Tajowie traktują te ryby jak świętość. Prywatne stawy skrywają coś wyjątkowego
Pangaz, uznawany za jedną z największych słodkowodnych ryb na świecie, zanika w naturze. W Tajlandii zyskuje jednak nowe życie jako symbol duchowości, prestiżu i ochrony zagrożonych gatunków.
Spis treści: Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Gigantyczne ryby znikają z rzek i jezior, ale świetnie odnajdują się w prywatnych stawach i ogrodach. Naukowcy widzą w tym szansę na odbudowę zagrożonych gatunków. Kiedy w zeszłym roku na zalanej stacji kolejowej w Chiang Mai w Tajlandii pojawił się pangaz ważący około 90 kilogramów, ludzie dosłownie stanęli jak wryci. Widok ryby długiej na ponad dwa metry, uwięzionej przy kasie biletowej, wydawał się surrealistyczny. Pojawiło się oczywiste pytanie: jak się tam znalazła? Na pewno nie przybyła ze swojego naturalnego środowiska – rzeki Mekong, która przepływa przez kilka krajów Azji Południowo-Wschodniej. Ten krytycznie zagrożony gatunek należy do największych ryb słodkowodnych na świecie i w Tajlandii stał się już niemal niespotykany. Ryba ze stacji niemal na pewno pochodziła z hodowli – prawdopodobnie uciekła z prywatnego stawu, świątynnej sadzawki albo zarybionego zbiornika, gdy powódź przerwała ogrodzenia. To wydarzenie dało rzadki wgląd w ukryty świat. W całej Tajlandii megaryby, takie jak pangaz (Pangasianodon gigas) oraz równie zagrożony karp syjamski, zwany też karpiem olbrzymim (Catlocarpio siamensis), są masowo rozmnażane w niewoli. Hodują je państwowe wylęgarnie, komercyjne farmy i prywatni właściciele. Ryby trafiają do łowisk wędkarskich, do świątyń jako obiekty kultu, a także do ogrodowych stawów jako egzotyczne ozdoby. W ten sposób powstała ogromna, w dużej mierze nieudokumentowana populacja, która wielokrotnie przewyższa liczebnością to, co pozostało jeszcze w naturze. Dziś naukowcy stawiają pytanie: czy te stada hodowlane mogą pomóc w zatrzymaniu spadku liczebności megaryb w rzekach? – Zasoby hodowlane mogą być czymś więcej niż tylko ostatnim zabezpieczeniem – mówi Zeb Hogan, biolog z Uniwersytetu Nevady w Reno, od lat badający megaryby Mekongu. – Odpowiednio prowadzone hodowle i skuteczna ochrona mogą wzmocnić dzikie populacje i uratować te ikoniczne ryby przed całkowitym wyginięciem. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120602-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c544c36.png" width="1125" height="799" alt="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie pangazy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." title="W Delcie Mekongu hodowla ryb jest zjawiskiem powszechnym, a szczególną popularnością cieszą się sumy (na zdjęciu z 2008 roku). Ich więksi krewni, olbrzymie sumy z Mekongu, również dobrze odnajdują się w warunkach hodowlanych." /> Sumy i karpie jako symbole religijne i duchowe Pangaz dorasta do ponad 270 kilogramów. Dawniej jego populacja była liczna, był ceniony zarówno jako źródło mięsa, jak i obiekt kultu ze względu na swoje rozmiary. Na początku XX wieku tajscy rybacy odławiali setki osobników rocznie. Później liczba ta spadła do dziesiątek. – Szedłem nad rzekę się wykąpać i przy okazji łapałem rybę na kolację – wspomina 79-letni Boonrian Jinarat, który przez dziesięciolecia łowił w Chiang Khong. Tamte czasy minęły. Nie ma dokładnych danych