Najmniejszy lis świata – który miał wyginąć – wciąż żyje. I dał się sfotografować, być może po raz ostatni
Przez ponad dwie dekady biolodzy obawiali się, że już nigdy nie spotkają tajemniczego lisa z meksykańskiej wyspy Cozumel. Wiele lat temu zniknął z wszelkich radarów, a jego populację uznano za wymarłą. Ten nieuchwytny drapieżnik wciąż jednak istnieje i po raz pierwszy w historii pozwolił badaczom na wykonanie bezcennych zdjęć.
Ostatnie oficjalne spotkanie z tym nieuchwytnym ssakiem miało miejsce w 2001 roku. Potem… cisza. Przełom nastąpił nieoczekiwanie we wrześniu 2023 roku, chociaż badacze nie mieli jeszcze pojęcia, z czym mają do czynienia. Zauważyli wtedy zdezorientowane zwierzę błąkające się w pobliżu jednej z autostrad w południowo-wschodniej części wyspy. Przedstawiciele Fundacji Parków i Muzeów na Cozumel natychmiast zainterweniowali, odławiając dorosłego samca. Po dokładnej ocenie stanu zdrowia lis został bezpiecznie wypuszczony na wolność w obrębie chronionego rezerwatu stanowego Laguna Colombia. Wyniki tych obserwacji opublikowano w maju na łamach czasopisma naukowego „Neotropical Biology and Conservation”. Dlaczego tak późno? Wszystko po to, by chronić go przed wścibskimi oczami. Czemu lis jest taki malutki? Wszystko na Cozumel jest miniaturowe Czym dokładnie jest ów tajemniczy mieszkaniec Meksyku? Lis z Cozumel to wciąż niewystarczająco opisana populacja, która wyewoluowała w całkowitej izolacji od stałego lądu. Dowody archeologiczne sugerują, że drapieżniki te zamieszkują wyspę, położoną niedaleko słynnego Cancún, od co najmniej 5 tysięcy lat. Czyli pojawiły się tam na długo przed Majami. Niewykluczone zresztą, że ich historia w tym miejscu sięga nawet kilkudziesięciu tysięcy lat. Wyróżnia je niezwykła anatomia: są o 20 do 40% mniejsze od swoich kontynentalnych krewnych, czyli lisów wirginijskich. Stanowią one fascynujący dowód na istnienie karłowacenia wyspowego – procesu ewolucyjnego, w którym zwierzęta zasiedlające izolowane tereny o ograniczonej ilości pożywienia i przestrzeni z czasem drastycznie zmniejszają swoje rozmiary. Co ciekawe, na Cozumel podobny los spotkał także inne ssaki – żyją tam m.in. zminiaturyzowane ostronosy oraz krytycznie zagrożone szopy karłowate. Czy uda się ocalić lisa (i nie tylko) z Cozumel? Chociaż ponowne odkrycie tego drapieżnika daje ogromną nadzieję, eksperci tonują optymizm. Zwierzę najprawdopodobniej i tak znajduje się na krawędzi wymarcia. Głównym problemem w jego ratowaniu jest dramatyczny brak rzetelnej wiedzy. Jak podkreśla Travis Bayer, dyrektor organizacji Pathos Wildlife i główny autor badań, do dziś nie znamy wielkości populacji tego ssaka, dokładnego obszaru jego występowania ani specyfiki jego ekologii. Taka niepewność uniemożliwia wdrożenie precyzyjnych i skutecznych działań ochronnych. Sytuacja jest paląca, ponieważ najnowsze obserwacje wskazują na to, że obszar występowania zwierzęcia kurczy się drastycznie do południowych rejonów wyspy. To właśnie tam przyroda jest najmocniej narażona na destrukcyjny wpływ człowieka – rozwój infrastruktury, inwazyjne gatunki, drastyczne zmiany w użytkowaniu gruntów oraz uderzające w wyspę klęski żywiołowe. Naukowcy apelują o natychmiastowe przeprowadzenie kompleksowych badań terenowych i genetycznych. Wierzą, że te dwa historyczne zdjęcia to nie jest pożegnanie, lecz pilne wezwanie do uratowania kluczowego elementu ekosystemu Cozumel. Źródło: Neotropical Biology and Conservation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
To zły znak. W Meksyku zawaliła się starożytna piramida
Intensywne deszcze zniszczyły niezwykły zabytek znajdujący się w Meksyku. Latem 2024 r. roku rozpadła się jedna ze ścian piramidy zbudowanej ponad 1000 lat temu. Potomkowie ludu zamieszkującego te tereny jeszcze przed pojawieniem się Hiszpanów uważają, że może to być zły omen.
Spis treści Kim byli budowniczowie piramidy? Piramida i jej opiekunowie Przyszłość piramidy Przywykliśmy myśleć, że zmiany klimatyczne zagrażają naszej przyszłości. Jednak ekstremalne zjawiska pogodowe mają wpływ również na to, co pozostało z kultury i działalności ludzi żyjących stulecia temu. Ten wpływ jest destrukcyjny. Dowodzi tego zdarzenie, do którego doszło latem 2024 roku w Meksyku. Po intensywnych opadach zawaliła się tam jedna ze ścian starożytnej piramidy. Przyszłość całej budowli stoi pod znakiem zapytania. Do fatalnego zdarzenia doszło w nocy 29 czerwca. Nieustające deszcze uszkodziły wówczas historyczny budynek znajdujący się w stanie Michoacán. Mowa o 15-metrowej piramidzie zbudowanej z kamienia. Pod wpływem ciśnienia wywieranego przez lejącą się wodę rozpadła się południowa ściana budowli. Jak widać na zdjęciu, pozostała z niej tylko kupa gruzu. Kim byli budowniczowie piramidy? Zawalona piramida to jeden z najlepiej zachowanych zabytków z tak zwanego Królestwa Michoacán. Znajduje się na stanowisku archeologicznym Ihuatzio, położonym na północ od miasteczka o tej samej nazwie. Pracujący w tamtym miejscu archeolodzy odkryli grobowce, coś, co wygląda na wieżę albo fortecę oraz właśnie piramidę. Pochodzi ona sprzed ponad 1100 lat. Korzystali z niej dawniej rdzenni mieszkańcy tamtych terenów – lud P'urhépecha (albo Tarasków, jak nazwali ich Hiszpanie). Imperium stworzone przez ten lud było jedynym, którego nigdy nie udało się podbić Aztekom. Walki P'urhépecha z Aztekami toczyły się jeszcze przed przybyciem Hiszpanów. Dzisiejsza nazwa meksykańskiego stanu pochodzi od azteckiego słowa Michhuacan. Oznacza ono „miejsce tych, którzy mają ryby”. Tak właśnie Aztekowie określali P'urhépecha. Piramida i jej opiekunowie Grupa etniczna określająca się jako P'urhépecha przetrwała do dziś. Ma własną kulturę oraz własny język. Jedną z osób, która identyfikuje się jako P'urhépecha, jest Tariakuiri Álvarez. Jak napisał na Facebooku, jego przodkowie uznaliby zawalenie piramidy za zły omen. Jego zdaniem, jeśli coś takiego zdarzyłoby się w Meksyku przed pojawieniem się tam Europejczyków, rdzenni mieszkańcy uważaliby, że przyczyną nieszczęścia jest niezadowolenie bogów. W wielu dawnych kulturach ludzie tradycyjnie wiążą ekstremalne zjawiska pogodowe z działaniem siły nadprzyrodzonych. A o takie w ostatnich latach w Meksyku było łatwo. Deszcze, które zalewały ten kraj w czerwcu 2024 roku, nadeszły po najgorszej suszy, jakiej Meksykanie doświadczyli w ciągu ostatnich 30 lat. Susza była tak potężna, a opady tak małe, że kilka jezior kompletnie wyschło. Następnie pojawiły się burze z intensywnymi opadami, które również zebrały swoje żniwo. Przyszłość piramidy Pracownicy meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii uważnie przeanalizowali stan piramidy. Stwierdzili, że przynajmniej sześć ze schodkowych korpusów, z jakich się składa, jest w złej kondycji. Dotyczy to również rdzenia piramidy i ściany oporowej. Starają się zrobić wszystko, co możliwe, by wzmocnić strukturę budowli. Czy takie nieszczęścia mogą dotknąć również inne zabytki bądź miejsca uznawane za kulturowe dziedzictwo ludzkości? Niestety tak. Zmiany klimatyczne to nie tylko susze albo intensywne deszcze, ale też na przykład zmiana wilgotności powietrza. A ta może powodować choćby szybsze niszczenie się rysunków naskalnych (ostatnio coś takiego zaobserwowano w Oceanii). Z kolei kilka dni przed zawaleniem się piramidy w Meksyku, to samo spotkało ikoniczny Podwójny Łuk (ang. Double Arch) z Utah. Była to niezwykła formacja skalna znajdująca się w Parku Narodowym Arches. Rozpadła się z powodu erozji i zmieniającego się poziomu wody. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Dwie „ryby zagłady” pojawiły się w południowej Kalifornii. Uratowały je plażowiczki
Wstęgor królewski jest dużą rybą głębinową o wyjątkowym kształcie srebrnej „taśmy”. Bardzo rzadko zdarza się, że wypływa na powierzchnię, a jeszcze rzadziej – że jest wyrzucany przez fale na brzeg. Ale to, żeby na plaży pojawiły się dwa wstęgory jednocześnie, jest czymś niespotykanym. Do tego jednak właśnie doszło na plaży w Cabo San Lucas w meksykańskiej części Kalifornii.
W Cabo San Lucas, na meksykańskiej części Półwyspu Kalifornijskiego, doszło do wyjątkowo rzadkiego spotkania ludzi z rybami: dwa wstęgory królewskie (Regalecus glesne), potocznie nazywane „rybami zagłady”, zostały wyrzucone na brzeg. Zdarzenie sfilmowała turystka ze Stanów Zjednoczonych, Monica Pittenger, która wraz z siostrą pomagała rybom dostać się z powrotem do wody. Sensacja na plaży w Meksyku Autorka filmu relacjonowała, że początkowo z oddali dostrzegła coś bardzo jasnego, ruchomego i intensywnie błyszczącego. Okazało się, że były to dwa ogromne, srebrzyste stworzenia o niezwykłym, wręcz „obcym” wyglądzie, który przywodził na myśl sceny z filmów science-fiction. Wstęgory królewskie charakteryzują się długim, bocznie spłaszczonym ciałem przypominającym srebrną wstęgę oraz efektowną czerwoną płetwą grzbietową, która u żywych osobników faluje w wodzie. Początek płetwy grzbietowej tworzy długie, przypominające pióropusz wyrostki na głowie. To jedna z najbardziej niezwykłych ryb na świecie – nic dziwnego że wzbudziła sensację. Tym bardziej, że były to dwa osobniki. Ratowanie dwóch wstęgorów Choć na plaży w Cabo San Lucas zebrał się tłum gapiów, większość osób – w tym wielu obecnych tam mężczyzn – zachowywała się biernie. Do akcji szybko wkroczyła siostra Moniki Pittenger która „nie potrafiła patrzeć na cierpienie zwierząt”. Kobieta bez wahania zaczęła spychać pierwszego wstęgora z powrotem do wody. Ostatecznie pomogło jej kilku innych świadków oraz mała dziewczynka. Wstęgor wrócił do oceanu, cała grupa zajęła się drugą rybą i przeprowadziła kolejną udaną operację ratunkową. Czy to faktycznie uratuje wstęgory? Ryby te wypływają na powierzchnię wody w wyjątkowych przypadkach, prawdopodobnie są to osobniki chore, osłabione lub u kresu życia. Trudno zatem powiedzieć, czy ich życie zostało uratowane, czy tylko nieco przedłużone. Wstęgory na filmie Moniki Pittenger wydawały się być w dobrej kondycji – obydwa próbowały aktywnie wrócić do wody, wijąc się na plaży, oba też wyglądały na osobniki w sile wieku, bez widocznych uszkodzeń na ciele. Dlaczego wstęgor to „ryba zagłady”? Ten przydomek wywodzi się z japońskiego folkloru, według którego pojawienie się wstęgorów na powierzchni zwiastuje kataklizm, np. trzęsienie ziemi. Jednak naukowcy podkreślają, że nie ma na to żadnych dowodów. Wokół wstęgorów narosło znacznie więcej opowieści i mitów, np. Wikingowie nazywali je „królami śledzi” i otaczali ogromnym szacunkiem. Źródło: Monica Pittenger, The Charlotte Observer, Newsweek Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Jeszcze 60 lat temu najpopularniejszy kurort Meksyku nie istniał. Jego lokalizację wybrał komputer
Dziś to jeden z najbardziej rozpoznawalnych kurortów świata i symbol karaibskiego wypoczynku w meksykańskim wydaniu. Cancún co roku przyciąga dziesiątki milionów turystów spragnionych białych plaż i turkusowej wody Morza Karaibskiego. W 2023 roku odwiedziło go około 21 milionów osób, bijąc wcześniejsze prognozy meksykańskiego resortu turystyki. Trudno uwierzyć, że jeszcze pod koniec lat 60. w miejscu dzisiejszych hoteli i bulwarów mieszkało zaledwie kilka osób, a decyzję o budowie kurortu podjął… komputer.
