Grenlandia to skarbiec rzadkich surowców. Geolog tłumaczy, dlaczego może być kluczowa dla Europy
Geolog, prof. Krzysztof Szamałek, zwraca uwagę, że na Grenlandii występuje aż 25 surowców określanych jako krytyczne dla Unii Europejskiej. Jednak droga do ich wykorzystania jest jeszcze daleka, i to nie tylko z powodu zawirowań politycznych.
Prof. Krzysztof Szamałek jest dyrektorem Państwowego Instytutu Geologicznego – Państwowego Instytutu Badawczego (PIG-PIB) oraz szefem Państwowej Służby Geologicznej. W rozmowie z Polską Agencja Prasową wskazał, że aż 25 spośród 34 surowców uznanych przez UE za krytyczne występuje na Grenlandii. Choć nie jest to unikatowe w skali globalnej, ich lokalizacja oraz obfitość są niezwykle atrakcyjne z punktu widzenia bezpieczeństwa surowcowego Europy i USA. Zainteresowanie USA wyspą wynika m.in. z chęci zyskania dostępu do rzadkich minerałów, niezbędnych w produkcji zaawansowanych technologii. Skarby Grenlandii: jakie surowce kryje największa wyspa świata? Wśród bogactw Grenlandii prof. Szamałek wymienia m.in. grafit, molibden, niob, tantal, tytan, hafn, cyrkon, stront, metale z grupy platyny i metale szlachetne, które mają szerokie zastosowanie np. w przemyśle elektronicznym. Szczególnie istotne są pierwiastki ziem rzadkich – zarówno lekkie, jak i ciężkie – które mają kluczowe znaczenie dla nowoczesnych sektorów gospodarki, w tym technologii cyfrowych i ekologicznych. Ekspert podkreśla, że surowce krytyczne to materiały, od których zależy funkcjonowanie całych gałęzi przemysłu. Ich ewentualny brak mógłby sparaliżować lub znacząco ograniczyć produkcję w wielu sektorach. Porównując te zasoby do polskiego potencjału, dyrektor PIG-PIB zauważa, że Polska posiada zaledwie 4 lub 5 potencjalnych złóż takich surowców, co uzmysławia skalę bogactw naturalnych Grenlandii. Ile surowców jest na Grenlandii? Niełatwo to zbadać Światowy rynek surowców strategicznych jest zdominowany przez Chiny. Większość znanych zasobów Grenlandii zlokalizowana jest w pasie wybrzeża lub na obszarach morskich, czyli 20% powierzchni wyspy. Pozostałe 80% skrywa potencjalnie równie interesujące zasoby, ale jest pokryte lądolodem. Wydobycia spod tej ogromnej masy lodu jak dotychczas się nie prowadzi. Prof. Szamałek opowiada, że ilość bogactw pod grenlandzkim lądolodem jest tak naprawdę nieznana i oparta na szacunkach. – Potrzebne są dodatkowe badania, wiercenia i obliczenia. Natomiast, jeśli przyjąć uproszczone szacunki, to skoro niepokryta lądolodem część lądu kryje zasobne złoża, a zajmuje około 20 proc. całej wyspy, to należy domniemywać, że wnętrze wyspy – znajdujące się pod lądolodem – przyniesie równie interesujące odkrycia – mówi geolog. Teoretyczna wartość zasobów Grenlandii, obejmująca również ropę naftową, jest szacowana na 4,4 biliona dolarów. Surowce strategiczne i krytyczne – najnowsza lista UE Komisja Europejska regularnie aktualizuje listę materiałów strategicznych. Najnowsza pochodzi z 2023 roku i liczy 34 pozycje. Są to m.in.: miedź, nikiel, lit, boksyt, kobalt, mangan, węgiel koksowy, antymon, beryl, bizmut, bor, fluoryt, gal, german, magnez, fosfor, skand, krzem, stront, wolfram, wanad, baryt, arsen oraz skalenie. UE jest silnie uzależniona od importu, np. 100% ciężkich pierwiastków ziem rzadkich pochodzi z Chin, a 99% boru z Turcji. Wspólnota próbuje więc zwiększyć odporność łańcuchów dostaw poprzez np. wspieranie krajowego wydobycia, innowacyjny recykling oraz budowanie sojuszy przemysłowych, takich jak European Raw Materials Alliance. Źródło: Nauka w Polsce, Komisja Europejska Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Wodzowie z rogami i tajemniczy metal. Oto, co odkryli badacze w figurkach z Sardynii
Są sugestywnie wykonane. Ukazują wodzów i wojowników z hełmami zdobionymi rogami, ale też zwierzęta i łodzie. Zagadkowe metalowe figurki z Sardynii były przed dziesiątki lat dla archeologów enigmą. Sugerowano ich powiązania ze Skandynawią. Teraz dowiedzieliśmy się, jak te artefakty sprzed blisko 3 tys. lat powstały.
Od epoki brązu w XVII stuleciu aż do epoki żelaza w III wieku p.n.e. na Sardynii kwitła społeczność kultury nuragijskiej. Ludzie ci wznosili liczne kamienne budowle w formie wież. Do dziś zachowało się kilka tysięcy z nich. Na temat tej cywilizacji nie zachowały się żadne teksty źródłowe, dlatego jest ona dla nas tajemnicza. Jedną z zagadek są niewielkie figurki, tzw. bronzetti, wykonane z brązu. Znajdywane są głównie w świątyniach. Do teraz nie było jasne, skąd pochodziły surowce, z których je wykonano. W poszukiwaniu źródeł produktów Brąz jest stopem metali: miedzi i cyny. Aby dowiedzieć się, skąd pochodzą surowce użyte do wykonania figurek naukowcy zastosowali nową metodę naukową. Porównali izotopy miedzi, cyny, ołowiu i rzadszego izotopu osmu, aby uzyskać jaśniejszy obraz pochodzenia metali. W ten sposób eksperci z Centrum Archeometrii Curt-Engelhorn w Mannheim w Niemczech rozwiązali jedną z zagadek. Wnioski opisali z badaczami z innych ośrodków w Danii i we Włoszech na łamach czasopisma „PLOS One”. „Zakupy” z dalekich krain – Wyniki pokazują, że bronzetti wykonywano głównie z miedzi pochodzącej z Sardynii, czasami zmieszanej z miedzią z Półwyspu Iberyjskiego (obecnie Hiszpania i Portugalia) – mówi dr Daniel Berger z Centrum Archeometrii Curt-Engelhorn, który opracował nową metodę badawczą. Kiedyś przypuszczano, że surowce mogły wywodzić się z obszaru Lewantu, ale nie ma na to żadnych fizykochemicznych dowodów. Interesujące jest to, że chociaż Sardynia posiada lokalne źródła cyny i ołowiu, nie były one wykorzystywane w do produkcji figurek. Cyna używana do produkcji brązu musiała być – z jakiegoś powodu – importowana prawdopodobnie z Półwyspu Iberyjskiego. W ocenie badawczy świadczy to o tym, że Sardynia była centralnym punktem handlu metalem w epoce brązu. Skandynawskie powiązania? – Kształt i wykonanie figur wpisują się w kulturę materialną tego okresu, a jednocześnie zawierają one cechy stylistyczne, które wydają się nam zadziwiająco podobne do tych w południowej Skandynawii – uważa dr Wrobel Nørgaard z Moesgaard Museum w Danii. Wskazuje przedstawienia wojowników w hełmach z rogami na skandynawskich petroglifach. Kultowe hełmy z rogami, znane ze stanowisk archeologicznych w Viksø, Kallerup, Grevensvænge i Tanum, występują również na Sardynii. – Dzięki nowej wiedzy o pochodzeniu metalu, z którego wykonano te figury, jesteśmy teraz o krok bliżej do zmapowania powiązań między Sardynią a Skandynawią – dodała. Chociaż w przypadku analiz fizykochemicznych i ich składu – takich powiązań nie widać. Musimy poczekać na dalsze analizy. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
W księżycowych kraterach znajduje się platyna o wartości biliona dolarów. Czy uda się ją wydobyć?
Wydobycie złóż cennych metali z księżycowych kraterów wydaje się zdecydowanie prostsze i bardziej praktyczne niż pozyskiwanie ich z krążących w Układzie Słonecznym planetoid. Jednak legalność takich działań na Księżycu pozostaje niejasna.
Spis treści: Złotonośne planetoidy Czas, odległość i pieniądze Traktat o przestrzeni kosmicznej Zdaniem Jayantha Chennamangalama, naukowca z Vancouver w Kanadzie, kratery na Księżycu mogą zawierać platynę i inne metale szlachetne o wartości ponad biliona dolarów. Złoża te pochodzą z planetoid, które rozbiły się na powierzchni Srebrnego Globu. – Współcześnie astronomia służy zaspokojeniu naszej ciekawości Wszechświata. Ma bardzo niewiele praktycznych zastosowań i jest w większości finansowana z pieniędzy podatników, co oznacza, że fundusze na badania są uzależnione od polityki rządowej. Jeśli jednak uda się nam spieniężyć zasoby kosmiczne – znajdujące się czy to na Księżycu, czy też na planetoidach – prywatne przedsiębiorstwa chętniej zainwestują w eksplorację Układu Słonecznego – przekonuje badacz. Złotonośne planetoidy Prowadzony przez niego zespół stworzył model kraterów księżycowych, które prawdopodobnie powstały w wyniku uderzenia metalicznych planetoid, liczby samych planetoid o wysokim stężeniu metali z grupy platynowców, oraz liczby planetoid, które uderzyły w Księżyc z prędkością wystarczająco małą, aby pozostawić po sobie znaczące pozostałości. Model ten wykazał, że spośród około 1,3 miliona kraterów na Księżycu o średnicy większej niż kilometr, prawie 6500 zostało utworzonych przez planetoidy zawierające komercyjne ilości platyny. – Na Księżycu jest znacznie więcej kraterów zawierających pozostałości po bogatych w platynowce planetoidach, niż tego typu planetoid znajdujących się w stosunkowo niedużej, jak na skalę Układu Słonecznego, odległości od Ziemi – twierdzi Chennamangalam. Według jego przybliżonych szacunków, z kraterów księżycowych można wydobyć platynę i inne metale o wartości 1 biliona dolarów. Czas, odległość i pieniądze Możliwość wydobywania cennych kruszców z księżycowych kraterów ma wiele plusów. Po pierwsze, Księżyc jest relatywnie blisko. Średnia odległość pomiędzy Ziemią a Księżycem wynosi około 384 400 kilometrów. Ale w związku z tym, że orbita Księżyca jest nieco eliptyczna, w swoim perygeum Księżyc znajduje się 363 300 km od Ziemi, w apogeum około 405 500 km. Księżycowe loty programu Apollo trwały około trzech dni. Natomiast mieszczący się między Marsem a Jowiszem tzw. główny pas planetoid znajduje się około 165 mln km do 345 mln km od Ziemi, w zależności od ich pozycji na orbicie. W zależności od wybranej trajektorii podróż tam zajęłaby od pół roku do nawet kilku lat. Tak samo powrót. Poza tym znikoma grawitacja na planetoidach utrudniałaby operacje techniczne. A chociaż grawitacja księżycowa to zaledwie jedna szósta tej ziemskiej, i tak ułatwia to sprawę. Traktat o przestrzeni kosmicznej W przypadku wydobycia na Księżycu, jednym z głównych problemów wydaje się być prawo. Traktat o przestrzeni kosmicznej z 1967 r., wciąż będący podstawą międzynarodowego prawa kosmicznego, określa zasady wszelkich działań poza Ziemią – w tym wydobycia zasobów kosmicznych. Stwierdza on, że „przestrzeń kosmiczna, w tym Księżyc i inne ciała niebieskie, nie podlega przypisaniu przez państwa na podstawie roszczeń suwerenności, poprzez użytkowanie lub okupację lub w jakikolwiek inny sposób”. Wciąż toczone są spory, czy planetoidy również są „ciałami niebieskimi”, a prywatne, komercyjne ich wykorzystywanie „przypisaniem przez państwo”. Jak wyjaśnia portalowi „New Scientist” Rebecca Connolly z Uniwersytetu w Sydney w Australii, dyskusje te obejmują jasność zasad i zarządzania własnością wydobywanych zasobów, prawa do licencji komercyjnych, sprawiedliwy podział korzyści, normy ochrony środowiska w celu uniknięcia szkód oraz przepisy dotyczące długoterminowego przebywania i stałej infrastruktury na Księżycu. Stany Zjednoczone w ostatnich latach podjęły próbę wyjaśnienia tej kwestii poprzez nieobowiązkowe porozumienie znane jako Artemis Accords. Ustanawia ono zestaw zasad regulujących eksplorację i wykorzystanie przestrzeni kosmicznej, w szczególności Księżyca, co umożliwiłoby komercyjną eksploatację. Porozumienie zostało podpisane przez 55 krajów, w tym przez Polskę. Za to zostało zignorowane przez Chiny i Rosję, dwa z trzech głównych mocarstw kosmicznych, co oznacza, że nadal istnieje wiele niepewności. – W obliczu zbliżających się prywatnych działań związanych z wydobyciem i eksploracją kosmosu, kluczowe znaczenie ma wypełnienie luk w Traktacie o przestrzeni kosmicznej, aby zapewnić jasne i sprawiedliwe zasady dotyczące działalności związanej z zasobami na poziomie wielostronnym – podsumowuje Connolly. Z drugiej strony tam, gdzie niewyobrażalne bogactwa, jest też zwykle niewyobrażalne ignorowanie prawa. Czy na Księżycu dojdzie do nowej gorączki złota? Źródło: New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dziwne znalezisko z Turcji. To odkrycie może zmienić podręczniki do historii
Odkrycie z Gre Filla w Turcji sugeruje, że łowcy-zbieracze mogli eksperymentować z miedzią tysiące lat wcześniej, niż dotąd sądzono. Dowodem ma być fragment stopionej gleby i miedzi, który wykazuje ślady działania wysokiej temperatury.