o populacji dzikiej, ale od lat w Tajlandii nie odnotowano ani jednego połowu. Dziś w Chiang Khong stoi ogromny, złoty pomnik suma – monument upamiętniający to, co w naturze zostało utracone. Tajlandia: prywatne hodowle przejmują rolę rezerwatów Świadomy zagrożenia, tajski rząd na początku lat 80. rozpoczął program hodowli ochronnej. Okazało się, że gatunek dobrze znosi techniki stosowane w wylęgarniach i jego liczba w niewoli systematycznie rosła. Z czasem olbrzymy trafiły także w ręce prywatne. Kolekcjonerzy, opiekunowie świątyń i hodowcy zaczęli trzymać je obok innych symbolicznych gatunków, jak karp syjamski.– Ich rozmiar sprawia, że przypisuje się im niemal święty status, często łączony z wierzeniami religijnymi – mówi Chaiwut Grudpan, ichtiolog z Uniwersytetu Ubon Ratchathani. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-120908-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-4a97bed.png" width="1122" height="801" alt="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia pangaza z Mekongu." title="W północnotajskim Chiang Khong, w buddyjskiej świątyni Wat Pla Buek, stoi złoty posąg suma, który upamiętnia olbrzymiego suma z Mekongu." /> Ryby jako pasja, biznes i dziedzictwo Ryby trafiają też w gusta kolekcjonerów. Sittitam Ruengcharungpong dorastał w Bangkoku, gdzie jego ojciec hodował ryby hobbystycznie. Dziś rozmnaża komercyjnie arowany (zwane smoczymi rybami) i arapaimy, ale w dwóch przydomowych stawach trzyma też kilka tajskich megaryb. – Chcę je odchować do pełnych rozmiarów, takich, jakie pamiętam z dzieciństwa. Chcę też, by moje dzieci mogły zobaczyć, jak ogromne potrafią być – mówi. Dla Jirawata „Organa” Sangphoo fascynacja Tajów dużymi rybami stała się biznesem. Pod Bangkokiem wynajmuje dawną farmę krewetek wielkości boiska piłkarskiego. Trzyma tam setki ryb – od egzotycznych importowanych, po rodzime megaryby. Klientami są prywatni kolekcjonerzy, akwaria i parki wędkarskie. Zainteresowanie stale rośnie. Najcenniejszy jest karp syjamski, czyli karp olbrzymi – gatunek wolno rosnący, występujący w dorzeczach Mekongu i Czao Phrayi, uważany za symbol dostatku i szczęścia. „Organ” sprzedał kiedyś jednego karpia ważącego 121 kilogramów parkowi wędkarskiemu za 1,7 miliona bahtów, czyli około 52 tysiące dolarów. – Przy takiej wartości i krótkim czasie, kiedy mam je w rękach, dbam o nie jak o własne zwierzęta – mówi. Dlaczego liczenie ryb to dopiero początek Aby myśleć o ochronie, trzeba wiedzieć, ile takich ryb jest, gdzie są trzymane i jak wygląda ich różnorodność genetyczna. Analiza DNA obecnego w wodzie może pomóc w wykrywaniu megaryb w prywatnych stawach i hodowlach. Hogan wraz ze współpracownikami chce prześledzić pochodzenie hodowlanych ryb i zebrać próbki do badań genetycznych, zaczynając od pangaza. Dokładne policzenie może się nie udać, ale Hogan, kierujący projektem „Wonders of the Mekong”, szacuje, że w całej Tajlandii żyje w hodowlach ponad milion pangazów – czyli co najmniej tysiąc razy więcej niż w naturze. Ogromna liczba wynika z odporności gatunku na warunki hodowlane. – Wkładasz olbrzymią rybę do małego stawu i ona ma się świetnie – mówi Hogan, który jest także Eksploratorem National Geographic. Dla porównania, inne słodkowodne giganty nie radziły sobie w niewoli. Chińska ryba-miecz z Jangcy – niegdyś