Turystyka od dekad pozostaje jednym z najbardziej dynamicznych sektorów globalnej gospodarki, a państwa non stop rywalizują o przyciągnięcie zagranicznych podróżnych. Nic dziwnego, że na przełomie lat 60. i 70. XX wieku Meksyk postanowił wykorzystać swoje naturalne atuty i stworzyć od podstaw luksusowy ośrodek wypoczynkowy skierowany przede wszystkim do turystów ze Stanów Zjednoczonych. Projekt miał nie tylko przyciągnąć kapitał, lecz także pobudzić rozwój regionów oddalonych od tradycyjnych centrów gospodarczych. Wybór lokalizacji powierzono analizom komputerowym – wówczas pionierskiemu rozwiązaniu. W efekcie powstał kurort, który dziś generuje znaczną część dochodów kraju z turystyki i stał się jednym z najważniejszych punktów na mapie Karaibów. Jak komputer zaprojektował przyszły kurort? Decyzja o stworzeniu nowego, luksusowego ośrodka wypoczynkowego zapadła w Meksyku pod koniec lat 60., w momencie gdy rząd szukał sposobu na pobudzenie gospodarki w słabiej rozwiniętych regionach kraju. W 1967 roku przeznaczono 2 miliony dolarów na analizę możliwości utworzenia zupełnie nowych stref turystycznych – najlepiej tam, gdzie „nie istnieją inne realne alternatywy rozwoju”. Zadanie powierzono Infratur, czyli Funduszowi Promocji Infrastruktury Turystycznej działającemu przy Banku Meksyku. Na jego czele stał wówczas 40-letni Antonio Enríquez Savignac, absolwent Harvardu, który kilka lat później został sekretarzem generalnym Światowej Organizacji Turystyki ONZ. W 1972 roku, gdy buldożery przekształcały już dziewiczy pas lądu w przyszły kurort, reporter „New York Times” odwiedził Meksyk, by zapytać Savignaca, dlaczego państwo angażuje się w budowę „wielomilionowego placu zabaw”. Odpowiedź była bezpośrednia: „Pieniądze”. Jak wyjaśniał, „turyści oznaczają pieniądze, a rząd powierzył zadanie rozwijania infrastruktury turystycznej Bankowi Meksyku – naszemu odpowiednikowi Rezerwy Federalnej”. Savignac podkreślał również, że zanim projekt otrzymał zielone światło, jego zespół musiał przekonać władze, iż turystyka jest „najszybciej rozwijającym się i najbardziej dynamicznym sektorem gospodarki na świecie”. Dane mówiły same za siebie: liczba amerykańskich turystów odwiedzających Karaiby wzrosła z 400 tysięcy w 1961 roku do 1,5 miliona w 1969 roku, a prognozy zakładały przekroczenie 2 milionów już w 1972 roku – nawet mimo spowolnienia gospodarczego. Zespół Infratur podszedł do projektu jak do analizy inwestycyjnej. – Jako bankierzy podeszliśmy do tego z bankowego punktu widzenia, wprowadzając dane do komputera i nie pozostawiając niczego przypadkowi – tłumaczył Savignac. Ekonomiści stworzyli profil idealnego turysty plażowego i porównali parametry najpopularniejszych kurortów – od Miami Beach i Acapulco po Honolulu. Do komputerów wprowadzano informacje o średnich temperaturach, opadach, częstotliwości huraganów, liczbie pokoi hotelowych i dynamice napływu gości. Analizy nie ograniczały się jednak do statystyk. Planiści osobiście sprawdzali warunki wzdłuż ponad 9,6 tysięcy kilometrów meksykańskiego wybrzeża. Lokalizacja musiała oferować całoroczne słońce, białe plaże i turkusowe morze, ale także dostęp do wody pitnej oraz dużą liczbę lokalnych mieszkańców potrzebujących pracy. Brano pod uwagę nawet tak przyziemne kwestie jak liczba komarów i węży w głębi lądu czy mniejsze zagrożenie ze strony rekinów u wybrzeży. Narodziny Cancún – od eksperymentu do turystycznego imperium Kolejny etap projektu był równie bezprecedensowy jak analiza danych. Zespół Infratur postanowił bowiem sprawdzić, czy przyszły kurort przetrwa ekstremalne warunki pogodowe. W laboratoriach Uniwersytetu Meksykańskiego odtworzono huragany w pomniejszonej skali, budując modele hoteli i generując fale, które w rzeczywistości odpowiadałyby potężnym sztormom. Architekci analizowali wyniki symulacji i dostosowywali projekty tak, aby budynki były w stanie wytrzymać najgorsze scenariusze klimatyczne. Równolegle trwały wizje lokalne wzdłuż całego wybrzeża. Banco de México udostępnił zespołowi flotę pięciu samolotów (zwykle wykorzystywanych do transportu nowo wydrukowanej waluty), dzięki czemu eksperci mogli szybko przemieszczać się między potencjalnymi lokalizacjami. Ostatecznie wybór zawężono do 25 miejsc, przy czym priorytet nadano regionom dotkniętym skrajnym ubóstwem. Półwysep Jukatan i wyspa Cancún okazały się idealne z kilku powodów. – Panuje tu ogromna bieda i nie ma przemysłu, ponieważ sizal został zastąpiony plastikiem, a mimo to region ten ma wszystko, co potrzebne, by przyciągnąć turystów: słońce, morze i dobrą pogodę przez cały rok, a do tego łatwy dostęp do jednych z największych skarbów archeologicznych świata – mówił w 1972 roku Savignac, wskazując m.in. na ruiny Majów w Chichén Itzá i Tulum. Finalnie rząd zdecydował się wykupić całą wyspę, której znaczna część i tak należała już do państwa. 23 stycznia 1970 roku formalnie rozpoczęto rozwój kurortu – na wyspie mieszkały wówczas zaledwie trzy osoby, opiekunowie plantacji kokosów. Inwestorzy początkowo podchodzili do projektu z rezerwą, dlatego państwo sfinansowało budowę pierwszych dziewięciu hoteli, w tym Hyatt Cancun Caribe oraz Playa Blanca (dziś Temptation Resort). Zainteresowanie projektem jednak szybko rosło. – To przekracza nasze najśmielsze oczekiwania – przyznawał Savignac w początkach rozwoju kurortu, dodając, że odrzucano oferty wykupu całej wyspy, stawiając na partnerów gotowych tworzyć miejsca pracy. Tym sposobem w kolejnych dekadach boom budowlany przekształcił dawną, niemal bezludną wyspę w jeden z najważniejszych ośrodków turystycznych świata, oferujący dziś dziesiątki tysięcy pokoi hotelowych i generujący znaczną część dochodów Meksyku z turystyki. Źródła: Yucatan Magazine, New York Times Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Te miejsca wyglądają jak z pocztówki. Ogłoszono najpiękniejsze plaże świata w 2026 roku
W Polsce lato może się wydawać jeszcze bardzo odległe, a krótkie dni i niskie temperatury nie sprzyjają snuciu wakacyjnych planów. Antidotum na szare niebo i zimową chandrę bywa jednak samo planowanie podróży – szczególnie wtedy, gdy możemy wyobrazić sobie miejsca, w których turkusowa woda styka się z białym piaskiem. Tym razem nie trzeba jednak zdawać się wyłącznie na marzenia, bo właśnie ogłoszono ranking najlepszych plaż świata na 2026 rok.
Choć malowniczych wybrzeży na świecie nie brakuje, tylko nieliczne z nich trafiają do najbardziej prestiżowych zestawień podróżniczych. Serwis Tripadvisor opublikował właśnie wyniki nagród Travelers’ Choice Awards 2026 w kategorii „Najlepsze z najlepszych plaż”, wyróżniając destynacje szczególnie wysoko oceniane przez użytkowników platformy. Ranking powstał na podstawie opinii publikowanych przez podróżnych w ciągu ostatnich 12 miesięcy, co pozwoliło wyłonić miejsca konsekwentnie doceniane za walory krajobrazowe, czystość oraz jakość wypoczynku. Jak podkreśliła Laurel Greatrix, dyrektor ds. komunikacji w Tripadvisor: „Dla wielu turystów plaża stanowi najważniejszy element podróży”. Oto dziesięć lokalizacji, które w tym roku uznano za najlepsze na świecie. Najpiękniejsze plaże świata 2026: podium rankingu Tripadvisor Na szczycie tegorocznego zestawienia Travelers’ Choice Awards 2026 przygotowanego przez Tripadvisor znalazła się Isla Pasion – niewielka wyspa położona u wybrzeży Cozumel w Meksyku, na którą można dotrzeć wyłącznie drogą morską. Jej odizolowane położenie sprawia, że nawet w szczycie sezonu zachowuje kameralny charakter, dzięki czemu odwiedzający mogą liczyć na spokojniejsze warunki wypoczynku niż na popularnych, łatwo dostępnych plażach regionu. Dodatkowo płytkie, łagodnie opadające dno oraz naturalne piaszczyste odcinki wybrzeża sprzyjają relaksowi w wodzie, co w połączeniu z rozwiniętą infrastrukturą (obejmującą strefy wypoczynkowe i bary plażowe) przekłada się na wysokie oceny turystów oraz rosnącą popularność wyspy jako celu jednodniowych wycieczek. Drugą lokatę zajęła plaża Elafonissi na Krecie, której charakterystyczny, różowawy odcień piasku wynika z obecności rozdrobnionych fragmentów muszli. Ten naturalny fenomen w połączeniu z płytkimi lagunami i przejrzystą wodą sprawia, że warunki do kąpieli są tu wyjątkowo komfortowe, co z kolei przyciąga zarówno rodziny z dziećmi, jak i osoby poszukujące spokojnego wypoczynku. Tuż za nią uplasowała się Laguna Balos – również na Krecie – gdzie ukształtowanie linii brzegowej oraz osłonięte od fal akweny powodują, że woda pozostaje ciepła i spokojna przez większą część sezonu. W efekcie miejsce to uchodzi za jedno z najbardziej przyjaznych naturalnych kąpielisk w regionie Morza Śródziemnego, a jego unikatowe zestawienie turkusowych odcieni wody i jasnych osadów mineralnych dodatkowo wzmacnia jego atrakcyjność w oczach podróżnych. Najlepsze plaże na świecie – które miejsca znalazły się jeszcze w TOP 10? Tuż za podium uplasowała się Eagle Beach na Arubie, której krajobraz współtworzą charakterystyczne drzewa Divi-Divi – naturalnie wygięte przez stałe pasaty i uznawane za jeden z symboli wyspy. Stabilne warunki pogodowe oraz szerokie, jasne wybrzeże sprawiają, że miejsce to sprzyja zarówno spokojnemu pływaniu, jak i aktywnościom wodnym, takim jak snorkeling czy paddleboarding. Piątą lokatę zajęła portugalska Praia da Falésia w Olhos de Água, gdzie ponad sześciokilometrowy pas złotego piasku kontrastuje z czerwonymi klifami, tworząc wyjątkowe warunki do spacerów oraz obserwacji wybrzeża z naturalnych punktów widokowych. Na szóstym miejscu znalazła się z kolei Banana Beach w Phuket – mniej zatłoczona niż wiele innych tajskich plaż, co w połączeniu z rozwiniętą ofertą rekreacyjną i wysoką przejrzystością wody przekłada się na bardzo dobre oceny odwiedzających. Siódme miejsce przypadło zatoce La Jolla w San Diego, której spokojne wody oraz obecność licznych kolonii lwów morskich i fok przyciągają zarówno miłośników przyrody, jak i entuzjastów sportów wodnych, w tym kajakarstwa czy surfingu. Ósmą pozycję zajęła La Pelosa na Sardynii – znana z płytkich, turkusowych wód i drobnego, jasnego piasku, co czyni ją szczególnie atrakcyjną dla rodzin z dziećmi, choć jednocześnie wymaga wcześniejszej rezerwacji w sezonie ze względu na wprowadzone ograniczenia środowiskowe. W rankingu znalazła się także Manly Beach w Sydney, której bliskość centrum miasta oraz rozbudowana infrastruktura rekreacyjna sprawiają, że stanowi alternatywę dla bardziej zatłoczonych australijskich kąpielisk. Zestawienie zamknęła natomiast Boulders Beach w Simon’s Town w Republice Południowej Afryki – miejsce wyjątkowe ze względu na obecność pingwinów afrykańskich, które można obserwować z drewnianych pomostów w ich naturalnym środowisku, co znacząco podnosi walory edukacyjne i przyrodnicze tej lokalizacji. Źródła: Tripadvisor, Daily Mail, USA Today Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Zaskakujący sekret rajskich Malediwów. Biały piasek zawdzięczają papugorybom. Jak to możliwe?
Rajskie, białe plaże na Malediwach, Karaibach czy w meksykańskim Cancún wyglądają jak prawdziwy raj na Ziemi, a zdjęcia z tropików oglądane w trakcie polskiej szarówki przyprawiają o niemałą zazdrość. Pochodzenie charakterystycznego „piasku” jest jednak dosyć kontrowersyjne, bo to w głównej mierze… ekstrementy papugoryby.
Bajeczne plaże tropików powstają dzięki niestrawionym resztkom koralowców trawionym przez papugoryby. To ich „wyżerka” sprawia, że możemy się cieszyć kolorem piasku idealnym na zdjęcia na Instagrama. Jak to działa? Papugoryby i ich kruszące skałę zęby Papugoryby (Scaridae) to niemal neonowe – wyglądające trochę, jakby zmierzały na imprezę w stylu „disco” – ryby zamieszkujące rafy koralowe w ciepłych wodach tropikalnych i subtropikalnych. Ich nazwa pochodzi od wyjątkowego kształtu zębów, który przypomina dziób papugi. Zęby te są niezwykle twarde i umożliwiają papugorybom skrobanie glonów i drobnych organizmów z twardych powierzchni, w tym z koralowców. Dzięki temu ryby te pełnią ważną rolę w ekosystemie morskim: przyczyniają się do utrzymywania czystości rafy i zapobiegają jej zarastaniu. Gdyby nie one, glony szybko przejęłyby niepodzielną władzę nad rafą. Biały piasek jest wydalany przez ryby Jednak papugoryby zjadają nie tylko glony. Podczas żerowania zdarza im się także zeskrobywać i połykać fragmenty martwych koralowców. W ich przewodzie pokarmowym zachodzi proces oddzielania substancji odżywczych od twardych elementów wapiennych. Pozostałość – czyli drobny, miałki piasek – jest wydalana. Ile piasku może wyprodukować jedna papugoryba? Zgodnie z szacunkami badaczy, przeciętna papugoryba produkuje nawet… od 90 do 100 kilogramów piasku rocznie, a w ciągu swojego życia „dostarcza” na brzeg nawet kilkaset kilogramów budulca. W niektórych rejonach to właśnie przemiana materii papugoryb w przeważającej większości odpowiada za biały „piasek” rajskich plaż, wyprzedzając inne naturalne procesy, takie jak rozpad koralowców pod wpływem fal czy erozji chemicznej. Naukowcy z University of Exeter i University of Bangor wykazali, że w rejonie Malediwów aż 85% nowych osadów piaskowych pochodzi z działalności papugoryb. Ich praca nie jest jednak wyłącznie kwestią estetyki – ten proces warunkuje istnienie i stabilność wysp koralowych. Bez stałego dopływu nowego piasku byłyby one zagrożone erozją i podnoszącym się poziomem oceanu. Bez papugoryb znikną rajskie wyspy Malediwy zdały sobie sprawę z wyjątkowej roli papugoryb i objęły je ochroną prawną. W 2020 roku wprowadzono całkowity zakaz połowu na wodach terytorialnych archipelagu. Bez tych zwierząt wyspy zaczęłyby się kurczyć i tracić swój „rajski” charakter. Chociaż dla wielu turystów może się to wydawać szokujące, piasek, po którym chodzą w egzotycznych kurortach, pochodzi z układu pokarmowego ryb. To kolejny dowód na to, jak złożone są powiązania w ekosystemach i jak ważne mogą być pozornie nieistotne ogniwa łańcucha pokarmowego. Los wszystkich instagramerek spoczywa w dziobach barwnych, kolorowych ryb. Źródło: University of Hawai‘i Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rekordowy sukces Fridy Kahlo. Jej obraz został sprzedany za 54,7 mln dolarów
Padł rekord dotyczący najdroższego sprzedanego obrazu namalowanego przez kobietę. Dzieło meksykańskiej autorki nosi nazwę „El sueño (La cama)” i choć opowiada o tematyce sennej, to jego cena zdecydowanie stawia na nogi.