Spis treści: Początki metalurgii Celowe działanie czy przypadkowy efekt? Turcja to nie tylko popularny kierunek wakacyjnych wojaży Polaków. Ojczyzna świętego Mikołaja to też raj dla archeologów. Regularnie dowiadujemy się o kolejnych owocach prowadzonych tam wykopalisk. Jedno z ostatnich odkryć rzuca nowe światło na wczesną metalurgię w Anatolii. W 2021 roku badacze prowadzący wykopaliska na starożytnym stanowisku archeologicznym Gre Filla, w południowo-wschodniej Anatolii, dokonali zaskakującego odkrycia. W warstwie osadów datowanej na około 10 800 lat znajdował się fragment szkliście stopionej gleby i miedzi. Znalezisko o zielonkawo-żółtym połysku waży około pół kilograma i wygląda, jakby zostało poddane działaniu wysokiej temperatury. Archeolodzy szybko zdali sobie sprawę, że mogą mieć do czynienia z najstarszym śladem wytapiania metalu w historii ludzkości. Początki metalurgii Dotychczas uważano, że to w Europie dochodziło do pierwszych przypadków celowego wytopu metali (około 5000 r. p.n.e.). Jednak odkrycia z Gre Filla mogą przesunąć ten proces o kilka tysięcy lat wstecz. W latach 2018–2023 archeolodzy znaleźli w tym miejscu liczne ślady wczesnej obróbki miedzi, w tym koraliki, małe paleniska i moździerze do rozdrabniania surowców. Szczególnie interesujące okazały się dwa przedmioty. Chodzi o miedziany pręt o długości 3,4 cm i bryłę z gleby ze śladami stopionej miedzi. Znaleziska zachowały się w warstwie sprzed 8800–7500 lat p.n.e. Analiza chemiczna wykazała obecność mikroskopijnych kropelek miedzi oraz trydymitu, minerału powstającego w temperaturach powyżej 850 stopni Celsjusza. To oznacza, że mieszkańcy Gre Filla mogli eksperymentować z obróbką metali znacznie wcześniej, niż do tej pory przypuszczano. Celowe działanie czy przypadkowy efekt? Nie wszyscy naukowcy są jednak przekonani, że łowcy-zbieracze z Anatolii świadomie wytapiali miedź. A to dlatego, że na stanowisku nie znaleziono typowych odpadów metalurgicznych, takich jak żużel, ani pozostałości pieca. Niektórzy badacze sugerują, że miedź mogła zostać stopiona przypadkowo, gdy ruda znalazła się zbyt blisko ognia. Możliwe jest też, że pręt powstał ze stopienia i odlania rodzimej miedzi, naturalnie występującej w przyrodzie. Bez względu na to, czy wytop był zamierzony, czy przypadkowy, odkrycie to rzuca nowe światło na początki metalurgii. Według archeologa Üftade Muşkara sugeruje ono, że proces ten był bardziej stopniowy i eksperymentalny, niż wcześniej sądzono. Co więcej, to dowód, że technologiczna ciekawość istniała już na długo przed rozwojem rolnictwa i powstaniem pierwszych miast. Źródło: Journal of Archaeological Science: Reports Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Cyna była w epoce brązu surowcem strategicznym. Z Wielkiej Brytanii trafiała aż do Izraela
Cyna wydobywana tysiące lat temu w Wielkiej Brytanii była eksportowana na ogromne odległości. Trafiała między innymi na terytorium dzisiejszej południowej Francji czy do Izraela. Ten surowiec miał kluczowe znaczenie przy produkcji m.in. broni.
Spis treści: Cyna – kluczowy komponent stopu brązu Kropka nad "i" w dyskusji o pochodzeniu cyny Wpływ Wielkiej Brytanii na starożytne cywilizacje Wyniki analiz międzynarodowego zespołu badaczy dowodzą, że społeczności pradziejowej Europy i strefy śródziemnomorskiej utrzymywały ze sobą kontakty. Nie były to odseparowane cywilizacje. Cyna – kluczowy komponent stopu brązu Nowe badanie prowadzone pod kierunkiem archeologów w Durham University ujawniło, że 3300 lat temu cyna wydobywana w południowo-zachodniej Wielkiej Brytanii, głównie w regionie Kornwalii i Devonu, trafiała do miejsc oddalonych o tysiące kilometrów. Takie wnioski były możliwe dzięki analizie chemicznej i izotopowej rud cyny i artefaktów cynowych, w tym tych pochodzących ze starożytnych wraków statków z południowo-zachodniej Wielkiej Brytanii, południowej Francji i Izraela. Wyniki analiz dostarczają pierwszych konkretnych dowodów na to, że Kornwalia i Devon były głównymi źródłami cyny do produkcji brązu w starożytnym świecie. Kropka nad "i" w dyskusji o pochodzeniu cyny Przez ponad dwa stulecia archeolodzy debatowali nad tym, skąd społeczeństwa epoki brązu pozyskiwały cynę. Jest to metal dość rzadki, ale kluczowy dla produkcji brązu. Ten stanowi bowiem stop miedzi i cyny, zazwyczaj w proporcji 9 do 1. Przypuszczano, ze w pradziejach różne rudy metali były transportowane na spore odległości. Jednak brakowało potwierdzenia tych założeń. Nowe badanie dostarcza również pierwszych bezpośrednich dowodów na handel cyną. Opisał go Pyteasz z Massalii – grecki geograf i historyk w IV wieku p.n.e. Z jego relacji wynikało, że cynę wydobywano na wyspię Ictis (w Anglii), następnie przewożono ją przez morze i wzdłuż rzek we Francji do ujścia Rodanu. Taki transport trwał 30 dni. Wpływ Wielkiej Brytanii na starożytne cywilizacje Odkrycie to – zdaniem badaczy – zmienia nasze rozumienie znaczenia Wielkiej Brytanii w historii starożytnej. Cyna była pierwszym towarem eksportowanym z tej wyspy na cały kontynent europejski. Okazuje się, że nieliczne społeczności rolnicze z Kornwalii i Devonu nie były odizolowane, ale stanowiły część rozległego międzynarodowego systemu wymiany. Wspierał on funkcjonowanie starożytnych pałaców, miast i państw we wschodniej części Morza Śródziemnego. Ustalenia te dowodzą kluczowej roli kulturowej Wielkiej Brytanii w tworzeniu europejskiej epoki brązu. Szacuje się, że każdego roku eksportowano dziesiątki ton cyny pochodzącej z brytyjskich wychodni. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Polscy naukowcy opracowali innowacyjną metodę odzysku metali ziem rzadkich – z baterii „paluszków”
Nowa technologia opracowana na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie pozwala odzyskiwać pierwiastki ziem rzadkich z popularnych elektro-śmieci. Metoda budzi ogromne nadzieje – ma być tania i ekologiczna.
Spis treści: Tania i ekologiczna technologia odzysku metali ziem rzadkich? Dlaczego metale ziem rzadkich są tak ważne? Europa w pułapce surowców krytycznych Szansa inwestycyjna: rafineria w Puławach Recykling REE: polska odpowiedź na globalny kryzys surowcowy Zespół pod kierownictwem prof. Doroty Kołodyńskiej z Katedry Chemii Nieorganicznej UMCS opracował przełomową metodę odzyskiwania metali ziem rzadkich z niklowo-wodorkowych baterii (NiMH), powszechnie znanych jako paluszki (R3/AAA i R6/AA). Zużyte baterie, uznawane za elektrośmieci, kryją w sobie tzw. czarną masę. To osad bogaty w wartościowe pierwiastki, które są podstawą nowoczesnego przemysłu: od elektroniki, przez energetykę odnawialną, aż po zbrojenia. Wśród odzyskiwanych metali znajdują się m.in. lantan, cer, neodym, nikiel, kobalt i cynk. To elementy niezbędne do produkcji magnesów trwałych, akumulatorów, silników elektrycznych i turbin wiatrowych. Technologia opracowana przez UMCS bazuje na bezpiecznych, biodegradowalnych czynnikach ekstrakcyjnych, co wyróżnia ją na tle standardowych metod opartych na toksycznych kwasach i rozpuszczalnikach organicznych. Tania i ekologiczna technologia odzysku metali ziem rzadkich? W tradycyjnych procesach ekstrakcji metali ziem rzadkich stosuje się silnie żrące kwasy – siarkowy, azotowy i chlorowodorowy. Choć są skuteczne, sprawiają też, że niebezpieczne odpady są trudne do utylizacji. Zespół prof. Kołodyńskiej wykorzystał natomiast kwas iminodibursztynowy (IDHA) – łagodny związek biodegradowalny, znany m.in. z zastosowań w rolnictwie i medycynie. „Na podstawie wieloletnich badań doszliśmy do wniosku, że IDHA jest efektywnym i ekonomicznym czynnikiem umożliwiającym selektywny odzysk lantanowców oraz innych metali. To istotna zmiana w kierunku zrównoważonego przetwarzania surowców wtórnych” – wyjaśnia prof. Kołodyńska. Ekstrakcja to jedno, ale równie ważne jest rozdzielenie poszczególnych metali. Do tego celu naukowcy z UMCS wykorzystują sorbenty – materiały porowate, które selektywnie wiążą określone jony metali. Zamiast kosztownych i energochłonnych materiałów przemysłowych, lubelscy chemicy sięgają po przyjazne środowisku biopolimery, takie jak chitozan (pochodna chityny), alginiany (z brunatnic) i biowęgiel. Materiały te nie tylko wykazują wysoką selektywność, ale są też łatwo dostępne i tanie. To znacząco obniża koszty operacyjne całego procesu. Dlaczego metale ziem rzadkich są tak ważne? Pierwiastki ziem rzadkich (ang. rare earth elements, REE) to grupa 17 pierwiastków chemicznych, w tym lantanowce, skand i itr. Mimo że nie są one tak rzadkie, jak sugeruje nazwa – niektóre występują w skorupie ziemskiej w ilościach porównywalnych do miedzi czy cynku – ich duże rozproszenie sprawia, że eksploatacja naturalnych złóż jest kosztowna i trudna technologicznie. REE są niezastąpione w nowoczesnych technologiach. Znajdziemy je m.in. w: smartfonach i laptopach (np. cer i europ), samochodach elektrycznych (np. neodym i prazeodym), turbinach wiatrowych (magnesy neodymowe), urządzeniach wojskowych i kosmicznych. Są wykorzystywane też do zabezpieczania banknotów i dokumentów tożsamości. Europa w pułapce surowców krytycznych Unia Europejska stoi dziś przed ogromnym wyzwaniem surowcowym. Zgodnie z danymi US Geological Survey, największe na świecie rezerwy metali ziem rzadkich mają Chiny, Wietnam, Brazylia i Rosja. Stary Kontynent nie posiada znaczących w skali globalnej złóż pierwotnych, jest więc w tym zakresie uzależniony od importu. Tymczasem według prognoz zapotrzebowanie na wysokiej czystości pierwiastki ziem rzadkich będzie wzrastało do 2050 roku o 10–15% rocznie. Odpowiedzią na ten problem może być bardziej efektywny recykling i pozyskiwanie pierwiastków z odpadów elektronicznych, takich jak zużyte baterie, panele fotowoltaiczne czy turbiny wiatrowe. Prof. Kołodyńska wraz ze swoim zespołem pracuje już nad nowymi metodami odzysku REE właśnie z tych źródeł, w ramach międzynarodowego grantu z udziałem instytutów badawczych z Polski, Czech i Turcji. Szansa inwestycyjna: rafineria w Puławach Nowatorskie rozwiązania opracowane w Lublinie mogą znaleźć przemysłowe zastosowanie bliżej, niż się wydaje. Grupa Azoty oraz kanadyjska spółka Mkango Resources zapowiedziały budowę rafinerii metali ziem rzadkich w Puławach. Inwestycja, zaplanowana na lata 2027–2028, znajduje się na liście 47 projektów strategicznych Komisji Europejskiej, mających na celu zwiększenie suwerenności surowcowej UE. Zespół prof. Kołodyńskiej widzi w tym projekcie ogromny potencjał – zarówno komercyjny, jak i naukowy. Rozważa opatentowanie technologii oraz poszukuje inwestorów zainteresowanych wdrożeniem jej na skalę przemysłową. Recykling REE: polska odpowiedź na globalny kryzys surowcowy Ekologiczna ekstrakcja metali ziem rzadkich z odpadów konsumenckich to nie tylko sposób na ograniczenie emisji i zmniejszenie presji na zasoby naturalne. To również strategiczne narzędzie uniezależniania się Europy od zewnętrznych dostawców surowców. Kto wie, być może już niedługo, dzięki pracy polskich naukowców, zużyta bateria z naszego pilota zyska drugie życie jako część silnika w elektrycznym aucie lub magnesu w turbinie wiatrowej?
Herbata jak filtr. Jej liście mają zaskakujące właściwości
To świetna wiadomość dla miłośników herbaty. Napar ten skutecznie oczyszcza wodę. Liście herbaty przechwytują takie metale ciężkie jak ołów czy kadm.
