chroni przed żarem, zimą oddaje ciepło. Aby zrozumieć to miasto, trzeba się w nim zgubić, a najlepiej zanurkować w abbary. To unikatowe dla Mardin rozwiązanie urbanistyczne – publiczne przejścia poprowadzone tunelami pod prywatnymi rezydencjami. Wchodzimy w jedną z nich. Nagła cisza i chłód są uderzające. Sklepienia kolebkowe nad głową mają setki lat. Abbary to krwiobieg miasta – skracają drogę przez strome zbocza, ale pełnią też funkcję społeczną. To tutaj sąsiedzi chronią się przed deszczem i słońcem, wymieniają plotki. Kiedyś było ich ponad sto, dziś spacerujemy siecią około pięćdziesięciu z nich, czując się, jakbyśmy przechodzili przez cudze piwnice, będąc wciąż na ulicy. Twierdza z mydła i błękitne migdały Schodzimy stromymi schodkami do handlowego serca miasta. Labirynt Revaklı Çarşı (Bazaru z Portykami) wciąga mnie bez reszty. Wpadam w zakupowy szał do tego stopnia, że Alim, widząc to, z rezygnacją (i uśmiechem) wybiera odpoczynek przy szklance herbaty, zostawiając mnie sam na sam ze sprzedawcami. Zatrzymuję się przy stoisku, które wygląda jak zielona fortyfikacja. Wielkie, ręcznie krojone piramidy mydła piętrzą się pod sufit. Właścicielem tego królestwa jest Yusuf Demir. – Bıttım sabunu! – woła, widząc moje zainteresowanie. – Z dzikiego pistacjowca. Najlepsze na świecie! Umyjesz włosy raz i będziesz miał grzywę jak lew! Bezkrytycznie mu wierzę. Biorę do ręki chropowatą kostkę. Cena jest niska, około 50-60 lirów (6 zł), ale Yusuf patrzy na mnie wyczekująco. Tu nie chodzi o pieniądze, tu chodzi o relację. Jeśli zapłacę od razu, pozbawię nas obu przyjemności. Zaczynamy więc się targować. To przyzwoita, radosna gra na argumenty i uśmiechy. Ostatecznie kupuję dziesięć kostek dla całej rodziny, a Yusuf w podziękowaniu dorzuca mi jeszcze jedno mydło oliwkowe i naturalną gąbkę do mycia ciała. Idę dalej, mijając góry przypraw, w tym moją ulubioną, dymną paprykę Urfa biber. Co chwila ktoś podsuwa mi pod nos buteleczkę z „kolonią” (wodą kolońską) dla odświeżenia albo częstuje imlebbes – słynnymi niebieskimi migdałami. Ich kolor, uzyskiwany z korzenia drzewa lahore, jest tak intensywny, że wydaje się nierealny, ale smakują wybornie. Nagle bazarowy gwar przecina dźwięk, którego nie da się zignorować: głębokie wibrujące w mostku dudnienie bębna davul i dziki pisk piszczałki zurna. W wąskiej alejce, między workami z papryką a stosem moich mydeł, formuje się ludzki łańcuch. To govend – taniec, który tutaj jest czymś więcej niż rozrywką. Mężczyźni i kobiety łapią się mocno za ręce, tworząc nierozerwalny krąg. Na czele stoi lider – sergovend, wymachując kolorową chustą. Ich nogi uderzają o brukowaną ziemię w idealnej, hipnotyzującej synchronizacji. – Govend to manifestacja solidarności. W tym kręgu wszyscy są równi – zauważa Alim, który dołączył do mnie po herbacie. Zachód słońca w Medresie Pierwszy dzień kończymy w miejscu, które jest esencją spokoju – Medresie Kasımiye. Ta XV-wieczna szkoła koraniczna, ufundowana przez dynastię Akkoyunlu, to arcydzieło architektury otwarte na południe, by łapać wiatr od Mezopotamii. – To suficka opowieść o losie człowieka zapisana w hydraulice – szepcze Alim, wskazując na centralny basen na dziedzińcu. Woda wypływa z fontanny w ścianie (narodziny), wpada do szybkiego kanału (młodość), rozlewa się w szerokim, spokojnym basenie (wiek dojrzały), by na końcu wpaść do wąskiego otworu w ziemi (śmierć). Medresa skrywa jednak mroczną legendę. Alim wskazuje na rdzawe plamy na ścianie w jednym z iwanów. – Mówi się, że to krew sułtana Kasıma, ściętego tu przez najeźdźców – prawdopodobnie wojska Tamerlana. Jego siostra roztarła krew brata na murach, rzucając klątwę pamięci. Miejscowi wierzą, że gdy poleje się te plamy wodą, znów stają się świeże i czerwone. DZIEŃ DRUGI Poranek drugiego dnia wita mnie śpiewem muezzinów, który w Mardin brzmi wyjątkowo doniośle. Wracam do centrum, by zobaczyć dwa oblicza wiary, które tu ze sobą sąsiadują. „Płaczący” minaret i nastoletni kustosze Nad panoramą dominuje symbol miasta – Wielki Meczet (Ulu Cami) z XII wieku. To potężna budowla z czasów dynastii Artukidów, charakteryzująca się unikatową, żebrowaną kopułą (pierwowzór dla późniejszych meczetów). Jednak to minaret przyciąga wzrok – jest pokryty misternymi inskrypcjami, które wyglądają jak kamienna koronka. Na dziedzińcu inicjatywę przejmują miejscowe nastolatki – samozwańczy, ale pełni pasji przewodnicy. Jeden z chłopców, gestykulując żywiołowo, tłumaczy mi symbolikę reliefów: – Widzi pan te kształty kropel? To deszcz bożych łask, choć moja babcia mówi, że to minaret płacze nad historią miasta. A te pasy dookoła to święte imiona kalifów zapisane pismem kufickim. Chłopiec robi pauzę i pyta retorycznie: – A dlaczego jest tylko jeden minaret? Bo symbolizuje Tawhid – jedność Boga! Nie potrzebujemy dwóch, żeby to udowodnić. Prowadzi mnie też do wnętrza, by pokazać Sakal-ı Şerif – relikwię włosa z brody Proroka. W jego oczach widać dumę. To dowód, że te mury to nie skansen, ale żywa tkanka miasta. Kościół, słońce i królowa Wiktoria Zaledwie kawałek dalej, ukryty za wysokim murem, stoi syryjski Kościół Marii Panny (Meryem Ana). Wchodzę w inną strefę czasową. Alim zwraca moją uwagę na drzwi. – To technika kündekari – wyjaśnia. – Mistrzowska sztuka łączenia setek małych kawałków drewna w geometryczne wzory. Nie użyto tu ani jednego gwoździa, ani kropli kleju. Dzięki temu drewno może „pracować” w zmiennych temperaturach i przetrwało 300 lat bez pęknięć. W rogu sali stoi obiekt, którego się tu nie spodziewałem: ciężka, żeliwna prasa drukarska. To prezent od samej królowej Wiktorii, sprowadzony tu w 1874 roku z Londynu przez patriarchę Piotra IV. To na niej wydrukowano pierwszą gazetę i książki w regionie! Ale kościół ma też drugie dno – dosłownie. Schodzimy do podziemi. Znajdujemy się w dawnej Świątyni Słońca. Widać tu ślady kultu starszego niż chrześcijaństwo. – W dni równonocy słońce wpada tu przez precyzyjnie wykute szczeliny, oświetlając ołtarz. Pierwsi chrześcijanie budowali na fundamentach dawnych wierzeń, adaptując wiedzę astronomiczną przodków – tłumaczy Alim. Finał w pianie Po intensywnym weekendzie pełnym wspinaczki po kamiennych schodach, wracam do hotelu z jedną myślą: hammam. Trafiam do historycznego Emir Hamamı, działającego nieprzerwanie od XIII wieku. To nie spa dla turystów, to instytucja społeczna. W przebieralni owijam się peştemal (ręcznikiem w kratę) i wchodzę do gorącej sali (sıcaklık). Architektura zachwyca – leżę na wielkim, podgrzewanym marmurze (göbek taşı), a nade mną wznosi się kopuła z otworami w kształcie gwiazd, przez które wpadają snopy światła, tnąc gęstą parę. Ciepło rozpuszcza napięcie mięśni. Po chwili podchodzi tellak (łaziebny). Nie ma litości. Szorstką rękawicą kese metodycznie zdziera ze mnie cały kurz Mezopotamii. A potem następuje nagroda. Tellak okrywa mnie górą gęstej piany z mydła oliwkowego i wykonuje masaż. Kiedy wychodzę na zewnątrz do chłodni, popijając herbatę, czuję się nowym człowiekiem. Moja skóra oddycha, a głowa jest lekka. Zmyłem zmęczenie, ale zabieram ze sobą energię tego niezwykłego miasta. Dojazd Jak dotrzeć z Polski? Najwygodniejszą opcją jest lot z Warszawy, Krakowa lub Katowic do Stambułu (obsługiwany przez LOT lub Turkish Airlines). Ze Stambułu (z obu lotnisk: IST lub SAW) codziennie latają samoloty do Mardin (MQM). Lot krajowy trwa niespełna 2 godziny. Lotnisko w Mardin jest kameralne, położone ok. 20 km od centrum. Do miasta kursują busy HAVAŞ (ok. 30 minut) oraz taksówki. Kiedy jechać? Najlepszy czas to wiosna (kwiecień-maj) i jesień (wrzesień-listopad). Lata są upalne (temperatury sięgają 45 st. C), a zimy bywają śnieżne. Przyjedź na Festiwal Szlaku Kulturowego! Jeśli myślisz, że Mardin nie może być jeszcze bardziej magiczne, przyjedź tu w październiku. To wtedy kamienne miasto zamienia się w jedną wielką scenę w ramach Türkiye Culture Route Festivals (Festiwali Szlaku Kulturowego) – prestiżowego projektu tureckiego Ministerstwa Kultury i Turystyki. Podczas festiwalu historia wychodzi na ulice. Dziedzińce starożytnych medres (jak Kasımiye czy Zinciriye) zamieniają się w galerie sztuki nowoczesnej i sale koncertowe. Wąskie uliczki starego miasta tętnią muzyką na żywo – od tradycyjnych pieśni kurdyjskich i arabskich, po jazz i muzykę klasyczną. To jedyny czas w roku, kiedy surowe mury kościołów i meczetów stają się tłem dla instalacji świetlnych i cyfrowych, a na placach odbywają się warsztaty tradycyjnego rzemiosła (ebru, kaligrafia, telkari). To także święto dla podniebienia – festiwalowi towarzyszą liczne wydarzenia gastronomiczne promujące lokalną kuchnię Mezopotamii. Wstęp na większość wydarzeń (wystawy, koncerty plenerowe, warsztaty) jest bezpłatny. Zobacz więcej: skarby w okolicy Mardin Mardin to doskonała baza wypadowa. Jeśli masz dodatkowy dzień, oto co musisz zobaczyć w promieniu godziny drogi. Dara: Efez Mezopotamii (30 km od Mardin) Ten rzymski garnizon z VI wieku, rozbudowany przez cesarza Anastazjusza I, robi piorunujące wrażenie – często większe niż Efez, bo historię chłonie się tu w samotności. Najważniejszym punktem jest Wielka Nekropolia – skalna ściana z setkami grobowców, zwana „Galerią Zmartwychwstania”. Spoczywają tu obok siebie chrześcijanie i zaratusztrianie. Drugim cudem jest Zindan (Loch) – monumentalna, podziemna cysterna głęboka na 25 metrów. Jej potężne filary oświetlone snopami światła sprawiają, że wygląda jak zatopiona katedra. Midyat: miasto srebra i filmu (60 km od Mardin) Jeśli Mardin jest twierdzą, Midyat to barokowy pałac. Miasto słynie z bogato zdobionych rezydencji (konak), z których najsłynniejszą jest Dom Gościnny (Konuk Evi). To tutaj kręcono hity znane w Polsce, jak „Sıla” czy „Hercai” (Wietrzna Ziemia). Midyat to także stolica telkari – sztuki filigranu. Na spokojniejszym niż w Mardin bazarze można podejrzeć asyryjskich mistrzów, którzy bez użycia odlewów, samą pęsetą, splatają srebrne nici w misterne, koronkowe wzory. Monastyr Mor Gabriel: duchowa twierdza (20 km od Midyat) Założony w 397 r. n.e., jest najstarszym działającym klasztorem Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego na świecie. Nazywany „Drugą Jerozolimą”, otoczony sadami pistacjowymi, pamięta fundacje cesarzy rzymskich. W Głównej Świątyni zachwyca złota, bizantyjska mozaika z VI wieku oraz posadzka z inkrustowanego marmuru. W krypcie Domu Świętych spoczywa aż 12 tysięcy mnichów. To jednak nie muzeum, a żywy dom – dzieci wciąż uczą się tu języka aramejskiego, mowy Jezusa, a liturgia w tym języku to mistyczne przeżycie. Nasz autor Michał Cessanis Od 14 lat redaktor prowadzący i sekretarz redakcji National Geographic Traveler oraz autor podróżniczej serii „Do zobaczenia” w Dzień Dobry TVN i TVN Style. Dziennikarz, który od lat życie spędza w drodze, łącząc pasję do eksploracji z rzetelnym warsztatem reportażysty. W swoich tekstach szczególną wagę przywiązuje do detali, historii spotykanych ludzi oraz ochrony dzikiej natury. Autor książek: „Opowieści z pięciu stron świata” i „Made in China”. Jako ambasador plebiscytu „Cuda Polski National Geographic Traveler” z równą pasją odkrywa nieznane zakątki kraju, co najdalsze krańce globu. Ma w genach ciekawość świata i otwartość na inne kultury. Nie straszne są mu ekstremalne warunki czy bariery językowe – dla niego to nie przeszkody, lecz paliwo do działania i tworzenia angażujących opowieści.
4 zaginione miasta, których archeolodzy nigdy nie odnaleźli. Gdzie mogą się znajdować?
Myśl o istnieniu zaginionych cywilizacji, których wciąż nie udało się odkryć, wywołuje dreszcz ekscytacji na karku archeologów. Chociaż w pocie czoła pracują oni nad odnalezieniem ukrytych – najczęściej pod piaskiem pustyni – miast, to kilka z nich szczególnie rozpala wyobraźnię.
Wciąż istnieją ważne, starożytne miasta – stolice dużych królestw czy imperiów – których nie udało się odkryć naukowcom. Wiemy, że istnieją: opisują je starożytne teksty. Ich położenie zostało jednak zapomniane z biegiem czasu. Niektóre odnaleźli rabusie, nie zdradzając ich lokalizacji, ale zalewając rynek pochodzącymi z nich artefaktami, a inne znamy z legend. Oto 4 najciekawsze zaginione miast, których poszukiwania ciągle trwają. 1. Irisagrid – miasto psów, lwów i tajemniczych artefaktów Irisagrig to jedno z najbardziej tajemniczych zaginionych miast starożytnej Mezopotamii. O jego istnieniu wiemy dzięki tysiącom artefaktów – glinianych tabliczek, które pojawiły się na rynku antykwarycznym po 2003 roku, kiedy to doszło do amerykańskiej inwazji na Irak. Irisagrig funkcjonowało około 4 tys. lat temu i było ważnym ośrodkiem administracyjnym. Z inskrypcji wynika, że władcy miasta żyli w pałacach otoczonych zwierzętami – m.in. psami i lwami, którymi opiekowali się specjalnie wyznaczeni opiekunowie. Miasto słynęło z bogato wyposażonej świątyni poświęconej Enki, bogu mądrości i wody, w której organizowano festiwale religijne. Chociaż artefakty z Irisagrig doczekały się szerokich badań, miasto nigdy nie zostało zlokalizowane. Archeolodzy przypuszczają, że zostało zrabowane przez lokalnych szabrowników w okresie powojennym, a ich znaleziska rozeszły się po świecie. 2. Itjtawy – zagubiona stolica faraonów i sekret XII Dynastii Itjtawy to zaginiona stolica Egiptu, wybudowana przez faraona Amenemhata I (ok. 1981–1952 p.n.e.), jednego z najwybitniejszych władców epoki Średniego Państwa. Nazwa miasta oznacza „ten, który zdobywa Dwóch Krajów”, co odnosi się do politycznej konsolidacji Górnego i Dolnego Egiptu. Miasto pełniło funkcję głównej stolicy do około 1640 p.n.e., gdy północ kraju podbili Hyksosi. Mimo licznych źródeł pisanych oraz odkrycia nekropoli w pobliskim Liszt, dokładna lokalizacja Itjtawy wciąż jest nieznana. Wskazówką mogą być piramidy i grobowce elit egipskich odkryte w Liszt, jednak badania terenowe nie doprowadziły jeszcze do odkrycia pozostałości miejskich. Według analiz prowadzonych przez University College London, Itjtawy mogło stanowić centrum reform administracyjnych, które doprowadziły do rozkwitu cywilizacji Egiptu. 3. Al-Yahudu – żydowska osada na wygnaniu Al-Yahudu, czyli „miasto Judy”, to osada, w której po upadku Królestwa Judy w 587 p.n.e. osiedlono przesiedlonych przez Babilończyków Żydów. O jej istnieniu wiemy z około 200 odnalezionych tabliczek, które zawierają szczegóły z życia codziennego i religijnego wygnanych rodzin. Z dokumentów tych wynika, że mieszkańcy Al-Yahudu zachowywali swoją tożsamość, a imię Boga – Jahwe – pojawiało się w ich własnych imionach. Miasto prawdopodobnie znajdowało się na terenie dzisiejszego Iraku, jednak do tej pory nie zostało zidentyfikowane przez archeologów. Wiadomo, że tabliczki zostały odnalezione przez szabrowników i sprzedane na rynku antykwarycznym, co dodatkowo utrudnia ustalenie pierwotnego położenia. 4. Waššukanni – stolica Mitanni, która zniknęła z mapy Waššukanni to mityczna stolica imperium Mitanni, które istniało od ok. 1550 do 1300 roku p.n.e., obejmując tereny dzisiejszej północno-wschodniej Syrii, południowej Anatolii i północnego Iraku. Państwo Mitanni stanowiło ważny ośrodek polityczny, kulturowy i militarny, a w jego stolicy znajdowała się siedziba królów oraz administracji. Mimo licznych przekazów historycznych i tekstów klinowych, dokładna lokalizacja Waššukanni nie została ustalona. Niektórzy badacze wskazują na północno-wschodnią Syrię, jednak żadne odkrycia archeologiczne nie potwierdziły tej hipotezy. Brak jednoznacznych dowodów sprawia, że Waššukanni jest jednym z najbardziej poszukiwanych i tajemniczych zaginionych miast Bliskiego Wschodu. Dlaczego fascynują nas zaginione miasta? Większość wiedzy o zaginionych miastach pochodzi ze starożytnych tekstów, inskrypcji czy dokumentów administracyjnych. Współczesna archeologia korzysta z analiz lingwistycznych, porównawczych i interdyscyplinarnych i próbuje zidentyfikować możliwe lokalizacje miast. Teksty te nie tylko potwierdzają istnienie określonych ośrodków, ale często opisują ich strukturę, funkcje społeczne i religijne oraz codzienne życie mieszkańców. Wiemy, że one tam są, tylko jak je odnaleźć? Pozostaje nam czekać i obserwować działania naukowców. Gdzieś tam skrywa się wiedza o naszej przeszłości, której nie można zaniedbać. Źródło: Yale, LiveScience, University of Baghdad Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Naukowcy byli pewni, że to błąd. Najstarsza mapa świata jest zaskakująco dokładna
Gliniana tabliczka znaleziona w Nippur może być najstarszym znanym planem miasta na świecie. Naukowcy przez lata uznawali ją za niedokładną, aż odkrycie z lat 70. zmieniło wszystko.