Meksykanka Frida Kahlo to jedna z najbardziej rozpoznawalnych artystek XX-wiecznego malarstwa. Jej autoportret pt. „Diego i ja” (Diego y yo) był dotychczas najdrożej sprzedanym obrazem jakiegokolwiek latynoamerykańskiego twórcy, osiągając cenę 143 mln złotych. Artystka z Meksyku musiała jednak ustąpić pierwszego miejsca… samej sobie, bijąc tym samym rekord najdroższej pracy namalowanej przez kobietę. „Sen (łóżko)” – historia rekordowego obrazu Obraz, który został sprzedany za rekordowe 54,7 mln dolarów amerykańskich (ok. 202 mln zł), przedstawia senną scenę z udziałem Fridy Kahlo. Portretowana artystka leży w łóżku na tle pochmurnego nieba, a nad nią, na górnej pryczy, spoczywa obwiązany pnączami ludzki szkielet. Motyw snu był charakterystyczny w twórczości meksykańskiej artystki. Prawdopodobną przyczyną takich inspiracji był wypadek, jakiego doznała w wieku osiemnastu lat. W wyniku kolizji autobusu z tramwajem Frida odniosła poważne obrażenia, przez które została unieruchomiona w łóżku na trzy miesiące. W czasie długiej i żmudnej rekonwalescencji Kahlo odkryła swoją pasję do malowania autoportretów. Rodzina zamontowała jej specjalne lustro na baldachimie, aby mogła malować, leżąc w łóżku. Sama artystka po wypadku pisała: „Nie jestem martwa i mam powód, by żyć. Tym powodem jest malarstwo”. Połączenie sennego nastroju, autoportretu i motywu śmierci – tak ważnego w kulturze meksykańskiej – stało się jedną z cech charakterystycznych prac Kahlo. Za takie właśnie dzieła kolekcjonerzy są dziś gotowi płacić dziesiątki milionów dolarów. Gdzie i komu sprzedano obraz? Podobnie jak poprzedni rekordowy autoportret, obraz „Sen (łóżko)” został wylicytowany w kultowym domu aukcyjnym Sotheby’s w Nowym Jorku. Co ciekawe, pochodził z prywatnej kolekcji. Anna Di Stasi, szefowa działu sztuki latynoamerykańskiej w Sotheby’s, przyznaje, że to jedno z ostatnich dzieł tej klasy, które wciąż znajduje się w rękach indywidualnych właścicieli. „El sueño (La cama)” przez 30 lat nie było prezentowane publicznie. Dopiero wraz z ogłoszeniem aukcji obraz trafił na krótkie tournée, podczas którego odwiedził Londyn, Paryż, Hongkong i Abu Zabi. Dane dotyczące nowego właściciela pozostają anonimowe, dlatego obecnie nie wiadomo, jaka przyszłość czeka najdroższy obraz namalowany przez kobietę. Inni rekordziści w malarstwie Najnowszy rekordzista zastąpił na pierwszym miejscu dzieło „Jimson Weed/White Flower No. 1”. Praca autorstwa amerykańskiej malarki Georgii O’Keeffe została w 2014 roku sprzedana za 44,4 mln dolarów amerykańskich. Listę najdroższych obrazów namalowanych przez mężczyzn otwiera „Zbawiciel świata” autorstwa Leonardo da Vinci. Dzieło to zostało kupione w 2017 roku za ponad 450 mln dolarów przez saudyjskiego księcia Badra bin Farhana Al Sauda. Kolejne miejsca zajmują prace m.in. Paula Cézanne’a, Jacksona Pollocka, Rembrandta i Gustava Klimta. Źródła: CNN, National Geographic Polska Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Odkrycie w Meksyku zmienia historię Majów. Ich najstarsza budowla to kosmogram
Zagadkowy kompleks Aguada Fénix w Meksyku to jedno z pierwszych wielkich założeń wzniesionych przez Majów. Właśnie dokonano w nim kolejnych odkryć, które tłumaczą jego funkcję i pozwalają zupełnie inaczej spojrzeć na najwcześniejsze dzieje tej cywilizacji. Okazuje się, że była bardziej egalitarna, niż sądziliśmy.
Około 3 tys. lat temu Majowie wznieśli monumentalny kompleks Aguada Fénix, którego przeznaczenie długo było dla naukowców niejasne. Najnowsze badania pozwoliły wreszcie odpowiedzieć na to pytanie: okazuje się że ten zespół budowli jest jednocześnie mapą Wszechświata. „Kosmiczna mapa” Majów sprzed 3 tys. lat Według naukowców kompleks Aguada Fénix został zaprojektowany jako swoisty kosmogram, czyli wcielona w architekturę mapa Wszechświata. Odkrycie to całkowicie zmienia spojrzenie na początki cywilizacji Majów. Brak pałacu lub innych budowli arystokracji pokazuje także, że ówczesne społeczeństwo było egalitarne i zdolne do tworzenia gigantycznych budowli bez hierarchicznego przymusu. Kompleks znajduje się w meksykańskim stanie Tabasco niedaleko Zatoki Meksykańskiej. Odkryto go dzięki technologii radarowej LIDAR, która pozwoliła zobaczyć ogromne założenie architektoniczne ukryte pod współczesnymi zabudowaniami. Jak wygląda najstarszy kosmogram Majów? Początkowo sądzono, że główna oś mierzy około 1,4 km, lecz dalsze badania zespołu Takeshiego Inomaty z Uniwersytetu Arizony (USA) wykazały, że struktura ma kształt krzyża o wymiarach aż 9 na 7,5 kilometra. Całość powstała między 1050 a 700 r. p.n.e., co czyni ją jedną z najstarszych znanych budowli Majów. Sercem kompleksu jest sztucznie usypana platforma, na której znajduje się zagłębiona, krzyżowa struktura. Od tego centralnego punktu odchodzą długie osie wyznaczone przez groble, ciągnące się nawet przez 6,3 km. Prawdopodobnie służyły one jako trasy rytualnych procesji wiodących do ceremonialnego centrum. W zachodnim krańcu kompleksu, gdzie „krzyż” przecina lagunę Naranjito, widać rozpoczętą budowę systemu kanałów, być może także o znaczeniu rytualnym. Dlaczego prace przerwano? Być może budowniczowie napotkali jakieś problemy techniczne. Zagadkowe znalezisko: kolory i artefakty wskazujące strony świata Najcenniejsze znaleziska pochodzą z samego centrum platformy, gdzie odkryto celowy, uporządkowany depozyt barwników wskazujących strony świata: błękitny azuryt (północ), zielony malachit (wschód) i żółtą ochrę (południe). To najstarszy znany przykład takiej symboliki kolorów w Mezoameryce. W późniejszej, klasycznej sztuce Majów pojawiała się dość często. Kolory odzwierciedlały porządek kosmosu i żywioły natury. W tych samych zagłębieniach archeolodzy znaleźli też dary ofiarne: muszle i rzeźby z jadeitu przedstawiające krokodyle, ptaki oraz kobietę rodzącą dziecko. Wszystkie były rozłożone w formie krzyża, zgodnie z symboliką kosmogramu (np. muszle symbolizowały wodę). Kto i dlaczego zbudował Aguada Fénix? Według badaczy Aguada Fénix powstała dzięki zbiorowej współpracy tysięcy ludzi, którzy uczestniczyli w budowie nie z przymusu, lecz z religijnego przekonania o odtwarzaniu porządku Wszechświata. Samo usypanie głównej platformy wymagało około 10,8 miliona dni roboczych, a kanałów – kolejnych 255 tysięcy. Choć nie wszystkie elementy ukończono, kompleks był używany przez setki lat. Naukowcy podkreślają, że brak śladów rezydencji elit i wizerunków władców odróżnia Aguada Fénix od późniejszych budowli Majów. Jak zauważa Takeshi Inomata, odkrycie to podważa powszechne przekonanie, że tylko społeczeństwa z silną władzą i hierarchią mogą tworzyć wielkie budowle. Źródło: >Science Advances Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Co się dzieje z orkami? Znalazły sobie kolejną ofiarę. Takiego zachowania nie widziano jeszcze nigdy
Orki w ostatnich latach coraz częściej zadziwiają naukowców. Widziano już, jak noszą na głowach „kapelusze” z martwych łososi, całują się, a ostatnio sieją postrach w Portugalii wywracając łodzie. Teraz grupa kierowana przez samca Moctezumę odkryła nową, brutalną technikę polowania – ich ofiarą padł najgroźniejszy morski drapieżnik.
Choć żarłacz biały (Carcharodon carcharias) uchodzi za najgroźniejszego morskiego drapieżnika, obserwacje z wybrzeży RPA i Meksyku dowodzą, że sam staje się ofiarą. A polują na niego sprytne orki (Orcinus orca), które nauczyły się… wyjadać rekinom wątroby. Wyspecjalizowani zabójcy rekinów U wybrzeży RPA znana jest para orek, które tak skutecznie polowały na żarłacze, że te całkowicie opuściły swoje tradycyjne żerowiska. Teraz, po raz pierwszy, podobne zachowanie widziano w Zatoce Kalifornijskiej w Meksyku. Stado orek, znane jako „grupa Moctezumy” (od imienia dominującego samca), zaczęło polować na młode żarłacze. Badacze zarejestrowali te spektakularne sceny zarówno z powietrza, jak i pod wodą. View oEmbed on the source website Grupa Moctezumy polowała na rekiny wielorybie, ale po jakimś czasie wpadła na innowacyjny pomysł. Orki zaczęły „przewracać na plecy” żarłacze białe, by dobrać się do rekiniej wątroby. Pomysłowy sposób orek na posiłek z wątroby To nie przypadek: rekiny odwrócone na grzbiet całkowicie nieruchomieją – to znany biologom dziwny odruch, występujący też u innych zwierząt. Ma on prawdopodobnie na celu „udawanie martwego”. Orki jednak nie dają się na to nabrać. Naukowcy widzieli, jak grupa pięciu dorosłych orek wspólnie przewraca młodego rekina, po czym z chirurgiczną precyzją wydobywa jego wątrobę – niezwykle bogaty w tłuszcze i składniki odżywcze organ. Resztę zdobyczy orki porzucają. Pierwsze takie polowanie zaobserwowano w sierpniu 2020 roku, a drugie w sierpniu 2022, co sugeruje, że ataki na rekiny mogą być sezonowe, być może związane z ich okresem rozrodu. W obu przypadkach orki dzieliły się zdobyczą z młodymi osobnikami, co wskazuje na społeczne przekazywanie wiedzy łowieckiej. Jeden gatunek, wiele specjalizacji Jak podkreśla biolog morski Erick Higuera Rivas, to zachowanie potwierdza niezwykłą inteligencję orek. Techniki łowieckie przekazywane są z pokolenia na pokolenie, więc poszczególne stada mają różne specjalizacje. Choć orki należą do jednego gatunku, różnią się między sobą tzw. ekotypami – grupami o odmiennych zwyczajach i preferencjach żywieniowych. Stado Moctezumy koncentruje się niemal wyłącznie na rekinach i płaszczkach, jest więc doskonałym przykładem specjalizacji. Wybierając na ofiary młode osobniki, orki minimalizują ryzyko podczas polowania. Żarłacze uciekają w popłochu Jak zauważa ekolog morski Salvador Jorgensen, dorosłe żarłacze na widok orek natychmiast uciekają i nie wracają przez wiele miesięcy. Nie wiadomo jednak, czy taka reakcja jest instynktowna, czy wynika z doświadczenia. Zjawisko orek polujących na rekiny nie jest nowe – podobne przypadki notowano już od lat 90., m.in. przy atakach na rekiny wielorybie. Jednak tylko stado Moctezumy wykazuje tak wyraźne i powtarzalne ukierunkowanie na tę grupę ofiar. Badacze podkreślają, że potrzeba dalszych obserwacji, by ustalić częstotliwość tych polowań i ich wpływ na populację rekinów w Zatoce Kalifornijskiej. Źródło: Frontiers in Marine Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
„Biologiczna kapsuła czasu”. W ludzkich odchodach sprzed 1000 lat wykryto patogeny
Czy można cofnąć się w czasie i „zajrzeć” do wnętrza ludzkiego organizmu sprzed tysiąca lat? Okazuje się, że tak. Pierwotniaki, wiele szczepów bakterii E. coli i owsiki wykryli eksperci w próbkach ludzkich odchodów z Jaskini Umarłych Dzieci w Meksyku.
Co można odkryć w czasie wykopalisk? Z reguły są to fragmenty naczyń ceramicznych, narzędzi kamiennych czy fundamenty dawnych budowli. Wszelkie wytwory organiczne wykonane z drewna czy plecionki zachowują się rzadko, bo ulegają rozkładowi. Podobnie jest z ekofaktami, czyli pozostałościami organicznymi i nieorganicznymi pochodzenia naturalnego. Do nich należą specyficzna grupa znalezisk w postaci… odchodów. Kupy w Jaskini Umarłych Dzieci W 1957 i 1960 roku archeolodzy prowadzili wykopalisk w Jaskini Umarłych Dzieci (La Cueva de Los Muertos Chiquitos) w Dolinie Rio Zape w Meksyku. W tylnej części pieczary znajdowało się śmietnisko. A w takich miejscach można znaleźć dużo ciekawych przedmiotów. Tym razem badaczy czekało zaskoczenie. Nie były to tylko odpadki po ucztach czy rozbite naczynia, ale też masa ludzkich odchodów. Po dokonaniu odkrycia skupiono się na analizie diety. Ustalono, że ludzie ci jedli głównie agawę, ale też owoce miechunki; spożywali też kukurydzę i komosę. Najnowsze badanie wykonane przez badaczy z Indiana University w USA skupiło się na wyszukiwani patogenów z pomocą analiz genetycznych patogenów. Wykonano też analizy radiowęglowe. Odchody wydalono między 725 a 920 r. n.e. Ból brzucha na okrągło W czasie badania zidentyfikowano sygnatury genetyczne różnorodnych pasożytów jelitowych. Wiele z nich, w tym pierwotniak Blastocystis i wiele szczepów bakterii E. coli, nigdy wcześniej nie zostało wykrytych w kopalnych odchodach, czyli takich wydobytych w czasie wykopalisk i pochodzących sprzed setek czy tysięcy lat. Naukowcy stwierdzili też obecność owsików w większości próbek – w sumie przeanalizowano 10 odchodów. Oznacza to, że infekcje jelitowe były u tej dawnej społeczności powszechne. Wiele wykrytych patogenów jest znanych z wywoływania objawów żołądkowo-jelitowych, które mogły prowadzić do takich dolegliwości, jak ból brzucha. Wysoka częstość występowania pasożytów jelitowych w tej próbie może wskazywać, że infekcje jelitowe i złe warunki sanitarne były powszechne wśród mieszkańców Loma San Gabriel, którzy żyli w tym regionie ponad 1000 lat temu. Należy jednak zachować ostrożność z wyciąganiem szerszych wniosków – w końcu przebadano tylko 10 kup. Badanie odchodów – duży potencjał – Praca z tymi kopalnymi próbkami była jak otwarcie biologicznej kapsuły czasu, z której każda odsłania wgląd w ludzkie zdrowie i codzienne życie sprzed ponad tysiąca lat – komentuje współautor badania, dr Drew Capone. Z kolei w ocenie innego badacza zaangażowanego w projekt, dr. Joe Browna z University of North Carolina, istnieje duży potencjał w zastosowaniu nowoczesnych metod molekularnych do badań nad przeszłością, a wysoce czułe i specyficzne testy celowane mogą uzupełniać metody sekwencjonowania. Dlatego dr Brown optymistyczne spogląda w przyszłość. Źródło: PLOS One Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Archeolodzy odkryli kurhan w kształcie skorpiona. Tutaj czczono boga deszczu
Archeolodzy poszukiwali w Meksyku pradziejowych kanałów nawadniających, a natknęli się na spory kurhan. Ale jego kształt jest zaskakujący. Z lotu ptaka przywodzi na myśl skorpiona. Takie odkrycia należą do rzadkości.