Spis treści: Herbata jak filtr Czy herbata jest wyjątkowa? Jak parzyć herbatę (i którą), by filtrowała najlepiej Herbata to napój tak stary, jak pierwsze cywilizacje. Jej kolebką są Chiny. Prawdopodobnie była tam znana już w pierwszej połowie III tysiąclecia p.n.e. Herbata przygotowywana jest z młodych liści i pąków liściowych krzewu herbacianego Camellia sinensis. Co ciekawe, dawniej uważano ją za lekarstwo i była spożywana głównie przez chorych. Dopiero z czasem upowszechniła się jako codzienny napój. Tymczasem najnowsze badania potwierdzają, że herbata rzeczywiście ma korzystny wpływ na zdrowie. Herbata jak filtr Naukowcy z Northwestern University w USA opublikowali właśnie na łamach „ACS Food Science & Technology” wnioski z badań, które opierały się na… parzeniu herbaty. Oczywiście to był ich pierwszy etap. Kolejny polegał na analizach specjalistycznych. Ekspertom udało się wykazać, że herbata w czasie parzenia w naturalny sposób pochłania takie metale ciężkie jak ołów i kadm. Jony metali ciężkich przyklejają się lub są absorbowane na powierzchni liści herbaty. Tam też pozostają „uwięzione” do momentu wyrzucenia do śmieci zużytej torebki lub liści herbaty. Czy herbata jest wyjątkowa? – Nie sugerujemy, aby wszyscy zaczęli używać liści herbaty jako filtra do wody – mówi jeden z autorów badania, Vinayak Dravid z Northwestern University. Jak wyjaśnia, celem badania było zmierzenie zdolności herbaty do adsorpcji metali ciężkich. – Określając ilościowo ten efekt, nasza praca podkreśla nierozpoznany potencjał spożycia herbaty, który biernie przyczynia się do zmniejszenia narażenia na metale ciężkie w populacjach na całym świecie – dodaje. Ale czy fakt wchłaniania metali ciężkich przez parzoną herbatę oznacza, że jej liście są wyjątkowe? W ocenie współautora artykułu, Benjamina Shindela, raczej nie. – Mają one wysoce efektywną powierzchnię aktywną, co jest użyteczną właściwością dla materiału adsorbującego. To sprawia, że liście herbaty szybko uwalniają aromaty smakowe do wody. Ale wyjątkowe jest to, że herbata jest najczęściej spożywanym napojem na świecie – zauważa Shindel. I wskazuje, że filtrowanie wody za pomocą herbaty jest po prostu praktyczne, bo jak mówi – wystarczy wrzucić liście do wody i zaparzyć je, a one w sposób naturalny usuną metale ciężkie. Nie trzeba robić nic więcej. Jak parzyć herbatę (i którą), by filtrowała najlepiej Naukowcy wzięli na warsztat (a w zasadzie na czajnik) różne rodzaje herbat. Były to zarówno prawdziwe herbaty: czarna, zielona, oolong i biała, a także takie napary jak rumianek czy rooibos. Okazało się, że typ torebki ma znaczenie. Naukowcy odkryli, że torebki bawełniane i nylonowe pochłaniały tylko niewielkie ilości zanieczyszczeń. Z kolei herbata w torebkach celulozowych działała bardzo dobrze. Porównując różne odmiany herbaty, naukowcy ustalili, że rodzaj herbaty i stopień zmielenia odgrywają niewielką rolę w pochłanianiu zanieczyszczeń. Drobno zmielone liście herbaty, zwłaszcza czarnej, adsorbowały nieco więcej jonów metali niż całe liście. – Kiedy liście herbaty są przetwarzane na czarną herbatę, marszczą się, a ich pory otwierają się. Te pomarszczenia i pory zwiększają powierzchnię. Rozdrobnienie liści również zwiększa powierzchnię, zapewniając jeszcze większą zdolność wiązania – wyjaśnił Shindel. Czas parzenia odegrał najbardziej znaczącą rolę w zdolności liści herbaty do adsorpcji jonów metali. Im dłuższy czas parzenia, tym więcej zanieczyszczeń było pochłanianych. Na podstawie eksperymentów naukowcy szacują, że przygotowanie herbaty może usunąć około 15% ołowiu z wody pitnej. Szacunki te dotyczą tylko standardowego kubka herbaty i torebki parzonej przez trzy do pięciu minut. Ale parzenie herbaty przez dłuższy czas lub nawet przez całą noc – jak w przypadku mrożonej herbaty – może odfiltrować większość metali ciężkich. Źródło: ACS Food Science & Technology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Pradawne polskie artefakty wykonano z meteorytów. Ujawnia to najnowsze badanie
Nowe badania wykazały, że artefakty z wczesnej epoki żelaza znalezione na terenie Polski zostały wykonane z żelaza meteorytowego. Badacze przeanalizowali znaleziska z dwóch starożytnych cmentarzysk w południowej Polsce.
Spis treści: Artefakty z meteorytu na dwóch częstochowskich cmentarzyskach Takich odkryć nie było nawet w Egipcie Żelazo nie było cennym surowcem w epoce żelaza Zespół polskich naukowców z Muzeum Częstochowy, Uniwersytetu Jagiellońskiego i AGH w Krakowie, pod kierunkiem dr Alberta Ambona z francuskiego Uniwersytetu w Sorbonie podjął się analizy znalezisk z dwóch cmentarzysk znalezionych w Częstochowie: Raków i Mirów. W przeszłości odnaleziono tam szereg wykonanych z żelaza narzędzi, ozdób i innych przedmiotów, które przez lata niezbadane pozostawały w archiwum. Artefakty z meteorytu na dwóch częstochowskich cmentarzyskach Dr Ambon wyjaśnia, że celem jego badań było ustalenie, kto, kiedy i gdzie odkrył wytop żelaza. W tym celu chce zbadać najstarsze żelazne wyroby odnalezione na różnych stanowiskach i sprawdzić, z jakiego pierwiastka zostały przetopione. Na pierwszy ogień trafiły dwie nekropolie w południowej części naszego kraju, każda oddalona od siebie o ok. 6 km. Obydwa cmentarze należały do kultury łużyckiej. Była to kultura archeologiczna środkowej i młodszej epoki brązu oraz wczesnej epoki żelaza, datowana na okres od ok. 1300 r. p.n.e. do 400 r. p.n.e. Występowała głównie na ziemiach Polski oraz Czech, Słowacji i Niemiec. Nie była tworem jednolitym. Dzieli się ją na wiele grup różniących się wytwarzanymi wyrobami, obrządkiem pogrzebowym bądź formami osadnictwa. Takich odkryć nie było nawet w Egipcie Nekropolie częstochowskie datowane są z kolei na lata ok. 750–600 p.n.e. W sumie znaleziono na ich terenie 26 żelaznych artefaktów, a wśród nich bransolety, naszyjniki, pierścienie, noże i ostrza włóczni. „Analiza metodą XRF (fluorescencją rentgenowską), a także analizy SEM/EDS (skaningowa mikroskopia elektronowa) wykazały, że trzy bransolety i broszka zawierają żelazo meteorytowe, a wszystkie inne przedmioty są wykonane z wytopionego żelaza” – napisali badacze na łamach czasopisma naukowego „Journal of Archeological Science”. Autorzy wskazują, że chociaż tylko 4 artefakty wykonano z żelaza meteorytowego, to i tak nigdy wcześniej na żadnym stanowisku archeologicznym nie znaleziono więcej niż jeden przedmiot wykonany z meteorytu. Dotychczas najbogatsze tego typu znaleziska odkrywano w Egipcie, m.in. słynny sztylet Tutanchamona. – Uważamy, że jest duże prawdopodobieństwo, iż był to raczej zaobserwowany upadek meteorytu niż szczęśliwe znalezisko. Meteoryty żelazne mogą być duże, ważą setki kilogramów i mogą być problematyczne. Duże kawałki nie nadają się do obróbki, a małe kawałki (mniej niż jeden kg) trzeba oddzielić, co jest prawie niemożliwe przy użyciu narzędzi z epoki żelaza – tłumaczy dr Jambon. Żelazo nie było cennym surowcem w epoce żelaza Uczony przypomniał, że we Francji w 1830 roku kawałek żelaza meteorytowego, który ważył ok. 600 kg został rozpoznany przed kościołem w Caille. – Podejmowano próby pobrania kawałków w celu wykonania narzędzi, ale miejscowa ludność zrezygnowała i nie odzyskano ani jednego przedmiotu z żelaza meteorytowego – dodaje. Dlatego jest to tym bardziej imponujące, że wiele tysięcy lat temu ludzie potrafili dokonać obróbki takiego żelaza. Dr Jambom podkreśla jednak, że żelazo meteorytowe i w ogóle żelazo nie miało dużej wartości w epoce żelaza. – W epoce brązu cena żelaza była około dziesięciokrotnie wyższa od ceny złota. Na początku epoki żelaza spadła drastycznie do niższej niż cena miedzi – wyjaśnia dr Jambon. Wynikało to jednak bardziej z jego powszechności. Żelazo zastąpiło brąz jako główny materiał używany do produkcji narzędzi, broni i przedmiotów codziennego użytku. Dzięki większej dostępności i lepszym właściwościom mechanicznym, stało się zdecydowanie tańszym i bardziej powszechnie stosowanym surowcem. Źródło: Phys.org Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To są najstarsze ozdoby z metalu wykonane na terenach Polski. Mają 2500 lat
Tysiąc lat wcześniej, niż do tej pory sądzili naukowcy, na terenach Polski zaczęto wydobywać i wytapiać metal. Stało się to we wczesnej epoce żelaza, czyli 800–500 lat p.n.e. To wówczas istniała słynna osada obronna w Biskupinie.
Spis treści: Starożytne cmentarzysko pełne biżuterii. Skąd pochodziła? Nie z miedzi, a z ołowiu. To najstarsza „polska” biżuteria Znaczenie odkrycia najstarszego hutnictwa na ziemiach Polski Taki wynik ekspertyz zawdzięczamy współpracy badaczy z różnych dziedzin. Kluczowe były specjalistyczne analizy archeometalurgiczne. Te badania to przykład na to, że ważnych ustaleń można dokonać, analizując zabytki odkryte już dawno temu. Kluczowe jest zastosowanie nowych metod badawczych. Starożytne cmentarzysko pełne biżuterii. Skąd pochodziła? Naukowcy zbadali 11 ozdób ołowianych z cmentarzysk należących do społeczności późnej kultury łużyckiej. To mniej więcej okres 800–500 lat p.n.e. – wówczas w północnej Polsce istniała słynna osada obronna w Biskupinie. Ozdoby pochodziły z dwóch starożytnych cmentarzysk. Pierwsze znajdowało się w miejscowości Świbie niedaleko Gliwic, a drugie – w Jankowicach w Małopolsce. Oba były badane wykopaliskowe kilka dekad temu. Naukowcy postanowili sprawdzić, skąd pochodziła ruda, z której wykonano metalowe przedmioty złożone zmarłym do grobów. Nie z miedzi, a z ołowiu. To najstarsza „polska” biżuteria Przedmioty z metali znajdowane są na licznych stanowiskach archeologicznych w Polsce. Najstarsze to miedziane siekierki z czasów neolitu, czyli z IV i początków III tysiąclecia p.n.e. Wygląda na to, że były sprowadzane na nasze tereny – wówczas nie prowadzono wydobycia rud metali i nie wytapiano ich nad Wisłą. Zatem kiedy ludy zamieszkujące obecną Polską wzięły sprawy w swoje ręce? Do tej pory sądzono, że wydarzyło się to dopiero w I tysiącleciu. Coś innego wykazały specjalistyczne analizy zabytków ze Świbia i Jankowic, wykonane z pomocą kilku narzędzi, w tym fluorescencji rentgenowskiej (XRF). Wyniki analiz opublikowano na łamach czasopisma naukowego „Archaeometry”. Ozdoby wykonano z rud galeny (siarczku ołowiu) pochodzących ze Śląska i Wyżyny Krakowskiej. Te wychodnie określa się mianem „złóż rud olkuskich”. We wskazaniu lokalizacji kopalni pomogła analiza izotopów ołowiu. Za pomiary odpowiadała dr Ewelina Miśta-Jakubowska z Narodowego Centrum Badań Jądrowych i UJ. Z 11 przebadanych ozdób 10 wykonano z lokalnej rudy. Jeden zabytek był importowany ze Słowacji. To stop cyny i ołowiu. Z nowych analiz wynika zatem, że hutnictwo na ziemiach polskich nie rozpoczęło się od miedzi, ale ołowiu – około VIII–VII wieku p.n.e. Wśród lokalnych wyrobów były elementy naszyjników (w postaci maleńkich ołowianych „rurek”), wisiorki oraz pierścień. Dlaczego wybrano ołów? Jego ruda była bardziej dostępna na tym obszarze i nadawała się do użycia w zastępstwie cyny. Ozdoby ołowiane nie były traktowane jako gorsze, bo znaleziono je również w grobach, które należały do bogatszych osób. Znaczenie odkrycia najstarszego hutnictwa na ziemiach Polski – Eksploatacja tych złóż [olkuskich – przyp. red.] była do tej pory potwierdzona w zapisach historycznych i danych geochemicznych dla średniowiecza oraz okresu rzymskiego. Uzyskane wyniki, cofające wykorzystanie miejscowych złóż w głąb I tysiąclecia p.n.e., stanowią jednocześnie najstarszy dowód wytopu jakiegokolwiek metalu z rud pozyskanych na ziemiach polskich – mówi jeden z autor publikacji, dr Karol Dzięgielewski z Instytutu Archeologii UJ. Jak zauważa archeolog, mimo szerokiej znajomości odlewnictwa i kowalstwa, sama ekstrakcja metali z rud, a więc hutnictwo, nie było do tej pory potwierdzone w obecnych granicach Polski w tym okresie. – W całej epoce brązu, poprzedzającej wczesną epokę żelaza, na terenach dzisiejszej Polski bazowano wyłącznie na miedzi, cynie i ołowiu importowanych z Europy Południowej i Zachodniej – dodaje dr Dzięgielewski. Do tej pory z tych okresów nie mamy dowodów geochemicznych potwierdzających wydobycie miedzi na przykład w bogatych w tę rudę takich obszarach jak przedpole Sudetów czy Górach Świętokrzyskich. Źródło: UJ, Archaeometry Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Metale ziem rzadkich: Czym są, jakie mają zastosowanie i dlaczego ich potrzebujemy
Metale ziem rzadkich, takie jak neodym, prazeodym czy cer, odgrywają kluczową rolę w nowoczesnych technologiach. Oto jak są wykorzystywane w przemyśle, jakie mają właściwości oraz dlaczego ich wydobycie jest wyzwaniem dla globalnych rynków.