Spis treści: Zdjęcia lotnicze zmieniły wszystko Technika pomiaru zadziwia do dziś Tabliczka jako plan odbudowy miasta? Jedna z najstarszych znanych map świata została wyryta w glinianej tabliczce prawdopodobnie między 1500 a 1300 rokiem p.n.e. Od jej odkrycia podczas wykopalisk w 1899 roku na terenie dzisiejszego Iraku uczeni spierają się, jak ją odczytywać. Tabliczka, nieco większa od dłoni dorosłego człowieka, przedstawia odległości między bramami w murze otaczającym mezopotamskie miasto Nippur. Części archeologów wydawało się jednak, że położenie budowli na mapie nie zgadza się z odkrytymi w mieście pozostałościami. Zdjęcia lotnicze zmieniły wszystko Wielu badaczy sądziło, że mapa jest po prostu niedokładna. Tak było aż do lat 70. XX wieku, kiedy archeolog z Uniwersytetu Chicagowskiego McGuire Gibson natknął się na zdjęcia lotnicze Nippur i uznał, że potrafi wskazać miejsce, w którym mury miasta na mapie skręcają na południe. Gdy wykopaliska w tym rejonie odsłoniły ślady umocnień, Gibson zrozumiał, że linie i kąty na tabliczce pasują do odkrywanych struktur niemal idealnie. Odpowiednio zorientowana mapa obejmowała całe miasto o powierzchni około pół mili kwadratowej, czyli mniej więcej 1,3 kilometra kwadratowego, i była dokładna z marginesem błędu rzędu 10 procent. Technika pomiaru zadziwia do dziś Nikt nie wie na pewno, jak twórcom udało się osiągnąć taką dokładność ani po co w ogóle jej potrzebowali, skoro starożytni mieszkańcy nie chodzili z kamiennymi płytami w rękach, żeby się orientować w terenie. – Wiemy jednak, że Mezopotamczycy świetnie radzili sobie z wyznaczaniem granic, bo na innych odnalezionych tabliczkach widać bardzo szczegółowe plany pól uprawnych i działek mieszkalnych, przydatne choćby do obliczania podatków – mówi Augusta McMahon, profesor archeologii Mezopotamii na Uniwersytecie Chicagowskim i kierowniczka tamtejszych wykopalisk w Nippur. Tabliczka z Nippur obejmuje jednak znacznie większy obszar. Jej autorzy najpewniej posługiwali się prostymi narzędziami mierniczymi, takimi jak powiązane sznury i tyczki, a być może także jakąś formą trygonometrii do obliczania kątów. Sporządzenie mapy wymagało mimo to żmudnych, stopniowych pomiarów oraz cierpliwego zestawiania wyników. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-27-112737-The-oldest-known-map-of-this-Mesopotamian-city-is-startlingly-precise--National-b5e57dd.png" width="1017" height="859" alt="Stulecie badań archeologicznych potwierdziło, że ta gliniana mapa ważnego mezopotamskiego miasta została wyrzeźbiona w prawidłowych proporcjach i rzeczywistej skali." title="Stulecie badań archeologicznych potwierdziło, że ta gliniana mapa ważnego mezopotamskiego miasta została wyrzeźbiona w prawidłowych proporcjach i rzeczywistej skali." /> Tabliczka jako plan odbudowy miasta? Podpowiedź co do możliwej funkcji mapy pojawiła się, gdy historycy uświadomili sobie, że w wiekach poprzedzających jej wykonanie Nippur było w dużej mierze opuszczone. Później władzę przejęła nowa dynastia królów wywodzących się z ludu Kasytów. Jak wyjaśnia Johannes Hackl, profesor asyriologii na Uniwersytecie Fryderyka Schillera w Jenie w Niemczech, gdzie przechowywana jest tabliczka, mezopotamscy władcy czuli się zobowiązani do budowania i odnawiania miast. Wiemy, że Kasyci rzeczywiście przystąpili do odbudowy zrujnowanych części Nippur. To, na co patrzymy, może więc być nie tylko mapą, lecz także projektem przebudowy – najstarszym znanym planem miasta na świecie. Źródło: National Geographic
Narkotyki w starożytnym Egipcie i Mezopotamii? Archeolodzy mają koronny dowód
Nowe badania przenoszą nas w czasie o ponad 2500 lat. Odkryto dowód na to, że elity starożytnego Egiptu i Mezopotamii regularnie używały opium. Był to stały element ich życia. Prawdę ujawniło alabastrowe naczynko.
Substancje odurzające są tak stare jak nasza cywilizacja. Z zapisów pozostawionych przez skrybów z Egiptu czy Mezopotamii wiemy, że korzystano z nich nie tylko w medycynie, ale także w sferze duchowej lub rytualnej. Zdecydowanie mniej mamy „twardych” dowodów w postaci specjalistycznych analiz. I nic w tym dziwnego, bo pozostałości substancji organicznych w naczyniach czy na innych obiektach po tysiącach lat zachowują się słabo. Archeologia magazynowa Najnowsza analiza to dowód na to, że badacze przeszłości wcale nie muszą ciągle prowadzić wykopalisk. Wystarczy sięgnąć do milionów zabytków złożonych w przepastnych magazynach. Tak było w tym przypadku. Eksperci z Yale Peabody Museum i Uniwersytetu Yale opublikowali właśnie na łamach „Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studie” wyniki analiz naczynka alabastrowego. Pochodzi ono z kolekcji babilońskiej wspomnianego muzeum. Niestety nie jest znane miejsce jego znalezienia. Ciemny ślad opowiada historię W środku naczynia badacze zauważyli ciemnobrązową substancję. Przez dekady historycy zakładali, że takie naczynia zawierały perfumy lub maści. Teraz naukowcy z Yale Ancient Pharmacology Program wykorzystali zaawansowaną technologię chemiczną, aby zbadać ten ślad. Odkryto noskapinę, morfinę, tebainę i papawerynę. Są to diagnostyczne biomarkery, które nie pozostawiają wątpliwości: maź były opium. Jest to substancja psychoaktywna, którą uzyskuje się z wysuszonego soku niedojrzałych makówek maku lekarskiego (Papaver somniferum). To odkrycie nie jest przypadkiem odosobnionym. Wnioski te pokrywają się z wcześniejszymi dowodami znalezionymi w grobowcu kupieckiej rodziny w Sedment w Egipcie. Tamte naczynia pochodziły z okresu Nowego Państwa, czyli są ponad 1000 lat wcześniejsze (XVI–XI w. p.n.e.). Co wiemy o naczynku? Na alabastrowym naczyniu, które poddano analizie, znajduje się inskrypcja w czterech starożytnych językach – akadyjskim, elamickim, perskim i egipskim. Jest ona poświęcona Kserksesowi I, który rządził Imperium Achemenidów w latach 486–465 p.n.e. Imperium, którego centrum stanowiła Persja, w okresie świetności obejmowało Egipt, a także Mezopotamię, Lewant, Anatolię oraz część wschodniej Arabii i Azji Środkowej. Drugi napis na naczyniu zapisano pismem demotycznym – uproszczoną formą pisma starożytnego Egiptu. Jak zauważyli naukowcy, nienaruszone egzemplarze starożytnych egipskich naczyń alabastrowych z inskrypcjami są wyjątkowo rzadkie i prawdopodobnie ich liczba w kolekcjach na całym świecie wynosi mniej niż 10. Naczynko mogło być podarkiem dla achemenidzkich władz w Persji. Ciekawe, czy Egipcjanie wysłali je wypełnione substancją odurzającą? Na to pytanie zapewne nigdy nie uzyskamy odpowiedzi. – Możliwe, że naczynia te były łatwo rozpoznawalnymi kulturowymi wyznacznikami używania opium w starożytności, tak jak dziś fajki wodne są łączone z paleniem sziszy. Analiza zawartości dzbanów z grobowca Tutanchamona pozwoliłaby na dokładniejsze wyjaśnienie roli opium w tych starożytnych społeczeństwach – powiedział dr Andrew J. Koh, naukowiec z Yale Peabody Museum, główny autor analizy. Tutanchamon na haju? Te odkrycia rzucają nowe światło na najsłynniejszy skarb Egiptu: grobowiec faraona Tutanchamona (XIV w. p.n.e.). Howard Carter, który go odkrył, znalazł ogromną liczbę alabastrowych naczynek. Większość z nich również zawierała lepką ciemnobrązową substancję. W 1933 roku chemik Alfred Lucas zbadał te pozostałości. Nie zdołał ich zidentyfikować, ale stwierdził, że w większości nie były to perfumy ani maści. Autorzy nowego artykułu sugerują, że naczynka wypełniało opium. – Nasze odkrycia, w połączeniu z wcześniejszymi badaniami, wskazują, że używanie opium w starożytnych kulturach egipskich i na okolicznych terenach nie było czymś przypadkowym lub sporadycznym. Stanowiło, do pewnego stopnia, stały element życia codziennego – kończy dr Koh. Źródło: Journal of Eastern Mediterranean Archaeology and Heritage Studies Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Cienie i triumfy Asyrii: historia jednego z najbardziej brutalnych imperiów starożytności
Imperium asyryjskie przez wieki budziło postrach i podziw – od brutalnych kampanii wojennych po zaawansowaną administrację. Poznaj najważniejsze fakty i odkrycia, które przybliżają historię tego starożytnego mocarstwa.
Spis treści: Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Każde ze starożytnych bliskowschodnich imperiów odcisnęło swoje piętno na kształcie tego obszaru i całego starożytnego świata. Asyria, choć początkowo była jedynie niewielkim państwem-miastem nad środkowym Tygrysem, w ciągu wieków przekształciła się w jedno z najbardziej agresywnych i zorganizowanych imperiów w historii starożytnej Mezopotamii. Ekspansja państwa opierała się na doskonale zorganizowanej armii, umiejętnościach inżynieryjnych oraz brutalnej taktyce podboju, która budziła postrach wśród sąsiadów. Szczyt potęgi Asyrii przypadł na VIII i VII wiek p.n.e., kiedy to imperium kontrolowało rozległe terytoria od Egiptu po Zatokę Perską. Mimo militarnej dominacji i zaawansowanej administracji, imperium nie zdołało utrzymać swojej pozycji, a jego upadek był gwałtowny i nieodwracalny. Gdzie znajdowała się Asyria i dokąd rozciągało się jej imperium? Nawet z współczesnej perspektywy geopolitycznej, granice imperium asyryjskiego robią ogromne wrażenie. W swojej pierwotnej fazie rozwoju, Asyria obejmowała głównie tereny północnego Iraku, koncentrując się wokół żyznej doliny Tygrysu. Jednak dzięki agresywnej i długofalowej polityce ekspansji, imperium sukcesywnie wchłaniało kolejne obszary Bliskiego Wschodu, stając się jednym z najrozleglejszych i najbardziej wpływowych państw starożytności. W okresie swojej największej potęgi, Asyria kontrolowała nie tylko ziemie dzisiejszego Iraku, ale również obszary Syrii, Palestyny, Libanu, Izraela, a także znaczne części Egiptu i Cypru. Kluczowe miasta – Aszur, Kalchu (Kalach) i Niniwa – przekształciły się w potężne ośrodki administracyjne, militarne i religijne, których infrastruktura przewyższała wiele innych starożytnych metropolii. Ich pozycja była tak silna, że przez dekady utrzymywały porządek i wpływy w zróżnicowanych kulturowo i etnicznie regionach imperium. Tymczasem początki Asyrii były skromne – jako państwo-miasto powstałe na gruzach dominacji Akadu, nie zapowiadała ona jeszcze globalnych ambicji imperialnych, które miały zdefiniować kolejne stulecia jej historii. Jak powstało imperium asyryjskie i kto zapoczątkował jego potęgę? Asyria wkroczyła na arenę dziejów około 2025 roku p.n.e., w momencie, gdy imperium III dynastii z Ur zaczęło słabnąć, a centralna władza w południowej Mezopotamii traciła kontrolę nad peryferyjnymi regionami. Jednym z takich ośrodków było miasto Aszur, położone strategicznie nad Tygrysem. Wraz z jego uniezależnieniem się od wpływów sumeryjskich, rozpoczął się tzw. okres staroasyryjski, który stanowił fundament pod przyszłą potęgę imperium. Władcy Aszuru przyjęli tytuł gubernatorów boga Aszura, podkreślając tym samym, że suwerenem państwa był sam bóg, a nie ziemski monarcha. To wyjątkowe podejście do władzy z czasem ugruntowało silną tożsamość religijną i polityczną Asyrii. Około 2000 roku p.n.e., Mezopotamię najechali Amoryci – semicki lud z północno-zachodniej Syrii. W wyniku tych najazdów kontrolę nad Aszurem przejął Szamszi-Adad I, ambitny władca z miasta Terqa. Dzięki jego umiejętnościom politycznym i wojskowym, powstało pierwsze zjednoczone państwo asyryjskie, obejmujące znaczną część północnej Mezopotamii. W krótkim czasie stało się ono silnym ośrodkiem handlu i administracji, zawierając sojusze oraz prowadząc wymianę towarową ze starożytną Babilonią, Elamem oraz miastami Anatolii, m.in. z Kanesz. Po śmierci Szamszi-Adada, władza centralna uległa osłabieniu, co wykorzystał Hammurabi z Babilonu, podporządkowując Asyrię swoim wpływom. W kolejnych stuleciach terytorium to przeszło pod panowanie Hurytów, którzy założyli królestwo Mitanni – dominujące państwo w północnej Mezopotamii od XVI do XIV wieku p.n.e. Okres ten był dla Asyrii czasem politycznej zależności, ale też rozwoju struktur, które w przyszłości umożliwiły jej odrodzenie i ekspansję. Jak Asyria odzyskała potęgę i dlaczego ponownie upadła? XIV wiek p.n.e. oznaczał kres dominacji królestwa Mitanni, które nie zdołało oprzeć się rosnącej sile Hetytów i odradzającej się Asyrii. W decydującym momencie historii na tronie w Aszurze zasiadł Aszur-uballit I, który uznawany jest za twórcę średnioasyryjskiego państwa. Dzięki jego skutecznej polityce wojskowej i dyplomatycznej, Asyria przejęła kontrolę nad znaczną częścią byłych terytoriów Mitanni, rozpoczynając nową fazę ekspansji i konsolidacji władzy. Następcy Aszur-uballita – tacy jak Adad-nirari I – kontynuowali politykę ekspansji, przyłączając m.in. Hanigalbat, Nuzi i Arraphę. Kolejny władca, Tukulti-Ninurta I, poszedł o krok dalej, podporządkowując sobie Babilonię oraz ziemie należące do plemion Nairi w rejonie dzisiejszego wschodniego Anatolii. W tym okresie Asyria osiągnęła pozycję dominującą w północnej Mezopotamii i była jednym z najważniejszych graczy geopolitycznych na Bliskim Wschodzie. Jednak już na przełomie XIII i XII wieku p.n.e., imperium znów znalazło się w kryzysie. Najazdy Ludów Morza – tajemniczych grup etnicznych migrujących z rejonu Morza Śródziemnego – wstrząsnęły stabilnością wielu cywilizacji, w tym także Asyrii. Choć bezpośrednie ataki dotknęły głównie wybrzeża Lewantu i Egiptu, wtórne konsekwencje(przerwanie szlaków handlowych, migracje ludów, destabilizacja regionów) wpłynęły na pogorszenie sytuacji również w Mezopotamii. Odbudowa imperium rozpoczęła się za panowania Tiglat-Pilesera I, jednego z najwybitniejszych władców średnioasyryjskich. Prowadził on liczne kampanie wojenne, podbijając ludy zamieszkujące tereny Armenii i Syrii, jednak jego sukcesy nie były trwałe. Rosnąca presja ze strony Aramejczyków – semickich plemion napływających z zachodu – doprowadziła do utraty kontroli nad strategicznymi regionami oraz ograniczenia dostępu do kluczowych surowców, takich jak metal czy drewno cedrowe. W efekcie, Asyria ponownie weszła w okres regresu, a epoka średnioasyryjska dobiegła końca. Kiedy Asyria osiągnęła szczyt swojej