To odkrycie pochodzi z centralnej części doliny Tehuacán w Meksyku. Jest to unikatowa budowla, ponieważ tego typu konstrukcje są bardzo rzadkie w Mezoameryce, w przeciwieństwie do Ameryki Północnej. Co wiemy o zagadkowym kurhanie? Kopiec ma imponujące wymiary: około 62,5 metra długości i 22,1 metra szerokości w najszerszym miejscu (w rejonie „szczypiec”). Badania terenowe, choć ograniczone do oględzin powierzchniowych, dostarczyły przekonujących dowodów na to, że kopiec jest dziełem rąk ludzkich, a nie przypadkowym skupiskiem kamieni. Pod warstwą kamieni – odłamków trawertynu – znajduje się ziemny nasyp, a wokół niego natrafiono nawet na kawałki kamienia uformowane w kształt stylizowanych szczypiec. Archeolodzy natknęli się wokół niego na liczne fragmenty naczyń ceramicznych, w tym ceremonialnych importowanych z innych rejonów. Na ich podstawie kurhan wydatowano na późny okres klasyczny i postklasyczny, czyli około 600–1100 n.e. Skorpion – kluczowa postać religii Mezoameryki Skorpion odgrywał kluczową rolę w religii ludów Mezoameryki. Uznawany było za bóstwo niebios (Tlāhuizcalpantēcuhtli) m.in. w wierzeniach Azteków. Symbolizował również planetę Wenus. A ta była ważnym elementem kosmologii ludów mezoamerykańskich. W złożonej mitologii tego rejonu świata skorpion był również powiązany z dwoma innymi ważnymi bóstwami: Tlalocem, bogiem deszczu i wody, oraz Quetzalcoatlem (Upierzonym Wężem), bóstwem opiekuńczym. Wokół kurhanu rozciągają się liczne pozostałości po dawnym systemie irygacyjnym. Dlatego powstał tutaj kurhan w kształcie bóstwa Skorpiona ściśle związanego z wodą. Zapewne w tej „świątyni” modlono się o deszcz, by uprawy się udały. Obserwatorium astronomiczne w kształcie skorpiona Ciało skorpiona i jego szczypce zorientowane są na północny wschód. Archeolodzy przypuszczają, że takie usytuowanie nie było przypadkowe. Kopiec mógł pełnić funkcję obserwatorium astronomicznego zorientowanego na ważne daty w kalendarzu lokalnych społeczności. Ludność ta była silnie uzależniona od intensywnego rolnictwa opartego na irygacji w półsuchym klimacie. Dlatego precyzyjne określenie pory deszczowej i siewu było kluczowe. Orientacja kopca mogła służyć do wyznaczania przesileń letniego i zimowego. Obserwator stojący w miejscu, które badacze nazwali „żądłem” (na końcu ogona), mógł zobaczyć wschód słońca w dniu przesilenia letniego (które sygnalizowało początek pory deszczowej) nad czubkiem północnego „szczypca”. Czy taka była jedna z funkcji kopca? Być może. Nie ulega jednak wątpliwości, że wokół niego gromadziło się sporo ludzi, o czym świadczą liczne zabytki związane ze sferą wierzeń. Wygląda na to, że było to centrum ceremonialne ważne dla całej społeczności. Źródło: Antiquity Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
350 delfinów odzyska wolność. Meksyk zakazuje rozrywki kosztem ssaków morskich
Meksyk podjął decyzję, która zapisze się w historii ochrony zwierząt. Nowe prawo oznacza koniec delfinariów i pokazów z udziałem morskich ssaków. W ciągu półtora roku 350 delfinów ma trafić do specjalnych rezerwatów.
Spis treści: Przełomowa decyzja meksykańskich władz Reforma, która objęła 30 ośrodków i 350 delfinów w Meksyku Dlaczego zakaz delfinariów w Meksyku wpisuje się w światowy trend? Od wieków człowiek wykorzystuje zwierzęta jako źródło rozrywki – od cyrków po delfinaria. Z czasem jednak coraz głośniej zaczęły wybrzmiewać protesty przeciwko takim praktykom, a wraz z nimi postulaty etycznego traktowania zwierząt i ochrony przyrody. Te głosy doprowadziły do przełomowej decyzji w Meksyku. Tamtejsza Izba Deputowanych jednogłośnie zatwierdziła poprawkę do Ustawy o Ochronie Przyrody, zakazującą wykorzystywania delfinów, lwów morskich i orek w widowiskach organizowanych w niewoli – zarówno w formie pokazów stałych, jak i objazdowych. Przełomowa decyzja meksykańskich władz Branża rozrywki z udziałem delfinów funkcjonuje w Meksyku od dziesięcioleci, szczególnie w regionach turystycznych, gdzie przyciągała miliony odwiedzających. Z biegiem lat zaczęły jednak narastać obawy dotyczące dobrostanu zwierząt, co przełożyło się na coraz liczniejsze apele o wprowadzenie ograniczeń. W ostatnich latach świadomość społeczna w kwestii niewoli ssaków morskich w Meksyku znacząco wzrosła. Zaczęli jej się sprzeciwiać m.in. naukowcy, co potwierdza list otwarty z 2022 roku, podpisany przez ponad stu ekspertów, którzy jednoznacznie opowiedzieli się przeciwko przetrzymywaniu delfinów w niewoli. Na zmianę nastawienia opinii publicznej ogromny wpływ miała także popkultura. Jak zauważył David Phillips, dyrektor Międzynarodowego Projektu Ochrony Ssaków Morskich i założyciel Free Willy Keiko Foundation, przełomową rolę odegrała historia Keiko – orki znanej z filmu „Uwolnić orkę”. – Od małego akwarium w Mexico City po rodzinne wody Islandii jej historia okazała się przełomowa. Dzięki niej, a także takim produkcjom jak „Blackfish” i „The Cove”, nastąpiła radykalna zmiana w postrzeganiu dobrostanu delfinów i wielorybów w niewoli – podkreślił Phillips. Pod wpływem tych czynników meksykański Senat 26 czerwca 2025 roku jednogłośnie przyjął ustawę zakazującą pokazów delfinów, ich rozmnażania w niewoli, a także komercyjnych atrakcji polegających na pływaniu z delfinami. Nowe przepisy, poparte przez nowo wybraną prezydent Claudię Sheinbaum, weszły w życie natychmiast po ogłoszeniu. Zgodnie z ustawą wszystkie delfinaria w kraju mają 18 miesięcy na zaprzestanie działalności i przeniesienie zwierząt do rezerwatów morskich. Reforma, która objęła 30 ośrodków i 350 delfinów w Meksyku Dr Claudia Edwards, dyrektor programowa Humane World for Animals Mexico, która aktywnie wspierała przygotowanie projektu ustawy, podkreśliła: „To głosowanie stanowi decydujący krok w kierunku zakończenia eksploatacji wielorybów, delfinów i innych ssaków morskich w celach rozrywkowych i oznacza ogromny postęp w działaniach na rzecz dobrostanu zwierząt oraz ich ochrony w Meksyku”. Reforma obejmuje około 30 ośrodków w całym kraju, w których obecnie przetrzymywanych jest około 350 delfinów. Zakaz dotyczy nie tylko stałych pokazów, lecz także objazdowych występów i dalszego pozyskiwania ssaków morskich. Dla Meksyku, od lat będącego jednym z globalnych centrów rozrywki z udziałem delfinów, nowe przepisy oznaczają fundamentalną zmianę moralną i polityczną. – Teraz istnieje szansa na przeniesienie ponad 350 delfinów z betonowych zbiorników do nadmorskich rezerwatów – zaznaczył David Phillips. Uchwalenie ustawy to jednak dopiero pierwszy krok. Meksyk ma bowiem niejednoznaczną historię w zakresie egzekwowania przepisów dotyczących ochrony środowiska – część regulacji była w przeszłości realizowana wybiórczo, a niektóre zupełnie ignorowane. Jednomyślne poparcie dla ustawy w Senacie, w połączeniu ze wsparciem ze strony prezydent Claudii Sheinbaum, daje jednak nadzieję, że tym razem sytuacja będzie wyglądać inaczej. – Czy egzekwowanie prawa rzeczywiście nastąpi, dopiero się okaże, ale jednomyślne uchwalenie ustawy daje powody do optymizmu. Uda się to tylko wtedy, gdy rząd wykona swoje zadanie, ściśle monitorując przestrzeganie prawa i zapewniając przeniesienie delfinów z betonowych zbiorników do morskich zagród – dodał Homero Aridjis, prezes Grupy 100 i wieloletni obrońca środowiska w Meksyku. Dlaczego zakaz delfinariów w Meksyku wpisuje się w światowy trend? Choć przeniesienie delfinów z niewoli do morskich rezerwatów będzie ogromnym wyzwaniem, zakaz jest zgodny z coraz liczniejszymi badaniami dotyczącymi wpływu zamknięcia na ssaki morskie. Jak wskazują organizacje zajmujące się dobrostanem zwierząt, delfiny trzymane w niewoli częściej doświadczają stresu i przejawiają nietypowe zachowania, niespotykane u ich dzikich odpowiedników. Te niezwykle inteligentne i społeczne zwierzęta mają złożone potrzeby, których nie sposób w pełni zaspokoić w sztucznych zbiornikach. Właśnie ta wiedza naukowa i rosnąca świadomość społeczna sprawiły, że Meksyk zdecydował się na odważny krok, który jednocześnie wpisuje się w globalny trend odchodzenia od wykorzystywania ssaków morskich w celach rozrywkowych. W opinii publicznej na całym świecie zaszła bowiem znacząca zmiana: to, co niegdyś uchodziło za rodzinną rozrywkę, coraz częściej uznawane jest za okrutne i przestarzałe. Nowe prawo należy do najbardziej kompleksowych zakazów eksploatacji delfinów na świecie, a Meksyk dołącza do grona krajów, takich jak Kanada i Francja, które całkowicie lub stopniowo rezygnują z hodowli ssaków morskich w celach rozrywkowych. Także w Stanach Zjednoczonych i wielu krajach Europy liczne ośrodki zostały zamknięte w wyniku rosnącego sprzeciwu społecznego i zaostrzania regulacji prawnych. – Ten zakaz to dobitne przypomnienie, że dzikie zwierzęta nie istnieją po to, by zabawiać ludzi. To wyraźny sygnał dla branży turystycznej, że przyszłość podróży musi być etyczna i przyjazna przyrodzie. Biura podróży i rządy mają obowiązek zaprzestać promowania atrakcji, które wykorzystują delfiny i inne dzikie zwierzęta. Turyści szukają wartościowych oraz odpowiedzialnych doświadczeń i nadszedł czas, by branża wreszcie ich posłuchała – dodała Ester Mora, dyrektor ds. kampanii korporacyjnych w World Animal Protection. Źródła: Karmacive, Sandos, Save Dolphins, World Animal Protection Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Archeolodzy zlokalizowali ostatni bastion Majów. To „Kraina białego jaguara”
Nie wszyscy Majowie zostali pokonani przez europejskich konkwistadorów tuż po ich przybyciu. Część z nich stawiała opór przez ponad 100 lat. Archeolodzy właśnie namierzyli ich bazę, która nazywała się „Krainą białego jaguara”.
Spis treści: W poszukiwaniu osady rebeliantów Archeologiczne bingo. Koniec poszukiwań Koniec krainy białego jaguara Przybycie do Nowego Świata Krzysztofa Kolumba do Ameryki w 1492 roku zwiastowało problemy dla rdzennych ludności. Historia kolejnych stuleci była napisana krwią i okrucieństwem. Europejscy osadnicy przyczynili się do upadku wielu cywilizacji na nowo odkrytych przez nich kontynentach. Jedną ze społeczności, która ucierpiała byli Majowie w Ameryce Środkowej. Archeolodzy napisali właśnie nowy rozdział w historii ich oporu przeciwko hiszpańskiemu najazdowi. W poszukiwaniu osady rebeliantów Jedna z grup etnicznych Majów, Lakandon-Ch'ol, stawiała opór Hiszpanom do 1586 roku. Wówczas ich stolica Lacan-Tun została zdobyta. Część z Majów postanowiła uciec i stawiać dalej opór. Lakandon-Ch'ol przenieśli się w głąb lądu i założyli Sak-Bahlán, czyli Krainę białego jaguara, gdzie pozostali przez 110 lat. Jej poszukiwania trwały wiele lat. Archeologiczne bingo. Koniec poszukiwań Teraz grupa badaczy ogłosiła odkrycie ostatniej reduty Majów. W poszukiwaniach pomocny był model predykcyjny wykorzystujący systemy informacji geograficznej (GIS), opracowany przez lidera badań Josuhé Lozady Toledo, eksperta z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH). Jest to zatem metoda archeologii cyfrowej. Naukowiec „karmił” model również informacjami ze źródeł pisanych sprzed kilkuset lat, np. z kroniki Friara De Rivasa z 1698 roku. Tam podano, ile trwała podróż do Sak-Bahlán W projekcie uczestniczyli też archeolodzy dr Brent Woodfill z Winthrop w USA i dr Yuko Shiratori z Uniwersytetu Rissho w Japonii. Baza wojowniczych Majów znajdowała się na pograniczu dzisiejszego Meksyku i Gwatemali, w pobliżu rzek Jataté i Ixcán. Jest to rezerwat Biosfery Montes Azules. – To była najtrudniejsza wyprawa terenowa, jaką kiedykolwiek odbyłem, ale ostatecznie znaleźliśmy dowody archeologiczne dokładnie w miejscu, które wskazał – mówi Toleda. Dodał, że w czasie, gdy szukał stanowiska archeologicznego w ternie poczuł się jak pierwsi archeolodzy w XIX wieku. Koniec osady białego jaguara Historia tego miejsca kończy się w 1695 roku, kiedy osadę dostrzegł zakonnik Pedra de la Concepción. Wkrótce potem została podbita i przemianowana na wieś Nuestra Señora de Dolores (Matki Bożej Bolesnej), ale po 10 latach ją opuszczono. Teraz badacze planują dalsze badania osady zbuntowanych Majów. Udało się zmapować jej obszar. Otworzono też niewielkie wykopy archeologiczne. Pozyskane w ten sposób dane umożliwią precyzyjne określenie wieku pozostałości. Źródło: INAH Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Nie starzeje się i potrafi odtworzyć własne ciało. Mimo to walczy o przetrwanie
Aksolotl to stworzenie, które przez całe życie zachowuje młodzieńczą formę. Potrafi odtworzyć utracone kończyny, a nawet fragmenty serca czy mózgu. Z utratą naturalnych siedlisk radzi sobie jednak znacznie gorzej.