Spis treści: Co to są metale ziem rzadkich? Historia odkrywania metali ziem rzadkich Zastosowanie metali ziem rzadkich w przemyśle Metale ziem rzadkich w nowoczesnych technologiach Wydobycie i globalny rynek metali ziem rzadkich Co to są metale ziem rzadkich? Metale ziem rzadkich to grupa 17 pierwiastków chemicznych obejmująca skand, itr oraz lantanowce, od lantanu (La) do lutetu (Lu). Mimo nazwy nie są one wyjątkowo rzadkie w przyrodzie. Wiele z nich, jak cer (Ce) czy lantan (La), jest bardziej powszechnych niż niektóre metale przemysłowe, takie jak ołów. Nazwa „rzadkie” wynika z ich dużego rozproszenia w skorupie ziemskiej, co czyni ich wydobycie trudnym i kosztownym. Występują głównie w formie tlenków w minerałach, a ich oddzielanie wymaga skomplikowanych procesów chemicznych. W praktyce metale ziem rzadkich są niezbędne w nowoczesnych technologiach ze względu na ich wyjątkowe właściwości magnetyczne, luminescencyjne i katalityczne. Mają one kluczowe znaczenie dla produkcji elektroniki, zaawansowanych materiałów, a także technologii medycznych i energetycznych. Historia odkrywania metali ziem rzadkich Nazwy metali ziem rzadkich mają różne pochodzenie – od mitologii po nazwiska uczonych i nazwy miejsc. Oto kilka przykładów: Prazeodym (Pr, liczba atomowa 59) – nazwa pochodzi od greckich słów prasios (zielony) i didymos (bliźniak). Ten pierwiastek jest używany w magnesach, do barwienia szkła i lakierów oraz jako dodatek do szkieł ochronnych używanych przy lutowaniu. Samar (Sm, liczba atomowa 62) – nazwany na cześć Wasyla Samarskiego, rosyjskiego inżyniera kierującego kopalnią, w której odkryto minerał zawierający ten pierwiastek. Samar jest stosowany w magnesach, laserach i urządzeniach do wyłapywania elektronów. Neodym (Nd, liczba atomowa 60) – nazwa pochodzi z greckiego neos (nowy) i didymos (bliźniak). Neodym jest kluczowym składnikiem supermagnesów wykorzystywanych w przemysłach motoryzacyjnym i elektronicznym. Historia odkrywania metali ziem rzadkich sięga XVIII i XIX wieku, kiedy to chemicy zaczęli izolować nowe pierwiastki z minerałów takich jak gadolinit. Na przykład szwedzki chemik Johan Gadolin odkrył itryn (później nazwany gadolinem), co zapoczątkowało odkrycia kolejnych pierwiastków w tej grupie. Te postępy wiedzy miały ogromne znaczenie dla rozwoju chemii i nauk materiałowych. Zastosowanie metali ziem rzadkich w przemyśle Metale ziem rzadkich dzięki swoim wyjątkowym właściwościom fizycznym i chemicznym znajdują szerokie zastosowanie w różnych sektorach przemysłowych: Elektronika: Metale takie jak neodym, gadolin i dysproz są kluczowe w produkcji smartfonów, laptopów, głośników, dysków twardych, ekranów plazmowych i innych urządzeń elektronicznych. Na przykład magnesy neodymowe są używane w silnikach elektrycznych i dyskach twardych, gdzie ich wysoka moc magnetyczna jest nieoceniona. Motoryzacja: Neodym i samar wykorzystuje się do produkcji silników elektrycznych i hybrydowych. Turbiny wiatrowe również zawierają metale ziem rzadkich, co jest kluczowe dla produkcji odnawialnej energii. Medycyna: Europ (Eu) i gadolin (Gd) są niezbędne w obrazowaniu medycznym, takim jak rezonans magnetyczny (MRI) oraz pozytonowa emisyjna tomografia komputerowa (PET). Dzięki swoim właściwościom magnetycznym i luminescencyjnym te pierwiastki ziem rzadkich są idealne do produkcji środków kontrastowych i laserów medycznych. Metale ziem rzadkich w nowoczesnych technologiach Supermagnesy neodymowe są kluczowe w nowoczesnych technologiach, takich jak pojazdy elektryczne, turbiny wiatrowe i elektronika konsumencka. Dzięki swojej sile i efektywności umożliwiają one miniaturyzację urządzeń i poprawiają ich wydajność energetyczną. Wydobycie i globalny rynek metali ziem rzadkich Chiny kontrolują około 97% globalnej produkcji metali ziem rzadkich. W 2010 roku, aby zaspokoić krajowe zapotrzebowanie, Państwo Środka ogłosiło ograniczenie ich eksportu o 35%. Ta decyzja wywołała globalne zaniepokojenie, gdyż większość krajów jest uzależniona od dostaw z Chin. W odpowiedzi inne państwa zaczęły inwestować w poszukiwania nowych źródeł i alternatywne rozwiązania technologiczne. Wyzwania związane z wydobyciem i separacją metali ziem rzadkich Wydobycie metali ziem rzadkich jest skomplikowane z powodu ich rozproszenia i konieczności stosowania zaawansowanych technologii separacji. Proces ten często wiąże się z dużym zużyciem energii i ma znaczący wpływ na środowisko. Problemem są także odpady chemiczne, które mogą być niebezpieczne dla ekosystemów. Nowe złoża metali ziem rzadkich Odkrycie nowych złóż na dnie Pacyfiku, w pobliżu Hawajów i Haiti, może zmienić dynamikę rynku metali ziem rzadkich. Oczekuje się, że nowe źródła mogą zmniejszyć zależność od Chin i zwiększyć dostępność tych surowców na rynku światowym. Czy są alternatywy dla metali ziem rzadkich W związku z wyzwaniami związanymi z wydobyciem trwają badania nad recyklingiem metali ziem rzadkich oraz poszukiwaniem alternatyw dla nich. Rozważane są także inne materiały, które mogłyby zastąpić metale ziem rzadkich w kluczowych zastosowaniach, takich jak silniki elektryczne czy supermagnesy. Podsumowanie Metale ziem rzadkich, mimo trudności związanych z ich wydobyciem i separacją, są nieodzownym elementem nowoczesnych technologii. Wraz z postępem badań nad recyklingiem oraz odkryciami nowych złóż przyszłość metali ziem rzadkich może przynieść znaczące zmiany w globalnych łańcuchach dostaw i zrównoważonym rozwoju. Źródła: National Geographic Polska
Dar dla bóstwa czy drogie narzędzie? Miedziana siekierka odkryta przez detektorystę ma 6 tys. lat
Trafiła na obecne tereny Polski aż z Węgier lub wschodnich Alp. Unikatowa miedziana siekierka odkryta w Lubelskim przez detektorystę ma około 6 tysięcy lat. Być może była darem dla bóstwa.
W tym artykule: Siekierka w lesie Co wiemy o artefakcie? Co dalej z unikatowym zabytkiem? Jest to kolejne z dość licznych w ostatnim czasie znalezisk dokonywanych nie przez archeologów, ale pasjonatów poszukiwań zabytków z pomocą detektorów metali. W tym przypadku odkrycia dokonał członek Stowarzyszenia Historyczno-Etnograficznego Miłośników Ziemi Lubelskiej „Wschód” z Widniówki. Współpracuje ono z Lubelskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków oraz z Muzeum Regionalnym w Krasnymstawie. Siekierka w lesie Tym razem szczęście uśmiechnęło się do Romualda Ościaka. Na terenie Leśnictwa Siennica Nadleśnictwo Krasnystaw natknął się na wyjątkową miedzianą siekierkę. Swoje znalezisko przekazał konserwatorowi zabytków. – Zwykle znajdujemy elementy wyposażenia żołnierzy z czasów I i II wojny światowej. Zabytki sprzed kilku tysięcy lat to dla nas miła odmiana – przyznał prezes Stowarzyszenia Historyczno-Etnograficznego Miłośników Ziemi Lubelskiej, Edwin Rozwałka cytowany przez Serwis Nauka w Polsce PAP. Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków (LWKZ) podał na swoim profilu w mediach społecznościowych, że przedmiot mierzy blisko 15 cm długości, długość krawędzi tnącej liczy około 5 cm i ma kształt wysokiego trapezu, o lekko rozszerzonej wachlarzowato krawędzi tnącej i lekko wklęsłym prostokątnym obuchu. Artefakt waży prawie 700 gramów. Co wiemy o artefakcie? Ze wstępnych ustaleń naukowców wynika, że miedziana siekierka pochodzi z okresu neolitu, z IV tysiąclecia p.n.e. Jest to pierwsze tego typu znalezisko z obszaru powiatu krasnostawskiego. Według chełmskiego archeologa, Andrzeja Bronickiego cytowanego w mediach społecznościowych LWKZ, siekierki takie na teren Lubelszczyzny trafiały z zachodniej część Kotliny Karpackiej, czyli terenu obecnych zachodnich Węgier. Albo z terenów Alp Wschodnich, czyli z południowych Niemiec i Austrii. Siekierka reprezentuje być może typ Bytyń wariant A, według typologii Andrzeja Szpunara. Typologie umożliwiają w archeologii uszeregowanie zabytków według stylów, a dzięki temu prześledzenie ich zmian stylistycznych w czasie i dość precyzyjnie określenie ich wieku. – To odkrycie ma duże znaczenie dla nauki i historii regionu – powiedział PAP kierownik chełmskiej delegatury Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Lublinie Paweł Wira. Jego zdaniem narzędzie mogło mieć charakter wotywny, stanowić dar dla bóstwa. Z tego okresu z obszaru Polski znamy bardzo niewiele wyrobów miedzianych, gdyż wówczas na naszych ziemiach nie wydobywano tego metalu. Miedziane przedmioty sprowadzano i przetapiano na własne potrzeby. Wówczas, w IV tysiącleciu, w Polsce zamieszkiwała społeczność określana przez archeologów jako kultura pucharów lejkowatych. Jej przedstawiciele wznosili monumentalne, podłużne grobowce megalityczne. Co dalej z unikatowym zabytkiem? Siekierka zachowała się w bardzo dobrym stanie. Teraz trafi do zbiorów Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie, gdzie będzie przedmiotem dalszych analiz. „Sensacja archeologiczna” w kociewskim lesie. Odkryto skarb z epoki brązu Poszukiwacz „śladów historii” znalazł pięć siekierek datowanych na epokę brązu. Pochodzą prawdopodobnie sprzed 3300–3700 lat. – Siekierka z pewnością będzie eksponowana. Jest to niezwykły i fascynujący zabytek archeologiczny. W muzeum nie mamy jeszcze takiego artefaktu. (...) Teraz oczekujemy pisma od Wojewódzkiego Urzędu Konserwatorskiego w Lublinie, w którym będzie decyzja o przekazaniu nam zabytku do zbiorów – przekazał National Geographic Polska dr Konrad Grochecki z Muzeum Regionalnego w Krasnymstawie. W ubiegłym roku, również na obszarze Lubelszczyzny, Krzysztof Gajosa w czasie Kresowego Zlotu Poszukiwaczy również znalazł miedzianą siekierkę. Eksperci zwrócili uwagę na jej prosty, a wręcz „prymitywny” sposób odlania, w płasko-wypukłej formie, nie stosowanej w rozwiniętej metalurgii epoki brązu. Co ciekawe, nie jest znany podobny zabytek z obszaru Polski. Archeolog z delegatury WUOZ w Zamościu, Wiesław Koman znalazł analogiczny artefakt z obszaru dzisiejszej Ukrainy. Pochodzi z miejscowości Szczerbaniwka w rejonie Kijowa. Towarzyszyły jej fragmenty ceramiki, które pozwoliły przypisać ją kulturze trypolskiej. Oznacza to, że pochodzi z późnego okres rozwoju tej kultury, czyli z IV–III tysiąclecia p.n.e. Źródła: LWKZ, Serwis Nauka w Polsce PAP. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Stąd sprowadzano tysiące lat temu miedź do Indii i Mezopotamii. Odkrycie Polaków w Omanie
Polscy archeolodzy odkryli w Omanie konstrukcje sprzed tysięcy lat. To być może centrum metalurgiczne, które zaopatrywało w miedź tak odległe miejsca, jak Mezopotamia czy Indie.
W tym artykule: Starożytna metalurgia – cel najnowszych badań polskich archeologów Najstarsze odkryte konstrukcje mają tyle lat, co egipskie piramidy Odkrycie centrum metalurgicznego Wieża obserwacyjno-obronna na szlaku karawan Archeologia zaangażowana Ekipa polskich archeologów pracuje w Omanie od 2016 roku. Jej badania skupiają się ostatnio na północnej części kraju i położonych tam górach Hadżar. Państwo Oman położone jest we wschodniej części Półwyspu Arabskiego. Graniczy z Jemenem, Zjednoczonymi Emiratami Arabskimi oraz Arabią Saudyjską. Starożytna metalurgia – cel najnowszych badań polskich archeologów Archeolodzy powrócili z ostatnich badań pod koniec 2023 roku. Tym razem skupili się na poszukiwaniu śladów po starożytnych metalurgach oraz pozostałościach osadnictwa z epoki brązu i żelaza w górach Hadżar. Badania koncentrowały się wokół mikro-regionu Qumayrah, gdzie działała ekspedycja pod kierownictwem prof. Piotra Bielińskiego i dr Agnieszki Pieńkowskiej z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego (CAŚ UW). – Jesienią, kiedy pracujemy, bywa wciąż bardzo gorąco w ciągu dnia. Temperatura ok. 30 st. C wydaje nam się wtedy miłym chłodem. W takich warunkach nawet lichy cień kolczastych drzewek daje chwilę wytchnienia. Ale pod koniec sezonu bywa zimno, zwłaszcza kiedy ruszamy rano, prawie godzinę przed wschodem słońca, by z pierwszym światłem być już na stanowisku – opowiada uczestniczka badań, Agnieszka Szymczak z CAŚ UW. Archeolodzy przeprowadzili prospekcje terenowe, czyli badania powierzchniowe polegające na rejestrowaniu tego, co jest widoczne na powierzchni ziemi. Prowadzili też niewielkie wykopaliska, nazywane sondażami. Najstarsze odkryte konstrukcje mają tyle lat, co egipskie piramidy Archeolodzy natknęli się między innymi na bardzo stare konstrukcje, pochodzące z wczesnej epoki brązu. Są to typowe dla okresu Umm an-Nar (ok. 2600–2000 p.n.e.) okrągłe kamienne wieże oraz grobowce wieżowe. – Generalnie ślady osadnictwa z czasów kultury Umm an-Nar wydają się na badanym terenie najbardziej rozpowszechnione. To pokazuje, że nawet region położony w górskiej dolinie, w głębi lądu, mógł uczestniczyć w ekonomicznym i demograficznym boomie, jaki nastąpił w tym okresie – mówi prof. Piotr Bieliński. Odkrycie centrum metalurgicznego Zdaniem badaczy przeszłości, do rozwoju ekonomicznego w okresie Umm an-Nar przyczynił się w dużej mierze dalekosiężny handel zamorski. Do Indii i Mezopotamii wysyłano omańską miedź. To był główny towar eksportowy tego obszaru. Stanowiska, które przyniosły najbogatsze znaleziska związane z wytopem metalu koncentrują się wokół Wadi Salh. Jest to kompleks stanowisk nieopisanych do tej pory w literaturze archeologicznej. Zatem nie były znane naukowcom. W analizowaniu tych pozostałości archeologów wsparli geolodzy z Akademii Górniczo-Hutniczej, Państwowego Instytutu Geologicznego i Wydziału Geologii UW. Znajdują się tam połacie ziemi pokryte szlaką, czyli produktem odpadowym po procesach hutniczych. – Na powierzchni znaleźliśmy tam dziesiątki narzędzi kamiennych służących do rozkruszania rudy oraz liczne fragmenty ścianek pieców służących do wytopu miedzi. Zachowały się też pozostałości budynków, które służyły najprawdopodobniej jako warsztaty – opisuje dr Agnieszka Pieńkowska. Według niej są to ewidentne pozostałości po długotrwałej działalności związanej z przetwarzaniem rudy miedzi. Ale czy pochodzą one z czasów epoki brązu? – Na pytanie z jakiego okresu pochodzą, będziemy mogli odpowiedzieć dopiero po przeprowadzeniu analizy materiałów datujących – dodaje archeolożka. Wieża obserwacyjno-obronna na szlaku karawan Obszar gór Hadżar był zamieszkiwany z pewnością również w I tysiącleciu p.n.e. Jednak według badaczy ślady po wówczas żyjących ludziach są mniej rozpowszechnione. W jednej z lokalizacji archeolodzy odkryli pozostałości po osadzie z prawdopodobnie wieżą obserwacyjno-obronną. Położona była na wzgórzu górującym nad skrzyżowaniem dwóch dolin. Przebiegały tam szlaki karawanowe. Prowadziły z dużych oaz na południu gór Hadżar ku wybrzeżu Zatoki Omańskiej z jednej strony i ku ośrodkom położonym na terenie dzisiejszych Emiratów Arabskich z drugiej. Ku zaskoczeniu archeologów zabudowa na terenie tej osady z okresu żelaza II (lata 1100–600 p.n.e.) ma charakter zwarty. W odkopanej części stanowiska archeologicznego natrafiono na 33 pomieszczenia należące do przylegających do siebie domów rozlokowanych po obu stronach wąskiej uliczki. – Taki rodzaj zabudowy daleki jest od wiejskiego charakteru osad, których można się spodziewać w tak niewielkim ośrodku górskim – podkreśla archeolog. Polscy archeolodzy w Ptolemais. Sonar zdradza tajemnice starożytnego portu Libijska Ptolemais to jedno z największych i najlepiej zachowanych miast starożytności. Do jej eksploracji powrócili właśnie polscy archeolodzy. Rozpoczęli badania sonarowe portu. Archeologia zaangażowana Wynikami najnowszych badań zainteresowali się mieszkańcy okolicznych miejscowości. Z wizytą na stanowiskach pojawiły się dzieci ze szkoły we wsi Qumayrah. Jej szejk zaprosił też prof. Bielińskiego do wygłoszenia krótkiego wykładu dla uczniów i nauczycieli. Archeolodzy i geolodzy pokazali przy tej okazji swoje znaleziska. Podobne obiekty okoliczni mieszkańcy znajdują na co dzień, więc ich komentarze były również interesujące dla badaczy. Angażowanie lokalnych społeczności w projekty archeologiczne powoli staje się standardem na świecie. W podobny sposób eksperci CAŚ UW angażowali mieszkańców w czasie niedawnych badań w Sudanie. Kiedyś archeolodzy przybywali na stanowiska i prowadzili wykopaliska bez konsultacji i dialogu z pobliskimi społecznościami. – Podczas survey'u napotykamy rozmaite konstrukcje kamienne nieznanego przeznaczenia, które trudno jest datować. Część jest starożytna, ale czasem po konsultacjach z okolicznymi mieszkańcami okazuje się, że część ma zaledwie kilkadziesiąt lat. Szejk Ahmed wyjaśnił nam np. że murki, które dokumentujemy to kryjówki, których używali jeszcze niedawno myśliwi polujący na gazele. I, jakby na potwierdzenie jego słów, następnego dnia dwie przebiegły nam prawie przez sam wykop! – opowiada Agnieszka Szymczak. Polskie badania archeologiczne w Omanie prowadzone są w ramach współpracy pomiędzy Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego a Ministerstwem Dziedzictwa i Turystyki Sułtanatu Omanu. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Chińczycy znaleźli w Mongolii nieznany minerał. Można z niego produkować baterie działające przez 30 lat
Naukowcy z Chin odkryli nigdy wcześniej nie widziany rodzaj rudy. Zawiera ona cenny pierwiastek ziem rzadkich. Jest on poszukiwany ze względu na swoje wyjątkowe właściwości nadprzewodzące.