potęgi i jak rządziła imperium? X wiek p.n.e. zapoczątkował tzw. okres nowoasyryjski, który był punktem zwrotnym w historii tego starożytnego imperium. To właśnie wtedy Asyria nie tylko odzyskała dawną pozycję, ale przekształciła się w największe i najlepiej zorganizowane imperium swojej epoki. Symboliczny początek tej fazy to objęcie tronu przez Aszurnasirpala II w 884 roku p.n.e., którego panowanie przyniosło konsolidację władzy, reorganizację administracyjną oraz brutalny okres, lecz skuteczne kampanie wojenne. Jego syn, Salmanasar III, kontynuował ekspansję i przejął kontrolę nad Babilonią, podporządkowując również Izrael oraz strategiczne ziemie Lewantu. Dzięki systematycznej ekspansji, granice Asyrii przesunęły się znacznie na zachód i południe, co uczyniło ją jednym z głównych mocarstw w świecie starożytnym. Po okresie stabilizacji, w VIII wieku p.n.e., doszło do przewrotu pałacowego, w wyniku którego tron objął Tiglat-Pileser III – jeden z najwybitniejszych władców nowoasyryjskich. To on zapoczątkował erę, w której Asyria osiągnęła apogeum swojej potęgi militarnej, terytorialnej i administracyjnej. Jego następcy – m.in. Sargon II, Sennacheryb, Asarhaddon i Aszurbanipal – prowadzili nieustanne kampanie wojenne, zdobywając całą Mezopotamię, Lewant, część Arabii, Cypr, a nawet Egipt Dolny. Nowoasyryjski system rządów opierał się na ścisłej centralizacji władzy. Podbite ziemie były przekształcane w prowincje zarządzane przez lojalnych gubernatorów, mianowanych bezpośrednio przez króla. Każda prowincja miała obowiązek płacenia corocznych danin, które stanowiły główne źródło dochodu państwa. W zamian za lojalność gwarantowano pewien poziom autonomii kulturowej, jednak jakiekolwiek oznaki buntu były brutalnie tłumione. Asyryjska administracja i armia działały z zimną precyzją – buntownicy byli eksterminowani, a całe społeczności przesiedlane, co pozwalało na kontrolowanie rozległych i zróżnicowanych etnicznie terytoriów. Ten model imperialnej kontroli i zarządzania przez wieki stał się wzorem dla kolejnych cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Kiedy i dlaczego upadło imperium asyryjskie? Największy rozkwit imperium asyryjskiego – zarówno pod względem terytorialnym, jak i kulturowym – przypadał na panowanie dynastii Sargonidów, zapoczątkowanej przez Sargona II. Choć rządy jego potomków – m.in. Aszurbanipala – cechowały się brutalnością i surową administracją, utrzymanie kontroli nad olbrzymim terytoriumstało się coraz trudniejsze. Imponujące podboje i silna centralizacja nie mogły zrównoważyć rosnących napięć wewnętrznych i zewnętrznych. Pierwszym poważnym ciosem dla stabilności imperium była rebelią w 652 roku p.n.e., kiedy Szamasz-szuma-ukin, brat Aszurbanipala i władca Babilonu, zbuntował się przeciwko jego władzy. Wspierany przez królestwo Elamu oraz inne siły antyasyryjskie, przez pewien czas kontrolował Babilonię, jednak jego próba przejęcia całego imperium zakończyła się porażką. W 646 roku p.n.e., po krwawej kampanii, armia asyryjska zniszczyła Elam, likwidując jedno z najstarszych państw regionu o tajemniczym piśmie. Jednak nawet ta demonstracja siły nie zdołała powstrzymać nadchodzącego kryzysu. Po śmierci Aszurbanipala ok. 631 roku p.n.e., Asyria weszła w okres głębokiej destabilizacji – politycznej, ekonomicznej i militarnej. Babilonia wyzwoliła się spod asyryjskiego panowania, co zapoczątkowało serię buntów i secesji w obrębie imperium. Armia była wycieńczona, aparat administracyjny coraz bardziej niewydolny, a zewnętrzni wrogowie zacieśniali sojusze. Kulminacją upadku było oblężenie i zdobycie Niniwy w 612 roku p.n.e. przez koalicję Babilończyków, Medów i pochodzących z Azji Scytów. Stolica imperium została zburzona, a jej mieszkańcy wymordowani. Choć resztki asyryjskich sił – wspierane przez Egipt – jeszcze przez kilka lat stawiały opór, m.in. w Harranie, był to już jedynie symboliczny finał imperialnej potęgi. Po całkowitym zniszczeniu głównych ośrodków asyryjskich, terytorium imperium zostało podzielone między zwycięzców. Nowe państwo nowobabilońskie, powstałe po wyzwoleniu Babilonu, szybko objęło hegemonię nad Bliskim Wschodem i kontynuowało wiele aspektów asyryjskiej administracji i kultury – ale już bez jej brutalnej siły militarnej. Z czego słynęła Asyria i jak zapisała się w historii świata? Asyria, mimo licznych osiągnięć w dziedzinie administracji, architektury i wojskowości, zapisała się w historii przede wszystkim jako bezlitosna i brutalna potęga militarna, której reputacja budziła grozę na całym Bliskim Wschodzie. Jej dominacja opierała się na terrorze, precyzyjnie zaplanowanych kampaniach wojennych i psychologicznej przemocy, której celem było złamanie ducha walki przeciwników jeszcze przed rozpoczęciem bitwy. Na polu walki Asyryjczycy wykazywali się bezwzględnością, a wobec pojmanych jeńców stosowano metody mające zastraszyć całe narody. Odcinanie uszu i nosa, wykłuwanie oczu, palenie ludzi żywcem czy zabijanie w odosobnieniu na pustyni były częścią znormalizowanej strategii odstraszania. Ci, którzy przeżyli pierwsze starcie, często kończyli życie w męczarniach, służąc jako przestroga dla kolejnych pokoleń. Nie tylko wrogowie na polu bitwy padali ofiarą przemocy – brutalnie karano także wewnętrznych przeciwników i buntowników. W czasie panowania Aszurnasirpala II, obdzieranie żywcem ze skóry przywódców powstań i wieszanie ich skóry na murach miast było regularną praktyką. Nabijanie na pal, zamurowywanie ludzi żywcem czy rozrywanie końmi – to nie makabryczne legendy, lecz część rzeczywistego, państwowego aparatu represji. Źródła tej brutalności tkwią w samej ideologii Asyrii. Miasto Aszur – pierwotna stolica – było poświęcone bogu wojny Aszurowi, który z czasem stał się nadrzędnym bóstwem panteonu i symbolicznym władcą imperium. Wojna była nie tylko koniecznością, ale wręcz świętym obowiązkiem wobec boskiego autorytetu. Dodatkowo, niekorzystne położenie geograficzne – otwarte równiny Mezopotamii bez naturalnych barier obronnych – zmuszało Asyryjczyków do ciągłej mobilizacji wojennej. To wszystko sprawiło, że okupacja asyryjska nie była oparta na konsensusie, lecz na strachu. Okrucieństwo nie było przejawem bestialstwa dla samego bestialstwa – stanowiło chłodno kalkulowaną strategię zarządzania imperium. Dzięki terrorowi, Asyryjczycy mogli kontrolować setki tysięcy ludzi na rozległych obszarach – od Egiptu po Iran – bez konieczności utrzymywania ogromnych garnizonów w każdym mieście. Strach był narzędziem dominacji – bardziej skutecznym niż miecz. Jakie były najważniejsze wydarzenia w historii imperium asyryjskiego? Historia Asyrii to pasmo wzlotów i spektakularnych upadków, które przez ponad tysiąc lat definiowały polityczną mapę Bliskiego Wschodu. Od momentu powstania aż po tragiczny kres, dzieje imperium były naznaczone momentami przełomowymi, które zadecydowały o jego rozwoju, potędze i ostatecznym upadku. Uniezależnienie się Aszuru od Ibbi-Suena (ok. 2025 p.n.e.) To wydarzenie dało początek staroasyryjskiemu państwu-miastu. Gdy imperium III dynastii z Ur traciło wpływy, Aszur uzyskał samodzielność polityczną, co otworzyło drogę do uformowania pierwszych struktur władzy asyryjskiej. Był to symboliczny akt narodzin Asyrii jako odrębnego bytu politycznego. Panowanie Tiglat-Pilesera I (1114–1076 p.n.e.) Jeden z najwybitniejszych władców okresu średnioasyryjskiego. Jego dalekosiężne kampanie wojenne doprowadziły do podboju terenów aż po wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego. Był również reformatorem – uporządkował administrację, wspierał rozwój piśmiennictwa i ustanowił precedensy w zakresie organizacji armii. Reformy i ekspansja za panowania Aszurnasirpala II (884–859 p.n.e.) Władca ten zainicjował nowoasyryjską strategię imperialną – brutalną, ale niezwykle skuteczną. Oprócz poszerzenia granic imperium, przekształcił Kalchu (Kalach) w główny ośrodek władzy i centrum kulturalne, rozbudowując pałace, świątynie i system administracyjny. Zniszczenie Babilonu przez Sennacheryba (689 p.n.e.) Po brutalnym stłumieniu buntu w Babilonii, król Sennacheryb nakazał zburzenie całego miasta – aktu bezprecedensowego w historii regionu. To wydarzenie umocniło pozycję Niniwy jako nowej stolicy i centrum politycznego imperium, a zarazem uwidoczniło bezwzględność asyryjskich rządów. Zburzenie Niniwy (612 p.n.e.) – początek końca imperium Zawarty sojusz Medów, Babilończyków i Scytów doprowadził do oblężenia i zniszczenia Niniwy, stolicy imperium. Miasto zostało zrównane z ziemią, a ludność wymordowana. Choć walki trwały jeszcze przez kilka lat, to właśnie 612 rok p.n.e. symbolizuje ostateczny początek upadku Asyrii jako siły politycznej i militarnej. Źródło: National Geographic Polska, Archeology Magazine Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
To miejsce mogło być Edenem. Co badacze w nim znaleźli?
Ogród Eden, według Biblii, był ziemskim rajem, z którego zostali wygnani Adam i Ewa. Naukowcy próbują rozwikłać, czy mógł istnieć naprawdę i gdzie ewentualnie się znajdował.
Spis treści: Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Co mówią teologowie i badacze? Tajemnicze cztery rzeki Edenu Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Czy Eden spoczywa pod wodą? Symbol czy miejsce z mapy? Archeolodzy biblijni wykorzystują starożytne teksty i nowoczesną technologię, by odkryć możliwe tropy jednej z największych tajemnic chrześcijaństwa. Kiedy Bóg wygnał Adama i Ewę z Ogrodu Eden, Biblia podaje, że umieścił przy wejściu cheruba i płonący miecz, aby strzegły powrotu ludzi do tego ziemskiego raju. Jednak to jednoznaczne wygnanie nie powstrzymało archeologów, teologów ani turystów przed próbami odnalezienia Edenu. Gdzie według Biblii znajdował się Eden? Biblijny opis geograficzny daje badaczom pewien punkt zaczepienia. Czytamy, że Eden znajdował się „na wschodzie”, a „w środku ogrodu” rosły Drzewo Życia oraz Drzewo Poznania Dobra i Zła. To właśnie jego owoc zerwała Ewa, mimo zakazu Boga, co doprowadziło do wygnania (Rdz 2:9; Rdz 3:3). Księga Rodzaju (2:10–14) precyzuje jeszcze bardziej: — Z Edenu wypływa rzeka, aby nawadniać ogród, a stamtąd rozdziela się na cztery dopływy. Wymienione są Tygrys i Eufrat, znajdujące się w Azji Południowo-Zachodniej, oraz Piszon i Gichon, których lokalizacji wciąż się poszukuje. Ten stopień szczegółowości jest nietypowy dla Biblii i sprawił, że pierwsi czytelnicy łatwiej uwierzyli w realność Edenu. Co mówią teologowie i badacze? — Uczeni od dawna wysilają wyobraźnię, by określić, czy autor Księgi Rodzaju miał na myśli jakieś konkretne miejsce, czy raczej inspirował się rzeczywistą lokalizacją — mówi Joel Baden, profesor teologii i religioznawstwa na Uniwersytecie Yale. Współcześni badacze wątpią w istnienie Ogrodu Eden. Uważają go raczej za mit wyjaśniający świat, w którym żyjemy. Mimo to niektórzy archeolodzy wciąż szukają rzeczywistego tła jednej z najbardziej znanych biblijnych opowieści. Tajemnicze cztery rzeki Edenu Niektóre elementy geograficzne Edenu można wskazać do dziś. System rzeczny Tygrys–Eufrat jest łatwy do zlokalizowania na mapie i odegrał kluczową rolę w rozwoju starożytnej Mezopotamii. Tygrys wypływa z gór Taurus w Turcji i płynie na południe wzdłuż granicy turecko-syryjskiej, a następnie przez Irak. Tam łączy się z Eufratem, a obie rzeki uchodzą wspólnie do Zatoki Perskiej. Piszon i Gichon są trudniejsze do zidentyfikowania. W Biblii czytamy, że Piszon „opływa cały kraj Chawila, gdzie jest złoto”, a Gichon płynie wokół ziemi Kusz. Uczeni wskazują, że Chawila znajdowała się w południowej Arabii, znanej z bogactwa kruszców. Z kolei lokalizacja Kusz jest bardziej niejasna. Tradycja etiopska utożsamia Gichon z Błękitnym Nilem, co opiera się na wzmiance o „ziemi Kusz”, zwykle identyfikowanej z Sudanem i Etiopią. Jednak ta interpretacja nie zgadza się z opisem w Księdze Rodzaju. Mezopotamia jako pierwowzór Edenu Choć większość archeologów odrzuca historyczne istnienie Adama i Ewy, powszechnie przyjmuje się, że autorzy Księgi Rodzaju inspirowali się wyjątkowo urodzajnymi terenami bagien w południowym Iraku. Opowieść o Edenie mogła być mitem, ale opartym na bogactwie i kulturze starożytnej Mezopotamii. To właśnie ten region uchodzi za najbardziej prawdopodobne źródło biblijnej historii. Tygrys i Eufrat wspierają teorię mezopotamską. Obie rzeki zasilały rozległą równinę zalewową zwaną Żyznym Półksiężycem. Obejmował on dzisiejszy Irak, Turcję, Syrię, Liban, Palestynę, Izrael i, według niektórych, Egipt. Czy Eden spoczywa pod wodą? W latach 80. XX wieku niemiecki archeolog Juris Zarins wysunął hipotezę, że Eden spoczywa pod wodami Zatoki Perskiej. Według niego Gichon to rzeka Karun w Iranie, a Piszon odpowiada systemowi Wadi al-Batin. Zarins oparł swoje badania na zdjęciach satelitarnych NASA, które ujawniły wyschnięte koryta dwóch dużych rzek płynących niegdyś z Arabii do południowo-zachodniej części Zatoki Perskiej. Kluczowe w tej teorii są zmiany klimatyczne i podnoszenie się poziomu morza. W czasach, gdy spisywano Księgę Rodzaju, topniejący śnieg i lód z gór zasilały te rzeki, czyniąc je potężnymi ciekami wodnymi. Jednak brak dowodów archeologii morskiej sprawia, że teoria Zarinsa jest mocno dyskutowana. — Teoria Zarinsa przeczy Biblii — podkreśla archeolog Joel Klenck. Symbol czy miejsce z mapy? Nie wszyscy uczeni są przekonani, że Ogród Eden istniał naprawdę.Profesor Francesca Stavrakopoulou z Uniwersytetu w Exeter twierdzi, że Eden był przestrzenią symboliczną, opartą na królewskich ogrodach, i że koncepcyjnie umiejscawiano go w samym Jeruzalem. Z kolei Mark Leutcher, profesor judaizmu i Biblii Hebrajskiej, wyjaśnia: — Dla starożytnych autorów i odbiorców Eden nie był jednym miejscem. Ogród symbolizował cały starożytny świat Azji Zachodniej. Oparty na krajobrazach Azji Zachodniej Ogród Eden pozostaje tajemnicą. Mimo braku dowodów wiara w jego istnienie trwa od tysięcy lat, przewyższając wagą same świadectwa archeologiczne. Źródło: National Geographic
Brama Isztar – co łączy Nabuchodonozora, glazurowane lwy i berlińskie muzeum?