W tym artykule: Aksolotl, czyli wodny potwór Medialna kariera aksolotla Zapasowa populacja salamandry Rolnicy dla aksolotla W La Roma, modnej dzielnicy Meksyku, patio Monstruo de Agua pełne jest werwy młodych ludzi rozmawiających przy wędzonym ceviche z awokado, grzybach w tempurze i rzemieślniczym piwie. Każda butelka ma etykietę z wizerunkiem dziwacznego aksolotla otoczonego koroną skrzeli przypominających pióra. Browar wybrał skrajnie zagrożoną salamandrę jako swoją maskotkę w nadziei na zwiększenie świadomości problemu wśród meksykańskiej opinii publicznej, mówi jego założyciel Matías Vera-Cruz Dutrenit. – Skoro nasz produkt jest dobry, może występować w roli ambasadora słusznej sprawy – wyjaśnia. Aksolotl, czyli wodny potwór Aksolotl, nazwany tak na cześć azteckiego boga Xolotla, jest ważnym symbolem meksykańskiej kultury. Monstruo del Agua oznacza „wodny potwór”, co jest hiszpańskim przekładem z nahuatl, języka starożytnych Azteków. Te długie na ok. 30 cm płazy niegdyś były powszechne w leżących na dużych wysokościach jeziorach wokół miasta Meksyk. Dziś spotyka się je tylko w kilku kanałach śródlądowych w pobliżu jeziora Xochimilco, gdzie przetrwało co najwyżej 1000 osobników. Ta niebezpiecznie mała populacja stoi w obliczu licznych zagrożeń: zanieczyszczenia wody, drapieżnictwa inwazyjnych karpia i tilapii, a przede wszystkim utraty siedlisk. Medialna kariera aksolotla W związku z trudną sytuacją gatunku w ciągu ostatniej dekady świadomość społeczna na jego temat istotnie wzrosła. Aksolotle są teraz postaciami w grze online Minecraft i na globalnej platformie gier Roblox. Aksolotl widnieje na nowym banknocie o nominale 50 peso. Salamandry te – na wolności zwykle brązowe lub szare – stały się też popularne jako zwierzęta domowe. Przybierają kolor biały z różowymi refleksami z powodu mutacji genetycznej spowodowanej hodowlą w niewoli. Mimo to Luis Zambrano, ekspert od aksolotli z Narodowego Autonomicznego Uniwersytetu Meksyku, jest sceptyczny co do tego, czy nowa ustawa lub rosnąca sława aksolotla przyniosą istotne zmiany. – Mamy miliony [hodowlanych] aksolotli na całym świecie, ale potrzebujemy siedliska – mówi Zambrano. A to zniechęcające zadanie w metropolii liczącej 22 mln ludzi. Nie ma złotego środka na ochronę tego gatunku. W przeciwieństwie do innych salamander, które przechodzą metamorfozę, aksolotle nigdy nie wyrastają ze stadium larwalnego, młodocianego. Zjawisko to zwane jest neotenią. Aksolotle są częstym obiektem badań biologów ze względu na swą zdolność do regeneracji utraconych lub uszkodzonych kończyn, serc, rdzeni kręgowych, a nawet części mózgu – a wszystko to bez blizn. Odkrycie, dlaczego aksolotle nie mają blizn, mogłoby pomóc odblokować zdolność człowieka do regeneracji. Zapasowa populacja salamandry Ich młodzieńcze cechy obejmują pierzaste skrzela wyrastające z głów jak grzywa, błony pławne między palcami, płetwę grzbietową biegnącą wzdłuż ciała i ogona. Dorosłe aksolotle, nazywane ambystomami, mimo iż zachowują skrzela, mają też funkcjonalne płuca i mogą oddychać przez skórę. A gdyby te wieczne niemowlęta nie były jeszcze wystarczająco słodkie, ich pyszczki są uniesione w wiecznym uśmiechu Mony Lisy. Zmieniają się one jednak w odkurzacze, gdy nadejdzie pora jedzenia. Aksolotle wciągają swoje ofiary, w tym skorupiaki, mięczaki, jaja owadów i małe ryby. W 1993 r. rząd meksykański dla ochrony siedlisk aksolotli wyznaczył 215-hektarowy park ekologiczny Xochimilco. Ale postęp jest powolny. – Ścieki i urbanizacja nadal zagrażają znacznej części tego obszaru – mówi Zambrano. Dlatego Zambrano opracował dla aksolotli plan B, zakładając tymczasowe stawy dla trzymanych w niewoli salamander. W niedawnym eksperymencie 11 par wyhodowanych w laboratorium aksolotli wypuszczono pojedynczo do trzech stawów na terenie kampusu uniwersyteckiego. Wyniki były zachęcające. Siedem z 11 par doczekało wyklucia się jaj, a młode osobniki, które przeżyły, były zdrowe. Na razie osobniki trzymane w niewoli służą jako populacja zapasowa. Zambrano powiedział, że naukowcy nie wypuszczą ich do Xochimilco, dopóki dzika populacja nie zniknie. Rolnicy dla aksolotla Pochodzący z Xochimilco działacz społeczny Dionisio Eslava Sandoval bierze sprawy w swoje ręce. Odnawia tradycyjne przedhiszpańskie chinampas – sztuczne rolnicze wyspy otoczone wąskimi kanałami, które filtrują zanieczyszczenia. Chinampy stanowią idealne siedlisko dla aksolotli. Jednak 95 proc. z nich jest już nieproduktywnych albo zarośniętych, albo porzuconych wraz z zanikiem tradycyjnego rolnictwa. Rzadki płaz z Meksyku znaleziony na wolności w Polsce Zwierzę znalazła mieszkanka Szczecina podczas spaceru po Puszczy Bukowej. Nie wiadomo, jak endemiczny płaz z Meksyku znalazł się w Polsce. Na chinampie Sandovala rosną marchew, czosnek, brokuły i inne rośliny uprawiane przy użyciu rodzimych nasion i metod rolnictwa ekologicznego. Ale jest też ona nowym domem dla 11 aksolotli, które Sandoval – za pozwoleniem władz – przeniósł z głównego systemu kanałów do połączonych rowów. Dwa ekrany filtracyjne zatrzymują tam metale ciężkie i inne zanieczyszczenia, a także karpia i tilapię. Przy użyciu tej metody rolnicy wypuścili do podobnych rowów co najmniej 240 kolejnych aksolotli. Choć nie współpracują bezpośrednio z Sandovalem, Zambrano i jego zespół zarządzają projektem Chinampa Refuge. W jego ramach z pomocą 28 lokalnych rolników z chinampas utworzono 20 podobnych ostoi aksolotla. Sandoval ma nadzieję, że jeszcze więcej osób pójdzie w jego ślady. – Chodzi o to, żeby to się rozrastało – powiedział. – Jak edukować ludzi? Dając przykład. To fragment artykułu pochodzącego z magazynu „National Geographic Polska” nr 8/2023. Sprawdź naszą ofertę prenumeraty! National Geographic 8/23
Ta ryba demon nie istnieje. Mimo to w Meksyku można ją kupić na targu
Mityczne ryby można w Meksyku kupić na bazarze – choć nie istnieją. Tworzy się je z zagrożonych gatunków płaszczek, które wyglądem przypominają istoty z legend. Przerażające rzeźby wykonane z ryb przypominają śmiejące się demony.
Spis treści: Jak powstają „ryby demony” sprzedawane turystom Historia pez-diablo Problem ochrony zagrożonych gatunków rochowatych Od potwora z Loch Ness po jednorożce, mityczne stworzenia od dawna fascynują ludzi. Czasem ta fascynacja prowadzi w zaskakujące rejony. Na przykład w Meksyku ludzie tworzą pez diablo – spreparowane okazy ryb wyglądające jak istoty mityczne. Jak powstają „ryby demony” sprzedawane turystom Pez diablo znane są też jako garadiávolos lub rayas chupacabras i mają różne zastosowania. Wykonuje się je z wysuszonych i odpowiednio uformowanych tzw. ryb gitarowych – płaszczek z rodziny rochowatych, które należą do najbardziej zagrożonych ryb morskich na świecie. Czasem są traktowane jako magiczne talizmany, innym razem sprzedawane jako pamiątki turystyczne lub nawet rzekome środki lecznicze na raka czy anemię. Ich wygląd kojarzy się z mitycznymi stworzeniami – wszystko dzięki charakterystycznej budowie ryb używanych do wyrobu takich pamiątek. Proceder ma miejsce m.in. w Meksyku. Historia pez-diablo Niektóre płaszczki z rodziny rochowatych (Rhinobatidae) mają nozdrza położone tuż nad otworem gębowym, przypominające dziwaczne oczy. To właśnie ta anatomiczna osobliwość pozwala tworzyć z nich przerażające „rzeźby” przypominające hybrydy człowieka i demona. Tradycja tworzenia takich stworów sięga XVI wieku w Europie, gdzie płaszczki formowano na kształt smoków i uznawano za talizmany lub źródła nadprzyrodzonej mocy. W XX wieku płaszczki z rodziny rochowatych zaczęły być wykorzystywane do podobnych celów. Pierwszy znany przypadek takiego spreparowanego okazu opisano w 1933 roku. Od tamtej pory pojawiały się one w kolekcjach etnograficznych i licznych publikacjach prasowych w Ameryce Północnej jako lokalne sensacje. Problem ochrony zagrożonych gatunków rochowatych Problem polega jednak na tym, że rochowate to ryby mocno przetrzebione. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) aż dwie trzecie znanych ich gatunków jest zagrożonych wyginięciem. Występują one głównie w ciepłych wodach strefy tropikalnej i umiarkowanej, gdzie są poławiane zarówno celowo, jako tanie źródło białka, jak i przypadkowo, jako przyłów. Coraz częściej jednak trafiają też do akwariów lub stają się materiałem na „mistyczne” rzeźby pez-diablo. Handlarzom zdecydowanie bardziej opłaca się sprzedać rybę jako pez diablo niż na mięso – świeży okaz w Meksyku kosztuje około dwóch dolarów, a spreparowany na międzynarodowych platformach sprzedażowych może osiągnąć wartość od 50 do nawet 500 dolarów. Taki zysk zachęca do dalszych połowów, nawet jeśli gatunki te są objęte ochroną. Handel rochowatymi jest teoretycznie ograniczony przez Konwencję CITES – międzynarodowe porozumienie mające na celu kontrolę handlu zagrożonymi gatunkami. Jednak skuteczność tych regulacji jest różna i zależy od zaangażowania poszczególnych krajów. Bez lepszego monitoringu i świadomości społecznej ryzyko wyginięcia tych unikalnych zwierząt będzie rosło. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Tajemnicze świątynie Majów. Skrywają więcej niż Chichén Itzá
Mniej znane cuda archeologiczne Meksyku kuszą podróżników autentyczną atmosferą i spokojem, jakiego nie znajdziesz w tłumnym Chichén Itzá. Poznaj trzy niezwykłe miejsca, które wciąż skrywają wiele tajemnic.
Spis treści: Palenque – dżungla, hieroglify i krypta Pakala Calakmul – miasto piramid i dżungli pełnej jaguarów Uxmal – biała architektura i legenda o karle Położone z dala od turystycznych szlaków, stanowiska takie jak Palenque, Calakmul i Uxmal oferują fascynujące spojrzenie na cywilizację Majów – bez tłumów, kolejek i wygórowanych cen. Dla wielu to nie tylko alternatywa, ale prawdziwa podróż do przeszłości, w samym sercu dżungli Jukatanu. Dla tych, którzy szukają spokojniejszej i bardziej przystępnej cenowo alternatywy dla Chichén Itzá, te świątynie na Półwyspie Jukatan oferują wgląd w bogatą historię Majów. Położone w dżungli Jukatanu, około 45 minut od Valladolid, znajduje się jedno z najczęściej odwiedzanych stanowisk archeologicznych Meksyku — Chichén Itzá. Dawniej tętniące życiem miasto Majów z szacunkową liczbą 35 000 mieszkańców, dziś przyciąga tłumy turystów z całego świata, którzy podziwiają jego wspaniałe świątynie i odkrywają bogatą historię regionu. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1988 roku, a później nazwane jednym z Nowych Siedmiu Cudów Świata, Chichén Itzá nadal bije rekordy frekwencji. Chociaż jego znaczenie i piękno są niezaprzeczalne, jego odwiedzenie jest kosztowne i wiąże się z tłumami. Dla tych, którzy szukają spokojniejszej i tańszej alternatywy, te trzy ukryte świątynie oferują możliwość poznania mniej znanych stanowisk archeologicznych Półwyspu Jukatan. Palenque – dżungla, hieroglify i krypta Pakala Cywilizacja Majów obejmowała niegdyś współczesne południowo-wschodnie Meksyk, Gwatemalę, Belize, Honduras i Salwador. W szczytowym momencie liczyła ponad 2 miliony ludzi rozproszonych po całym imperium, z najpotężniejszymi miastami w dzisiejszym Jukatanie i północnej Gwatemali. Położone w gęstym lesie deszczowym Lacandón w stanie Chiapas, Palenque jest jednym z najbardziej imponujących stanowisk Majów, znanym z wielopoziomowych piramid, hieroglificznych inskrypcji i ukrytych krypt z dziesiątkami archeologicznych skarbów. Najbardziej znana struktura, Świątynia Inskrypcji, dostarczyła archeologom nieocenionych informacji o cywilizacji Majów. Częściowo dzięki dobrze zachowanym hieroglifom, ale również z powodu krypty poniżej. Władca z VII wieku, K’inich Janaab’ Pakal, został pochowany w tej krypcie z piękną jadeitową maską. Maska ta jest uważana za jedno z największych odkryć archeologicznych cywilizacji Majów i można ją zobaczyć w Narodowym Muzeum Antropologicznym w Meksyku. Wykopaliska w Palenque rozpoczęto w latach 40. XX wieku i trwają do dziś. Pomimo dekad pracy, zbadano mniej niż 10% z 1780-hektarowego miasta — Palenque nadal skrywa niezliczone tajemnice pod dżunglą. Na czas wizyty można zatrzymać się w mieście Palenque lub w jednym z bardziej odosobnionych eko-hoteli i ośrodków w dżungli. Hotel Maya Bell znajduje się tuż przy wejściu do stanowiska i oferuje urocze chaty z dachami z liści palmowych, klimatyzacją, restauracją i basenem. Calakmul – miasto piramid i dżungli pełnej jaguarów Ukryte głęboko w Rezerwacie Biosfery Calakmul, to starożytne miasto jest jednym z najmniej odwiedzanych stanowisk Majów. Przez wieki pochłonięte przez gęstą dżunglę, zostało ponownie odkryte w 1931 roku przez biologa Cyrusa Longwortha Lundella. Calakmul, co oznacza „miasto przyległych piramid”, jest jednym z największych miast Majów, z tysiącami struktur rozmieszczonych na obszarze 331 397 hektarów. Historycy uważają, że było to polityczne centrum dynastii Kaanul (dynastii Węża), jednej z najpotężniejszych dynastii Majów w okresie późnoklasycznym (600–900 n.e.). Białe drogi wapienne, zwane sacbé, łączyły Calakmul z pobliskimi miastami, tworząc starożytny system komunikacyjny służący celom wojskowym, dyplomatycznym i handlowym. Wizyta w Calakmul przypomina sceny z filmu o Indianie Jonesie — istnieje duże prawdopodobieństwo spotkania małp, indyków, tukanów, a nawet jaguarów. Dotarcie tam wymaga trzech osobnych biletów wstępu i 90-minutowej jazdy od najbliższej stacji kolejowej. Zaleca się korzystanie z przewodników, ponieważ wycieczki trwają zazwyczaj od pięciu do siedmiu godzin. Warto zaplanować nocleg w pobliskiej wiosce Conhuas lub La Selva, Campeche. Należy pamiętać, że bilety, restauracje i przewodnicy przyjmują tylko gotówkę — warto mieć przy sobie meksykańskie peso. Uxmal – biała architektura i legenda o karle Około czterech godzin drogi od Cancún, na trasie do Méridy, Uxmal było ważnym miastem w okresie późnoklasycznym i częścią Ligi Majapán. Jest jednym z najlepszych miejsc do podziwiania architektury stylu Puuc, podobnej do tej z Chichén Itzá. Choć dziś wapienne piramidy stoją nagie, niegdyś były pokryte gładkim białym stiukiem, uzyskiwanym przez spalanie drewna. Budynki w Uxmal nie są rozmieszczone w tradycyjnym układzie dziedzińcowym, lecz zostały ustawione zgodnie z ruchem Wenus na niebie. Sprawia to, że Uxmal jest szczególnym miejscem do odwiedzenia w różnych porach roku, choć nie tak znanym jak Chichén Itzá w czasie równonocy wiosennej. Piramida Czarownika, najwyższa świątynia w Uxmal, góruje nad dawną dzielnicą mieszkalną miasta. Zwiedzanie z przewodnikiem daje wgląd w kulturę Majów, w tym rytuały ofiarne, grę w piłkę mezoamerykańską oraz legendy, takie jak La Casa del Enano – Dom Karła, czyli piramida, którą według legendy miał zbudować w jedną noc magiczny karzeł, który później rządził Uxmalem. Jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów w Uxmal jest Dom Gołębi — 73-metrowa budowla z rzędem struktur przypominających grzędę dla gołębi. Uxmal znajduje się około godziny drogi od Méridy i jest doskonałą propozycją na jednodniową wycieczkę oraz świetną alternatywą dla bardziej zatłoczonego i droższego Chichén Itzá. Mérida to także fantastyczne miejsce na pobyt z pyszną kuchnią jukatańską i tętniącymi życiem ulicami. Źródło: National Geographic
„Ryba zagłady” znaleziona na plaży. Czy to zwiastun kataklizmu?
Fale wyrzuciły na brzeg rzadkiego wstęgora królewskiego, zwanego „rybą zagłady”. Według dawnych wierzeń, jego pojawienie się zwiastowało nadchodzący kataklizm.