W tym artykule: Do czego służy niob – metal ziem rzadkich? Wyjątkowo cenne złoże niobu Czym są metale ziem rzadkich? Baterie, które mogą działać nawet 30 lat Chińscy geolodzy otrzymali oficjalne potwierdzenie, że udało im się odkryć największe na świecie złoża niobobaotytu. Ten minerał zawiera niob. Czyli błyszczący, jasnoszary metal, który jest ceniony w przemyśle stalowym ze względu na swoją wytrzymałość. Ma także właściwości nadprzewodzące. Ruda niobu – nazwana niobobaotytem – otrzymała oficjalny numer zatwierdzenia od komitetu klasyfikacyjnego Międzynarodowego Stowarzyszenia Mineralogicznego. Niobobaotyt jest brązowo-czarnym minerałem. Składa się z niobu, baru, tytanu, żelaza i chloru. Do czego służy niob – metal ziem rzadkich? Odkrycie jest bez wątpienia przełomowe. Metale ziem rzadkich są surowcami o znaczeniu strategicznym. Używane są w wielu technologiach wykorzystywanych zarówno do celów cywilnych, jak i militarnych. Budzą ogromne zainteresowania wszystkich globalnych graczy zaawansowanych technologii. Ale ich złoża są niewielkie i nie ma do nich łatwego dostępu. "Ludziom do życia potrzebna jest ziemia." Pęknięte serce Afryki [REPORTAŻ] W tym pięknym zakątku Afryki nie brakuje opadów, jezior, żyznych wulkanicznych gleb, bujnej przyrody. Ale równocześnie jest to jeden z najgęściej zaludnionych obszarów naszej planety. Rozp... Aktualnie największe emocje wzbudza właśnie niob. Ten jasnoszary metal jest używany głównie do produkcji stali, którą bardzo wzmacnia, choć nie zwiększa znacząco jej masy. Niob jest również używany do produkcji innych stopów metali. Można go znaleźć m.in. w akceleratorach cząstek takich, jak działający w CERN Wielki Zderzacz Hadronów, i w innym zaawansowanym sprzęcie naukowym. A także np. w skanerach do rezonansu magnetycznego (NMR). Jest tak cenny, ponieważ jest nadprzewodnikiem działającym w niskich temperaturach. Wyjątkowo cenne złoże niobu Niobobaotyt został odnaleziony w złożu Bayan Obo w mieście Baotou w Mongolii Wewnętrznej. Do odkrycia doszło 3 października 2023 roku. Brązowo-czarna ruda jest 17. nowym typem znalezionym w złożu i jednym ze 150 nowych minerałów znalezionych w regionie – twierdzą specjaliści Chińskiej Narodowej Korporacji Jądrowej (CNNC). Odkrycie jest nie lada gratką dla potężnej i wciąż rosnącej gospodarki chińskiej. Szczególnie, że teraz Chiny importują aż 95 procent używanego przez siebie niobu. – W zależności od ilości i jakości tego niobu, może to uczynić Chiny samowystarczalnymi – powiedział dziennikarzom South China Morning Post Antonio H. Castro Neto. To profesor inżynierii elektrycznej i komputerowej na Narodowym Uniwersytecie Singapuru (NUS). Czym są metale ziem rzadkich? Metale ziem rzadkich to grupa zawierająca 17 pierwiastków chemicznych. Należą do niej: lantan, cer, prazeodym, neodym, promet, samar, europ, gadolin, terb, dysproz, holm, erb, tul, iterb, lutet, skand, itr. Wszystkie te pierwiastki można znaleźć w minerałach zawierających lantanowce. Charakteryzują się zbliżonymi właściwościami chemicznymi. Wcale nie występują tak rzadko, jak sugeruje ich nazwa. Jednakże znajdują się w rozproszonych złożach, co sprawia, że ich wydobycie nie jest łatwe. Metale ziem rzadkich są kluczowe dla rozwoju współczesnej techniki. Wykorzystywane m.in. do produkcji światłowodów, procesorów, wyświetlaczy, magnesów, laserów oraz używane w technologiach nuklearnych. W tej chwili to Brazylia jest największym na świecie dostawcą metali ziem rzadkich. Kolejne miejsce zajmuje Kanada. Według U.S. Geological Survey, w południowej Nebrasce trwa projekt otwarcia kopalni i zakładu przetwarzania niobu. Elk Creek Critical Minerals Project byłby jedyną kopalnią niobu w USA. Baterie, które mogą działać nawet 30 lat Dlaczego to właśnie niob jest tak poszukiwany? Jednym z powodów są opracowywane właśnie baterie niobowo-litowe i niobowo-grafenowe. Tego typu baterie mogą zminimalizować ryzyko wystąpienia pożaru. Poza tym akumulatory niobowo-litowe również ładują się znacznie szybciej i mogą być ładowane częściej niż tradycyjne baterie litowe. Naukowcy z Centrum Zaawansowanych Materiałów 2D (CA2DM) pracują nad bateriami niobowo-grafenowymi. W maju 2023 r. stwierdzili, że takie baterie mogą działać przez około 30 lat. Czyli 10 razy dłużej niż akumulatory litowo-jonowe. Mogą też w pełni naładować się w mniej niż 10 minut. Źródło: SMCP. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Podróż do jądra niedoszłej planety. Wystartowała misja na Psyche – planetoidę zbudowaną z cennych metali
Wystartowała misja NASA mająca zbadać planetoidę Psyche. Ten krążący między Marsem a Jowiszem relikt po formowaniu się Układu Słonecznego jest prawdziwym skarbcem wiedzy i zasobów naturalnych.
W tym artykule: Asteroida Psyche to nagie jądro niedoszłej planety Sonda Psyche leci w kosmos Rozpoczyna się epoka kosmicznego górnictwa Z kosmicznych surowców skorzysta cała cywilizacja Długo oczekiwany początek misji Psyche został już trzykrotnie przełożony. Psyche miała opuścić Ziemię w sierpniu 2022 roku, lecz start odwołano. Było to spowodowane problemami z oprogramowaniem sterującym sondą. Specjaliści z JPL uznali, że najbezpieczniejszą datą będzie październik 2023 roku. Start planowany był na 5 października, potem 12 października. Ostatecznie sonda wzbiła się w niebo na pokładzie rakiety SpaceX Falcon Heavy dziś, 13 października po godz. 16. Start przebiegł bezproblemowo. Podróż sondy do planetoidy Psyche potrwa sześć lat. Pojazd będzie napędzać silnik jonowy, zasilany przez panele fotowoltaiczne. Samo badanie planetoidy ma zająć 26 miesięcy. Misję prowadzą Uniwersytet Stanowy w Arizonie oraz Laboratorium Napędu Odrzutowego Centrum NASA (JPL). Projekt należy do grupy misji Discovery, czyli relatywnie szybkich w przygotowaniu i niedrogich misji o wysokich walorach naukowych. I tym razem nazwa misji nie jest zagmatwanym akronimem, lecz odnosi się bezpośrednio do celu podróży. A jest nim unikatowa planetoida Psyche. Składa się ona w 95 procentach z metalu i ma średnicę ponad 240 kilometrów. Zdaniem naukowców Psyche może być niklowo-żelaznym jądrem młodej planety, która utraciła skorupę w wyniku kolizji z innymi ciałami. Pochodzi z początku kształtowania się Układu Słonecznego. Asteroida Psyche to nagie jądro niedoszłej planety W okresie formowania się Układu Słonecznego często dochodziło do tworzenia się planetozymali. To zalążki planet, które następnie zderzały się ze sobą. Młody planetozymal obrasta materią, staje się coraz bardziej masywny. W jego wnętrzu dochodzi do rozdzielenia się pierwiastków. Sonda DART, która rozbiła się na planetoidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA To był wyjątkowo udany test obrony planetarnej. Najnowsze dane zebrane przez włoskiego satelitę i obserwatoria naziemne pokazują, że sonda DART nie tylko przyspieszyła ruch planetoidy Dimorp... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/sonda-dart-ktora-rozbila-sie-na-asteroidzie-wyrzucila-w-kosmos-tysiac-ton-gruzu-podaje-nasa-fot-asa-nasa-9ed5a75.jpg" width="938" height="528" alt="Sonda DART, która rozbiła się na asteroidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA (fot. ASA/NASA)" title="Sonda DART, która rozbiła się na asteroidzie, wyrzuciła w kosmos tysiąc ton gruzu – podaje NASA (fot. ASA/NASA)" /> – Te ciężkie schodzą do środka, formując jądro. Lżejsze tworzą zewnętrzną warstwę. Ta, po zderzeniu z innym ciałem niebieskim, rozpada się. Zostaje wówczas samo metalowe jądro niedoszłej planety – mówi profesor Leszek Błaszkiewicz, astronom z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. Tak też się prawdopodobnie stało w przypadku Psyche. I właśnie to odsłonięte jądro budzi największe zainteresowanie naukowców. Dzieje się tak między innymi dlatego, że chociaż sami żyjemy na planecie z metalowym jądrem, to bezpośrednie badania tegoż jądra są praktycznie niemożliwe. A Psyche jest jak okno w czasoprzestrzeni. Da nam możliwość przyjrzenia się gwałtownej historii powstawania planet skalistych. Sonda Psyche leci w kosmos Misja Psyche ruszyła w drogę. Sonda wyposażona została w cztery główne instrumenty naukowe: urządzenie rejestrujące obraz, czyli imager wielospektralny, spektrometr promieniowania gamma, magnetometr, urządzenie mające ocenić oddziaływania grawitacyjne Psyche. Co ciekawe, sonda będzie komunikowała się z JPL dzięki nowej technologii laserowej. To tzw. Deep Space Optical Communication (DSOC). Technologia ta koduje dane w fotonach światła widzialnego, a nie w falach radiowych. To pozwala na wydajną komunikację między sondą w kosmosie a Ziemią. Używanie światła zamiast fal radiowych pozwala sondzie przekazywać więcej danych w tym samym czasie. Rozpoczyna się epoka kosmicznego górnictwa Planetoida Psyche składa się w 95 procentach z metalu, co czyni ją potencjalnym celem dla górnictwa kosmicznego. Od dłuższego czasu mówi się o tym, że jeśli chcemy wyjść poza Ziemię – tworzyć bazy na innych planetach, rozwijać transport – konieczne będzie wykorzystanie do tego celu kosmicznych skarbców. Takim właśnie obiektem jest Psyche. – Statki eksploracyjne będą kolejną generacją sond badawczych. Posłużą do badania złoża i mapowania ciała, na którym ma dojść do wydobycia, lub które ma zostać przetransferowane do punktu „górniczego” w okolicach Księżyca. Przykłady takich statków to Lucy, Hayabusa2, DART, OSIRIS-REx czy właśnie Psyche. Dopiero wiedza uzyskana dzięki badaniom „podłoża” sprawi, że będziemy mogli eksperymentować i tworzyć pierwsze statki lub maszyny wydobywcze sensu stricto – mówi Kamil Muzyka, doktorant Instytutu Nauk Prawnych PAN zajmujący się prawem górnictwa i produkcji kosmicznej. Z kosmicznych surowców skorzysta cała cywilizacja Wykorzystanie konkretnego surowca zależeć będzie od rozwoju kilku uzupełniających się technologii. Chodzi o technologie bezpiecznego zwożenia dużych mas ładunkowych na Ziemię, przetwórstwa na orbitach oraz produkcji z wykorzystaniem tych surowców poza Ziemią. – Budowanie orbitalnych elektrowni i rozbudowywanie infrastruktury kosmicznej będą napędzać się samoistnie wraz z przesuwaniem się ekonomicznego środka ciężkości naszej cywilizacji z Ziemi coraz bardziej w przestrzeń kosmiczną. Tak samo nowe rozwiązania technologiczne i odkrycia będą zmieniać naszą perspektywę na gospodarkę globalną czy wręcz poliglobalną – wyjaśnia Kamil Muzyka. Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? Meteor to świecący ślad, jaki pozostawia po sobie spalający się w ziemskiej atmosferze meteoroid. Za to meteoryt to fragment stałego ciała niebieskiego, który spadł na Ziemię. Choć wszys... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/meteory-meteoryty-i-meteoroidy-czym-sa-skad-pochodza-i-jak-je-rozpoznac-fot-brian-cassella-chicago-tribune-tribune-news-service-via-getty-images-de255d0.jpeg" width="938" height="638" alt="Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? (fot. Brian Cassella/Chicago Tribune/Tribune News Service via Getty Images)" title="Meteory, meteoryty i meteoroidy. Czym są, skąd pochodzą i jak je rozpoznać? (fot. Brian Cassella/Chicago Tribune/Tribune News Service via Getty Images)" /> – Spójrzmy nawet na coś takiego, jak przemysł satelitarny czy social media. Każdy z nich rozbudowany jest wokół infrastruktury, której wcześniej nie było. Jej powstanie nie było brane pod uwagę przez ekonomistów przez długie lata. Tak samo będzie z astrogórnictwem. Mało kto z nas będzie miał w ręku surowiec kosmiczny oddzielony od złoża. Jednak będziemy korzystać z dóbr konsumenckich, które pośrednio lub bezpośrednio na pewnym etapie zawierają przetworzone substancje, zapewniane przez przemysł wydobywczy – dodaje Kamil Muzyka. Źródło: NASA.