Brama Isztar bez wątpienia jest jednym z najwspanialszych zabytków starożytnego świata. Imponująca konstrukcja nawet dziś robi niesamowite wrażenie, mimo że budowla, którą możemy podziwiać, jest tylko częściową rekonstrukcją. Kiedy odkryto bramę Isztar? Jak wyglądała w czasach starożytnych? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Babilon króla Nabuchodonozora II Poszukiwanie cudów starożytnego świata Starożytna układanka Zrekonstruowana brama Isztar robi nieprawdopodobne wrażenie Nabuchodonozor II zapisał się na kartach historii nie tylko jako ten, który zdobył i zniszczył Jerozolimę, podbił Syrię, Palestynę i część Fenicji. Był także ambitnym budowniczym, który przekształcił starożytny Babilon we wspaniałą, olśniewającą i potężną stolicę wielkiego imperium. W czasie jego panowania powstało wiele niesamowitych budowli. E-sagila, wiszące ogrody królowej Semiramidy, liczne pałace, fortyfikacje i drogi procesyjne – to tylko niektóre przykłady. Na tej liście nie może zabraknąć też zachwycającej bramy Isztar, która otwierała drogę prowadzącą do świątyni poświęconej Mardukowi. Babilon króla Nabuchodonozora II Stary Testament opisuje Babilon jako miasto rozpusty i grzechu, a Nabuchodonozora, króla Babilonii z dynastii chaldejskiej, przedstawia jako okrutnego i aroganckiego władcę. Trudno się temu dziwić. W końcu to właśnie syn Nabopolassara złupił i doszczętnie zniszczył Jerozolimę, obracając w gruz między innymi wspaniałą świątynię Salomona. To on na niemal pół wieku zniewolił mieszkańców Judei i zmusił ich do niewolniczej pracy na rzecz imperium babilońskiego. Należy jednak podkreślić, że czas jego panowania był czasem największej świetności Babilonii i wiecznego miasta Babilonu. Nabuchodonozor II zdobywał nowe ziemie, powiększając terytorium imperium i umacniając jego pozycję. Na podległych mu terenach zapewnił względny pokój i stabilność, a to sprzyjało rozwojowi handlu, co sprzyjało rozwojowi gospodarczemu. Podczas jego panowania stolica imperium nowobabilońskiego stała się najwspanialszym miastem ówczesnego świata. Olśniewające budowle dodawały miastu splendoru. Nawet obserwowane z zewnątrz, musiało robić niesamowite wrażenie. Trzy linie murów obronnych najpewniej prezentowały się imponująco, podobnie jak osiem prowadzących do miasta bram. Poszukiwanie cudów starożytnego świata W 1899 roku na tereny starożytnego miasta przybył niemiecki archeolog Robert Koldewey. Specyfika regionu nie dawała większych szans na znalezienie wielu skarbów dawnego świata. O ile starożytni Grecy, Rzymianie czy Egipcjanie mieli pod dostatkiem trwałego budulca, to w dorzeczu Tygrysu i Eufratu jedynym dostępnym materiałem był muł, który nawet po wypaleniu nie był tak twardy, jak kamień. A jednak badacze dokonali niesamowitych odkryć. W rezultacie wykopaliska prowadzone pod egidą Niemieckiego Towarzystwa Orientalnego trwały do 1917 roku. Badaczom udało się trafić na fundamenty i dolne partie zigguratu E-temenanki, ogromnej konstrukcji, która mogła być inspiracją dla biblijnej Wieży Babel. Znaleźli też piwnice i kanały, które skojarzyli z wiszącymi ogrodami Semiramidy. Cegły mułowe niezbyt dobrze zniosły próbę czasu, ale wśród licznych znalezisk było jedno, które można było zrekonstruować. Podczas wykopalisk, archeolodzy odsłonili fundamenty i dolne części murów bramy Isztar, ale obok leżało mnóstwo dobrze zachowanych niebieskich cegieł. To dawało nadzieję, że uda się przywrócić starożytnej budowli jej dawny kształt. Starożytna układanka W 1903 roku do Berlina dotarły pierwsze pokryte niebieską glazurą cegły. Później wysłano kolejne, w pięciuset wypełnionych po brzegi skrzyniach. Rozpoczęły się prace rekonstrukcyjne. Początkowo naukowcy nie radzili sobie zbyt dobrze, aż odkryli, że na cegłach zachowały się znaki wskazujące kolejność montażu. W wielu miejscach brakowało oryginalnego budulca. Trzeba było wykonać współczesne repliki, a żeby te wyglądały wiarygodnie, nie obyło się bez budowy specjalnych pieców. Rekonstrukcja ostatecznie zakończyła się w 1930 roku. Zrekonstruowana brama Isztar robi nieprawdopodobne wrażenie Monumentalna brama Isztar składała się z dwóch połączonych przejściem wrót, czterech wież zwieńczonych krenelażem i łączących je murów. Była oblicowana niebieską glazurowaną cegłą. Na tym tle były widoczne wyobrażenia 575 zwierząt, które symbolizowały bóstwa Babilonii. Lwy odpowiadały bogini Isztar, bóstwu miłości, wojny i płodności. Byki symbolizowały Adada, boga burz, pogody i płodności. Z kolei Smoki-węże były symbolem Marduka, najwyższego bóstwa Babilonu. Naukowcom nie udało się odtworzyć wszystkich zwierząt, a w budynku Muzeum Pergamońskiego zmieściły się tylko mniejsze z podwójnych wrót (większe są przechowywane w muzealnych magazynach). To nieistotne. Ważne jest, że uczeni odtworzyli cegła po cegle fragment świata, który istniał przed nastaniem naszej ery. Wspaniała brama do dziś jest eksponowana w berlińskim muzeum. Wraz z odtworzoną drogą procesyjną, prezentuje się niesamowicie. Warto wspomnieć, że także Irak ma swoją bramę Isztar. Ta jest jednak repliką. Dlaczego na terenie Babilonu wznosi się kopia, a oryginał zachowano w Berlinie? Cóż, ma to związek ze specyfiką polityki przełomu XIX i XX wieku. Zawłaszczanie znalezisk archeologicznych przez kraje prowadzące wykopaliska nie było wówczas niczym niezwykłym. Cesarstwo Niemieckie zawarło w tej sprawie porozumienie z Imperium Osmańskim, które z dzisiejszej perspektywy wydaje się co najmniej kontrowersyjne. Jednak konserwacja i rekonstrukcja bramy wymagała zastosowania zaawansowanej technologii i niewykluczone, że na miejscu nie dało się zrealizować tak ogromnego przedsięwzięcia. Gdzie i kiedy będzie można zobaczyć Bramę Isztar? Brama Isztar znajduje się dziś w kolekcji berlińskiego Muzeum Pergamon na Wyspie Muzeów. Niestety, samo muzeum zostało zamknięte 23 października 2023 roku z powodu wieloletniej modernizacji. Planowane jest częściowe otwarcie północnego skrzydła wraz z wybranymi ekspozycjami wiosną 2027 roku, natomiast pełne udostępnienie całości kolekcji – w tym Bramy Isztar – przewidziano dopiero około 2037 roku. Do tego czasu odwiedzający Berlin mogą poznać wybrane elementy zbiorów w specjalnych wystawach towarzyszących oraz w projekcie Pergamonmuseum Das Panorama Yadegara Asisi. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Od wieków tętniące życiem: prezentujemy obrazy najstarszych miast na wszystkich kontynentach
Od obu Ameryk po Antarktykę – te miejsca były zamieszkiwane przez bardzo długi czas. Choć niektóre dawno utraciły znaczenie, wiele innych zachowuje swoje funkcje od nawet tysięcy lat.
Historia Eridu pisała się przez tysiące lat. Jego początki według sumeryjskich tekstów sięgają legendarnych czasów przed potopem, kiedy to stanowiło główny ośrodek władzy królewskiej. Nic zatem dziwnego, że skrywa tajemnice odległej przeszłości fascynującej cywilizacji, które wciąż inspirują badaczy. Dziś po gwarnej przeszłości Eridu pozostała tylko grupa nagich wzgórz wznoszących się ponad pustynią południowego Iraku. Mniej więcej 7000 lat temu było ono jednak jednym z najważniejszych miast cywilizacji Sumerów. I stanowiło ważny ośrodek polityczny i religijny dla setek pokoleń mieszkańców Mezopotamii aż do ostatecznego porzucenia miasta około 600 r. p.n.e. Wprawdzie Eridu straciło swą dawną funkcję i życiem już nie tętni, ale istnieje wiele innych bardzo starych miast, które wciąż rozwijają się we współczesnych czasach. A zawdzięczają to położeniu geograficznemu, bogatym zasobom albo też zwykłemu historycznemu szczęściu. Zobacz niektóre z najstarszych ośrodków miejskich na każdym kontynencie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-125854-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--87f4988.png" width="1207" height="806" alt="Wielki Meczet wzniesiony w latach 709–715 n.e. Damaszek, Syria, 2007 r. / fot. Martin Gray, Nat Geo Image Collection" title="Wielki Meczet wzniesiony w latach 709–715 n.e. Damaszek, Syria, 2007 r. / fot. Martin Gray, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-130114-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--a4b4818.png" width="1019" height="804" alt="Kobiety i dziewczęta kąpią się przy ghacie w Waranasi (Benares), Uttar Pradesh, Indie, 1907 r. /fot. Eliza R. Scidmore, Nat Geo Image Collection" title="Kobiety i dziewczęta kąpią się przy ghacie w Waranasi (Benares), Uttar Pradesh, Indie, 1907 r. /fot. Eliza R. Scidmore, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-130301-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--5090370.png" width="1208" height="804" alt="Ludzie skaczący do świętej rzeki Ganges w indyjskim Waranasi, 2009 r. / fot. John Stanmeyer, Nat Geo Image Collection" title="Ludzie skaczący do świętej rzeki Ganges w indyjskim Waranasi, 2009 r. / fot. John Stanmeyer, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-222151-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--6011e9a.png" width="1041" height="808" alt="Posągi Ramzesa III w świątyni grobowej w Medinet Habu, Egipt, 1913 r. / fot. Nat Geo Image Collection" title="Posągi Ramzesa III w świątyni grobowej w Medinet Habu, Egipt, 1913 r. / fot. Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-130918-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--38d188a.png" width="1204" height="805" alt="Ramesseum w Luksorze wzniesione jako świątynia grobowa Ramzesa II, Egipt / fot. O. Louis Mazzatenta, Nat Geo Image Collection" title="Ramesseum w Luksorze wzniesione jako świątynia grobowa Ramzesa II, Egipt / fot. O. Louis Mazzatenta, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-131051-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--5c2387e.png" width="1204" height="802" alt="Widok na odległy Akropol od północno-zachodniej strony Aten, Grecja, 1922 r. / fot. Fred Boissonnas, Nat Geo Image Collection" title="Widok na odległy Akropol od północno-zachodniej strony Aten, Grecja, 1922 r. / fot. Fred Boissonnas, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-131338-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--f7ffa53.png" width="1204" height="804" alt="Widok na ateński Akropol o świcie, 2013 r. / fot. Lola Akinmade Åkerström, Nat Geo Image Collection" title="Widok na ateński Akropol o świcie, 2013 r. / fot. Lola Akinmade Åkerström, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-131623-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--719f4e7.png" width="1071" height="804" alt="Piramida w Choluli w Meksyku. Zdjęcie wykonane ok. 1900–1907 r. / fot. A.P. Maudslay/Royal Geographical Society/Getty Images" title="Piramida w Choluli w Meksyku. Zdjęcie wykonane ok. 1900–1907 r. / fot. A.P. Maudslay/Royal Geographical Society/Getty Images" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-132133-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--e12521a.png" width="1205" height="801" alt="Widok z lotu ptaka na Castillo de San Marcos w St. Augustine, Floryda (czas powstania zdjęcia niepewny) / fot. Balfore Archive Images, Alamy" title="Widok z lotu ptaka na Castillo de San Marcos w St. Augustine, Floryda (czas powstania zdjęcia niepewny) / fot. Balfore Archive Images, Alamy" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-164518-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--68299e1.png" width="1203" height="803" alt="Widok z lotu ptaka na Castillo de San Marcos National Monument w St. Augustine, Floryda / fot. Rod Clement, Alamy" title="Widok z lotu ptaka na Castillo de San Marcos National Monument w St. Augustine, Floryda / fot. Rod Clement, Alamy" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-164708-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--fa3da63.png" width="1206" height="805" alt="Ludzie idą stromą ulicą w Quito; Ekwador, 1921 r. / fot. Richard B. Hoit, Nat Geo Image Collection" title="Ludzie idą stromą ulicą w Quito; Ekwador, 1921 r. / fot. Richard B. Hoit, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-164911-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--ed656cd.png" width="1205" height="804" alt="Uczestnicy wieczornego miejskiego eventu w Quito w eleganckich ubraniach, 2015 r. / fot. Randy Olson, Nat Geo Image Collection" title="Uczestnicy wieczornego miejskiego eventu w Quito w eleganckich ubraniach, 2015 r. / fot. Randy Olson, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-165057-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--340f3a9.png" width="1204" height="808" alt="Widok na australijską Zatokę Sydney od strony North Shore, ok. 1900 r. / fot. The Print Collector, Getty" title="Widok na australijską Zatokę Sydney od strony North Shore, ok. 1900 r. / fot. The Print Collector, Getty" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-165243-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--fc6e365.png" width="1203" height="811" alt="Widok na Zatokę Sydney z Operą będącą symbolem miasta, 2007 r. / fot. Annie Griffiths, Nat Geo Image Collection" title="Widok na Zatokę Sydney z Operą będącą symbolem miasta, 2007 r. / fot. Annie Griffiths, Nat Geo Image Collection" /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/09/2025-09-04-165424-These-are-the-oldest-continuously-inhabited-cities-on-each-continent--National--07a0d5a.png" width="1213" height="804" alt="Argentyńska stacja badawcza Base Orcadas na Orkadach Południowych, Antarktyka, 2006 r. / fot. Frans Lanting" title="Argentyńska stacja badawcza Base Orcadas na Orkadach Południowych, Antarktyka, 2006 r. / fot. Frans Lanting" /> Źródło: National Geographic
Sztuczna inteligencja odkrywa hymn sprzed 2000 lat. Powstał ku czci potężnego miasta
Hymn ku czci Babilonu, jednej z największych metropolii starożytności, został właśnie odczytany dzięki sztucznej inteligencji. Niezwykłe odkrycie rzuca nowe światło na codzienne życie mieszkańców Mezopotamii.
Spis treści: Elektroniczna biblioteka kluczem do poznania tabliczek Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Dzieci pisały hymn do Babilonu. Starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Babilon powstał około 2000 r. p.n.e. Tysiąc lat później było to największe miasto świata z populacją przekraczającą 200 tys. osób. Babilon znajduje się około 85 kilometrów na południe od stolicy Iraku, Bagdadu. Został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Jego mieszkańcy nie znali jeszcze papieru. Do notowania używano niewielkich tabliczek z gliny, w których pisano rylcem. Taki system zapisu nosi miano pisma klinowego. Do dzisiaj wielu z tych zabytków jeszcze nie odczytano i od czasu do czasu dowiadujemy się na temat literatury sprzed tysiącleci czegoś nowego. Prof. Jiménez i AI odkrywają hymn do Babilonu: co pisały dzieci 2 tys. lat temu? Tabliczki klinowe są bardzo wytrzymałe, ale kruche. Dlatego wiele z nich zachowało się w postaci kilkucentymetrowych fragmentów. To utrudnia ich analizę. Często nie jest znany kontekst tekstu. I tu okazała się pomocna sztuczna inteligencja (SI). Asyriolog i hetytolog prof. Enrique Jiménez Uniwersytet Ludwika i Maksymiliana w Monachium w ramach „Elektronicznej platformy biblioteki babilońskiej” digitalizuje wszystkie fragmenty tekstów klinowych odkrytych do tej pory na całym świecie. Następnie zaprzęga do pracy SI, która rozszyfrowuje i łączy fragmenty tekstów, które do siebie pasują. W ten sposób doszło do odkrycia nieznanego hymnu napisanego na cześć miasta Babilon. Prof. Jiménez wspólnie z dr. Anmarem Abdulillahem Fadhilem z Uniwersytetu Bagdadzkiego opublikowali na ten temat artykuł w czasopiśmie „IRAQ”. Analizowane tabliczki pochodziły z biblioteki w mieście Sippar, zlokalizowanym na północ od Babilonu. Legenda głosi, że Noe ukrył je tutaj przed potopem przed wejściem na arkę. Dzieci pisały hymn do Babilonu: starożytna wprawka zaskakuje treścią i formą Różne fragmenty jednego tekstu udało się zlokalizować na 30 fragmentach tabliczek. – To fascynujący hymn, który opisuje Babilon w całej jego okazałości i daje wgląd w życie jego mieszkańców, zarówno mężczyzn, jak i kobiet – opisuje prof. Jiménez. Co ciekawe, hymn był przepisywany przez dzieci w szkole. Służył jako wprawka przy nauce sztuki pisma klinowego. Dlatego był wielokrotnie powtarzany. Ale do tej pory nieznany badaczom. Eksperci cieszą się z tego odkrycia, bo tekst dostarcza nowych informacji na temat babilońskiego społeczeństwa miejskiego. Pochodzi prawdopodobnie z początku pierwszego tysiąclecia przed naszą erą i składa się z 250 wersów. – Został napisany przez Babilończyka, który chciał wychwalać swoje miasto. Autor opisuje budynki w mieście, ale także to, jak wody Eufratu przynoszą wiosnę i zazieleniają pola. Jest to tym bardziej spektakularne, że zachowana literatura mezopotamska oszczędnie opisuje zjawiska naturalne – zauważa naukowiec. Bogactwo Eufratu – fragment odkrytego tekstu Jedna z części hymnu dotyczy rzeki Eufrat, nad którą położony jest Babilon. Oto, jak brzmi: Eufrat jest jej rzeką – ustanowioną przez mądrego władcę Nudimmuda – Nawadnia łąki, nasyca trzcinowiska, Wylewa swoje wody do laguny i morza, Jej pola bujnie porastają zioła i kwiaty, Jej łąki, w pełnym rozkwicie, rodzą jęczmień, Z którego zebrane snopy są układane w stosy, Stada i trzody leżą na zielonych pastwiskach, Bogactwo i splendor – co przystoi ludzkości – Są obdarowywane, pomnażane i królewsko przyznawane. Źródło: National Geographic Polska, IRAQ Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Potężny król w towarzystwie bogów. Spektakularne znalezisko w Niniwie
W ruinach starożytnego miasta w Mezopotamii archeolodzy natrafili na coś wyjątkowego. To płaskorzeźba z wizerunkiem króla Aszurbanipala flankowanego przez bogów Isztar i Aszura. Takie przedstawienie jest rzadkością w sztuce pałacowej Mezopotamii.
Spis treści: Spektakularne znalezisko w sali tronowej Bogowie w pałacu – rzadka sprawa Położenie reliefu w kluczowym miejscu Niewielu archeologów prowadzi obecnie wykopaliska w tych krajach Bliskiego Wschodu, które uważana są za niezbyt bezpieczne. Na przykład niemiecka misja badawcza z Uniwersytetu w Heidelbergu pracuje na terenie starożytnego miasta Niniwa. Niniwa uważana jest za najstarsze i najludniejsze miasto starożytnego imperium asyryjskiego. Położona jest na wschodnim brzegu rzeki Tygrys, niedaleko współczesnego miasta Mosul w Iraku. Swoją potęgę Niniwa zawdzięcza położeniu na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych i bliskości dużych cieków wodnych, które nanosiły życiodajny muł – dzięki temu kwitło rolnictwo. Spektakularne znalezisko w sali tronowej Archeolodzy z Niemiec podczas ostatniego sezonu badawczego skupiali swoje wysiłki na ruinach sali tronowej w północnym pałacu króla Aszurbanipala. Władał on w latach 668–627 p.n.e. Ten wielki przywódca zasłynął między innymi ze zorganizowania pierwszej biblioteki na Bliskim Wschodzie. Archeolodzy natknęli się na duże fragmenty monumentalnej płaskorzeźby, przedstawiającej wspomnianego wyżej władcę imperium asyryjskiego wraz z dwoma ważnymi bóstwami i innymi postaciami. Płaskorzeźbę wykonano na masywnej kamiennej płycie o długości 5,5 metra i wysokości trzech metrów. Całość ważyła około 12 ton. Bogowie w pałacu – rzadka sprawa Znalezisko jest niezwykłe dla badaczy nie tylko ze względu na jego rozmiar, ale także na przedstawione sceny. – Wśród wielu znanych nam reliefów z asyryjskich pałaców, nie ma przedstawień głównych bóstw – mówi kierownik wykopalisk w pałacu północnym, prof. Aaron Schmitt z Instytutu Prehistorii, Protohistorii i Archeologii Starożytnego Bliskiego Wschodu na Uniwersytecie w Heidelbergu W centrum niedawno odkrytej płaskorzeźby znajduje się król Aszurbanipal, ostatni wielki władca imperium asyryjskiego. Flankują go dwa najwyższe bóstwa: bogowie Aszur i Isztar, patronka Niniwy. Za nimi podąża geniusz ryb, który zapewnia bogom i władcy zbawienie i życie. Widoczna jest też postać wspierająca coś z podniesionymi ramionami, najprawdopodobniej jest to człowiek-skorpion. Nad tym postaciami rozpościerał się zapewne sporych rozmiarów dysk słoneczny. Położenie reliefu w kluczowym miejscu Według prof. Schmitta, płaskorzeźba pierwotnie znajdowała się w niszy usytuowanej naprzeciwko głównego wejścia do sali tronowej, czyli najważniejszego miejsca w pałacu. Badacze z Heidelbergu odkryli fragmenty reliefu w dole znajdującym się za tą niszą. Dół wykopano prawdopodobnie w okresie hellenistycznym, w III lub II wieku p.n.e. Niniwa była intensywnie badania 100 lat temu przez Brytyjczyków – nie znaleźli płaskorzeźby, bo była dobrze ukryta. Zgodnie z ustaleniami z Irackim Państwowym Zarządem Starożytności i Dziedzictwa (SBAH), niemieccy badacze planują udostępnić płaskorzeźbę w jej pierwotnej lokalizacji. Stanie się to po jej odrestaurowaniu. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Zaczęło się od rozczarowania. Oto jak badacz odkrył Eridu – jedno z najstarszych miast świata
Niepozorne wzgórza na irackiej pustyni skrywały najwcześniejsze miasto Sumeru. Eridu okazało się bogatą metropolią sprzed tysięcy lat. Historia tych wykopalisk rozpoczęła się od rozczarowania.