W tym artykule: „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Mało znane gatunki zwierząt zawsze wzbudzają ogromne zainteresowanie, zwłaszcza gdy ich nagrania trafiają do sieci. Nie inaczej było w przypadku niezwykłego znaleziska na jednej z plaż w Meksyku, gdzie fale wyrzuciły na brzeg tajemnicze stworzenie. Jak się później okazało, była to owiana wieloma legendami „ryba zagłady”. „Ryba zagłady”, czyli wstęgor królewski Wstęgor królewski (Regalecus glesne), dawniej znany jako król śledziowy, to prawdziwy gigant oceanicznych głębin. Jego długie, bocznie spłaszczone ciało przypomina szeroką wstęgę, co tłumaczy jego nazwę. Przydomek „królewski” zawdzięcza natomiast efektownej, czerwonej płetwie grzbietowej. Przeciętna długość dorosłego osobnika wynosi od 6 do 8 metrów, choć odnotowano również rekordowe okazy mierzące 11 metrów. Istnieją też relacje sugerujące, że niektóre osobniki mogły osiągnąć nawet 17 metrów. Najcięższy potwierdzony okaz ważył 272 kilogramy. Można go spotkać we wszystkich oceanach oraz w wielu morzach na całym świecie. Zazwyczaj przebywa na głębokościach od 20 do 1000 metrów. Wstęgor królewski zwiastuje kataklizm? Wstęgor królewski często bywa nazywany „rybą zagłady” lub „zwiastunem zagłady”. To określenie wywodzi się z wierzeń, według których pojawienie się tej ryby blisko brzegu jest złowieszczym omenem, zapowiadającym nadchodzący kataklizm. Najsilniej ten mit zakorzenił się w Japonii, gdzie każda obserwacja tej ryby wzbudza obawy o nadciągające trzęsienie ziemi czy tsunami. Naukowcy podchodzą do tych wierzeń z dystansem. Dotychczas nie znaleziono bowiem żadnych racjonalnych dowodów na to, że pojawienie się wstęgora królewskiego zwiastowałby jakąkolwiek katastrofę. Gdyby jednak ta hipoteza miała potwierdzenie w rzeczywistości, jej przykładem mogłyby być wydarzenia z 2011 r. w Japonii oraz z 2024 r. w Los Angeles. W obu przypadkach najpierw pojawiły się wstęgory królewskie, a niedługo później doszło do trzęsienia ziemi. „Ryba zagłady” znowu dała o sobie znać Wstęgor królewski ponownie dał o sobie znać. Tym razem fale wyrzuciły go na brzeg meksykańskiej plaży Playa El Quemado, a nagranie z tego zdarzenia momentalnie przyciągnęło uwagę internautów. Eksperci zwracają uwagę, że coraz częstsze wynurzanie się „ryby zagłady” może być efektem zmian środowiskowych, prądów morskich lub chorób. Naukowcy sugerują, że osłabione lub stare osobniki tracą zdolność do życia w głębinach i wypływają na powierzchnię. W ostatnich miesiącach wstęgory królewskie były obserwowane na Filipinach oraz dwukrotnie w Kalifornii. Jeden z okazów trafił do Southwest Fisheries Science Center, gdzie pobrano próbki do dalszych badań. Analiza tego osobnika pozwoli lepiej poznać biologię i zachowanie całego gatunku. – Podobnie jak w przypadku wcześniejszych przypadków, możemy dowiedzieć się więcej o historii życia tych ryb, które zamieszkują oceaniczne głębiny poza zasięgiem światła słonecznego – przyznał Ben Frable, kierownik Marine Vertebrate Collection. Źródła: X (dawny Twitter); wprost.pl; National Geographic Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
W Meksyku odkryto nowy gatunek dinozaura. Miał głowę jak struś i łapy jak leniwiec
Nowy, dziwny i bardzo ciekawy gatunek dinozaura odkryli naukowcy w Meksyku. Wykopali tam szczątki wielkiego gada, który z wyglądu przypominał strusie. Jednak pewne jego cechy anatomiczne wskazują, że był zapamiętałym roślinożercą, tak jak leniwce.
Spis treści: Do jakiej rodziny należy nowy dinozaur? Czy dinozaur z Meksyku potrafił pędzić jak wiatr? Czym odżywiał się Mexidracon longimanus? W 2014 roku zespół archeologów i paleontologów prowadził wykopaliska w meksykańskim stanie Coahuila. Znajduje się tam formacja Campanian Cerro del Pueblo Formation, jedno z najbogatszych źródeł skamieniałości dinozaurów w Meksyku. Wykopaliska prowadzone ponad dziesięć lat temu zaskoczyły naukowców. Natrafili oni na szczątki nieznanego dinozaura. Na tyle różniły się one od znanych skamieniałości pradawnych gadów, że uczeni nie potrafili ich zidentyfikować. Kości trafiły na przechowanie na uniwersytet Benemérita Escuela Normal de Coahuila. Dopiero powtórne badania przeprowadzone przez międzynarodowy zespół specjalistów, między innymi z Meksyku, Stanów Zjednoczonych i Hiszpanii, wyjaśniły ich sekret. Okazało się, że mamy do czynienia nie tylko z nowym gatunkiem, ale z nowym rodzajem dinozaurów ptasiopodobnych. Do jakiej rodziny należy nowy dinozaur? Z wyglądu bardzo przypomina dzisiejsze strusie. Ma jednak wyjątkowo długie kości śródręcza. A to wskazuje, że prawdopodobnie poszukiwał pokarmu roślinnego w takim sam sposób, jak robią to leniwce. Nowy gatunek został nazwany Mexidracon longimanus. Żył na Ziemi pod koniec kredy, czyli około 73 miliony lat temu. Był to okres, kiedy prehistoryczny superkontynent Laurazja rozpadał się na bardziej nam znane twory – Amerykę Północną i Eurazję. Na wszystkich tych terenach dzisiaj znajdowane są szczątki przedstawicieli rodziny dinozaurów, do której należał mexidracon. Są to tak zwane ornitomimy, czyli dinozaury ptasiopodobne. A nawet dokładniej – strusiopodobne. Te wielkie gady miały bowiem długą szyję, dużą, delikatną czaszkę z wielkimi oczodołami i pozbawiony zębów dziób. Ich charakterystyczną cechą były wydłużone kończyny przednie (to odróżniało je od dalekich kuzynów tyranozaurów). Ich skórę pokrywały pióra. Możliwe nawet, że Mexidracon longimanus miał długie pióra na przedramionach, przez co jeszcze bardziej przypominał strusie. Czy dinozaur z Meksyku potrafił pędzić jak wiatr? Ornitomimy łączyła ze strusiami jeszcze jedna zdolność. Strusie, gdy potrzeba, potrafią poruszać się bardzo szybko. Biegają z prędkościami sięgającymi nawet 50-70 km/godz. Mexidracon longimanus prawdopodobnie także był niezłym sprinterem. Miał długi ogon, który pomagał mu utrzymać równowagę w czasie biegu. Jednak jeśli pędził przed siebie, to raczej uciekając przed większymi drapieżnikami, niż coś goniąc. Tym, co najbardziej wyróżnia tego dinozaura, jest budowa jego kończyn górnych. Naukowcy zwrócili uwagę na kości śródręcza, które są wyjątkowo wydłużone i szczupłe. Łapa zwierzęcia były przez to dłuższa niż całe górne ramię. To pozwoliło postawić hipotezę, że Mexidracon longimanus był – podobnie jak wiele niedużych ornitomimów – zapamiętałym roślinożercą. Czym odżywiał się Mexidracon longimanus? Naukowcy porównali kończyny górne mexidracona i współczesnych leniwców. Odkryli podobieństwa, które wskazują, że dinozaur ten mógł odżywiać się w podobny sposób. Buszował w gęstwinie krzewów i drzew, gdzie sięgał po gałęzie wraz z liśćmi i wkładał je sobie do pyska. Pochłaniał również pączki, kwiaty i owoce – wszystko, co znajdował na krzewach lub drzewach. Możliwe jednak również, że był wszystkożerny i polował na nieduże zwierzęta żyjące na brzegach zbiorników wodnych. Budowa kończyn górnych nie wyklucza, że był w stanie chwytać ryby, które wybierał z wody. Praca opisująca nowo odkryty gatunek ukazała się w czasopiśmie „Cretaceous Research”. Naukowcy oszacowali, że Mexidracon longimanus miał około 3 metrów długości. Nie był zatem zbyt dużym dinozaurem. Ornitomimy znacząco różnią się od siebie wielkością. Do tej rodziny należą zarówno gatunki nieduże, ważące zaledwie kilkanaście kilogramów, jak i sześciotonowe bestie. Źródła: Cretaceous Research, phys.org Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Jak Meksykanie obchodzą Dzień Zmarłych. Nowy odcinek podcastu
Czym dla Meksykanina jest Día de Muertos? Jak się żyje w rozkroku między dwoma kulturami? Kiedy najlepiej zaplanować podróż do Meksyku? Gościem nowego odcinku podcastu National Geographic Polska jest Alexis Angulo, obywatel Meksyku, który swój nowy dom znalazł nad Wisłą.
Alexis Angulo jest literaturoznawcą i doktorantem na Uniwersytecie Warszawskim. Z Meksyku do Polski trafił już wiele lat temu. Po raz pierwszy odwiedził nasz kraj podczas wymiany uczniowskiej w liceum. Przez rok mieszkał u dwóch polskich rodzin. Dzięki opanowaniu języka polskiego szybko zdał sobie sprawę, że polska kultura jest tym, co chciałbym zgłębiać w przyszłości. – Od samego początku wiedziałem, że chcę się uczyć polskiego. Największym wyzwaniem było dla mnie pisanie. To dlatego najpierw skupiłem się na czytaniu i mówieniu – opowiada Alexis w rozmowie z Łukaszem Załuskim. I dodaje – Musiałem nauczyć się porządnie polskiego, bo miałem zamiar studiować filologię polską. Jak się obchodzi Día de Muertos? – To jest bardzo ważny dzień dla Meksykan, bo to jest taki czas, kiedy spotykamy się ze swoją duchowością. To wiele mówi o tym, jak patrzymy na świat i na śmierć. Jest to bardziej metafizyczne – opowiada Alexis o meksykańskich obchodach Dnia Zmarłych. – W szkole przygotowywaliśmy ołtarzyki i specjalne jedzenie. Nie zawsze chodzimy na cmentarze. Najważniejsze jest samo przygotowanie, które duchowo łączy ludzi. Cała rozmowa do wysłuchania w playerze na górze strony. Odcinki naszych wideopodcastów są również dostępne na kanałach National Geographic Polska na YouTube i na Spotify. Źródło: National Geographic Traveler
Zaginione piramidy i miasto Majów. Nowe odkrycia archeologów w Meksyku
Nowe znaleziska archeologów sugerują, że nadal nie udało się odkryć wszystkich osad Majów. Tym razem badacze namierzyli duże miasto z piramidami sprzed setek lat. Otaczały je wsie.
Spis treści: Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo Cywilizacja Majów nie przestaje zaskakiwać naukowców. Lud ten osiągnął w czasie kilku tysięcy lat istnienia mistrzostwo w zakresie architektury i sztuki kamiennej. Ta rdzenna ludność zamieszkująca niegdyś obecne tereny Meksyku, Gwatemali, Belize, Salwadoru i Hondurasu ciągle jest badana przez archeologów i nie tylko. Najnowsze analizy, wykonane z pomocą lotniczego skanowania laserowego (LiDAR), przyniosły intrygujące wyniki. Opublikowano je na łamach czasopisma „Antiquity”. Biała plama na mapie cywilizacji Majów. W jaki sposób ją rozpoznać? Celem badań naukowców z USA i Meksyku był stan Campeche w południowo-wschodnim Meksyku. Do tej pory archeolodzy niewiele wiedzieli na temat aktywności Majów w tym rejonie. Rozpoznanie starożytnych konstrukcji na porośniętym dżunglą terenie jest bardzo trudne. Klasyczne rozpoznanie okolicy polega na marszu wśród roślinności i torowaniu sobie drogi maczetą. W ten sposób można jednak przeoczyć cenne zabytki. Dlatego właśnie coraz częściej badacze przeszłości sięgają po LiDAR. Ta laserowa technologia umożliwia „zdjęcie” powierzchni roślinności z badanego terenu i wykrycie reliktów zabudowań, nawet tych, które są zniwelowane i niewidoczne gołym okiem. Niestety, LiDAR jest kosztownym narzędziem. Organizacje przyznające granty nie chcą wydawać pieniędzy na badanie obszarów, które są całkowicie nieznane i potencjalnie pozbawione historii Majów. Właśnie dlatego jedna z części stanu Campeche wciąż pozostawała białą plamą na mapach archeologów. Laser nie tylko dla wojska, ale też dla archeologów Technologia LiDAR jest jednak stosowana w innych celach, początkowo tylko przez wojskowych, a teraz również przez leśników, ekologów czy inżynierów lądowych. I tu szczęście uśmiechnęło się do archeologów. Okazało się, że w 2013 roku konsorcjum zajmujące się pomiarem i monitorowaniem emisji dwutlenku węgla w lasach Meksyku wykonało już bardzo dokładne badanie lidarowe. Dane te trafiły do badaczy z Uniwersytetu Tulane, Meksykańskiego Instytutu Antropologii i Historii oraz Narodowego Centrum Lotniczego Mapowania Laserowego Uniwersytetu w Houston w USA. Naukowcy przeanalizowali 122 km kw. powierzchni stanu Campeche w Meksyku, które nigdy wcześniej nie były badane przez archeologów. Na zobrazowaniach dostrzegli ponad 6,6 tysiąca struktur, zapewne konstrukcji wzniesionych przez Majów. Piramidy, zaginione miasto i majańskie osiedla – odkryć jest sporo W ocenie badaczy udało się zidentyfikować gęstą i zróżnicowaną siatkę niezbadanych dotąd osad Majów rozsianych po całym regionie. – Znaleźliśmy nie tylko obszary wiejskie i mniejsze osady. Znaleźliśmy również duże miasto z piramidami tuż obok jedynej autostrady w okolicy, w pobliżu miasta, w którym ludzie od lat aktywnie uprawiają ziemię wśród tych [niewidocznych – przyp. red.] ruin – mówi główny autor publikacji, archeolog Luke Auld-Thomas. Zidentyfikowane piramidy porównują do tych znanych z Chichén Itzá lub Tikal. Skoro odkryć dokonano w tak eksponowanym terenie, oznaczać to może, że archeolodzy dokonają w tym rejonie kolejnych odkryć również w bardziej niegościnnych dziś lokalizacjach. – Jest jeszcze wiele do odkrycia – dodaje badacz. Archeolodzy chcą udać się teraz w teren i zweryfikować swoje wstępne ustalenia. Analiza osadnictwa sprzed setek lat – w ich ocenie – może odegrać kluczową rolę w rozwiązywaniu współczesnych problemów związanych z rozwojem miast. – Starożytny świat jest pełen przykładów miast, które są zupełnie inne niż te, które mamy dzisiaj. […] Biorąc pod uwagę wyzwania środowiskowe i społeczne, przed którymi stoimy związanymi z szybkim wzrostem populacji, badanie starożytnych miast może pomóc i poszerzyć naszą wiedzę, jak może wyglądać życie w mieście – mówi badacz. Liczy, że wzorując się na dawnych osiedlach, będziemy mogli wypracować bardziej zrównoważone miasta przyszłości. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Makabryczne odkrycie w Meksyku. Wstrząsająca historia kanibalizmu
Grupa meksykańskich antropologów dokonała w górach Sierra Madre wstrząsającego odkrycia, które rzuca nowe światło na brutalną historię tego regionu. Choć przerażające doniesienia o praktykach kanibali pojawiały się już w XVII-wiecznych kronikach, to nowe dowody tylko potwierdzają, że kanibalizm stanowił mroczną część historii nie tylko tej społeczności, ale i wielu innych kultur na przestrzeni dziejów.