Jednym cywilizacjom dała szansę rozwoju, innym przyniosła zagładę. Zdaniem historyków epoka żelaza trwa do dziś
Gdzie w dziejach ludzkości mieści się epoka żelaza? Skąd wzięła się nazwa tego okresu i jakie zawdzięczamy mu osiągnięcia? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Kiedy zaczęła się epoka żelaza? Skąd wzięła się nazwa epoki żelaza? Osiągnięcia epoki żelaza Epoka żelaza w Polsce Ciekawostki o epoce żelaza Stop miedzi i cyny, będący głównym motorem napędowym cywilizacji epoki brązu, bez cienia wątpliwości zrewolucjonizował świat, ale z czasem pojawiła się potrzeba zastąpienia go metalem bardziej dostępnym. Gdy ludzie odkryli i nauczyli się wytapiać żelazo, nastała nowa epoka dziejowa, która ostatecznie ukształtowała poszczególne cywilizacje. Epoka brązu wyznaczyła kierunek rozwoju cywilizacji, ale należy stanowczo stwierdzić, że wszystkie wcześniejsze odkrycia udoskonalono i rozpowszechniono dopiero w epoce żelaza. Gdy człowiek nauczył się pozyskiwać i obrabiać ten pierwiastek, wkroczył do nowej ery, która zdaniem niektórych uczonych trwa nieprzerwanie do dziś. Kiedy zaczęła się epoka żelaza? Podobnie jak czas trwania innych epok dziejowych, także ramy czasowe epoki żelaza są ruchome i zależą od kilku istotnych czynników: szerokości geograficznej, zróżnicowania kulturowego i stopnia rozwoju danej cywilizacji na płaszczyznach społecznej i gospodarczej. W kontekście całego świata, jako moment przejścia z epoki brązu do epoki żelaza naukowcy wskazują rok 1200 p.n.e. Faktem jest, że żelazo obrabiano już wcześniej. Najstarsze znaleziska pochodzą z XV i XIV stulecia p.n.e. Odkryto je w Azji Mniejszej, a ich wytworzenie przypisuje się cywilizacji Hetytów. Jak już wspomnieliśmy, rozwój cywilizacyjny nie przebiegał w sposób równomierny. Mieszkańcy Europy poznali metody wytwarzania i obróbki żelaza dopiero w XII w. p.n.e. Początkowo zdolność tą posiedli mieszkańcy azjatycko-europejskiego pogranicza (Kaukazu) i Grecy. Na przełomie XI i X w. p.n.e. żelazo dotarło do Italii i nieco później do pozostałych zakątków Europy. Kiedy zakończyła się epoka żelaza? To zależy. W kontekście historycznym trwa do dziś (takie przekonanie wyraża wielu historyków). Epoki historyczne wyraźnie różnią się pod tym względem od archeologicznych, bo periodyzacja następuje w tym przypadku na podstawie konkretnego wydarzenia, którego znaczenie jest na tyle duże, że kończy jedną epokę i rozpoczyna drugą. Gospodarka metalami nadal odgrywa jedną z kluczowych ról w naszym społeczeństwie, więc w tym kontekście rzeczywiście należy uznać, że epoka żelaza trwa nadal. Zupełnie inaczej podchodzą do tej kwestii archeolodzy. W tej dziedzinie nauki nie jest ważne pojedyncze wydarzenie. Istotne są natomiast poprzedzające je i następujące po nim skutki, które doprowadziły do wystąpienia przełomowych zmian. Kierując się archeologiczną klasyfikacją dziejów, należy uznać, że zmierzch epoki żelaza nastał mniej więcej na przełomie starożytności i średniowiecza. Skąd wzięła się nazwa epoki żelaza? Podobnie jak dwie poprzednie, trzecia epoka prehistorii, zamykająca ten czas dziejowy, zawdzięcza swoją nazwę surowcowi, który w tym czasie był używany do wytwarzania narzędzi i broni. Epoka kamienia została ukształtowana przez kamień, który był głównym surowcem w pierwszym okresie dziejów ludzkości (równolegle wykorzystywano też drewno i kości). Epoka brązu nastąpiła, gdy ludzie odkryli stop miedzi i cyny i nauczyli się go obrabiać. Naturalne jest więc, że nazwa epoki żelaza pochodzi od surowca, który ostatecznie wpłynął na dzieje ludzkości. Osiągnięcia epoki żelaza Już epoka kamienna, w której powstawały i rozwijały się pierwsze struktury społeczne, stworzyła podwaliny, na których wyrosły późniejsze cywilizacje. To najdłuższy i najtrudniejszy okres w archeologicznych dziejach ludzkości. Nasi przodkowie musieli wówczas wykształcić sposób komunikacji i przemierzyć niemal całą planetę, by wreszcie zmienić tryb życia na osiadły. Nie byłoby to możliwe bez narzędzi wytwarzanych z kamienia. Z czasem (gdy ludzkie osady zaczynały się rozrastać), możliwości prymitywnych narzędzi i oręża stały się niewspółmiernie małe do potrzeb ludzkości. Konieczne było szukanie nowych rozwiązań. Przełom nastąpił, gdy człowiek połączył miedź z cyną. Epoka brązu była kolejną w dziejach. Przełomowe odkrycie znacząco przyspieszyło rozwój naszego gatunku, zarówno w kontekście gospodarczym, jak i ekonomicznym, społecznym i cywilizacyjnym. To jednak epoka żelaza nadała ostateczny kształt poszczególnym cywilizacjom. Można powiedzieć, że ten okres był czymś w rodzaju finalnego szlifu na drodze do współczesności. Ludzkość dysponowała nowym surowcem i umiejętnością obrabiania go. Żelazo cechowało się jeszcze większą wytrzymałością, odpornością na zmęczenie i trwałością niż brąz, w dodatku było znacznie bardziej dostępne. Trzeba bowiem wiedzieć, że w kontekście masy, żelazo występuje niemal na całej planecie i jest czwartym najpospolitszym pierwiastkiem w skorupie ziemskiej. To właśnie właściwości i przede wszystkim dostępność zadecydowały o powszechnym wykorzystaniu żelaza. Początkowo głównym źródłem tego metalu były rudy darniowe i błotne. Nośnik, w którym zawartość żelaza mogła sięgać nawet 50 procent, występował tuż przy powierzchni ziemi, co eliminowało konieczność wdrażania czasochłonnych procesów górniczych. Przejście z epoki brązu do epoki żelaza nie wiązało się z tak rewolucyjnymi zmianami, jakie towarzyszyły zmianie okresów u zmierzchu epoki kamienia (co w żadnym wypadku nie umniejsza jej znaczenia w kontekście dziejów ludzkości). Można powiedzieć, że w epoce żelaza nastąpił dynamiczny rozwój osiągnięć, które przyniosła epoka brązu. Podobnie jak wcześniej brąz, żelazo napędziło rozwój rolnictwa, budownictwa, przemysłu zbrojeniowego i wielu innych dziedzin gospodarki. Nie pozostało bez wpływu na sztukę, pośrednio przyczyniło się tez do rozwoju kultury. Rozwijająca się metalurgia stymulowała rozwój cywilizacji. Zaczęły powstawać kolejne, coraz lepiej ufortyfikowane i strzeżone osady. Mówiąc wprost, dysponując żelazem i umiejętnością jego obróbki, ludzkość zyskała wszelkie niezbędne narzędzia napędzające rozwój. Paradoksalnie, poskromienie żelaza przyczyniło się też do zagłady wielu cywilizacji. Należy bowiem wspomnieć, że rewolucja dokonała się dosłownie w każdej dziedzinie, w tym także w sztuce wojennej. W epoce żelaza powstawały i upadały kolejne kultury, ale finalnie to właśnie te wydarzenia, choć krwawe i barbarzyńskie, ukształtowały świat, w którym żyjemy. Epoka żelaza w Polsce Epoka żelaza na ziemiach polskich rozpoczęła się w 700 r. p.n.e. W tym czasie na mieszkańców obszaru dzisiejszej Polski wywierały silny wpływ sąsiadujące z nimi kultury. Mając to na względzie, epokę żelaza w Polsce należy dzielić na cztery okresy: okres halsztacki (C i D) – nazywany wczesną epoką żelaza, trwał od VII do IV w. p.n.e.; okres lateński – nazywany przedrzymskim, rozpoczął się na przełomie V i IV w. p.n.e. i zakończył na początku I w. n.e.; okres rzymski – czyli czas silnych wpływów rzymskich, trwał od I w. n.e. do IV w. n.e.; okres wędrówki ludów – rozpoczął się wraz z początkiem najazdu Hunów, czyli pod koniec IV stulecia n.e. Dobiegł końca na początku średniowiecza, gdy nastąpiła stabilizacja osadnictwa słowiańskiego. W trakcie trwania epoki żelaza, na ziemiach polskich wykształciło się kilka ważnych kultur. Jedną z najistotniejszych była kultura łużycka. Zapoczątkowana w późnej epoce brązu, zaczęła dynamicznie rozwijać się wraz z nastaniem epoki żelaza. Biskupin: osada przypominająca blokowisko. Jej mieszkańcy mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice Choć tętnił życiem przez niespełna wiek, 80 lat po odkryciu Biskupin to wciąż najcenniejsza pamiątka po dawnych mieszkańcach ziem polskich. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/biskupin-jak-zyli-mieszkancy-pradawnego-blokowiska-mieli-cieple-chaty-i-starannie-wytyczone-ulice-fot-getty-images-750c19c.jpg" width="938" height="616" alt="Biskupin: jak żyli mieszkańcy pradawnego "blokowiska"? Mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice (fot. Getty Images)" title="Biskupin: jak żyli mieszkańcy pradawnego "blokowiska"? Mieli ciepłe chaty i starannie wytyczone ulice (fot. Getty Images)" /> Inne ważne kultury okresu żelaza na ziemiach polskich to kultura pomorska (od VII do III w. p.n.e.), przeworska (od III w. p.n.e. do V w. n.e.), wielbarska (od I w. n.e. do V w. n.e.) i kultura lateńska (od V w. p.n.e. do I w. n.e.). Ciekawostki o epoce żelaza Epoka żelaza zamyka prehistoryczne dzieje ludzkości. Nie trwała tak długo, jak epoka kamienia, a zmiany, które wprowadziła, nie były tak rewolucyjne jak te, które nastały wraz z epoką brązu. Bez wątpienia należy jednak uznać ten okres za jeden z najważniejszych w dziejach i przy okazji – także za jeden z najciekawszych. Na zakończenie wymieniamy najbardziej intrygujące ciekawostki o tej epoce. Pierwsze wyroby z kutego żelaza wytworzono w państwie Hetytów. Stamtąd metal ten dotarł do Egiptu (przez Palestynę) i kolejno do Mezopotamii i Iranu. Stamtąd pierwiastek ten dotarł na Kaukaz, do Grecji i Italii. Następnie epoka żelaza objęła swoim zasięgiem pozostałą część Europy. Pierwsze żelazne narzędzia nie były wytwarzane z pierwiastka pozyskiwanego metodami górniczymi (choć te były już dość dobrze rozwinięte). Zanim ludzie zaczęli wydobywać żelazo ze skorupy ziemskiej, najpierw nauczyli się pozyskiwać pierwiastek pochodzenia meteorytowego. Najpóźniej techniki pozyskiwania i obróbki żelaza dotarły do Ameryki i Australii. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Epoka brązu dała początek wielkim cywilizacjom. W Polsce zaczęła się późno w porównaniu z resztą świata
Gdy nastał zmierzch epoki kamienia, rozpoczęła się epoka brązu, bez wątpienia będąca punktem zwrotnym w dziejach ludzkości. Co wiemy na jej temat? Najważniejsze informacje znajdziesz poniżej.