Spis treści: Skromne znaleziska, wielkie znaczenie Co wiemy o Eridu? W poszukiwaniu Edenu Nowe projekty badawcze w Eridu Dawna chwała Eridu Świątynia na świątyni Więcej tajemnic czeka na przyszłych badaczy W 1854 roku brytyjskiego konsul generalny w Bagdadzie wysłał urzędnika, Johna George’a Taylora na wykopaliska na pustyni południowego Iraku. Taylorowi, agentowi Kompanii Wschodnioindyjskiej i brytyjskiemu wicekonsulowi w Basrze, zlecono zbadanie odległego miejsca o nazwie Tell Abu Shahrain. Zlokalizowane były tam sztuczne wzgórza, zwane tellami. Składały się z gruzu pozostawionego przez ludzkie osady. Skromne znaleziska, wielkie znaczenie Początkowo Taylor nie był pod wrażeniem miejsca badań. W raporcie z wykopalisk opublikowanym w 1855 roku napisał: „Moja tegoroczna wizyta w Abu Shahrein nie przyniosła żadnych bardzo ważnych rezultatów”. Podał nawet w wątpliwość, czy warto było przepisywać na czysto notatki terenowe. Taylor chciał odkryć coś imponującego: posągi, inskrypcje, ślady pałaców i świątyń. Zamiast tego, w krótkim czasie, jaki miał do dyspozycji, zlokalizował mury, systemy odwadniające, kamienne platformy i pozostałości wapiennych kolumn ozdobionych mozaikowymi stożkami. W swoim dzienniku Taylor odnotował znalezienie posągu lwa z czarnego granitu. Jednak nawet licząc lwa, Taylor musiał uznać to za zbyt skromny rezultat, by uzasadnić przeprowadzenie drugiej ekspedycji. Dopiero później okazało się, że te mało obiecujące telle były pozostałościami jednego z najstarszych miast na Ziemi: Eridu. Co wiemy o Eridu? Eridu było kluczowym miastem dla Sumerów. Była to najwcześniejsza znana cywilizacji na świecie, która kwitła od około czwartego do drugiego tysiąclecia p.n.e. na terenie dzisiejszego Iraku. O znaczeniu Eridu świadczy Sumeryjska lista królów, której różne wersje zostały zapisane pismem klinowym pod koniec trzeciego tysiąclecia p.n.e. Druga część listy obejmuje miasta z dynastiami królewskimi, które można zestawić z zapisami historycznymi. Pierwsza część listy opisuje legendarne królewskie miasta, które istniały przed „potopem”. Wydarzenie to może odzwierciedlać regionalną katastrofę lub może być związane z biblijną historią z Księgi Rodzaju, w której cała Ziemia została zalana. Pierwszym z tych przedpotopowych miast królewskich było Eridu: „Po tym, jak władza królewska zstąpiła z nieba, władza królewska była w Eridu (...). W pięciu miastach ośmiu królów. Potem nadszedł potop” – czytamy w dokumencie. Eridu miało ogromne znaczenie symboliczne. Poza tym tutaj znajdowała się największa świątynia poświęcona Enki, bogowi wody i mądrości, kluczowemu bóstwu sumeryjskiego panteonu. Przez wieki świątynia ta przyciągała do Eridu pielgrzymów z całej Mezopotamii. W poszukiwaniu Edenu Początkowe odkrycia rozczarowały Taylora, ale wzbudziły zainteresowanie naukowców. Chociaż w ciągu dziesięcioleci po wizycie Taylora nie przeprowadzono żadnych wykopalisk na dużą skalę, pracownicy Muzeum Brytyjskiego nadal interesowali się tym miejscem. W 1918 roku, tuż przed końcem I wojny światowej, muzealnicy zlecili asyriologowi Reginaldowi Campbellowi Thompsonowi przeprowadzenie wykopalisk w Eridu. Przez miesiąc Campbell prowadził badania archeologiczne, wykorzystując osmańskich jeńców wojennych jako robotników. W następnym roku brytyjski egiptolog Harry R.H. Hall przybył z zamiarem zidentyfikowania monumentalnych budynków. Nowe projekty badawcze w Eridu Jednak dopiero w 1946 r. rozpoczęły się pierwsze wykopaliska na dużą skalę. Irak uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii w 1932 r., a rząd iracki był chętny do finansowania projektów archeologicznych, które mogłyby nadać prestiż w budowaniu narracji narodu. Pod koniec II wojny światowej Departament Starożytności Iraku wznowił badania na stanowisku Eridu pod kierownictwem irackiego archeologa Fuada Safara, wspomaganego przez brytyjskiego archeologa Setona Lloyda. Safar i Lloyd dobrze się znali, bo pracowali razem w Tell Uqair, niedaleko Bagdadu. Wierzyli, że wykopaliska w Eridu mogą dostarczyć ważnych danych na temat najwcześniejszych etapów historii Mezopotamii. Dawna chwała Eridu Badacze skoncentrowali swoje wysiłki na tellu nr 1 o wysokości 25 metrów i obejmującym obszar około 580 na 540 m. Wkrótce odkryli pozostałości niedokończonego zigguratu lub piramidy schodkowej, zbudowanej pod koniec trzeciego tysiąclecia p.n.e. przez władcę trzeciej dynastii Ur – późnego, krótkotrwałego państwa sumeryjskiego. Ale to, co naprawdę zaintrygowało Safara i Lloyda, to to, co kryło się pod pozostałościami tego zigguratu. Nie zawiedli się. Pod szczątkami datowanymi na okres Ur III (XXI wiek p.n.e.) znajdowały się kolejne nawarstwienia świadczącego o ludzkim zasiedleniu. Gdy kopali dalej, natrafili na warstwę datowaną na okres Uruk (4500–3200 lat p.n.e.). Poniżej znajdowały się pozostałości z protohistorycznego, przedsumeryjskiego okresu Ubajd (5300–3800 lat p.n.e.) Podczas pracy znaleźli wiele faz świątyni Enki, wykonanych na przestrzeni dwóch tysiącleci, wraz z innymi miejscami kultu. Włoski historyk Mario Liverani pisze, że świątynie Eridu były „rekonstruowane i rozbudowywane po każdym upadku, a ich pozostałości tworzyły podwyższoną platformę, na której budowano nowe świątynie”. Ponieważ świątynia Enki była wielokrotnie odbudowywana w tym samym miejscu, jej struktura ewoluowała. Świątynia na świątyni Według Liveraniego, nowe iteracje świątyni stawały się coraz większe od połowy czwartego tysiąclecia p.n.e.: „Te imponujące budynki zdecydowanie przewyższały wszystko, co kiedykolwiek zbudowano do tego czasu”. Ich pojawienie się oznacza przejście od oddawania czci w domu do modlenia się w specjalnie zbudowanych miejscach. Równolegle z tym procesem kształtowała się coraz bardziej złożona hierarchia społeczna. Przebudowy świątyni zatrzymały się około 3200 r. p.n.e. Tysiąc lat później, wraz z krótkim powrotem władzy sumeryjskiej pod rządami Ur III, wzniesiono ziggurat na gruzach wcześniejszych budowli. W 1946 roku Departament Starożytności Iraku rozpoczął prace w Tell Abu Shahrain. Po wstępnych badaniach archeolodzy Fuad Safar i Seton Lloyd skupili się na tellu 1, który, biorąc pod uwagę jego wymiary i na podstawie wcześniejszych raportów z wykopalisk, uważali, że prawdopodobnie skrywa w sobie budynki. Otworzyli kilka wykopów na szczycie wzgórza, a gdy kopali coraz głębiej, odkryli różne warstwy zawierające pozostałości coraz starszych budynków. Ich celem było dotarcie do dziewiczej gleby i po drodze udokumentowanie wszystkich warstw. W sumie zidentyfikowali 18 warstw i pozostałości sześciu kolejnych świątyń. Więcej tajemnic czeka na przyszłych badaczy Chociaż Eridu podupadło, nadal odgrywało ważną rolę. I było to miejsce prawdopodobnych pielgrzymek. Wykopaliska w okolicy dostarczyły więcej cennych danych. Drugi tell zawierał pozostałości kompleksu pałacowego datowanego na pierwszą połowę trzeciego tysiąclecia p.n.e. Z kolei wzgórza 3, 4 i 5 zawierają ceramikę datowaną na drugi i pierwszy wiek p.n.e., ale nie ma tam pozostałości budynków mieszkalnych. W tym czasie miasto było słabo zaludnione. Badania Safara i Lloyda ostatecznie opublikowano w 1981 roku. Pomimo niestabilności politycznej regionu, włoscy i francuscy archeolodzy starają się wznowić wykopaliska w Eridu, pierwszym mieście najwcześniejszej cywilizacji. I odkryć więcej jego tajemnic. Źródło: National Geographic
W ofierze składano tu nastolatków. Przerażające rytuały w starożytnej Mezopotamii
Naukowcy twierdzą, że nowe odkrycie może zmienić nasze postrzeganie tego, jak powstawały pierwsze państwa w epoce brązu. Zmiany systemowe miały następować w starożytnej Mezopotamii.
Spis treści: Kształtowanie pierwszych państw Co nam mówią cmentarzyska? Jak wyglądało przejście ze społeczeństw egalitarnych? Başur Höyük to stanowisko archeologiczne w południowo-wschodniej Turcji, w dolinie górnego Tygrysu, nieopodal rzeki Başur. Znajduje się tam nekropolia z epoki brązu, która datowana jest na lata 3000 p.n.e. W 2018 roku archeolodzy z Muzeum Historii Naturalnej w Londynie odnaleźli tam duży kopiec grobowy o wymiarach 250 x 150 m, a także ślady osadnictwa i artefakty z epoki brązu. Kształtowanie pierwszych państw Najnowsze wykopaliska ujawniły natomiast dowody, które mogą rzucić nowe światło na historię powstawania najstarszych państw. – Nasze odkrycie podważa konwencjonalne rozumienie wczesnego powstawania państwa jako przejścia od społeczeństw egalitarnych do społeczeństw „dużoskalowych, warstwowych” – napisali naukowcy z Turcji i Wielkiej Brytanii. Ich praca ukazała się na łamach czasopisma naukowego „Cambridge Archeogical Journal”. – Başur Höyük to miejsce, w którym znajdziemy dowody różnych rytuałów pogrzebowych. Od pochówków „służby”, po monumentalne grobowce królewskie – wyjaśnia David Wengrow, główny autor badania. Jedną z największych zagadek tego cmentarzyska, jak i starożytnego hetyckiego miasta Melin, zwanego również Arslantepe, jest silna reprezentacja osób w wieku nastoletnim w grobowcach klasy wyższej. Badacze podkreślają, że w archeologii eurazjatyckiej epoka brązu od dawna jest uważana za okres, w którym nastąpił wzrost nierówności, równoznaczny z pojawieniem się męskich elit, zorganizowanych w wodzostwa lub w dynastie królewskie. – Praca „Powstanie epoki brązu” przedstawia początki królestwa w starożytnej Mezopotamii jako część ogólnego trendu w kierunku formowania się państwa. Obejmował on rozwój miast, stymulując pojawienie się arystokracji wojowników w sąsiedniej Europie i Azji Środkowej – podkreślają autorzy. Co nam mówią cmentarzyska? – Ale w ciągu ostatnich kilku dekad prace archeologiczne w górnym biegu Tygrysu i Eufratu przyniosły wyniki, które rzucają zupełnie nowe światło na tę koncepcję – dodają. Naukowcy wskazują, że najwcześniejsze budowle, które można jednoznacznie zidentyfikować jako pałace, pojawiają się dopiero pół tysiąca lat lub więcej po powstaniu miast w okresie wczesnej epoki brązu w ośrodkach miejskich, takich jak Tell al-Uhaymir czy na nizinach aluwialnych południowego Iraku. Najnowsze prace terenowe wykazały jednak pojawienie się struktur pałacowych w znacznie wcześniejszym okresie. Dotychczas podejrzewano, że Başur Höyük było jednym z głównych ośrodków kulturalnych regionu. Odkrycie zespołu badaczy sugeruje jednak, że znajdowało się na peryferiach kształtującego się właśnie państwa. Jak wyglądało przejście ze społeczeństw egalitarnych? Grobowce z z Melin i Başur Höyük dostarczają wiedzy o wyrafinowanych praktykach pogrzebowych, ale także pokazują, jak mogła wyglądać ówczesna hierarchia społeczna, a nawet – technologia. Badacze podkreślają jednak, że to Arslantepe jest przykładem, który nakazuje redefinicję powstawania starożytnych państw. To tam właśnie znaleziono brutalne dowody na składanie ofiar z ludzi, przede wszystkim nastolatków, których ciała układano w specyficzny, ceremonialny sposób. – Na tej podstawie warto rozpocząć ponowną dyskusję na temat istnienia męskich kultów wojowników lub grup inicjacyjnych na początku epoki brązu – napisali uczeni w swojej pracy. – Warto jednak zauważyć, że w grobach nie grzebano tylko mężczyzn, tak jak w Başur Höyük. Autorzy dodają, że do tej pory nie znaleziono żadnej wyraźnej korelacji między płcią ofiary a jej pozycją społeczną. – Nowy obraz starożytnych eurazjatyckich społeczeństw jest zdecydowanie bardziej złożony i sugeruje, że liniowe przejście od społeczeństw egalitarnych na małą skalę do wielkoskalowych mogło po prostu nie istnieć. Zamiast tego najbardziej radykalne nierówności, w tym rodzaje władzy królewskiej, mogły pojawić się najpierw na małą skalę, a dopiero znacznie później przeistoczyć się w „społeczeństwo obywatelskie” – podsumowali. Źródło: Popular Science Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Najstarszy dowcip świata ma 4 tysiące lat. I wcale nie jest wyszukany
Najstarszy zachowany do naszych czasów dowcip zapisano pismem klinowym w Mezopotamii blisko 4 tysiące lat temu. Dotyczy żony, którą męczą wzdęcia.
Spis treści: W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Po co nam żarty? Żarty są jedną z ludzkich cech. Bez nich życie byłoby nie do zniesienia. Okazuje się, że towarzyszą ludziom od tysięcy lat. Naukowcy mają na to silnie dowody. W poszukiwaniu najstarszych dowcipów na świecie Ekspert z Wydziału Nauk Humanistycznych, Języków i Nauk Społecznych Uniwersytetu Wolverhampton, dr Paul McDonald postanowił znaleźć najstarszy dowcip na świecie. Wraz z zespołem spędził dwa miesiące przeszukując źródła sprzed setek i tysięcy lat, aby opracować pierwszy tego rodzaju raport na temat najstarszych zarejestrowanych dowcipów na świecie. Powstał w 2008 roku na zlecenie kanału Dave. Oto trzy najstarsze dowcipy świata: Najstarszym dowcipem na świecie jest starożytne sumeryjskie przysłowie z 1900 r. p.n.e. W wolnym tłumaczeniu brzmi ono następująco: „Coś, co nigdy nie miało miejsca od niepamiętnych czasów; młoda kobieta nie puściła bąka na kolanach męża”. Jak należy to rozumieć? W raporcie z badań naukowcy stwierdzili, że ten żart może być starożytnym odpowiednikiem dobrze znanego żartu (chociaż mało wyszukanego i seksistowskiego) aktora Johna Barrymore'a: „Miłość to rozkoszny okres między spotkaniem pięknej dziewczyny a odkryciem, że wygląda jak kaszalot”. Żartowano też w starożytnym Egipcie. Tak brzmi dowcip znad Nilu z 1600 roku p.n.e.: „Jak zabawiać znudzonego faraona? Należy popłynąć łodzią pełną młodych kobiet ubranych jedynie w sieci rybackie w dół Nilu i zachęcić faraona do złowienia ryby.” Ten dowcip dotyczyć miał króla Snofru, czyli ojca słynnego faraona Cheopsa, który wzniósł największą egipską piramidę. Trzeci najstarszy dowcip pochodzi ponownie z Mezopotamii (1200 lat p.n.e.); jest bardziej złożony niż poprzednie i ma formę zagadki. Brzmi następująco: „Trzech woźniców z Adabu było spragnionych: jeden miał wołu, drugi krowę, a trzeci ładunek na wozie. Właściciel wołu odmówił pójścia po wodę, gdyż obawiał się, że jego wół zostanie zjedzony przez lwa; właściciel krowy odmówił, ponieważ myślał, że jego krowa może zgubić się na pustyni; właściciel wozu odmówił, gdyż obawiał się, że jego ładunek zostanie skradziony. Dlatego po wodę poszli wszyscy. Pod ich nieobecność wół spółkował z krową, która urodziła cielę, które zjadło ładunek wozu. Pytanie: kto jest właścicielem cielaka?”. Po co nam żarty? Dr Paul McDonald po przeanalizowaniu blisko 300 żartów z różnych epok stwierdził, że dowcipy różniły się na przestrzeni lat, a niektóre z nich przyjmowały format pytań i odpowiedzi, podczas gdy inne były dowcipnymi przysłowiami lub zagadkami. – Jednak to, co je łączy, to gotowość do radzenia sobie z tabu i pewien stopień buntu – podkreślił naukowiec. Wygląda na to, że nic nowego pod słońcem – również w okresie nowożytnym pewnym wentylem w społeczeństwach stały się występy kabaretowe, których żarty dotyczą polityki i władzy. Źródło: University of Wolverhampton Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Święte miasto Mezopotamii zdradza tajemnice. Setki kilometrów kanałów
Wokół jednego z najstarszych miast Mezopotamii, Eridu, naukowcy odkryli gęstą siatkę kanałów nawadniających. To dzięki nim już tysiące lat temu możliwe było intensywne rolnictwo i rozwój cywilizacji.