jedna z największych ryb świata – nie przetrwała w hodowlach i prawdopodobnie wyginęła w naturze na początku lat 2000. Przy odpowiedniej ilości pożywienia i przestrzeni inne tajskie megaryby mają się lepiej, ale rozmnażanie w niewoli to dodatkowe wyzwanie. Genetyczne pułapki hodowli – zagrożenie dla przyszłości Sama zdolność do przeżycia w stawach to nie wszystko. Kluczowa jest genetyka. Dziesięciolecia rozmnażania w zamkniętych populacjach prowadzą do wąskich gardeł genetycznych i osłabienia cech niezbędnych w naturze. Ryby takie jak pangaz składają tysiące jaj w jednym tarle. W wylęgarniach para dorosłych może dać dziesiątki tysięcy młodych. Bez ścisłej kontroli szybko zawęża to pulę genetyczną, zwiększa ryzyko chowu wsobnego i osłabia odporność populacji. – Wypuszczanie takich ryb może osłabić genetycznie dzikie populacje, czyniąc je mniej odpornymi na choroby, zmiany środowiska i nowe zagrożenia – mówi Apinun Suvarnaraksha, wykładowca rybactwa z Uniwersytetu Maejo w Chiang Mai. Dochodzi jeszcze brak naturalnej selekcji. W hodowli ryby rozwijają cechy, jak łagodność i zależność od człowieka, które obniżają ich szanse przeżycia w naturze. – Samo posiadanie ryb nie wystarczy – mówi Hogan. – Muszą być genetycznie na tyle silne, by dały sobie radę w rzece. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121305-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-04c99b4.png" width="1064" height="800" alt="Pangazy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." title="Olbrzymie sumy z Mekongu należą do największych ryb słodkowodnych na świecie. Na początku XX wieku rybacy łowili ich setki rocznie, dziś jednak dzikie okazy spotyka się niezwykle rzadko." /> Czy prywatne kolekcje mogą pomóc w ratowaniu gatunków? Rola prywatnych kolekcjonerów w ochronie przyrody budzi spory. Krytycy twierdzą, że to normalizuje posiadanie dzikich zwierząt. Inni uważają, że dla niektórych gatunków to jedyna szansa przetrwania. Dla części kolekcjonerów udział w ochronie stanowi powód do dumy. Nantarika Chansue, weterynarz z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku, trzyma około 20 pangazów w stawie z liliami przy domu. Opiekuje się też dwoma tuzinami słodkowodnych płaszczek olbrzymich, odebranych rybakom. – Jestem dumna, że mogę dbać o gatunki tak rzadkie na świecie – mówi. W stolicy sąsiedniego Laosu, Wientianie, pewien przedsiębiorca postanowił działać samodzielnie. Prosi o anonimowość, bo nie chce drażnić władz. Zbudował staw dla krytycznie zagrożonych brzanek Luciocyprinus striolatus, zwanych „rybami zjadającymi małpy”. Odłowił je z dopływu Mekongu, który może być ich ostatnim schronieniem, a który zagrożony jest budową tamy. – Kiedy tama powstanie, wilcza brzanka zniknie z natury – mówi. Patrząc, jak szybkie ryby przecinają wodę, dodaje: – To ostatnia możliwość. Po prostu próbuję ocalić gatunek – podsumowuje. Powrót do rzeki – największe wyzwanie ochrony Największe wyzwanie zaczyna się poza stawami. Wypuszczanie zwierząt, które świetnie radzą sobie w hodowli, z powrotem do natury jest wyjątkowo trudne, zwłaszcza w przypadku wielkich ryb słodkowodnych. Megarybom Mekongu zagrażają tamy, przełowienie i coraz częściej także zmiany klimatu. Wiele z nich, jak sum olbrzymi, odbywa dalekie wędrówki i potrzebuje drożnych rzek. W Tajlandii próbowano wypuszczać narybek do zbiorników zaporowych, ale nie udało się odtworzyć populacji w samym Mekongu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/08/2025-08-18-121543-How-600-lb.