Spis treści: Kolejne makabryczne odkrycia Jak stary jest kanibalizm? Krwiożerczy kanibale z końca świata ONZ potępia kanibalizm Latem 2011 roku grupa meksykańskich antropologów z Narodowego Instytutu Antropologii i Historii w mieście Meksyk badała szkielety Indian Xixime. Ludzkie szczątki, które odnaleziono w górach Sierra Madre na północy kraju, pochodziły z XV wieku. Naukowcy stwierdzili, że na kościach Xixime znajdują się nacięcia, które mogły powstać podczas odcinania mięsa. Kolejne makabryczne odkrycia Odkrycie w Sierra Madre potwierdziło to, o czym pisali XVII-wieczni misjonarze. Już wcześniej hiszpański konkwistador Hernán Cortés pisał w jednym z listów o Azteku, który upiekł dziecko na śniadanie. To nie koniec przerażających odkryć w tej części świata. W 2005 roku na azteckim stanowisku Ecatepec na północ od miasta Meksyk archeolodzy wykopali częściowo spalone szczątki ośmiorga dzieci złożonych w ofierze. Znane są też azteckie malowidła przedstawiające części ludzkiego ciała w naczyniach do gotowania. Dowody na praktykowanie kanibalizmu kryje już zamierzchła przeszłość gatunku ludzkiego. Na szkieletach ośmiu neandertalczyków sprzed 43 tysięcy lat, znalezionych w jaskini El Sidrón w hiszpańskiej Asturii, widnieją ślady nacięć. Roztrzaskane czaszki świadczą o tym, że prawdopodobnie spożywano także mózg. Jak stary jest kanibalizm? Znany przykład prehistorycznego kanibalizmu pochodzi z niemieckiej wsi Herxheim w Nadrenii-Palatynacie. Odnalezione tam kości z okresu neolitu, sprzed ok. 7 tys. lat, zostały oczyszczone z mięsa ostrymi narzędziami. Górne części czaszek ścięto niczym skorupki jajek. Na czaszkach istnieją też ślady świadczące o odcinaniu języków. Żebra oddzielono od kręgosłupa. Niektóre kości nosiły ślady żucia. W ciągu kilku dekad w Herxheim prawdopodobnie zamordowano i zjedzono ponad 500 osób. Znaleziska szczątków Homo antecessor – wymarłego gatunku hominidów – na stanowisku archeologicznym Atapuerca w północ Hiszpanii pochodzą sprzed ok. 780 tys. lat. To jedno z najstarszych odkryć potwierdzających praktyki kanibalistyczne ludzi. Szkielety z Atapuerca nie pozostawiają wątpliwości co do makabrycznych zwyczajów mieszkańców tego regionu. Badania wykazały, że ludzkie mięso, szczególnie dzieci i osobników młodych, było stałym składnikiem diety Homo antecessor. Ponieważ region Atapuerca obfitował w zwierzynę, naukowcy uważają, że to nie głód skłaniał do konsumowania przedstawicieli tego samego gatunku. Być może jedzono mięso zabitych wrogów. Krwiożerczy kanibale z końca świata Dla mieszkańców Europy kanibalizm zawsze stanowił tabu. Dlatego podczas podbojów kolonialnych mnożyły się informacje o „prymitywnych” plemionach, które zjadały ludzkie mięso. Większość z tych historii nie miała związku z rzeczywistością – oskarżenie o kanibalizm pozwalało usprawiedliwić europejską dominację. W XVI w. papież Innocenty IV uznał kanibalizm za grzech, który może być ukarany przez chrześcijańskie armie. Dekret królowej hiszpańskiej Izabeli stwierdzał, że hiszpańscy konkwistadorzy mogą legalnie podbijać i zamieniać w niewolników tylko te plemiona, które uprawiają kanibalizm. Europejczycy powszechnie wierzyli, że za morzami mieszkają krwiożerczy kanibale. Kiedy w 1820 r. zatonął statek wielorybniczy Essex, kapitan zdecydował, że szalupy popłyną 3 tys. mil pod wiatr w stronę Chile, a nie 1,4 tys. mil z wiatrem na Markizy, ponieważ krążyły pogłoski o kanibalizmie mieszkańców wysp. Ironia losu – dryfujący przez 90 dni marynarze, aby przetrwać, sami musieli jeść zwłoki swoich zmarłych towarzyszy. Również rozbitkowie ze statku Méduse w 1816 r. po czterech dniach dryfowania na tratwie zaczęli zjadać zmarłych. To wydarzenie zainspirowało Théodore'a Géricaulta do namalowania słynnego obrazu „Tratwa Meduzy”, wiszącego dzisiaj w paryskim Luwrze. Po słynnej katastrofie samolotu urugwajskich linii lotniczych nr 571, który 13 października 1972 roku rozbił się w Andach z drużyną rugby ze Stella Maris College w Montevideo i członkami jej rodzin na pokładzie, ocaleni pasażerowie przez 72 dni jedli ciała zmarłych. ONZ potępia kanibalizm W okresach głodu przypadki kanibalizmu zdarzały się i na Starym Kontynencie, i w Ameryce. Podczas wielkiego głodu w latach 1315–1317 w Europie powszechnie jedzono zwłoki wykopywane z cmentarzy. Do aktów ludożerstwa doszło też w Jamestown, pierwszej kolonii na kontynencie amerykańskim. W latach 1609–1610 koloniści wykopywali z grobów ciała zmarłych. Ludzkie zwłoki zjadano podczas Wielkiego Głodu na Ukrainie w latach 30. XX wieku, a także w Chinach w latach 1958–1961. Przypadki zjadania ludzi notowano regularnie w sowieckich gułagach – opisał je Sołżenicyn w „Archipelagu Gułag”. Aktów kanibalizmu dopuszczali się japońscy żołnierze podczas II wojny światowej. William Webb, przewodniczący australijskiego trybunału do spraw zbrodni wojennych, zebrał świadectwa japońskich jeńców opisujące takie przypadki. Kanibalizm znany jest też z innych regionów świata. Zjadanie ludzi po wojnie w Kongo było na tyle powszechne, że zostało oficjalnie potępione dekretem ONZ. W latach 80. członkowie organizacji Lekarze bez Granic dostarczyli Amnesty International dokumentację fotograficzną z uczt kanibali w Liberii; organizacja odmówiła jednak nagłośnienia tej historii. W Sierra Leone, Liberii i na Wybrzeżu Kości Słoniowej w latach 90. działało sekretne Leopard Society, którego członkowie odziani w skóry lampartów napadali podróżnych, zabijali ich i zjadali. Odszczepieńcy hinduizmu Aghori z północnych Indii, chcąc zapewnić sobie nieśmiertelność, spożywają ciała zmarłych puszczane z biegiem Gangesu. Źródło: National Geographic Polska
Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
Rodzice dziecka złożonego w ofierze w Paquimé w dzisiejszym Meksyku byli ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Kim był zmarły i jaki był cel tego rytuału?
W tym artykule: Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne Archeolodzy przeanalizowali DNA unikatowego pochówku dziecka z okresu prekolumbijskiego na meksykańskim stanowisku archeologicznym Paquimé. Miejsce to było politycznym i rytualnym centrum prekolumbijskiej kultury Mogollon w XIII i XIV wieku naszej ery. Archeolodzy poznali całkiem dobrze jego rozplanowanie, ale jest mnóstwo zagadek. Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Naukowcy co prawda rozpoznali budowle na tym stanowisku. Jednak stosunkowo niewiele wiadomo na temat składu genetycznego i organizacji społecznej populacji tego miejsca. – Archeolodzy badali Paquimé przez dziesięciolecia. Dowiedzieli się wiele o jego powstaniu i upadku, ludziach, którzy tam mieszkali, ich praktykach rytualnych i nie tylko – stwierdza dr Jakob Sedig z Chronicle Heritage i Uniwersytetu Harvarda w USA, główny autor badań genetycznych, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Przyznał, że pozostaje wiele pytań. Zwłaszcza dotyczących hierarchii społecznej tego miejsca i tego, w jaki sposób mieszkańcy Paquimé byli biologicznie spokrewnieni ze sobą i swoimi sąsiadami. Dlatego zastosowano badania genetyczne. Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Dr Sedig i eksperci z kilku amerykańskich i meksykańskich instytucji przeprowadzili analizę DNA unikatowego pochówku dziecka z Paquimé, które żyło między 1200 a 1450 rokiem. Pochowano je w „Domu Studni”. To budynek uważany za centrum ceremonialne ze względu na znajdujące się w nim przedmioty rytualne i jego związek ze świętą podziemną studnią. Pochówek różnił się od innych ofiar na tym stanowisku. Znajdował się w ważnym rytualnie budynku obok cennych dóbr grobowych. Takie elementy sugerują, że dziecko pochodziło z rodziny lokalnej elity. Teraz naukowcy wykonali analizy jego szczątków. Wynika z nich, że miało bardzo blisko spokrewnionych ze sobą rodziców. – Ten osobnik ma jedną z najwyższych wartości homozygotyczności spośród wszystkich znanych nam starożytnych osobników na półkuli zachodniej. Oznacza to, że dziecko miało rodziców, którzy byli bliżej spokrewnieni niż pierwsi kuzyni – podkreśla dr Jakob Sedig. Krzyżowanie się bliskiej rodziny w większości kultur współczesnych i starożytnych jest tabu. Inaczej było jednak w przypadku elit państwowych na całym globie. Rodzeństwo miało wspólne dzieci na przykład wśród elit faraońskich w Egipcie. Eksperci analizujący już wcześniej ten meksykański pochówek uważają, że dziecko złożono w ofierze. Oznacza to, że elity w Paquimé uważały poświęcenie dziecka dwóch blisko spokrewnionych osób w ich rodzie za szczególnie ważne w ramach systemu wierzeń. – Wyniki te zapewniają unikatowy wgląd w hierarchię społeczną i praktyki społeczno-religijne w Paquimé. Następnym krokiem w tych badaniach jest kontynuowanie analizy starożytnego DNA osób z Paquimé oraz północnego i zachodniego Meksyku. To ma pomóc nam zrozumieć, w jaki sposób różne grupy przemieszczały się i mieszały w czasie – podkreśla dr Sedig. Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksplor... Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne – Paquime od zawsze zachwyca badaczy i miłośników starożytności. To stanowisko archeologiczne przyciągnęło uwagę członków ekspedycji Francisco de Ibarry, czyli pierwszych Europejczyków, którzy ujrzeli te ruiny położone na pustyni Chihuahua – komentuje dla National Geographic Polska Adam Budziszewski, bioarcheolog i doktorant na Uniwersytecie Warszawskim. Jest ekspertem w zakresie obrządku pogrzebowego prekolumbijskiego Meksyku. W jego ocenie w rejonie północnego Meksyku trudno znaleźć równie majestatyczne i złożone architektonicznie stanowisko archeologiczne. Dla badaczy to miejsce jest dość zagadkowe, bo przedstawiciele kultury, którzy wznieśli Paquime mają wiele wspólnego z ludami Mezoameryki. Wznoszono na przykład podobne budowle oraz składano ofiary z ludzi. Kiedyś sugerowano, że miejsce to było emporium handlowym Tolteków z Mezoameryki, ale ta koncepcja legła w gruzach. – Najnowsze badania pod kierownictwem Jakoba Sediga pozwalają także lepiej zrozumieć praktykę składania ofiar z ludzi w tym ośrodku – zaznacza Budziszewski. Według niego ten pochówek jest wyjątkowy z kilku powodów. Po pierwsze, jest to jedyny grób w Paquime złożony pod słupem konstrukcyjnym. – Jest także jedynym przypadkiem kontekstu związanego ze składaniem ofiar z ludzi, w którym złożono szczątki tylko jednego osobnika. W związku z tym należy najprawdopodobniej interpretować ten przypadek jako ofiarę zakładzinową – uważa ekspert z UW. Według Budziszewskiego publikacja w „Antiquity” rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. – Zwłaszcza że północny Meksyk wciąż pozostaje słabo zbadany archeologicznie – zauważa. Źródła: Antiquity, National Geographic Polska. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W Meksyku odkryto tajemniczą konstrukcję Majów. Znajdowała się pod boiskiem
W meksykańskim Campeche archeolodzy odnaleźli podziemną konstrukcję, która znajdowała się bezpośrednio pod majańskim boiskiem do gry w rytualną piłkę. Charakterystyczne było to, że miała pomalowane ściany.
W tym artykule: Tajemnicza podziemna konstrukcja Budynek był ważną częścią życia politycznego Chaos, wojny i śmierć w okresie przed przybyciem konkwistadorów Campeche to stan w południowo-wschodnim Meksyku, położony na półwyspie Jukatan. To jeden z najbardziej zjawiskowych regionów kraju, który pełny jest stanowisk archeologicznych związanych z cywilizacją Majów. To kraina dawnych tradycji i wierzeń, których ślady są wciąż odkrywane. W ubiegłym roku archeolodzy odnaleźli tajemniczą konstrukcję, która związana była z kultem Kukulkana, jednego z najważniejszych majańskich bogów. Tajemnicza podziemna konstrukcja Najnowsze badania międzynarodowego zespołu archeologów pod kierunkiem Ivana Šprajca w Campeche skupiły się na rozległym i niezamieszkanym obszarze w centrum stanu, charakteryzującym się obecnością terenów podmokłych i nizinnych. W pracach wykorzystywano LiDAR, czyli technologię, która dzięki zastosowaniu promieni laserowych jest w stanie odwzorować trójwymiarowy model terenu. Do szczególnego odkrycia doszło na północny zachód od stanowiska Nadzcaan, odkrytego w latach 90. XX w. Na pokaźnym wzgórzu odnaleziono ślady majańskiej osady, która zlokalizowana była wokół głównego placu. Šprajc wyjaśnia, że choć nie był duży, musiał mieć pewne znaczenie społeczno-polityczne, ponieważ w jego centrum znajdowały się budowle o wysokości do 13 metrów. We wschodniej części tego osiedla znajdowało się boisko do piłki, w którą grali Majowie. Jednak nie boisko zadziwiło badaczy, a coś, co znajdowało się pod spodem. Budynek był ważną częścią życia politycznego Odkryto tam dodatkową konstrukcję podziemną, która mogła pochodzić z okresu wczesnoklasycznego (lata 200–600 n.e.). Pomieszczenia pokryte były warstwami sztukaterii, na której były ślady farby. – Mamy wrażenie, że kultura Majów w tym regionie, który właśnie zbadaliśmy, była znacznie mniej wyszukana niż w Petén na południu, a także w regionach Chenes i Chactún na północy i wschodzie Campeche – zauważył Šprajc. Budowały piramidy i składały krwawe ofiary z ludzi. Co jeszcze łączyło cywilizacje prekolumbijskie? Cywilizacje prekolumbijskie zaczęły formować się na długo, zanim mieszkańcy Starego Kontynentu przybyli na ich ziemie. Niestety, odkrycie Nowego Świata doprowadziło do ich zagłady. Co wiem... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/cywilizacje-prekolumbijskie-majowie-inkowie-i-aztekowie-co-o-nich-wiemy-fot-ricardo-castelan-eyepix-group-future-publishing-via-getty-images-8836f03.jpg" width="938" height="626" alt="Cywilizacje prekolumbijskie – Majowie, Inkowie i Aztekowie. Co o nich wiemy? (fot. Ricardo Castelan / Eyepix Group/Future Publishing via Getty Images)" title="Cywilizacje prekolumbijskie – Majowie, Inkowie i Aztekowie. Co o nich wiemy? (fot. Ricardo Castelan / Eyepix Group/Future Publishing via Getty Images)" /> – Zlokalizowaliśmy pozostałości budynku, który istniał przed wybudowaniem boiska. Miał pomalowane ściany, ale dopiero dalsze wykopaliska mogą ujawnić kształt tego budynku i jego funkcję – dodał Ivan Šprajc, Był to najwyraźniej bardzo ważny obiekt. Boiska do piłki nożnej zwykle znajdowały się tylko w kluczowych miastach Majów, które były ośrodkami regionalnej organizacji politycznej – twierdzi słoweński archeolog w rozmowie z Live Science. Z oświadczenia archeologów wynika, że podczas najnowszych badań w Campeche udało im się odnaleźć kilka starożytnych osad Majów, w których przetrwały ruiny budynków mieszkalnych i piramid świątynnych. – W 2023 odkryliśmy Ocomtún, zaginione miasto Majów, w którym znajduje się kilka dużych piramid z okresu klasycznego. Nowo odkryta podziemna konstrukcja znajduje się na wcześniej niezbadanym obszarze na południe od Ocomtún – napisali uczeni. Chaos, wojny i śmierć w okresie przed przybyciem konkwistadorów W sumie w nowym stanowisku archeologicznym zidentyfikowano plac, piramidę o wysokości 16 metrów i prostokątny zbiornik wodny. W pozostałościach piramidy archeolodzy znaleźli kilka darów wotywnych. To m.in. naczynia ceramiczne, obiekty wykonane z ceramiki, a także grot włóczni. – Dary te zostały złożone w ostatnim okresie przed przybyciem hiszpańskich zdobywców: od 1250 do 1524 roku – powiedział Šprajc. – Był to czas, gdy region ten popadł już w polityczny chaos. Ludzie, którzy pozostali na tym obszarze, znaleźli się w olbrzymim kryzysie. Doszło do drastycznego spadku liczby ludności, który był spowodowany zubożeniem gleby, zmianami klimatycznymi, takimi jak długotrwałe susze. Oraz wojnami, które siały spustoszenie i śmierć – stwierdził archeolog. – Te ofiary wskazują, że nawet po opuszczeniu większości osad Majów, małe i zubożałe grupy nadal „włóczyły się po okolicy” i praktykowały wierzenia swoich przodków – wyjaśnił Šprajc. Źródło: INAH. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Zobacz 6 cudów architektury, zanim znikną. Wśród nich druga krzywa wieża we Włoszech i... stacja benzynowa
Wśród zagrożonych niezwykłych dzieł architektury znajdują się między innymi druga krzywa wieża we Włoszech, niszczejąca sztuka naskalna w Australii czy smagany falami zamek w Anglii. Ale jest też niezwykła stacja benzynowa w USA.