W tym artykule: Kiedy miała miejsce epoka brązu? Skąd wzięła się nazwa epoki brązu? Osiągnięcia epoki brązu Epoka brązu w Polsce Ciekawostki o epoce brązu Kamienne narzędzia dobrze wywiązywały się ze swojej funkcji w początkowej fazie rozwoju rodzaju Homo. Gdy nasi przodkowie zaczęli zmieniać swój tryb życia, pojawiły się u nich nowe potrzeby, których nie można było realizować prymitywnymi wytworami z kamienia, kości i drewna. Ludzkość stanęła przed wyzwaniem opracowania nowego surowca i metod produkcji. Już wtedy udowodniła, że nasz gatunek potrafi uporać się z każdym problemem. Mówiąc o epoce brązu, na myśli trzeba mieć drugi z trzech wielkich okresów prehistorii. Ludzie osiągnęli wówczas stopień rozwoju, który pozwolił im wkroczyć w zupełnie nową erę – czas postępu technologicznego, który okazał się być motorem napędowym dla dalszego rozwoju cywilizacji. Zmiany technologiczne pociągnęły za sobą wielkie przemiany społeczne. Cywilizacja osiągnęła wówczas formę, która ewoluuje do dziś. Kiedy miała miejsce epoka brązu? Każda epoka historyczna wpływała na dzieje świata, w którym żyjemy. Gdy nasi najdawniejsi przodkowie zaczęli posługiwać się prymitywnymi narzędziami wytwarzanymi z krzemienia i innych naturalnych materiałów, nastała epoka kamienia. Pchani potrzebą postępu, z czasem zaczęli opracowywać nowe metody wytwarzania narzędzi i oręża. Gdy zorientowali się, że połączenie miedzi i cyny w warunkach wysokiej temperatury tworzy stop, który umożliwia dość łatwą obróbkę i wykazuje znacznie większą odporność na uszkodzenia, rozpoczęła się epoka brązu. Królowa z epoki brązu odzyskała twarz. Jak wyglądała władczyni ludu El Argar? Cyfrowy wizerunek kobiety sprzed 3 700 lat odtworzyła hiszpańska artystka przy współpracy z archeologami z Barcelony. Kiedy nastąpiło przejście z epoki kamienia do epoki brązu? Naukowcy przyjmują, że na całym świecie nowy okres w dziejach ludzkości rozpoczął się w 3400 r. p.n.e. Należy jednak zaznaczyć, że ta data ma charakter czysto umowny. Wynika to z faktu, że rozwój cywilizacyjny nie postępował równomiernie na całym świecie. Co za tym idzie, ramy czasowe epoki są zróżnicowane. Proces stopniowego zastępowania kamiennych narzędzi znacznie skuteczniejszymi odpowiednikami ze stopu miedzi i cyny w pierwszej kolejności rozpoczął się na najbardziej rozwiniętych obszarach – w Egipcie i na Bliskim Wschodzie. Później nastąpił w Europie południowej (ok. 2800 lat p.n.e.). We wschodnich Niemczech i w zachodniej części Polski era brązu rozpoczęła się 2300 lat p.n.e. Epoka brązu trwała w latach 3400–1200 p.n.e. Ponownie, dolna granica ram czasowych ma charakter umowny i jest używana w odniesieniu do całego świata. Kres tego okresu nastał, gdy ludzie zaczęli wydobywać, wytwarzać i obrabiać żelazo – surowiec, który wykazywał jeszcze lepsze właściwości niż stosowany wcześniej stop. Należy jednak podkreślić, że żelazo nigdy nie wyparło do końca brązu. Nawet gdy metalurgia osiągnęła zaawansowany poziom, stop miedzi i cyny nadal był używany, przede wszystkim w przemyśle zdobniczym i w różnych gałęziach sztuki. Skąd wzięła się nazwa epoki brązu? Podobnie jak określenia wskazujące na dwa pozostałe okresy archeologiczne prehistorii, nazwa epoki brązu nawiązuje do surowca, który w tym czasie był używany do wytwarzania narzędzi i broni. Brąz to nic innego, jak stop miedzi i cyny, którego właściwości zależą od zawartości drugiego z wymienionych pierwiastków. Przez długi czas przedmioty z brązu wytwarzano tzw. metodą wosku traconego. Polegało to na przygotowaniu nietrwałych form z wosku pokrytych gliną, które następnie wypalano w ogniu, utwardzając materiał plastyczny i przy okazji – usuwając wosk. Do tak przygotowanej formy wlewano płynny brąz. Po ostygnięciu trzeba było rozbić formę. Dwuczęściowe formy stałe, które mogły być używane więcej niż jeden raz, weszły do użytku znacznie później. Osiągnięcia epoki brązu Mówiąc o największych osiągnięciach epoki brązu, na pierwszym miejscu należy wymienić... rozpoczęcie produkcji brązu. To właśnie to wydarzenie napędziło kolejne zmiany, nie możne więc mieć wątpliwości, że mówimy tu o punkcie zwrotnym w dziejach naszego gatunku. Ludzie szybko zorientowali się, że stop miedzi i cyny jest znacznie twardszy od samej miedzi, więc nowy wynalazek szybko wyparł nietrwałe narzędzia miedziane. Archeolodzy odnaleźli w Niemczech tajemniczą figurkę z epoki brązu. Kogo przedstawia? Figurka została odnaleziona w dolinie rzeki Tollense, w północnych Niemczech. W tym samym miejscu, w którym w XIII wieku p.n.e. odbyła się jedna z bardziej zagadkowych bitew w historii. Jakie znaczenie to odkrycie miało dla dziejów ludzkości? Dostępność twardszych, a co za tym idzie – także wytrzymalszych narzędzi w istotny sposób zrewolucjonizowała wiele codziennych czynności. Nagle rolnictwo, budownictwo i górnictwo stały się dziedzinami znacznie efektywniejszymi. Spora łatwość obróbki brązu wpłynęła na rozwój przemysłu zdobniczego. Rudy miedzi i cyny występowały obok siebie tylko na niektórych obszarach. Co za tym idzie, te kręgi kulturowe, które rozwijały się w mniej zasobnych w surowce częściach świata, musiały sprowadzać poszczególne metale. To napędziło handel i pośrednio przyczyniło się do rozwoju pierwszych wielkich cywilizacji. Mieszkańcy terenów obfitujących w bogactwa naturalne zaczęli tworzyć pierwsze ośrodki miejskie. Brąz umożliwił wytwarzania oręża wykazującego niebywałą skuteczność na placu boju. Same kopalnie stały się obiektem zainteresowania różnych plemion, co stało się przyczyną nowych konfliktów i choć rozwój działań zbrojnych nie może być uznany za jakiekolwiek osiągnięcie, to nie ulega wątpliwości, że prowadzone w epoce brązu walki przyczyniły się do późniejszego ukształtowania Europy. Epoka brązu w Polsce Epoka brązu w Polsce rozpoczęła się 2300 lat p.n.e. i trwała przez ok. 1600 lat. W tym czasie na naszych ziemiach pojawiło się wiele ludów, które reprezentowały różne kręgi kulturowe i co się z tym wiąże – także różny poziom rozwoju społecznego i gospodarczego. Pierwsze przedmioty wykonane z brązu znalazły się na obszarze dzisiejszej Polski prawdopodobnie w wyniku napływu plemion z kręgu kultury unietyckiej. Później na naszych ziemiach pojawiły się plemiona zaliczane do kultur trzcinieckiej i przedłużyckiej. Z historycznego punktu widzenia, największe znaczenie miało wykształcenie się na ziemiach polskich kultury łużyckiej, która jest rozpatrywana jako jeden z najważniejszych składników epoki brązu. Plemiona zaliczane do tego kręgu pozostawiły po sobie wiele bezcennych artefaktów, odkrytych m.in. na obszarze osady w Biskupinie. Zdaniem wielu archeologów, żelazo upowszechniło się na ziemiach polskich dość późno, co było podyktowane wieloma czynnikami, w tym wpływami zewnętrznymi. Epoka brązu w Polsce trwała ok. 500 lat dłużej niż w wielu innych częściach świata. Ciekawostki o epoce brązu Powyżej wymieniliśmy kilka najważniejszych faktów na temat epoki brązu. Na zakończenie przygotowaliśmy garść ciekawostek dotyczących tego niezwykłego okresu. Krok bliżej odkrycia tajemnicy Stonehenge? Odkryto groby sprzed 4500 lat Prace archeologiczne poprzedzające budowę tunelu drogowego w okolicach Stonehenge doprowadziły do niesamowitego odkrycia. W pobliżu tajemniczej konstrukcji znaleziono ludzkie szczątki liczące... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/historia-powstania-oraz-przeznaczenie-stonehenge-wciaz-pozostaje-zagadka-fot-getty-images-77a74a1.jpeg" width="938" height="551" alt="Historia powstania oraz przeznaczenie Stonehenge wciąż pozostaje zagadką (fot. Getty Images)" title="Historia powstania oraz przeznaczenie Stonehenge wciąż pozostaje zagadką (fot. Getty Images)" /> Epoka brązu jest drugim z trzech wielkich okresów w dziejach ludzkości, co do tego nie ma wątpliwości. Należy jednak wspomnieć, że w niektórych miejscach ludzie najpierw nauczyli się obrabiać miedź, tworząc z tego metalu niezbyt trwałe narzędzie. W niektórych częściach świata należy więc mówić o występowaniu okresu przejściowego, łączącego epoki kamienia i brązu. To tzw. chalkolit, czyli epoka miedzi. Niektórzy naukowcy twierdzą, że początek produkcji brązu był dziełem przypadku. Ma to potwierdzać fakt, że metalurgia zaczęła rozwijać się na obszarach, gdzie rudy miedzi i cyny występują obok siebie. Nie można więc wykluczyć, że ruda cyny mogła dostać się przypadkowo do topionej rudy miedzi. Przedmioty z brązu miały ogromną wartość dla ówczesnego społeczeństwa. To właśnie z tego względu w epoce brązu narodził się zwyczaj składania depozytów – ludzie zakopywali w ziemi lub ukrywali w niedostępnych miejscach wartościowe narzędzia, broń i ozdoby, by w ten sposób ochronić je przed rozgrabieniem i zachować dla potomnych. Niektóre depozyty obejmowały nawet kilkaset przedmiotów wykonanych z tego stopu! Najmożniejsi przedstawiciele ówczesnego świata nie otaczali się wyłącznie małymi przedmiotami z brązu. Z tego stopu wykonywano nawet sporych rozmiarów rydwany! Początkowo brąz był wykorzystywany przede wszystkim przez rzemieślników. Z czasem znalazł też zastosowanie w sztuce. Z tego stopu odlewano m.in. posągi. W epoce brązu znane były też inne metale, m.in. złoto i srebro. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jak powstało złoto i ile jest go na Ziemi? Już niedługo jego złoża mogą się wyczerpać
Jedni postrzegają je jako najlepszą lokatę kapitału, dla innych jest pierwiastkiem popychającym naukę do przodu. Jeszcze inni widzą w nim symbol statusu społecznego. Ludzie od tysięcy lat zachwycają się złotym kruszcem, ale nie każdy wie, skąd ten szlachetny metal wziął się na naszej planecie. Jak powstało złoto? Ile jest go na Ziemi i czy jego złoża mogą ulec wyczerpaniu? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Co wiemy o powstaniu złota? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Kto i kiedy odkrył złoto? Gdzie występuje złoto? Ile jest złota na Ziemi? Jak pozyskuje się złoto? Stan współczesnej nauki pozwala odpowiedzieć na wiele trudnych pytań. Wiemy, jak powstał węgiel kamienny i jak powstała ropa naftowa. Czy jednak potrafimy stwierdzić, jak powstało złoto? Naukowcy są zdania, że ten pierwiastek jest obecny na Ziemi właściwie od początku jej istnienia. Czy to oznacza, że złoto ma pochodzenie pozaziemskie? Tak, właśnie takie założenie należy uznać za słuszne. Złoto, które tak cenimy i którego tak pożądamy, powstało w najbardziej ekstremalnych warunkach panujących w przestrzeni kosmicznej. Co wiemy o powstaniu złota? Ciężkie pierwiastki powstały w najbardziej ekstremalnych warunkach, jakie panowały w młodym Układzie Słonecznym na etapie formowania układu planetarnego. Dotyczy to także złota. Czy to oznacza, że ten niezwykle cenny metal „przybył” na Ziemię z kosmosu? Dokładnie tak, podobnie zresztą jak inne pierwiastki, które uformowały nasz glob. Złoto jest obecne na Ziemi od początku jej istnienia. Wiele miliardów lat temu, Układ Słoneczny był tylko mgławicą gazów i pyłów, rozciągającą się na wiele lat świetlnych. Gdy doszło do wybuchu supernowej, nastąpiło zagęszczenie materii, która zaczęła tworzyć zwarte skupiska. Gaz osiągnął niewiarygodnie wysoką temperaturę i ciśnienie, w efekcie czego zaczął przyciągać inne cząsteczki. W rezultacie powstał dysk protoplanetarny, w środku którego uformowało się Słońce. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... W tych ekstremalnych warunkach powstały ciężkie pierwiastki. Wirując wraz z dyskiem, zderzały się ze sobą i łączyły, tworząc planetozymale – zalążki przyszłych planet. W trakcie formowania Ziemi, złoto i inne ciężkie pierwiastki spłynęły do jądra. W tym miejscu warto przypomnieć, jak jest zbudowana Ziemia. Nasza planeta ma trzy warstwy: jądro, płaszcz i skorupę ziemską. Współczesna technologia nie pozwala nam pokonać granicy wierzchniej skorupy, więc oczywiste jest, że pozyskiwane złoto nie pochodzi z jądra planety. Skąd zatem wzięło się w wyższych warstwach? Część złota znalazła się na Ziemi w następstwie Wielkiego Bombardowania Gdy Ziemia była jeszcze młodą planetą, w Układzie Słonecznym panował wielki chaos. Zresztą chaotyczny charakter w kosmosie nie jest niczym niezwykłym, bo uporządkowany układ planetarny nie istnieje, a przynajmniej ludzkość nie odkryła takiego. Warto jednak wiedzieć, że na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego do kolizji ciał niebieskich dochodziło nad wyraz często. Gdy młoda Ziemia dopiero przybierała swój kształt, na jej powierzchnie spadł potężny deszcz meteorytów. W astronomii to wydarzenie, które miało miejsce niedługo po powstaniu Księżyca, określa się mianem Wielkiego Bombardowania. Co spadający z kosmosu materiał skalny ma do złota? Otóż bardzo dużo. Meteoryty i asteroidy, które zbombardowały nasz glob, powstały z lekkich pierwiastków, które na początkowym etapie formowania Układu Słonecznego zostały wypchnięte daleko w przestrzeń. Poddane oddziaływaniu grawitacyjnemu Jowisza, zaczęły kierować się ku Ziemi, a po drodze przyciągały materię, którą napotykały. Spadając na Ziemię, przyniosły ze sobą wiele ciężkich pierwiastków, w tym także złoto, które wzbogaciło płaszcz powstającej planety. Skąd złoto wzięło się w skorupie ziemskiej? Ta teoria nie wyjaśnia jednak, dlaczego złoto występuje w skorupie, czyli najpłytszej warstwie Ziemi, w której jest dla nas dostępne. Nie wynika z tego też, dlaczego ten cenny metal skupia się tylko w określonych obszarach naszej planety. Żeby móc to wyjaśnić, ponownie musimy cofnąć się do najdawniejszych czasów. W okresie pomiędzy 300 a 180 mln lat temu, na globie istniał tylko jeden kontynent – Pangea. Rozdzielenie kontynentów nastąpiło na skutek wznoszenia strumienia nagrzanej materii, nazywanej pióropuszem płaszcza. Najwcześniej oddzieliły się Ameryka Południowa i Afryka. Jak zjawisko to wiąże się ze złotem obecnym w skorupie? Pióropusz wznosił się przez cały płaszcz, w efekcie czego zaczęły się ruchy płyt tektonicznych. Te płyty zaczęły na siebie nachodzić, w efekcie czego część metali mogła przedostać się wyżej i skoncentrować w niektórych obszarach skorupy. Warto dodać, że w efekcie tego procesu sam płaszcz wzbogacił się o dodatkowe złoża złota. W trakcie wznoszenia pióropusza powstały warunki chemiczne dogodne do wytworzenia kolejnych złóż. Kto i kiedy odkrył złoto? Na postawione wyżej pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Pewne jest, że złoto należy do najwcześniej poznanych metali, bo jego blask i charakterystyczna barwa ułatwiały dostrzeżenie go w żwirach rzecznych. Wydobywają "diabelskie złoto" w oparach gazu. Turyści płacą, żeby na to popatrzeć Przepiękne widoki góry Ijen urzekają podróżnych od stuleci, ale w ostatnich latach jej kopalnia siarki stała się kontrowersyjną atrakcją turystyczną. [FOTOREPORTAŻ] Naukowcy nie mają wątpliwości, że złoto było znane i używane już w chalkolicie – okresie przejściowym między epokami kamienia i brązu. Dowodzą tego znaleziska archeologiczne, które odkryto na Bałkanach. Wykopaliska odsłoniły złote artefakty, które są datowane na IV w. p.n.e. Złoto znali i przetwarzali także mieszkańcy starożytnego Egiptu. Najprawdopodobniej jednym z najbardziej złotonośnych obszarów w tym regionie była Nubia. Naukowcy wyrażają przekonanie, że w starożytnym Egipcie wydobywano ok. 1000 kg złota rocznie. To właśnie Egipcjanie jako pierwsi opracowali metodę wytopu złota. Miało to miejsce w 3600 r. p.n.e. Gdzie występuje złoto? Zasoby dostępnego dla nas złota powoli ulegają wyczerpaniu. Nie znaczy to, że na Ziemi nie ma już terenów złotonośnych. Na całym świecie wydobyciem tego metalu zajmuje się aż 70 krajów. Do największych wydobywców złota należą: Chiny, Rosja, Australia, Stany Zjednoczone, Kanada. Obszarem obfitującym w złoto jest też Afryka. W dziedzinie wydobycia na Czarnym Lądzie, przoduje Ghana, która w światowym rankingu (w 2021 roku) zajęła 6. miejsce. Wśród głównych afrykańskich producentów należy wymienić także RPA, Mali, Burkina Faso i Wybrzeże Kości Słoniowej. W pierwszej dziesiątce światowych wydobywców złota, zaraz po Ghanie, plasują się: Brazylia, Uzbekistan, Meksyk i Indonezja. Wymieniając tereny złotonośne, warto wskazać także na argentyńską Patagonię. Tamtejsze kopalnie złota rozpoczęły działalność już w XIX wieku i są eksploatowane do dziś. Ile jest złota na Ziemi? Obecny stan nauki nie pozwala stwierdzić, ile złota mieści się w najgłębszych warstwach naszej planety. Zdaniem naukowców, w samym jądrze znajduje się tyle metali szlachetnych, że ich objętość pozwoliłaby pokryć całą powierzchnię naszej planety 4-metrową warstwą. Należy jednak podkreślić, że mówimy tu nie tylko o złocie. Najprawdopodobniej także w płaszczu ziemskim występuje ogromna koncentracja złota. W kontekście wydobycia, nie ma to jednak żadnego znaczenia, przynajmniej na razie. Wynika to z faktu, że współczesna technologia nie pozwala nam dotrzeć do głębszych warstw globu. Ile złota wydobyto dotychczas? Stan na 2021 rok to 201 296 ton. Przy czym należy podkreślić, że aż dwie trzecie tej wartości wydobyto do 1950 roku. Największy udział w światowych zapasach stanowi biżuteria (46,3 proc.). Drugie miejsce zajmują monety i złote sztabki (22 proc.), a trzecie – rezerwy banków centralnych (17 proc.). Cała reszta to złoto używane w przemyśle, m.in. elektronicznym. Ile złota zostało jeszcze do wydobycia? To trudne pytanie. Wyniki różnych badań wskazują, że pozostałe rezerwy to ok. 53 000 ton. Oznacza to, że przy utrzymaniu tempa wydobycia zbliżonego do obecnego, rezerwy tego metalu ulegną wyczerpaniu za ok. 20 lat. Naukowcy są przekonani, że ogromne zasoby złota znajdują się pod powierzchnią oceanów, jednak obecnie ich wydobycie nie byłoby opłacalne. Nie można jednak przemilczeć faktu, że ten cenny metal znajduje się nie tylko pod powierzchnią dna, ale też w samej wodzie. Zdaniem ekspertów, jeden litr słonej wody zawiera 13-miliardową część grama złota. Niewiele? Tak, ale tylko w skali jednostkowej. Uwzględniając objętość całej słonej wody, łatwo można dojść do wniosku, że znajduje się w niej 20 milionów ton tego kruszcu. Jak pozyskuje się złoto? Pozyskiwanie złota ze słonej wody na razie nie jest możliwe, przynajmniej nie na dużą skalę. Wydobywcom pozostają więc konwencjonalne metody. Czy wydobywanie cennych surowców z asteroid to następny krok w eksploracji kosmosu? Czy czytasz ten artykuł na laptopie lub smartfonie? Te i inne urządzenia elektryczne i wiele innych produktów przemysłowych powstają dzięki cennym i rzadkim surowcom wydobywanym z głębi Zie... W czasach gorączki złota, cenny kruszec był pozyskiwany poprzez umieszczenie złotonośnej ziemi w specjalnej misce. Po połączeniu z wodą, lżejszy materiał wylewał się z naczynia, a pozostawały w nim cięższe drobinki złota. Ten sposób jest jednak za mało wydajny, by mógł być używany na skalę przemysłową. Największa część światowego wydobycia jest realizowana przy użyciu technik górniczych, w kopalniach odkrywkowych i tradycyjnych. W pierwszej kolejności, górnicy wysadzają skały przy użyciu materiałów wybuchowych. Rozdrobnione w ten sposób fragmenty trafiają do specjalnych młynów. W dalszej kolejności, rudy złota przechodzą przez klasyfikatory, następnie dodaje się do nich cyjanek potasu. Za pomocą reakcji elektrolizy (albo poprzez zastosowanie aluminium lub cynku), z uzyskanego w ten sposób roztworu wytrąca się złoto. Dużo złota i innych cennych surowców mogą zawierać także planetoidy. Takie obiekty mogą w przyszłości stać się jednym z celów kosmicznego górnictwa. NASA szykuje już misję na planetoidę zbudowaną z cennych metali. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Zagadka starożytnej chińskiej receptury rozwiązana. Pochodzi z księgi sprzed ponad 2300 lat
Kao Gong Ji to najstarsza na świecie znana encyklopedia technologii i rzemiosła. Powstała w starożytnych Chinach. Znajdują się w niej opisy, jak wytwarzać przedmioty, takie jak broń czy instrumenty muzyczne.
W tym artykule: Dwa główne składniki przez 100 lat były zagadką Odkrycie było możliwe dzięki analizie chemicznej artefaktów z podobnego okresu Starożytne Chiny Uważa się, że Kao Gong Ji jest najstarszą znaną encyklopedią, w której zawarte są przepisy i opisy metod rzemieślniczych starożytnych metalurgów. Powstała pomiędzy V a IV wiekiem p.n.e., a po latach została włączona do Zhou Li, klasycznego tekstu konfucjańskiego, który zawiera m.in. opisy rytuałów i reguł, których należało przestrzegać za czasów wczesnej dynastii Zhou. Dwa główne składniki przez 100 lat były zagadką Tekst zawiera sześć wzorów chemicznych, które wskazują jak wytwarzać przedmioty z brązu. Chodzi m.in. o miecze, dzwonki, topory, krótkie noże, a nawet lustra. Problemem były dwa główne składniki, które zapisane były jako „jin” i „xi” i nikt dotychczas nie potrafił odczytać tych słów. Tajemnica starożytnej chińskiej receptury od ponad 100 lat nie była rozwiązana. Przez lata uważano, że słowa te odnosiły się do miedzi i cyny, które są głównymi składnikami brązu. Naukowcy postanowili w najnowszych badaniach dokonać analizy starożytnych chińskich monet z okresu, w którym powstała Kao Gong Ji. Próby ponownej identyfikacji tekstu podjęli się dwaj badacze z Muzeum Brytyjskiego. Ich odkrycie zostało opublikowane na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. – Próby odtworzenia tych receptur były podejmowane od ponad stu lat, ale żadna nie zakończyła się powodzeniem – podkreśla dr Ruilian Liu, współautor badania. Uczony twierdzi, że udało im się odkryć, że wytwarzanie przedmiotów z brązu w starożytnych Chinach było dużo bardziej skomplikowane, niż dotychczas sądzono. Odkrycie było możliwe dzięki analizie chemicznej artefaktów z podobnego okresu Analiza chińskich artefaktów wykazała, że powstały one w wyniku zmieszania dwóch uprzednio przygotowanych stopów metali. Jeden wykonano z miedzi, cyny i ołowiu, natomiast drugi – bez ostatniego pierwiastka. Odkrywcy doszli do wniosku, że „jin” oraz „xi” nie odnosiły się do konkretnych metali, ale do ich stopów. – To oznacza, że w procesie wytwarzania brązu przez starożytnych metalurgów z Chin, mamy do czynienia z dodatkowym etapem. Chodzi o wstępne przygotowanie stopów miedzi, które dopiero później były łączone – wyjaśnia dr Liu. Starożytne Chiny – kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? Starożytne Chiny były miejscem, w którym rozwinęła się jedna z najstarszych i najdłużej istniejących cywilizacji. To właśnie dawnym mieszkańcom tego kraju zawdzięczamy wiele wynalazkó... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/starozytne-chiny-kultura-sztuka-i-wynalazki-jak-wygladalo-zycie-w-starozytnych-chinach-fot-china-photos-getty-images-9fcbfd1.jpeg" width="938" height="626" alt="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" title="Starożytne Chiny - kultura, sztuka i wynalazki. Jak wyglądało życie w starożytnych Chinach? (fot. China Photos/Getty Images)" /> Autorzy odkrycia przyznają, że wykrycie tego etapu produkcji przedmiotów z brązu byłoby niemożliwe, gdyby nie analiza chemiczna. Według dr Liu zrozumienie Kao Gong Ji nie tylko rzuca światło na metalurgię starożytnych Chin, ale pozwala również zrozumieć, jak wyglądała masowa produkcja metali w czasach dynastii Zhou i Shang. Uczeni podsumowują, że ich badania mogą być przyszłości pomóc innym naukowcom w rozszyfrowywaniu podobnych tekstów, nie tylko z Chin, ale z całego świata. Starożytne Chiny W starożytnych Chinach rozwinęła się jedna z najstarszych i najdłużej istniejących cywilizacji na świecie. Pierwszą potwierdzoną historycznie dynastią, która rządziła państwem, była dynastia Shang. Okres ich rządów przypada wraz z początkiem epoki brązu. Prawdziwa państwowość we współczesnym tego słowa znaczeniu rozpoczęła się ok. 1050 r. p.n.e. W tym czasie, dynastia Zhou zdominowała sąsiednie królestwa i wyznaczyła granice Chin. Ze względu na obowiązujące reguły panujące w kraju i kult pracy, starożytne Chiny były krajem, który rozwijał się niezwykle dynamicznie. Chińczycy postrzegali swoje społeczeństwo jako jeden organizm, w którym każda jednostka współpracuje ze sobą tak, aby prowadzić do rozwoju ogółu. Kobiecie z czasów starożytnych Chin brutalnie odcięto stopę. Została w ten sposób ukarana. Za co? Archeolodzy odkryli, że szkielet kobiety sprzed 3000 lat ma odciętą stopę. Badacze są przekonani, że była to forma wymierzenia kary. Może być to najstarszy dowód na tzw. „yuè”. Co to... W starożytnych Chinach prężnie rozwijała się nauka i kultura. Uczono się astronomii, matematyki oraz kartografii. To właśnie w Chinach wynaleziono m.in. papier, porcelanę, druk oraz proch strzelniczy i kompas. Źródło: Antiquity Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Tajemniczy monolit zniknął z pustynii w Utah. Teraz pojawił się w Rumunii
Ponad tydzień po doniesieniach na temat konstrukcji odkrytej przypadkiem na pustkowiu w amerykańskim stanie Utah, nowy kanciasty słup z metalu trafił do północnej Rumunii.
Wpisanie do wyszukiwarki wiadomości Google’a czterech obco brzmiących słów Batca Doamnei Piatra Neamt daje długą listę artykułów z portali od Brazylii, przez Meksyk, USA, Kanadę, większość krajów Europy, Turcję, po Chiny i Japonię. View oEmbed on the source website Autorzy tych tekstów uznali, że także w ich zakątkach świata ludzie powinni dowiedzieć się, że na wzgórzu Batca Doamnei w mieście Piatra Neamt ktoś ustawił metalową, z braku lepszego słowa, rzeźbę kształtem przypominającą tę do niedawna stojącą w parku narodowym w Utah. View oEmbed on the source website Wbrew niektórym opiniom, monolit z Rumunii nie jest tym, który zniknął z Utah. Jest podobny, owszem, ale ma podstawę trójkątną, nie kwadratową. Poza tym ten ”amerykański” ma gładką powierzchnię niczym fabrykat do konstrukcji statku kosmicznego. Rumuński, jak widać na filmach, nosi ślady narzędzi. Wysokość obu jest zbliżona – między 3 a 4 metry. Rumuńską konstrukcję umieszczono na prywatnych gruntach w pobliżu miejsca o dużym znaczeniu historycznym, rzymskiej fortecy Petrodava Dacian zbudowanej między I wiekiem przed naszą erą a I wiekem naszej. Jedna ze stron monolitu zwrócona jest w kierunku góry Ceahlau, lokalnie znanego miejsca kultu religijnego i jednej z ważniejszych gór Rumunii. View oEmbed on the source website Lokalne władze szukają autora tej instalacji, bo umieszczanie w ziemi czegokolwiek na terenie chronionym (z uwagi na liczne wykopaliska archeologiczne) wymaga zgody ministerstwa kultury. Do końca roku został tylko miesiąc, ale zakładamy, że nie jest to ostatni monolit, o którym przyjdzie nam pisać.