-megafish-became-a-collectors-item-in-Thailand--National-Geographic-c490086.png" width="786" height="797" alt="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają pangazy w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." title="W Kambodży rybacy wciąż czasami spotykają olbrzymie sumy z Mekongu w naturalnym środowisku. Na zdjęciu kambodżańscy urzędnicy wypuszczają jednego z nich z powrotem do rzeki." /> – Trzeba podejść całościowo: nie tylko rozmnażać i wypuszczać, ale też chronić i odtwarzać siedliska – mówi Suvarnaraksha. – To oznacza walkę z kłusownictwem, ograniczanie skutków budowy tam i współpracę z lokalnymi społecznościami. W Tajlandii od lat nie ma połowów dzikiego pangaza, ale nadzieję daje Kambodża, której system rzeczny zachował się najlepiej. Pod koniec ubiegłego roku rybacy złowili i wypuścili 17 pangazów w Tonle Sap i Mekongu. To największa liczba od ponad dwóch dekad. Kilka ryb przekraczało 90 kilogramów, a ich wiek wskazywał na naturalne rozmnażanie. Jakąkolwiek rolę odegrają prywatne kolekcje megaryb, jedno jest pewne: rzeki muszą ponownie stać się miejscem, w którym te ryby mogą żyć i się rozmnażać. – To nie jest rozwiązanie, ale też nie problem – podsumowuje Hogan. – Problem zaczyna się wtedy, gdy ktoś uważa, że samo trzymanie ryb w hodowlach wystarczy. To nie wystarczy. Prawdziwa ochrona to oddać im rzekę, do której będą mogły wrócić. Źródło: National Geographic
Największe rzeki świata budzą emocje. O ten tytuł wciąż konkurują Amazonka i Nil
Określenie pełnego zasięgu rzeki i zdefiniowanie jej długości nie jest łatwym zadaniem. Praktyka pokazuje, że pomiary wykonywane przez różne instytucje mogą znacząco różnić się od siebie. Należy bowiem zaznaczyć, że na finalny wynik wpływa wiele czynników, od trafnego zidentyfikowania źródła, aż po zdefiniowanie ujścia. Sprawy nie ułatwia fakt, że właściwie każdy ciek wodny podlega sezonowym i rocznym zmianom. Jakie są najdłuższe rzeki świata? Czy można określić, która rzeka jest najgłębsza na świecie? Poniżej odpowiadamy na te pytania.
W tym artykule: Lena (4400 km) Mekong (4500 km) Amur (4510 km) Kongo (4700 km) Ob-Irtysz (5570 km) Huang He (5464 km) Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Jangcy (6380 km) Nil (6650 km lub 6695 km) Amazonka (7040 km) Pierwsze cywilizacje kształtowały się w dolinach dużych rzek. Nie było w tym żadnego przypadku. Tereny położone w pobliżu naturalnych cieków obfitowały w życiodajną wodę i zapewniały dostatek żyznych gleb. Warto zauważyć, że także wiele współczesnych miast leży nad rzekami. Ponownie, to nie przypadek. Rzeki od zawsze zaspokajają zapotrzebowanie na wodę. W czasach, gdy transport kolejowy nie był jeszcze zbyt dobrze rozwinięty, a o drogowym i lotniczym nikt nawet nie myślał, pełniły kluczową funkcję transportową. Lena (4400 km) Zestawienie otwiera najkrótsza z najdłuższych 10 rzek świata. Rosyjska rzeka przepływa przez tereny obwodu irkuckiego i obszar Jakucji w Dalekowschodnim Okręgu Federalnym. To czyni ją jednym z kluczowych szlaków komunikacyjnych na Syberii. Lena zaczyna swój bieg w Górach Bajkalskich. Przepływa m.in. przez Jakuck, Olokminsk, Kireńsk i Pokrowsk. Jej wody tworzą u ujścia potężną deltę i wpadają do Morza Łaptiewów. Mekong (4500 km) Życie nad brzegiem Mekongu. Ten fotoreportaż pokazuje świat, który może niebawem zniknąć W życiu mieszkańców nadmekonkijskich wiosek, rzeka odgrywa zasadniczą rolę. Rząd Laosu podjął właśnie decyzję o budowie wielkiej zapory wodnej. 