W tym artykule: Druga krzywa wieża we Włoszech Żadna armia nie dała mu rady – Zamek Hurst Abydos w Egipcie – nekropola i świątynia po przejściach Miliony rytów naskalnych – Murujuga w Australii Zachodniej Teotihuacan – metropolia dawnego Meksyku Stacja benzynowa Osterman w Arizonie to cud współczesności Ze względu na przesuwający się grunt i niestabilny fundament, Krzywa Wieża w Pizie przechylała się od czasu jej budowy w 1173 roku. Jednak dzięki systemowi gigantycznych filarów i wytrzymałych stalowych lin, ten wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO obiekt w ostatnich dziesięcioleciach wsparto i (nieco) wyprostowano. Druga krzywa wieża we Włoszech Teraz te same narzędzia, których inżynierowie użyli w Pizie, są wykorzystywane, aby zapobiec destrukcji innego pochyłego cudu Włoch, wysokiej na 48 m Torre Garisenda – wieży w Bolonii. Jak mówi Tomaso Trombetti, profesor inżynierii budowlanej na Uniwersytecie Bolońskim, Garisenda, jedna z dwóch XII-wiecznych wież górujących nad malowniczym Starym Miastem w Bolonii, od początku nie była stabilna. Podczas budowy ceglanej wieży jedna strona jej fundamentu osiadała szybciej niż druga. Spowodowało to przechylenie, które stopniowo pogorszyło się do czterech stopni, co jest obecnie niebezpieczne. Teraz filary wykorzystane przy „prostowaniu” wieży w Pizie w latach 1993–2001 będą zakotwiczone w podłożu wokół Torre Garisenda – mówi Guido Gottardi, profesor inżynierii geotechnicznej na Uniwersytecie Bolońskim. Ta wieża jest jedną z wielu wrażliwych historycznych konstrukcji, które wymagają interwencji człowieka, aby uchronić je przed ruiną. Oprócz zniszczeń spowodowanych upływem czasu, miejscom tym zagrażają grabieże, nadmierna turystyka, industrializacja i zmiany klimatyczne. Oto pięć kolejnych zagrożonych cudów, które konserwatorzy starają się ocalić. Żadna armia nie dała mu rady – Zamek Hurst Król Henryk VIII zbudował zamek Hurst w 1544 roku na skrawku lądu wzdłuż wybrzeża Hampshire. Kamienne fortyfikacje miały bronić Anglii przed europejskimi najeźdźcami. Jednak żaden człowiek nie był tak wytrwały jak morze, które nieustannie smagało umocnienia. Sztormy, podnoszący się poziom mórz i nieustannie uderzające fale ostatecznie podcięły fundamenty zamku. To spowodowało częściowe zawalenie się wschodniej części konstrukcji w 2021 roku. Od tego momentu wzmocniono zamek 22 tys. ton skał i innych umocnień. – Naziemne skanowanie laserowe wykorzystaliśmy do stworzenia cyfrowych modeli 3D, które pomogły nam ocenić najlepsze metody i praktyki [dla] renowacji" – mówi Ron Blakeley z narodowej agencji English Heritage, która zajmuje się ochroną zabytków. Abydos w Egipcie – nekropola i świątynia po przejściach W spieczonej dolinie Nilu, 480 km na południe od Kairu w Abydos w Egipcie znajduje rozległa świątynia i nekropolia, w której pochowano wielu egipskich faraonów. Prace budowlane rozpoczęto tu już 5900 lat temu. Dziś odwiedzający mogą wędrować po kamiennych salach z kolumnami, oglądać wspaniałe płaskorzeźby ku czci faraona Setiego I i zajrzeć do Ozyrejonu. Jest to podziemna kamienna struktura, którą wzniesiono ku czci Ozyrysa, egipskiego boga śmierci. Jednak szabrownicy niszczyli to miejsce. Zarówno w starożytności, jak i w ostatnich latach złodzieje kontynuowali nielegalne wydobywanie artefaktów. Obecnie Abydos jest jednym z najbardziej strzeżonych – i najmniej uczęszczanych – stanowisk archeologicznych w kraju. – Wysoki poziom bezpieczeństwa i brak udogodnień dla odwiedzających przyczyniają się do niskiego poziomu odwiedzin [w Abydos] – mówi wiceprezes ds. programów w World Monument Fund (WMF), Johnathan S. Bell. Aby powstrzymać degradację kompleksu, rząd egipski, WMF i inne agencje uruchomiły kilka projektów konserwatorskich. Obejmują one żmudne czyszczenie kolorowych płaskorzeźb i instalowanie stalowych kotew w celu wzmocnienia osłabionych punktów Ozyrejonu. Miliony rytów naskalnych – Murujuga w Australii Zachodniej Niewiele muzeów wystawia tak wiele dzieł sztuki, jak Murujuga, surowy krajobraz w Australii Zachodniej. To tam ludy aborygeńskie wyryły ponad milion petroglifów na skałach na przestrzeni tysięcy lat. Podróżując do tej galerii na świeżym powietrzu można przejść obok rzeźb przedstawiających kangury i symbole rdzennej ludności. Jednak górnictwo i inna industrializacja niszczy największe na świecie zgrupowanie sztuki naskalnej na odizolowanym półwyspie Burrup. Naukowcy ostrzegają, że Murujuga może nie przetrwać kolejnego stulecia i rosnącego zanieczyszczenia. Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych Ogromne panele skalne z setkami rytów odkryli polscy archeolodzy w amerykańskim stanie Kolorado. Ryty naskalne służyły prawdopodobnie do obserwacji astronomicznych i wyznaczania przesileń ora... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/polacy-odkryli-w-usa-tajemnicze-ryty-naskalne-sprzed-setek-lat-znaki-sluzyly-do-obserwacji-astronomicznych-b12997c.jpg" width="933" height="700" alt="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" title="Polacy odkryli w USA tajemnicze ryty naskalne sprzed setek lat. Znaki służyły do obserwacji astronomicznych" /> W lutym 2024 r. rdzenni tradycyjni właściciele Murujugi świętowali dwa zwycięstwa w walce o zachowanie tego miejsca. Około 2,5 km kw. przeznaczonych wcześniej pod zabudowę zostało dodanych do chronionego Parku Narodowego Murujuga przez rząd Australii Zachodniej. Rząd ogłosił również nową politykę, okrzykniętą przełomową przez grupy rdzennej ludności, dającą tym społecznościom większy wpływ na zarządzanie terenem. Te rdzenne ludy prowadzą starania o wpisanie Murujugi na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Teotihuacan – metropolia dawnego Meksyku Trzydzieści kilometrów na północ od miasta Meksyk ponad milion turystów rocznie odwiedza ruiny Teotihuacan. Zabudowany między I a VII wiekiem n.e. przez zagadkową cywilizację teren o powierzchni 36 km kw. zajmowała największa metropolia na półkuli zachodniej tysiąc lat temu. Znane z imponujących kamiennych struktur, w tym Piramidy Słońca i Świątyni Quetzalcoatla, Teotihuacan cierpi z powodu nadmiernej turystyki. Jego budynki niszczeją z powodu czynników atmosferycznych i źle wykonanych renowacji z 1900 roku. Światowy Fundusz Zabytków ostrzega, że wokół starożytnego miasta wzniesiono na dziko liczne budowle, które powstały na reliktach archeologicznych. Podjęto już wysiłki mające na celu ochronę Świątyni Quetzalcoatla. Teraz WMF i inne grupy naciskają na głębsze zaangażowanie społeczności w strategię zrównoważonej turystyki. Stacja benzynowa Osterman w Arizonie to cud współczesności Położona przy Route 66 w wiejskiej Arizonie stacja benzynowa Osterman z 1920 roku została niedawno zakupiona przez rdzenną grupę, która planuje odrestaurować ją i ponownie otworzyć jako muzeum. Bo historyczne zabytki to nie tylko wielkie zamki czy średniowieczne wieże. Stacja benzynowa Osterman z 1920 roku, znajdująca się w maleńkim arizońskim miasteczku Peach Springs, była od dawna ceniona przez społeczność i doceniana przez podróżujących drogą 66. Wzniesiono ją z cegieł z domu towarowego Sears. Budynek był szczególnie ważny dla miejscowej ludności Hualapai. Wielu członków rdzennej grupy pracowało na stacji lub spotykało się tam z przyjaciółmi i krewnymi. Gdy w 2005 roku stację zamknięto, miejscowa rdzenna ludność ją odkupiła. Trwa jej remont z pomocą National Trust for Historic Preservation, organizacji pozarządowej, która chroni miejsca dziedzictwa kulturowego w całych Stanach Zjednoczonych. Hualapai planują wykorzystać budynek jako muzeum, centrum sztuki, kawiarnię i stację ładowania pojazdów elektrycznych. Źródło: National Geographic. Opracował: Szymon Zdziebłowski
Parami w zaświaty. W ten sposób Majowie składali ofiary z dzieci 1000 lat temu
Zaskakujące wyniki badań genetycznych z prekolumbijskiego miasta Chichén Itzá w Meksyku. Majowie składali w ofierze blisko spokrewnionych ze sobą chłopców, także bliźniaków. Również pochodzenie dzieci było dla naukowców niespodzianką.
W tym artykule: Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Chichén Itzá jest obecnie jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Półwyspu Jukatan. To starożytne majańskie miasto znajduje się też na liście światowego dziedzictwa UNESCO. Badania archeologiczne kompleksu rozpoczęły się już w XIX wieku. Jednak miejsce to nadal skrywa sporo zagadek. Prężny ośrodek Majów z mroczną tajemnicą Chichén Itzá było ważnym i potężnym ośrodkiem politycznym setki lat przed przybyciem Hiszpanów w XVI wieku. Słynie z monumentalnej architektury, w tym niezwykłej piramidy ozdobionej pierzastymi wężami, kilkunastu placów do gry w piłkę i licznych świątyń. Opustoszało w XIII wieku. Miasto to miało jednak mroczne oblicze. Naukowcy znajdują liczne świadectwa składania ofiar z ludzi. Na przykład w 1967 roku odkryto podziemną komorę, w której rozrzucono szczątki ponad setki małych dzieci. Była to pierwotnie zapewne podziemna cysterna, częściowo wykuta w wapiennym podłożu (tzw. chultun). Majowie składali ofiary w takich miejscach, gdyż jaskinie uważano za miejsce, w których można nawiązać kontakt ze światem podziemnym. Mimo dekad badań naukowcy ciągle niewiele wiedzą o rytuałach składania ofiar. Na podstawie wstępnych analiz uznano, że poświęcano bogom głównie dzieci i młodzież. Powszechne było przypuszczenie, że były to głównie dziewczynki lub młode kobiety. DNA i analizy anatomiczne. Ofiarami – chłopcy Zarówno nowe analizy anatomiczne szkieletów, jak i badania genetyczne wskazują, że wiele z ofiar było jednak płci męskiej. Takie samo ustalenie płynie z badań szczątków z podziemnej komory z Chichén Itzá odkrytej w 1967 roku. Na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Nature” międzynarodowa grupa naukowców zaprezentowała wyniki analiz genetycznych. Dają one niesamowity wgląd w starożytny rytuał. W sumie przeanalizowano genom 64 dzieci. Nieoczekiwanie okazało się, że wszystkie dzieci były płci męskiej. Dalej badaczy czekały kolejne zaskoczenia: wcale nie pochodziły spośród obcych ludów, ale z lokalnych populacji Majów. Dodatkowo, co najmniej 25% dzieci była blisko spokrewniona z co przynajmniej jednym innym dzieckiem złożonym w grocie. – Najbardziej zaskakujące jest to, że zidentyfikowaliśmy dwie pary identycznych bliźniąt – mówi współautorka artykułu, dr Kathrin Nägele z niemieckiego Instytut Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka. Według badaczy spokrewnieni chłopcy byli prawdopodobnie wybierani w parach do czynności rytualnych. Ofiary z dzieci. Jaki był ich cel? Dzieci składano w tym miejscu przez ponad 500 lat, od VII do XII wieku naszej ery. Ale większość pochowano podczas 200-letniego okresu między 800 a 1000 rokiem naszej ery. Wówczas miasto rozkwitało. Miasta Majów w Ameryce Środkowej. Gdzie mieszkali przedstawiciele tej prekolumbijskiej cywilizacji? Miasta Majów to niepowtarzalne i zachwycające zabytki, które są dziś świadectwem istnienia i wielkości tej prekolumbijskiej cywilizacji. Chociaż znajdują się w wielu regionach Ameryki Ś... – Podobny wiek i dieta dzieci płci męskiej, ich bliskie pokrewieństwo genetyczne oraz fakt, że był chowane w tym samym miejscu przez ponad 200 lat, wskazują, że chultun jako miejsce pochówku ofiarnego wybrano z określonego powodu – uważa dr Oana Del Castillo-Chávez, współautorka publikacji z meksykańskiego Narodowego Instytut Antropologii i Historii (INAH) w Méridzie. Eksperci zwracają uwagę na to, że bliźnięta zajmują szczególne miejsce w opowieściach o pochodzeniu i życiu duchowym starożytnych Majów. Poświęcenie bliźniąt jest głównym tematem świętej księgi Majów, znanej jako Popol Vuh. Bliźniacy Hun Hunahpu i Vucub Hunahpu trafili do podziemi po porażce w meczu w piłkę, gdzie bogowie śmierci złożyli ich w ofierze. W Popol Vuh opisano, że bliźniacy Hunahpu i Xbalanque później pomścili śmierć ojca i wuja. Ostatecznie zmienili się w Słońce i Księżyc. W finale jednej z wersji mitu ożywa ze skorupy żółwia (symbolizującej Ziemię) ich ojciec – bóg kukurydzy. To wydarzenie z kolei umożliwiło stworzenie obecnie istniejącego świata. Bliźnięta-bohaterowie i ich przygody są bogato reprezentowane w klasycznej sztuce Majów. Ponieważ podziemne struktury były postrzegane jako wejścia do świata podziemnego, pochówek dzieci w Chichén Itzá miał zapewne odwzorowywać mitologiczne wydarzenia na temat początków świata. Źródła: Nature, Olko J., Źrałka J, W krainie czerni i czerwieni. Kultury prekolumbijskiej Mezoameryki, Warszawa 2008 Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.