Spis treści: Cywilizacja wyrosła na zbożu Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Setki kilometrów starożytnych kanałów Pierwsze cywilizacje rozkwitły na Bliskim Wschodzie w Egipcie i w Mezopotamii. Naukowcy od lat wskazują na ścisły związek intensywnego rolnictwa z rozwojem osiadłego życia, a w konsekwencji urbanizacji. Cywilizacja wyrosła na zbożu Kluczową rolę w uprawie ziemi odegrały sztuczne kanały nawadniające lub odprowadzające nadmiar wody. To o nich przeczytamy w każdym podręczniku na temat początków wielkich cywilizacji. Ale co na ich temat tak naprawdę wiemy? Niewiele, bo archeolodzy od XIX wieku skupiali się głównie na badaniu wspaniałych świątyń i bogatych grobowców. Tam można było znaleźć cenne artefakty i przewieźć do muzeów. Od kilku dekad to się zmienia. Teraz badacze koncentrują się m.in. na analizowaniu dawnych krajobrazów. W tym celu korzystają ze zobrazowań satelitarnych i analiz geomorfologicznych. Eridu – najświętsze miasto Mezopotamii Tak też było w przypadku najnowszych badań wykonanych w rejonie świętego miasta Eridu w Mezopotamii w dzisiejszym Iraku. Istniało tutaj wiele świątyń, w tym ta poświęcona bogowi Enki i ziggurat. Szeroko zakrojone analizy starożytnego krajobrazu wykonano dzięki wykorzystaniu map geologicznych czy prac terenowych. Wyniki opublikowano na łamach „Antiquity”. Autorami są badacze z Iraku, Wielkiej Brytanii i Szwajcarii. Jeśli chodzi o zdjęcia satelitarne, użyto tych archiwalnych pochodzących ze zbioru wykonanego w ramach szpiegowskiego programu USA – CORONA z czasów zimnej wojny. To nie pierwszy raz, gdy są wykorzystywane przez badaczy pierwszych cywilizacji i to z sukcesem. Setki kilometrów starożytnych kanałów W ramach badania w regionie Eridu odkryto ponad 200 głównych i dużych kanałów długości od 1 do 9 km każdy i od 2 do 5 m szerokości. Bezpośrednio łączyły się ze starożytną rzeką Eufrat. Poza tym zidentyfikowano również ponad 4000 mniejszych kanałów długości od 10 do 200 metrów każdy. Oznacza to, że w sumie udało się namierzyć co najmniej setki kilometrów kanałów wokół starożytnego Eridu. Badacze nie podają ich dokładnej sumarycznej długości. Kanały były połączone z rzeką Eufrat, która kilka tysięcy lat temu miała swoje ujście blisko Eridu. Dziś to stanowisko archeologiczne (znane jako Abu Shahrajn) znajduje się w głębi lądu. Duże kanały połączone z Eufratem doprowadzały wodę do tych mniejszych. Te drugie docierały bezpośrednio do pól uprawnych. W obrębie poszczególnych obszarów rolniczych istniał układ mniejszych kanałów. Zidentyfikowano ponad 700 gospodarstw, a mniejsze kanały zwykle znajdują się na obwodzie każdego z nich. To obrazuje skalę rolnictwa w starożytności. Powierzchnia każdego gospodarstwa wynosiła od 500 do 20 000 m2. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie kanały muszą pochodzić z jednego okresu. Pobliskie Eridu, do którego musiała trafiać większość zboża, istniało od połowy VI tysiąclecia do IV wieku p.n.e. Sieć kanałów nie była regularna w geometrycznym sensie. Była dostosowana do lokalnej topografii, biegu rzeki i potrzeb poszczególnych rolników. Niemniej jednak intensywność i gęstość sieci kanałów w regionie Eridu wskazują na dobrze rozwinięty i zorganizowany system irygacyjny. To bardzo ważne badanie, bo większość naszej wiedzy na temat nawadniania i rolnictwa w południowej Mezopotamii pochodziła dotychczas z dowodów pośrednich, takich jak teksty na tabliczkach klinowych. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Tajemnice Mezopotamii. Nowe odkrycie rzuca światło na nieznany okres w historii regionu
Naukowcy odnaleźli szereg różnych artefaktów z epoki brązu na terenie starożytnej Mezopotamii, a dziś północno-wschodniego Iraku. Wśród znalezisk są m.in. gliniane tabliczki z pismem klinowym, plansza do gry, a także pozostałości pradawnych budowli. Naukowcy uważają, że nowe badanie może ujawnić mało znaną do tej pory historię miejsca, w którym powstała pierwsza cywilizacja.
Spis treści: Niezwykłe odkrycia w starożytnym mieście Mezopotamii Archeolodzy badają nowo odkrytą część miasta Ważne odkrycia w Kurd Qaburstan Czy w mieście środkowej epoki brązu istniała klasa średnia? Starożytna Mezopotamia, czyli miejsce, w którym powstała pierwsza cywilizacja w historii ludzkości. To właśnie Sumerowie, którzy zamieszkiwali Nizinę Mezopotamską nad Eufratem i Tygrysem, w III tysiącleciu p.n.e. osiągnęli szczyt rozwoju. Rozwinęli wyrafinowaną kulturę i zaczęli budować pierwsze niezależne ośrodki miejskie w IV tysiącleciu p.n.e. Według historyków miały być to miasta otoczone wysokimi murami, które kontrolowały także okoliczne wioski i przylegające do nich tereny uprawne. Niezwykłe odkrycia w starożytnym mieście Mezopotamii Amerykańscy naukowcy z University of Central Florida ostatnie lata poświęcili na badanie stanowiska archeologicznego Kurd Qaburstan w północno-wschodnim Iraku, na południowy zachód od Erbilu w regionie Kurdystanu. To stanowisko z epoki brązu, które, zważywszy na jego wielkość, najprawdopodobniej było jednym z miast północnej Mezopotamii. Rozmiar stanowiska, jego lokalizacja i datowanie doprowadziły przez lata do ​​hipotezy, że Kurd Qaburstan było strategicznym miastem otoczonym murami w środkowej epoce brązu, która przypada na lata ok. 2000–1600 p.n.e. Naukowcy uważają, że można identyfikować miasto ze starożytnym królestwem Qabra, a Kurd Qaburstan miało być jego stolicą. W najnowszych wykopaliskach archeologom z UCF udało się odnaleźć starożytne gliniane tabliczki z pismem klinowym, planszę do gry, a także szczątki ludzi i kolejne pozostałości konstrukcji, które stanowiły część przestrzeni miejskiej. – Gliniane tabliczki są pierwszymi tego typu znalezionymi w tym regionie i nadal są interpretowane – napisali w oświadczeniu badacze z UCF. Archeolodzy badają nowo odkrytą część miasta – Badanie nowo odkrytych tabliczek może ujawnić ważne szczegóły dotyczące powiązań miasta z sąsiadami w okresie środkowej epoki brązu i jego historycznego znaczenia. Mogą zawierać ważne informacje, np. imiona członków elit rządzących czy nawet władców. Także dobór słów i styl pisma mogą pomóc nam lepiej zrozumieć tożsamość kulturową tego miasta – tłumaczy Tiffany Earley-Spadoni, archeolożka i historyczka z UCF, która bierze udział w badaniu Kurd Qaburstan. W najnowszych pracach wykorzystano m.in. badania magnetometryczne, które miały na celu zbadanie anomalii magnetycznych i skorupowych. W ten sposób naukowcy chcą poznać plany architektoniczne starożytnego Kurd Qaburstan. – Nasze badania skupiają się na identyfikacji organizacji tego miasta – tłumaczy Earley-Spadoni. – Wszyscy wiemy, kim był Hammurabi, który stworzył słynny kodeks prawny. Powstał on mniej więcej w tym samym czasie, gdy funkcjonowało Kurd Qaburstan, prawie 4000 lat temu. Uznaliśmy, że będzie to interesujące miejsce do zbadania, jak wyglądało życie przeciętnego człowieka w mieście w środkowej epoce brązu. Ludzie lubią wykopywać pałace i świątynie, a bardzo niewiele zostało wykopanych obszarów, w których żyli zwykli ludzie – mówi amerykańska badaczka. Ważne odkrycia w Kurd Qaburstan Jednym z zaskoczeń nowych wykopalisk były nie same pozostałości konstrukcji, lecz ślady, jakie na nich zidentyfikowano. Badacze zaobserwowali, że niektóre budowle zostały zniszczone w czasie ich istnienia. To sugeruje ważne wydarzenie w historii miasta, prawdopodobnie bitwę. Potwierdzają to też szkielety, których kości wykazywały ślady przemocy fizycznej. – W północno-zachodnich dzielnicach miasta odkryto wyroby ceramiczne. W tym przedmioty codziennego użytku, takie jak kubki, talerze, miski i słoiki do przechowywania żywności. Część ceramiki była zaskakująco dobrze zdobiona i misternie wykonana, co sugeruje, że mieszkańcy miasta mogli być bardziej zamożni, niż można było podejrzewać – twierdzi Earley-Spadoni. Czy w mieście środkowej epoki brązu istniała klasa średnia? Co więcej, naukowcy odnaleźli również kości różnych zwierząt, które wykazywały ślady obróbki termicznej. Były to zarówno stworzenia udomowione, jak i dziczyzna. Badacze uważają, że taki poziom różnorodności wśród zwierząt spożywanych przez zwykłych mieszkańców, jest zaskoczeniem. Dotychczas zróżnicowana dieta była powszechnie kojarzona ze środowiskami elit. – Te odkrycia mogą podważyć idee dotyczące dużych podziałów między elitarnym i nieelitarnym stylem życia w starożytnych miastach Mezopotamii. Kultura materialna i praktyki dietetyczne odzwierciedlają społeczność, w której część ludzi wiodła stosunkowo dobre życie – wyjaśnia Earley-Spadoni. – Badamy to starożytne miasto, aby dowiedzieć się bardzo konkretnych rzeczy o jego mieszkańcach. Chcemy dowiedzieć się więcej o nierównościach społecznych w Kurd Qaburstan. Czy żyli tam bardzo biedni i bardzo bogaci ludzie? A może istniała tam „klasa średnia”? – zastanawia się badaczka. Naukowcy mają nadzieję, że kolejne badania przyniosą więcej odpowiedzi i pozwolą dowiedzieć się więcej o życiu w ważnym mieście starożytnej Mezopotamii. Źródło: University of Central Florida Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Anunnaki mają być sumeryjskimi bogami z kosmosu. Według tej teorii zbudowali zigguraty
Anunnaki, w odróżnieniu od innych mitologicznych bóstw, doczekali się dość oryginalnych interpretacji. Nie brakuje teorii, według których sumeryjscy bogowie mają mieć kosmiczne powiązania. Przypisuje się im nie tylko stworzenie człowieka, ale i dalszy wpływ na kultury czy architekturę.
Spis treści: Anunnaki – dlaczego jest o nich coraz głośniej? Anunnaki – wygląd w mitologii Anunnaki a Biblia Anunnaki w Polsce Teorie o Anunnaki kontra nauka Anunnaki – ta nazwa większości z nas pewnie niewiele mówi. A jednak nie jest to żaden współczesny wymysł, a termin studiowany przez pasjonatów historii alternatywnej (i nie tylko) już od bardzo dawna. Ale po kolei. Anunnaki to starożytna grupa bóstw wywodzących się z mitologii Sumerów. Sumerowie, gwoli przypomnienia, to oczywiście mieszkańcy Mezopotamii, czyli dzisiejszych terenów Iraku, i twórcy pierwszej zaawansowanej cywilizacji ludzkiej. Anunnaki – dlaczego jest o nich coraz głośniej? Zarówno postaci z mitologii greckiej czy rzymskiej, jak i bogowie Egiptu, do dziś odgrywają znaczącą rolę w popkulturze. Powszechnie znane są też atrybuty i pochodzenie najbardziej popularnych bóstw. Ostatnio jednak większym zainteresowaniem cieszy się temat Anunnaków. To niewątpliwie zasługa produkcji filmowych i teorii z zakresu paleoastronautyki, które sugerują związki sumeryjskich bóstw z pozaziemskimi cywilizacjami. I tak na przykład w 2024 roku premierę miał film dokumentalny „Legend of the Anunnaki” poświęcony rzekomym interakcjom tych istot z ludźmi oraz ich wpływowi na rozwój cywilizacji. Film podsyca teorie mówiące, że Anunnaki to kosmici, którzy mieli stworzyć ludzkość na swoje podobieństwo. Jest to też coraz częściej powielany wątek w literaturze pseudoarcheologicznej i popkulturze. Tematyka alternatywnej archeologii zyskała rozgłos dzięki serialowi „Prehistoryczna apokalipsa”, który jest dostępny na Netfliksie. Graham Hancock przedstawia w nim teorię, według której przed ostatnią epoką lodowcową istniała zaawansowana cywilizacja. O jej rzekomej obecności mają świadczyć ślady w mitach, monumentach i tradycjach kultur starożytnych. Hancock sugeruje, że wiele z tych dowodów konwencjonalna nauka zlekceważyła​. Twórca „Prehistorycznej apokalipsy” nie odnosi się co prawda bezpośrednio do Anunnaków, ale jego tezy o globalnej cywilizacji inspirują miłośników paleoastronautyki do reinterpretowania sumeryjskich mitów. Zwolennicy alternatywnej archeologii łączą Anunnaków z ideą zaawansowanej rasy, która mogła mieć wpływ na rozwój ludzkich społeczności. Według tych teorii Anunnaki mieli być odpowiedzialni za budowę monumentalnych struktur takich jak zigguraty w Mezopotamii. Anunnaki – wygląd w mitologii W tradycyjnych tekstach sumeryjskich Anunnaki byli potomkami boga nieba An i bogini ziemi Ki. W mitach przedstawiano ich jako potężne istoty, często mające decydować o losach ludzi. Bóstwa te były też uważane za stwórców człowieka. Reliefy i pieczęcie cylindryczne z tego okresu ukazują ich jako humanoidalne postacie, czasem z elementami symbolicznymi, takimi jak skrzydła czy rogate korony. W niektórych wyobrażeniach trzymali obiekty przypominające współczesne torby lub narzędzia, co jest interpretowane jako dowód na ich technologiczną przewagę. Anunnaki a Biblia Niektórzy badacze próbują łączyć opisy Anunnaków z biblijnymi historiami, takimi jak wzmianki o Nefilimach w Księdze Rodzaju. Według teorii alternatywnych Nefilimowie – opisani jako „synowie Boga, którzy weszli do córek ludzkich” – mogą być interpretowani jako odniesienie do Anunnaków. Jednak tradycyjna biblistyka traktuje te fragmenty jako metaforyczne lub mitologiczne, niezwiązane z sumeryjskimi wierzeniami. Anunnaki w Polsce W Polsce Anunnaki są znani głównie z książek i materiałów poświęconych alternatywnej archeologii, w tym prac Zecharii Sitchina. Według jego teorii Anunnaki pochodzili z hipotetycznej planety Nibiru i mieli ingerować w rozwój genetyczny ludzi. Ta koncepcja, mimo krytyki ze strony naukowców, zyskała popularność także w polskich mediach związanych z zagadnieniami ezoterycznymi i tajemnicami starożytności​. Teorie o Anunnaki kontra nauka Anunnaki pozostają jedną z najbardziej fascynujących grup bóstw starożytnego świata, wzbudzającą zainteresowanie zarówno naukowców, jak i miłośników teorii alternatywnych. Choć nie ma dowodów na ich kosmiczne pochodzenie, bogata symbolika i wpływ ich mitologii na rozwój kultury Sumerów czynią z nich ważny element w badaniach nad dawnymi cywilizacjami. Koncepcja Anunnaków jako istot pozaziemskich jest krytykowana przez środowiska naukowe. Archeolodzy i historycy wskazują, że tradycyjne interpretacje mitów sumeryjskich wystarczają do wyjaśnienia ich genezy i znaczenia, a odwoływanie się do teorii o kosmitach czy zaginionych nie jest do niczego potrzebne. Źródło: National Geographic Polska
Jak na świecie pojawiło się pismo? Naukowcy znaleźli związek z pieczęciami ze starożytnej Mezopotamii
Pierwszy system zapisu ludzkości zawiera znaki podobne do tych, które występowały na starożytnych glinianych pieczęciach. Pieczęcie te, w kształcie cylindrów, odciskano w mokrej glinie. Wytłaczane na nich symbole i rysunki mogły dać początek znakom stosowanym w piśmie protoklinowym i klinowym.