9. pozycja przypada w udziale rzece Mekong. To najdłuższa rzeka Półwyspu Indochińskiego i 4. pod względem długości w całej Azji. Jej wody przepływają przez terytorium sześciu krajów: Chin, Birmy, Tajlandii, Laosu, Kambodży i Wietnamu. Dla mieszkańców wiosek i miast położonych nad jej brzegiem, stanowi ważny szlak komunikacyjny i napędza rybołówstwo. Mekong rozpoczyna swój bieg w górach Tangla (na terenie Wyżyny Tybetańskiej). Przepływa przez obszary rolnicze (głównie przez pola ryżu) i miejskie (m.in. przez Wientian, Luang Prabang i Phnom Penh). Nurt rzeki wpada do wód Morza Południowochińskiego. Amur (4510 km) Na 8. pozycji plasuje się Amur – rzeka we wschodniej Azji przepływająca przez Rosję i Chiny i której dorzecze znajduje się także na terytorium Mongolii. Jej długość to 2824 km, ale licząc od źródła wartość ta wydłuża się o 1686 km, co czyni ją jedną z największych rzek w Azji. Powstaje z połączenia Szyłki i Argunu i to właśnie źródło tej pierwszej jest uznawane za jej faktyczny początek. Jej koryto ciągnie się przez wiele miast, wśród których należy wymienić Nikołajewsk nad Amurem, Komsomolosk nad Amurem i Chabarowsk. Swój bieg kończy w Morzu Ochockim. Kongo (4700 km) 7. najdłuższa rzeka świata jest zlokalizowana w Afryce. Kongo, bo o tym gigancie mowa, jest 2. największą rzeką Czarnego Lądu i częściowo granicą między Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Konga. Rzeka Kongo jest zasilana przez wody Lualaby. Bieg zaczyna w górach Kundelungu (w DKR). Przepływa przez tereny Afryki równikowej, zasilając w wodę centralną część kraju. Bez tego wsparcia, obszary te zamieniłyby się w pustynię i nie byłyby zdatne do zamieszkania przez człowieka. Ujście rzeki znajduje się na pograniczu DKR i Angoli. Jej wody wpadają do Atlantyku. W tym miejscu należy podkreślić, że o ile Kongo nie zbliża się do pierwszego miejsca w zestawieniu, to pod względem głębokości góruje nad pozostałymi. W najgłębszych miejscach osiąga 220–250 m. Ob-Irtysz (5570 km) 6. miejsce zajmuje system rzeczny Ob-Irtysz. Ob – jedna z najdłuższych rzek Rosji – mierzy 3650 km, ale licząc od źródeł Irtysza, osiąga 5570 km. Ob w całości znajduje się na terytorium Rosji. Jej dopływ przepływa przez Chiny, Kazachstan i Rosję. Irtysz, najdłuższy dopływ na świecie, ma swoje źródło w Chinach. Wypływa z lodowców na południowo-zachodnich zboczach Ałtaju Mongolskiego. System uchodzi do Zatoki Obskiej, która jest częścią Morza Karskiego. Huang He (5464 km) 5. najdłuższa rzeka świata ta mierząca 5464 km Huang He, czyli Żółta Rzeka. W całości jest położona na terytorium Chin. Swoją intrygującą nazwę zawdzięcza zamuleniu wód, przez które woda przyjmuje charakterystyczny kolor. Źródła Huang He znajdują się w środkowej części kraju, w obszarze pasma Bayan Har Shan. Przepływa przez liczne osady rybackie. Działa na niej kilkanaście elektrowni wodnych. Ma też ogromne znaczenie historyczne, bo to właśnie w jej dolinie zaczęła kształtować się cywilizacja chińska. Bieg Żółtej Rzeki kończy się w zatoce Pohaj, stanowiącej część Morza Żółtego. Missisipi-Missouri-Jefferson (6275 km) Przenosimy się do Ameryki Północnej, gdzie trzy rzeki – Missisipi, Missouri i Jefferson – ze swoim dopływem tworzy najdłuższą rzekę kontynentu. W pobliżu miasta St. Louis Missouri łączy się z Missisipi, a z rzeką Jefferson – w Montanie. Cały system mierzy aż 6275 km długości. Ciąg główny Missisipi biegnie z północy na południe. Zaczyna wznosić się w północnej części Minnesoty i po 3730 km wpada do wód Zatoki Meksykańskiej. Jangcy (6380 km) Wracamy do Azji. Najdłuższą (i przy okazji najbardziej rozległą) rzeką tego kontynentu jest Jangcy. Długość wynosząca 6380 km daje jej 3. miejsce w światowym zestawieniu. Źródło Jangcy znajduje się w prowincji Qinghai, w lodowcach płaskowyżu Qinghai-Tybet. Stamtąd płynie na wschód, przemierzając południowo-zachodnią, środkową i wschodnią część kraju. Jej nurt wpada do wód Morza Wschodniochińskiego w Szanghaju. Nil (6650 km lub 6695 km) Gdzie płynie największa rzeka świata? Jeszcze nie tak dawno temu, każdy bez chwili zawahania wskazałby na Afrykę. Nil, prawdopodobnie najsłynniejsza rzeka świata, która była głównym czynnikiem pozwalającym na ukształtowanie się cywilizacji na Bliskim Wschodzie, do dziś jest głównym źródłem wody w Sudanie i Egipcie. Według różnych źródeł, mierzy 6650 lub 6695 km długości. Obecnie przyjmuje się, że Nil ma dwa źródła. Pierwsze to wypływający z jeziora Tana Nil Błękitny, a drugie – Nil Biały, który pojawia się w okolicach Jeziora Wiktorii. Przepływa przez Burundi, Rwandę, Tanzanię, Ugandę, Sudan Południowy, Sudan i Egipt. Bieg kończy w wodach Morza Śródziemnego. Amazonka (7040 km) Amazonka: "Pozostały jeszcze miejsca zachwycające swoim dzikim pięknem i nieokiełznanym żywiołem" Dzisiejsza Amazonka to ta sama rzeka, którą przepłynąłem 30 lat temu, pełna pustych, rozległych przestrzeni – mówi podróżnik i opiekun wypraw Piotr Chmieliński. Od pewnego czasu w środowisku naukowym trwają spory o pierwszeństwo w kategorii najdłuższych rzek świata. Część badaczy nadal utrzymuje, że pierwsze miejsce zajmuje Nil. Niektórzy wyrażają jednak przekonanie, że najdłuższa rzeka Afryki ustępuje pod względem długości południowoamerykańskiej Amazonce. Skąd to zamieszanie? W 1996 roku polski podróżnik Jacek Pałkiewicz stanął na czele ekspedycji, której celem było ponowne określenie źródeł Amazonki. Badacze stwierdzili, że dominującą rolę odgrywa strumień Apacheta wypływający z gór Quehuisha. To odkrycie zdetronizowało Nil i umieściło Amazonkę na pierwszym miejscu zestawienia. Mierząc od źródła, najdłuższa rzeka świata wpada do Oceanu Atlantyckiego po przebyciu dystansu 7040 km. Po drodze przepływa przez Peru, Brazylię i częściowo przez Kolumbię, gdzie jest rzeką graniczną. Warto wspomnieć, że żadna inna rzeka nie ma większego dorzecza i bogatszego ekosystemu. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Sztuka fotoreportażu. Mikołaj Nowacki o opowiadaniu zdjęciami na przykładzie materiału o rybakach z Laosu [STORYTELLERS]
- Chodzi o to, żeby jak najrzetelniej opowiedzieć swoją historię o innych - tłumaczy Mikołaj Nowacki, fotograf National Geographic Polska, ambasador Lumix. O tym, jak zrobić fotoreportaż, mówi na podstawie swojego materiału z Krainy 4000 wysp.