Jak wytwarzano tabliczki klinowe? Gliniane cylindry ze starożytnego miasta Jak powstało pierwsze pismo? Najstarsza odmiana pisma ma dobrze ponad 5 tysięcy lat. To pismo klinowe – system zapisu opracowany na Bliskim Wschodzie ok. 3200 lat p.n.e. Wymyślili go Sumerowie, starożytny lud, który zamieszkiwał południową Mezopotamię. Pismo klinowe uznaje się za jeden z pierwszych – jeśli nie pierwszy – przełomowych wynalazków w historii ludzkości. Nie wzięło się ono znikąd. Przed nim istniało już tzw. pismo protoklinowe. Był to znacznie prostszy system zapisu, znajdujący się w użyciu od ok. 3350 do 3000 r. p.n.e. System ten nie miał żadnych reguł gramatycznych. Składał się z umownych znaków graficznych przypominających uproszczone rysunki. Był potrzebny m.in. w transporcie oraz w handlu – umożliwiał dokonanie zapisu typu „siedem buszli pszenicy”. Skąd się wzięło pismo protoklinowe? Naukowcy z Uniwersytetu w Bolonii twierdzą, że używane w nim znaki wywodzą się z rysunków i scen znajdujących się na starożytnych cylindrycznych pieczęciach. Pieczęcie te mają około 6 tys. lat. Badacze po raz pierwszy znaleźli bezpośredni związek między inskrypcjami na pieczęciach a znakami pisma protoklinowego. Jak wytwarzano tabliczki klinowe? Pierwsze znaki pisma, jakich używali ludzie, zapisywano w glinie. Określenie „klinowe” odnosi się do metody pisania. Symbole pisma klinowego były odciskane w mokrej glinie z pomocą rylców zrobionych z trzcinowych łodyg. W zależności od nachylenia rylca i nacisku, w glinie pozostawały różnego rodzaju ślady w postaci klinów. Jeśli chciano, by zapis był trwały, materiał wypalano. Ta innowacja okazała się z naszego punktu widzenia przełomowa. Gliniane artefakty z piktogramami – mające kilka tysięcy lat – przetrwały do naszych czasów. Pismo klinowe i protoklinowe kojarzy nam się zazwyczaj z tabliczkami. To drugie wywodziło się jednak z innego nośnika. Znaki podobne do tych, jakie stosowano w piśmie protoklinowym, naukowcy znajdowali na glinianych żetonach różnych kształtów, np. dyskach, prostokątach albo trapezach. Żetony te można było odcisnąć w mokrej glinie, odbijając znajdujące się na nich wzory. Gliniane cylindry ze starożytnego miasta Związek tych bardzo starych artefaktów z pismem protoklinowym znany jest od dawna. Teraz jednak naukowcy sięgnęli po jeszcze inne przedmioty ze starożytnej Mezopotamii, z których również mogło wywodzić się pismo. To pieczęcie w kształcie cylindrów czy też walców. Mają one wytłoczone na boku wzory oraz proste rysunki. Podobnie jak żetony odciskano je w mokrej glinie. A dokładniej – obtaczano, kopiując cały znajdujący się na cylindrze wzór. Pieczęcie te najprawdopodobniej pojawiły się po raz pierwszy w mieście Uruk. To sumeryjskie miasto-państwo w południowej Mezopotamii (dzisiaj w południowym Iraku) było jedną z kolebek ludzkiej cywilizacji. Jego mieszkańcy zajmowali się rzemiosłem i handlem, bogacąc się przy tym i tworząc kulturę, której ślady zachowały się do dziś. Uruk w czwartym tysiącleciu p.n.e. dominował na Bliskim Wschodzie. Do tego zaś potrzebny był już jakiś system zapisu ułatwiający handel, transport i administrowanie. Taką rolę spełniały gliniane cylindry z piktogramami. Jak powstało pierwsze pismo? Włoscy badacze przeanalizowali cylindry pochodzące z wykopalisk z południowo-zachodniej Azji. Powstały między 4400 a 3400 r. p.n.e. Na pieczęciach tych naukowcy znaleźli symbole odpowiadające symbolom z pisma protoklinowego. – Jednym z najwyraźniejszych przykładów, jakie odkryliśmy, to obrazy przedstawiające tkaninę z frędzlami i naczynie w sieci – powiedział „New Scientistowi” Mattia Cartolano, jeden z badaczy. Symbole te mają dobrze poznane znaczenie – odnoszą się do transportu towarów. Pojawiają się zarówno na cylindrycznych pieczęciach, jak i na tabliczkach z pismem protoklinowym. Jedne i drugie, a także najprawdopodobniej inne nośniki przyczyniły się ostatecznie do uformowania się pisma protoklinowego. Jak podejrzewają naukowcy, nie miało ono jednego wynalazcy. Powstawało stopniowo, na dużym, zdecentralizowanym obszarze, i miało usprawnić wymianę handlową oraz administrowanie. Nie służyło przekazywaniu opowieści, ale wspomagało powstawanie systemu społecznego. Najnowsze ustalenia badaczy mogą pomóc w rozszyfrowaniu pisma protoklinowego. Używa ono setek różnych piktogramów, odpowiadających rzeczom, zwierzętom, roślinom. Dzisiaj nie znamy znaczenia aż połowy z nich. Źródła: EurekAlert, Atiquity, New Sceintist. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Imiona starożytnych królów Mezopotamii ujawniają zagadkową anomalię sprzed 3 tys. lat. Jak to możliwe?
Przed 3000 lat miała miejsce zagadkowa anomalia ziemskiego pola magnetycznego. Źródłem tej informacji są starożytne cegły inskrybowane imionami mezopotamskich królów.
W tym artykule: Co zaklęte jest w starożytnej cegle? Jak określić wiek cegły? Anomalia lewantyjska epoki żelaza Sto lat temu Irak był prawdziwym Eldorado dla badaczy przeszłości. Archeolodzy z wielu krajów badali tam ślady jednej z najstarszych na świecie cywilizacji. Teraz, ze względu na złożoną sytuację polityczną tego kraju, nie jest to już możliwe. Naukowcy pozyskali jednak dziesiątki lat temu liczne zabytki, które znajdują się w wielu kolekcjach muzealnych na świecie i w Iraku. Nowe metody badawcze umożliwiają ponowną analizę artefaktów. Tak też jest w przypadku cegieł, które nie wydają się na pierwszy rzut oka szczególnie ciekawym obiektem badań. Co zaklęte jest w starożytnej cegle? Wyniki analiz opublikowano w czasopiśmie naukowym „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS). Opisano, w jaki sposób zmiany w ziemskim polu magnetycznym wpłynęły się na tlenek żelaza, który jest składnikiem starożytnych glinianych cegieł. Pole magnetyczne Ziemi słabnie i rośnie się z upływem czasu. Zmiany te silnie wpływają na minerały, które są wrażliwe na pole magnetyczne. Badacze z USA, Izraela i Anglii przeanalizowali „sygnaturę magnetyczną” w tlenku żelaza. Próbkami były 32 cegły gliniane pochodzące ze stanowisk archeologicznych w Mezopotamii. Ówczesne pole magnetyczne Ziemi zostało „uwięzione” w momencie wypalenia cegieł, tysiące lat temu. Ale kiedy dokładnie? Jak określić wiek cegły? Archeolodzy stosują różnorodne metody, umożliwiające poznanie wieku przedmiotów odkrywanych w ziemi. Wśród nich jest metoda radiowęglowa, ale aby z niej skorzystać niezbędne jest pobranie materiału organicznego. W przypadku naczyń ceramicznych nie jest zatem to możliwe, chyba, że zachowa się fragment np. źdźbła w domieszce. W przypadku cegieł badanych pod kątem „zaklętego” w nich pola magnetycznego metoda radiowęglowa nie była potrzebna, bo każda z cegieł nosiła inskrypcję. Zapisano na niej imię władcy, za którego panowania wykonano cegłę. To szalenie ułatwiło określenie wieku budulca, bo po dziesiątkach lat analiz archeolodzy wiedzą dość dokładnie, kiedy rządzili poszczególni mezopotamscy królowie. Zdaniem badaczy mapowanie zmian ziemskiego pola magnetycznego w czasie może być dobrą dodatkową metodą określającą wiek zabytków. Zwrócono uwagę na to, że metoda radiowęglowa jest dość niedokładna i określa wiek w przybliżeniu do kilkuset lat. Tymczasem badania pola magnetycznego mogą być bardziej precyzyjne. Cegła sprzed 3 tys. lat skrywała DNA wielu roślin. „To prawdziwa kapsuła czasu” DNA kilkudziesięciu gatunków roślin wykryli naukowcy w cegle z pałacu asyryjskiego króla Aszurnasirpala II. To kapsuła czasu dotycząca bioróżnorodności Mezopotamii blisko 3 tys. lat temu. Chociaż długość i kolejność panowania poszczególnych władców Mezopotamii jest dobrze znana, w społeczności archeologicznej nie ma zgody co do dokładnych lat, w których objęli tron. Wynika to z niekompletnych zapisów historycznych. Pomiary cegieł pasują to tzw. niskiej (późnej) chronologii stosowanej przez historyków starożytności Bliskiego Wschodu. Posiadając wszystkie te informacje, badacze mogli zbadać cegły pod kątem ich – jak to sami określili – archeomagnetyzmu. W tym celu eksperci odłupali z cegieł niewielkie fragmenty i z użyciem magnetometru wykonali precyzyjne pomiary pola. Anomalia lewantyjska epoki żelaza Naukowcy potwierdzili istnienie „lewantyńskiej anomalii geomagnetycznej epoki żelaza”. Ziemskie pole magnetyczne było niezwykle silne wokół współczesnego Iraku w okresie od około 1050 do 550 r. p.n.e. Przyczyna? Do dzisiaj niezbyt jasna. Dowody anomalii w tym samym czasie zostały wykryte też w innych miejscach: w Chinach, Bułgarii i na Azorach. Do tej pory dane z południowej części Bliskiego Wschodu były skąpe. – Pole geomagnetyczne jest jednym z najbardziej enigmatycznych zjawisk w naukach o Ziemi. Dobrze datowane pozostałości archeologiczne bogatych kultur mezopotamskich, zwłaszcza cegły z imionami konkretnych królów, zapewniają bezprecedensową możliwość badania zmian natężenia pola w wysokiej rozdzielczości czasowej. Umożliwiają śledzenie zmian, które miały miejsce w ciągu kilku dziesięcioleci lub nawet krócej – zauważa współautorka publikacji prof. Lisa Tauxe ze Scripps Institution of Oceanography (USA). Zespół odkrył również, że w pięciu próbkach, pobranych z cegieł z czasów panowania Nabuchodonozora II w latach 604–562 p.n.e., pole magnetyczne Ziemi zmieniło się dramatycznie w stosunkowo krótkim czasie. Oznacza to, że są możliwe jego gwałtowne skoki intensywności. Źródło: PNAS Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Wieczne miasto Babilon. Siedlisko grzechu, które nie wpisywało się w biblijny trend
Biblia przedstawia Babilon jako miasto grzechu i świątynię zepsucia. Tymczasem mógłby aspirować do roli... świętego miasta – pierwszego Rzymu!
W tym artykule: Babilon był kulturową stolicą świata Wieża Babel i wiszące ogrody Religia babilońska Języki Babilonu W lipcu 587 roku p.n.e. armia wielkiego króla Babilonu Nabuchodonozora II stanęła pod murami Jerozolimy, wówczas stolicy Judei. Po krótkim oblężeniu miasto zostało zdobyte i doszczętnie zburzone. Słynna świątynia Salomona legła w gruzach, a znaczna część ludności kraju została uprowadzona do Babilonii. Wydarzenia te, szczegółowo opisane w Starym Testamencie, przeszły do historii jako niewola babilońska. Nieadekwatność tego terminu ukazują źródła klinowe, według których deportowani nie byli traktowani jak niewolnicy. Co więcej, wielu z nich ułożyło sobie życie na obczyźnie i nie skorzystało z szansy powrotu do Judei. Mimo to autorzy Biblii upatrzyli sobie Babilon jako źródło wszelkiego zła i nieprawości. „Upadł, upadł wielki Babilon, co winem zapalczywości swego nierządu napoił wszystkie narody!” – pisał św. Jan w Apokalipsie. Imię króla Nabuchodonozora stało się dla Hebrajczyków synonimem bezwzględnego tyrana, który „zabijał, kogo chciał, i pozostawiał przy życiu, kogo chciał; kogo chciał wywyższał, a kogo chciał, poniżał”. Jak to podsumował Al Biruni, arabski autor z X w. n.e.: „wydaje się, że mieszkańcy Jerozolimy nazywają Nabuchodonozorem każdego, kto zniszczy ich miasto”. Babilon był kulturową stolicą świata Obraz Babilonu, jaki wyłania się z tekstów na glinianych tabliczkach, zupełnie nie pasuje do przekazu biblijnego. Już od czasów Hammurabiego (XVIII w. p.n.e.) mieszkańcy starożytnego Wschodu uznawali miasto za kulturową stolicę świata. Niedościgniony wzorzec dla innych ludów. Bóstwa babilońskie zajmowały ważne miejsca w oficjalnych panteonach innych krajów. Dialekt babiloński stanowił lingua franca całego ówczesnego świata. Zarówno utwory literackie, jak i rytuały magiczne spisane po babilońsku można było znaleźć w archiwach od Morza Śródziemnego po góry Zagros, od Azji Mniejszej po kraj nad Nilem. Wyjątkowe odkrycie w Jerozolimie. Archeolodzy odnaleźli potwierdzenie biblijnej historii Izraelscy archeolodzy odnaleźli dowód, który potwierdza zburzenie starożytnej Jerozolimy przez armię Babilonu. Chodzi o analizę chemiczną budynku, który spłonął 2600 lat temu. Mimo to – a może właśnie dlatego – miasto wzbudzało niekiedy uczucia inne niż uwielbienie i podziw. „Byłem jak powiew zapowiadający nadejście huraganu, mgłą spowiłem miasto. Otoczyłem je zewsząd i podbiłem, obalając i niszcząc mury. Miasto zrównałem z ziemią tak, jak nie uczyniłby tego żaden potop, by na zawsze zapomniano o nim i o jego świątyniach” – tak król Asyrii Sancheryb opisywał zniszczenie Babilonu w 689 r. p.n.e. Władca zemścił się za śmierć syna, który zginął z ręki buntowników. Miasto wkrótce powstało z ruin. Babilon z czasów panowania Nabuchodonozora II w VI w. p.n.e., który znamy dzięki prowadzonym od 1899 r. wykopaliskom, można było uznać za siedzibę godną nie tylko królów, ale i bogów. Nierówny prostokąt miasta, przecięty Eufratem, okalały podwójne mury miejskie, które Grecy zaliczyli do cudów świata. Do wnętrza prowadziło osiem bram, z których najsłynniejsza nosiła imię Isztar, bogini miłości i wojny. Wznosząca się na 15 metrów konstrukcja pokryta była niebieską glazurowaną cegłą, na której widniały przedstawienia świętych lwów, byków i smoków. Wieża Babel i wiszące ogrody Prawdziwe cuda mieściły się jednak w obrębie murów. „Wszystkie liczne ludy, które powierzył mi Marduk do budowy Etemenanki, zaprzągłem do pracy i dałem im do rąk kosz z gliną”. Tak sam Nabuchodonozor opisywał powstanie biblijnej wieży Babel, czyli zigguratu Etemenanki. Siedmiostopniowa wieża miała 91 m wysokości, a jej najwyższe piętro w kolorze nieba było jednocześnie ziemską siedzibą Marduka. Tam, w świętym świętych stał jego boski tron, a w sypialni znajdowało się boskie łoże. Jak relacjonuje Herodot, „żaden też człowiek tam nie nocuje prócz jednej niewiasty spośród krajanek, którą bóg ze wszystkich sobie wybierze”. Opis „ojca historii” odwołuje się do znanego w Mezopotamii rytuału świętych zaślubin, jednak historycy nie znaleźli dotąd dowodu na jego odprawianie w Etemenanki. Historia kalendarza to zapis zmagań ludzkości ze zrozumieniem kosmosu. Dlatego miesiące mają różną liczbę dni Potrzeba odmierzania upływającego czasu prawdopodobnie narodziła się tak dawno, jak sama ludzkość. Już przodkowie człowieka współczesnego dostrzegali, że życie toczy się w cyklach. Wra... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/historia-kalendarza-kto-go-wymyslil-i-jakie-rodzaje-kalendarzy-byly-w-historii-fot-getty-images-f9fb7ab.jpg" width="938" height="677" alt="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" title="Historia kalendarza – kto go wymyślił i jakie rodzaje kalendarzy były w historii? (fot. Getty Images)" /> Na północ od miasta wznosił się wielki pałac Nabuchodonozora, „cud ludzkości, centrum kraju”. „W tym pałacu (król) zbudował i urządził tak zwane wiszące ogrody, wznosząc wysokie kamienne tarasy imitujące góry porośnięte wszelkimi rodzajami drzew. Uczynił tak, bowiem jego małżonka, wychowana w Medii, tęskniła za górzystą okolicą” – twierdził w III w. p.n.e. kapłan babiloński Berossos w swej spisanej po grecku historii Babilonii. Niestety, ani teksty klinowe, ani archeologia nie potwierdzają istnienia ogrodów Semiramidy. Religia babilońska Rytm życia w Babilonie wyznaczała religia. Rok przeplatany był licznymi uroczystościami ku czci różnych bóstw, z czego największym i najważniejszym świętem było noworoczne akitu. Święto rozpoczynało się wraz z początkiem babilońskiego roku, czyli w równonoc wiosenną, i trwało dwanaście dni. W świątyniach Babilonu odprawiano wówczas rytuały ku czci bóstw, a z pozostałych miast zjeżdżali bogowie (w postaci posągów), by oddać cześć Mardukowi, założycielowi miasta. Był wśród nich jego boski syn Nabu, patron skrybów i literatury. Najwyższy kapłan recytował przed posągiem najważniejszego boga poemat „Enuma Elisz”, opisujący zwycięstwo Marduka nad chaosem i stworzenie świata i człowieka. Piątego dnia święta odbywał się rytuał, który sprowadzał władcę „na ziemię”. Najwyższy kapłan Marduka pozbawiał go insygniów królewskich, zrywał z niego szaty, wymierzał policzek i kazał klękać przed posągiem boga. Przypominał mu tym samym, że jego rolą jest służenie bogom i ludowi Babilonu, a nie działanie w swoim interesie. Jeśli z oczu króla popłynęły łzy, uznawano to za dobry omen. Siódmego bądź ósmego dnia kapłani przepowiadali los króla i kraju, po czym rozpoczynała się uroczysta procesja wszystkich bóstw, której przewodził Marduk w towarzystwie króla. Babilon rozbrzmiewał wówczas muzyką, a gwarny tłum wypełniał ulice 200-tysięcznego miasta. Oprócz głównych bogów, których pokaźne świątynie zdobiły metropolię, w panteonie babilońskim było również miejsce dla bóstw pomniejszych. Każda osoba posiadała boskiego opiekuna, do którego zwracała się w potrzebie. Widać to najlepiej w imionach, które często były de facto krótkimi modlitwami. Samo imię króla Nabuchodonozora oznacza po akadyjsku „Nabu, chroń moje potomstwo!”. Mezopotamscy bogowie manifestowali swą wolę poprzez siły natury i pozornie nieistotne wydarzenia. Aby zrozumieć te znaki, Babilończycy uciekali się m.in. do astrologii. Raporty z obserwacji nieba, astrologiczne kompendia opisują takie zdarzenia jak zaćmienia słońca i księżyca, zachowanie gwiazd i planet. „Jeśli Adad (bóg burzy) zakrzyknie w bezchmurny dzień, nadejdzie ciemność, a kraj nawiedzi głód” – twierdził autor jednego z wieszczych tekstów. Astrolodzy znali się nie tylko na gwiazdach: „Niech król, mój pan, nie martwi się chorobą. To okresowa przypadłość. Wszyscy, którzy na nią zachorowali, wyzdrowieli. Czy naprawdę coś może się przytrafić królowi, memu panu i jego potomstwu?” – twierdził inny uczony. Języki Babilonu W jednym autorzy Biblii nie przesadzali. Babilon rozbrzmiewał wieloma językami. W mieście bowiem można było spotkać przybyszów z całego znanego świata. Na królewskim dworze gościli posłowie z Egiptu, Persji i Jonii, zaś targi wypełniali kupcy z miast Syrii, znad Nilu czy z Zatoki Perskiej. Językiem ulicy był aramejski, ale w administracji wciąż używano babilońskiego. I to właśnie babilońskim katowano w szkole uczniów pochodzących z zamożnych rodzin. W „domu tabliczek” lekcje wyglądały zaskakująco podobnie do dzisiejszych. Starożytna Mezopotamia – jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? Starożytna Mezopotamia to kraina na Bliskim Wschodzie, położona w dorzeczu dwóch rzek - Eufratu i Tygrysu. Jakie są najważniejsze dokonania ludów Mezopotamii? Na te i inne pytania odpowiada... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytna-mezopotamia-jak-wygladalo-zycie-w-najstarszej-znanej-cywilizacji-fot-houssam-shbaro-anadolu-agency-via-getty-images-bdc8536.jpeg" width="938" height="623" alt="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Starożytna Mezopotamia - jak wyglądało życie w najstarszej znanej cywilizacji? (fot. Houssam Shbaro/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Podobne było też nastawienie uczniów: „Idź do szkoły, stań przed obliczem »ojca szkoły«, wyrecytuj to, co miałeś zadane, otwórz swoją torbę szkolną, przepisz tabliczkę”. Starożytne rady brzmią niemal jak słynna studencka zasada „trzech Z”: zakuj, zdaj, zapomnij. Babilończycy mieszkali zazwyczaj w niskich domach z centralnym dziedzińcem stanowiącym centrum rodzinnego życia. Ciemne pokoje urządzone były raczej skąpo, spano na cienkich matach, a na łóżka pozwolić mogli sobie tylko bogaci. Często w okresach upałów (tak jak i dziś np. w Egipcie) Babilończycy wybierali nocleg na dachu. Mieszkańcy mieli również zbliżone do dzisiejszych gusta kulinarne. Dania zapijali trunkiem z jęczmienia. „Ten, kto nie zna piwa, nie wie, co dobre” – głosiło sumeryjskie przysłowie. Brzmi znajomo? W końcu „dawniej i przedwczoraj żyło się tak samo” – głosiła inna ludowa mądrość.
Skanowanie 3D i sztuczna inteligencja. Pismo klinowe odszyfrowywane dzięki technologiom cyfrowym
Nawet trudne do odczytania teksty sprzed tysiącleci jest w stanie rozpoznać system działający w oparciu o sztuczną inteligencję. Kluczowe było jednak zastosowanie skanowania 3D. Pismo klinowe stosowane na Bliskim Wschodzie jest wielowymiarowe.
W tym artykule: Tabliczki klinowe – biblioteka Bliskiego Wschodu Pismo klinowe jest wielowymiarowe Sztuczna inteligencja kontra tabliczki W ostatnim czasie coraz częściej możliwości sztucznej inteligencji wykorzystywane są również przez badaczy dawnych cywilizacji. Ogromne możliwości obliczeniowe komputerów umożliwiają przetwarzanie danych na niespotykaną do tej pory skalę. Tabliczki klinowe – biblioteka Bliskiego Wschodu W czasie wykopalisk na terenie Syrii, Jordanii, Iraku czy innych krajów w tym rejonie archeolodzy wydobyli olbrzymią liczbę starożytnych „ksiąg”. Kilka tysięcy lat temu nie znano tam papieru, ani papirusu w przeciwieństwie do starożytnego Egiptu. Pisano na niewielkich glinianych tabliczkach. Znaki odciskano za pomocą rylca. Stąd wzięła się nazwa stosowanego systemu zapisu – klinowe. Szacuje się, że znanych tabliczek jest nawet milion. Wiele z nich do tej pory nie zostało odczytanych. Ale nie z tego powodu, że nie jest to możliwe. Po prostu ekspertów władających różnymi starożytnymi językami, które zapisywano pismem klinowym, jest stosunkowo niewielu. I w tym miejscu wkracza do pomocy sztuczna inteligencja. Zespół ekspertów z Uniwersytet Marcina Lutra w Halle i Wittenberdze (MLU), Uniwersytetu Jana Gutenberga w Moguncji i Uniwersytetu Nauk Stosowanych w Moguncji w Niemczech zaprezentował swoje propozycje dotyczące wykorzystania technologii cyfrowych na konferencji „Graphics and Cultural Heritage Conference” we Włoszech. – Można na nich (tabliczkach – przyp. red.) znaleźć wszystko: od list zakupów po orzeczenia sądowe. Tabliczki dają wgląd w przeszłość ludzkości sprzed kilku tysiącleci. Są one jednak mocno zniszczone i przez to trudne do rozszyfrowania nawet dla wprawnych oczu – mówi jeden z autorów metody, Hubert Mara z MLU. Pismo klinowe jest wielowymiarowe Naukowcy zwrócili uwagę na to, że pismo klinowe jest wielowymiarowe. By je odczytać, należy ustawić je pod odpowiednim kątem. Dlatego wykorzystali skanowanie trójwymiarowe (3D) sprzężone z oprogramowaniem. Zdaniem niemieckich ekspertów taki system daje bardziej wiarygodne rezultaty niż te stosowane do tej pory. Eksperci przetestowali nowe narzędzie na prawie 2000 tabliczek z jednej z niemieckich kolekcji. Zastosowany system sztucznej inteligencji działa na tej samej zasadzie, co oprogramowanie OCR (optyczne rozpoznawanie znaków), które konwertuje obrazy pisma i tekstu na tekst nadający się do odczytu maszynowego. Ma to wiele zalet. Po przekonwertowaniu na zapis cyfrowy pismo można łatwiej odczytać lub znaleźć szukane słowa i frazy. Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje? Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje. – OCR zwykle działa ze zdjęciami lub skanami. Nie stanowi to problemu w przypadku atramentu na papierze lub pergaminie. W przypadku tabliczek z pismem klinowym sytuacja jest jednak trudniejsza, ponieważ światło i kąt widzenia mają duży wpływ na to, w jaki sposób zidentyfikować niektóre znaki – dodaje Ernst Stötzner z MLU, który opracował nowy system sztucznej inteligencji. Zespół ekspertów „przeszkolił” nowe oprogramowanie sztucznej inteligencji przy użyciu trójwymiarowych skanów i dodatkowych danych. System AI zdołał następnie bezbłędnie rozpoznać symbole na tabliczkach. – Byliśmy zaskoczeni, że nasz system działa dobrze nawet ze zdjęciami, które są w rzeczywistości gorszym materiałem źródłowym – zaznacza Stötzner. Z zaprezentowanych informacji wynika, że system poprawnie spisuje znaki klinowe, dostrzega je tam, gdzie człowiek ma trudności. Oznacza to, że przekład jest już w rękach ekspertów. Tyle, że ich praca jest zdecydowanie bardziej ułatwiona. Sztuczna inteligencja kontra tabliczki To nie pierwszy pomysł na zastosowanie uczenia maszynowego do analizy tekstów klinowych. W tym roku swoją metodę zaprezentowali badacze z Izraela. Ich pomysł był jednak inny. Sztuczna inteligencja tłumaczyła na język angielski transliterację pisma zwartego na tabliczkach. Oznacza to, że inni specjaliści, znający starożytne języki najpierw przyjrzeli się tabliczkom i próbowali sami odczytać znaki i zapisać je w alfabecie łacińskim. Co prawda eksperci z Izraela testowali swój system również bezpośrednio na tabliczkach, ale lepiej radził sobie z transliteracją. Źródło: Eurographics Workshop on Graphics and Cultural Heritage Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Archeolodzy odkryli niezwykłą innowację Sumerów. To wynalazek „ratujący cywilizację”
Najnowsze wykopaliska w Girsu, starożytnym mieście Sumerów, odsłoniły pozostałości wyjątkowo innowacyjnej technologii. Miała dostarczać wodę do jałowych ziem i usprawniać rolnictwo.
W tym artykule: Innowacja technologiczna Sumerów Most czy system nawadniania? Ostatnia deska ratunku dla starożytnego Girsu Uważa się, że to właśnie Sumerowie stworzyli pierwszą rozwiniętą cywilizację. Lud ten zamieszkiwał obszary między rzekami Tygrys i Eufrat, czyli tereny dzisiejszego Iraku i Syrii. Ich ojczyzna w krainie Mezopotamii, nazywana również Sumerem, powstała niemal 6000 lat temu. Innowacja technologiczna Sumerów Późniejszy rozwój Eurazji zawdzięczamy w dużym stopniu sumeryjskim wynalazkom. Ich innowacje technologiczne w zakresie rolnictwa i ujarzmienia gleby i wody do dziś budzą podziw naukowców. To właśnie Sumerowie wynaleźli m.in. pług. Podczas najnowszych wykopalisk w starożytnym mieście Girsu, na południu Iraku ,archeolodzy odkryli dowód na inne osiągnięcie Sumerów. Badacze z British Museum, którzy prowadzili badania, nazwali je „ratującym cywilizację”. To urządzenie umieszczone na sztucznie utworzonym kanale sprzed 4000 lat temu. Jego celem było dostarczanie wody, aby użyźnić gleby i usprawnić rolnictwo. Most czy system nawadniania? Enigmatyczną strukturę odkryto w 1929 roku. Opisywana wówczas była jako nietypowa świątynia, tama lub regulator wody. 5 lat temu stwierdzono, że w rzeczywistości konstrukcja może być najstarszym mostem na świecie. – Badania wykorzystujące zdjęcia z lat 30. XX wieku, a także niedawno odtajnione zdjęcia satelitarne z lat 60., wraz z nowymi badaniami na miejscu, potwierdziły, że był to most nad starożytną drogą wodną. Tym samym to najstarszy znany most na świecie – pisali w 2018 roku uczeni z British Museum. Jednak ostatnie badania rzucają nowe światło na prawdziwą funkcję tej konstrukcji. Badacze stwierdzili, że budowla mogła być „maszyną” przeciwko suszy. – To jest absolutnie jedyne w swoim rodzaju. Tak naprawdę nie było innego przykładu w historii aż do dziś – mówi Ebru Torun, współautor odkrycia i konserwator zabytków z British Museum. – Najbardziej intrygujące w znalezisku jest to, że do tej pory archeolodzy uważali, iż takie technologie pojawiły się dopiero w XVIII wieku naszej ery – wyjaśnia Torun. Zaginione cywilizacje. Po tych wielkich imperiach zostało niewiele śladów i mnóstwo tajemnic Wiemy, że w przeszłości istniały wielkie cywilizacje, które stworzyły ogromne państwa i często rozwijały niezwykle zaawansowaną technologię. Ślad po niektórych dawno zaginął, dlatego... Dr Sébastien Rey, archeolog i kierownik projektu w Girsu podkreślił z kolei, że tysiące lat temu Sumerowie zdawali sobie sprawę z ogromnego problemu suszy dla ówczesnego rolnictwa. – Obserwowali i byli świadomi, że ich rzeki i kanały wysychały. To nie jest tylko most, to urządzenie zapobiegające suszy. Co więcej, wszystkie kamienne tablice z inskrypcjami, które odkryto w Girsu, zawierają wzmianki o kryzysie hydrologicznym i „ostatniej desperackiej próbie ratunku” – powiedział dr Rey w rozmowie z brytyjskim The Telegraph. Ostatnia deska ratunku dla starożytnego Girsu Autorzy podkreślili, że cywilizacja sumeryjską opierała się na zarządzaniu wodą i zaawansowanym nawadnianiu. Kierowali wodę z rzek Tygrys i Eufrat do kanałów nawadniających pola. Takie rozwiązania zapewniały, że Sumerowie nie musieli się martwić o mało obfite plony. W rezultacie mieli dostęp do żywności, która pozwalała utrzymać całą tkankę miejską. – Konstrukcja została zbudowana przez ostatnie pokolenia mieszkające w Girsu, w ramach ostatniej próby uratowania ich miasta przed niezdatnością do zamieszkania – wyjaśniają uczeni. Sumeryjska innowacja składała się z dwóch symetrycznych konstrukcji wykonanych z cegły mułowej (charakterystycznej dla budowli wykonanych przez Sumerów), o długości ok. 50 metrów i szerokości ok. 10 metrów. Struktura posiadała również ponad 3-metrowe ściany, które były ułożone w dwóch przeciwległych łukach. Urządzenie nawadniające znajdowało się na kanale o długości 19 kilometrów. – Ponieważ urządzenie znajduje się bezpośrednio na zbiorniku wodnym, nazwano je „najstarszym znanym mostem na świecie” – wyjaśniają badacze z British Museum. Drugim najstarszym mostem świata jest most łukowy Arkadiko, zwany również Kazarma. Wybudowano go w XII wieku p.n.e. na drodze z Tiryns do Epidauros na Peloponezie w Grecji. Uważa się, że został zbudowany specjalnie dla rydwanów. Źródło: British Museum. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Który okres w dziejach Bliskiego Wschodu był najbardziej brutalny? Naukowcy mają odpowiedź
Najbardziej brutalny okres w dziejach starożytnego Bliskiego Wschodu miał miejsce około 4500–3300 lat p.n.e. w okresie chalkolitu. Takie ustalenie naukowców możliwe było po przeanalizowaniu kilku tysięcy szkieletów z urazami.
W tym artykule: Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Jakie były przyczyny konfliktów? Epoka brązu i później Obszar Bliskiego Wschodu był w miejscem, w którym powstały pierwsze znane cywilizacje. To tam doszło do udomowienia zwierząt i niektórych roślin, na przykład zbóż. Znajomość rolnictwa rozprzestrzeniła się stamtąd do Europy. Na Bliskim Wschodzie istniały też wielkie cywilizacje – sumeryjska, asyryjska czy hetycka. Jest to zatem obszar bardzo interesujący dla badaczy przeszłości człowieka. Szczyt przemocy na Bliskim Wschodzie w czasach chalkolitu Naukowcy byli świadomi, że na terenie Bliskiego Wschodu od tysiącleci dochodziło do różnego rodzaju konfliktów zbrojnych i agresji. Jednak nikt do tej pory nie zajął się tym zagadnieniu bliżej. Nie było jasne, kiedy dochodziło najczęściej do przemocy. Zespół naukowców z Niemiec, Hiszpanii i Polski postanowił przyjrzeć się kościom ludzkim z Bliskiego Wschodu. Pochodziły z Turcji, Iraku, Iranu, Syrii, Libanu, Izraela i Jordanii i były datowane na lata 12 000–400 p.n.e. Dzięki takiemu szerokiemu zakresowi chronologicznemu udało się dokonać ciekawych obserwacji. W sumie przeanalizowano ponad 3500 szkieletów pod kątem urazów czaszek lub ran zadanych bronią. Wyniki opublikowali na łamach czasopisma naukowego „Nature Human Behavior”. Jakie były przyczyny konfliktów? Okazało się, że najwięcej urazów miało miejsce około 4500–3300 lat p.n.e., czyli w okresie chalkolitu. Autorzy publikacją sugerują, że przemoc w tym czasie zbiegła się z powstaniem pierwszych scentralizowanych protopaństw. Wówczas sporadyczne utarczki i waśnie poszły w zapomnienie. Nastała epoka konfliktów zbrojnych na dużą skalę. Chalkolit to epoka, która nastąpiła po neolicie. Jeszcze w neolicie gęstość zaludnienia była niska, mimo że rolnictwo rozprzestrzeniało się na coraz większe tereny. Od około 4400 lat p.n.e. zmieniły się warunki klimatyczne i było bardziej sucho. Być może była to jedna z przyczyn rozwoju pierwszych miast. Wtedy tworzące się elity zaczęły konkurować o kontrolę nad zasobami. Z kolei miejska ciasnota i rosnące nierówności mogły wywoływać konflikty międzyludzkie – sugerują autorzy artykułu. Krzyżowcy w Jordanii. Polscy archeolodzy na tropie rezydencji wojowniczych rycerzy Wśród średniowiecznych ruin na przedmieściach stolicy Jordanii polscy archeolodzy odkryli blok ze znakiem krzyża. Czy krzyżowcy wznieśli tam w XII wieku nieznaną do tej pory historykom rezy... Epoka brązu i później Naukowcy stwierdzili, że przemoc była mniej obecna w życiu ludzi na Bliskim Wschodzie we wczesnej i środkowej epoce brązu (3300-1500 lat p.n.e.). To wówczas powstały pierwsze spisane kodeksy prawne i powstała instytucja sądu. Te elementy cywilizacji najbardziej rozwinęły się w latach 2400–1700 p.n.e. W tym okresie cały Bliski Wschód połączył też dalekosiężny handel. Doszło również do profesjonalizacji armii. Wzrost przemocy nastąpił ponownie w późnej epoce brązu i epoce żelaza, czyli w latach 1500-400 p.n.e. Wówczas nastąpiła trwająca 300 lat susza, która mogła przyczynić się do niepokojów. Miały miejsce masowe ruchy ludnościowe. Do władzy doszło imperium asyryjskie, które prowadziło kampanie wojskowe, przeprowadzało masowe deportacje i przymusowe opodatkowanie. Zdaniem naukowców nowe badania rzucają nowe światło na historię konfliktów we wczesnych społecznościach. – Zrozumienie różnic w poziomie przemocy w przeszłości jest nie tylko głównym problemem nauk społecznych, ale także w antropologii, archeologii i historii – zaznaczają naukowcy. Źródło: Nature Human Behavior Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.