- Wybierz temat, który wywołuje w tobie emocje - radzi Mikołaj Nowacki - bohater cyklu Fotograf miesiąca - tym, którzy zamierzają zabrać się za sztukę fotoreportażu. Sam wybrał się do Laosu, do Si Phan Don znanej jako Kraina 4 tysięcy wysp, leżącej blisko granicy z Kambodżą, by udokumentować tradycyjne metody połowu i życie zgodne z rytmem przyrody. Zamieszkał w bambusowym domku na palach na wyspie Don Det, nad samym brzegiem Mekongu, gdzie obserwował życie tamtejszych rybaków. Z jednym z nich - Khamem, jego rodziną i przyjaciółmi spędził trzy tygodnie stycznia 2017 r. Przekonał się, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką. Fotografował uszczelnionym Lumixem G80 i trzema lekkimi obiektywami stałoogniskowymi – Leica 15 mm f/1.7, Lumix 20 mm f/1.7 i 25 mm f/1.4. O przywileju uczestnictwa w życiu fotografowanych ludzi i sposobach budowania narracji za pomocą zdjęć ambasador Lumix opowiada w materiale wideo. Mikołaj Nowacki o fotoreportażu [WIDEO]:
Mekong: Ryżowy bimber, tajemnice mnichów i świątynia o najdłuższej... nazwie
Podróż pirogą przenosi nas 90 km w górę rzeki i kilka wieków w czasie.
BRZEG JEST WYSOKI, URWISTY. Pod nami największa rzeka Indochin, Mekong, i motorowe pirogi, o trzy lub czteroosobowych załogach. Przycumowane są linami do nadbrzeżnych drzew albo wymytych przez wodę wielkich głazów. Trwa krzątanina przy załadunku. Wejście i zejście, z brzegu na statek i z powrotem. Po wąskiej, chwiejącej się desce, przerzuconej z burty na mulisty brzeg, ludzie wnoszą ciężkie worki, beczki i kanistry z płynami. Podobają się nam te łodzie. Już wiemy, że do nich wsiądziemy. Mekong mierzy ok. 4500 km. W Luang Prabang, w połowie swej długości, ma szerokość pięciokrotnie większą od Wisły pod Warszawą. Osiąga głębokość kilkunastu metrów, a jej bystry nurt tworzy liczne wiry. To nadal górska rzeka. Następnego dnia wynajmujemy motorową pirogę, zastrzegając u szypra, że będziemy chcieli zatrzymać się w wioskach nadrzecznych. Naszym celem jest oddalony o sześć godzin szybkiej jazdy (około 90 km) kompleks świętych jaskiń Tham Ting (Groty Stalaktytowe). Początkowa cena za rejs: 250 dola¬rów po półgodzinnych negocjacjach spada do 180. W tej cenie jedzie nas osiem osób: nasza dwójka, dwoje spotkanych Polaków i czworo Francuzów. Godzimy się, że właściciele zabiorą na łódź towary do wiosek leżących po drodze. Pobudka o czwartej rano. Przed hotelem czeka zamówiony tuk-tuk, trójkołowy mikrobusik. Jedziemy pod świątynię Vatxiengthongratsavoravoravihanh (żadnej spacji, to najdłuższa w Laosie nazwa geograficzna). Po drodze mijamy dziesiątki buddyjskich mnichów. W pomarańczowych szatach, boso, z glinianymi miskami. Wyruszają w miasto, żebrząc o jedzenie na jedyny w ciągu doby posiłek. Kształt naszej pirogi ustaliło wiele lat tradycji. Pierwotnie takie łodzie wykonywane były z wielkich pni. Dziś tak okazałych drzew już nie ma, ale łodzie są nadal długie, wąskie i płaskodenne. Dawniej napędzane były siłami nawet kilkudziesięciu wioślarzy, pracujących krótkimi łopatkowatymi wiosłami. Teraz wystarczy jeden japoński silnik spalinowy. Łodzie prują z szybkością 10–20 węzłów, czyli ok. 20–40 km/godz. Na po¬kładzie są pomieszczenia na towary, postawiono też kilka ławek dla pasażerów. Wszystko zadaszone dla ochrony przed ostrym słońcem i deszczem. O piątej wypływamy. Rozjaśnia się błyskawicznie. Ruch na rzece nie jest duży. Od czasu do czasu mijamy podobne do naszej łodzie albo znacz¬nie mniejsze, kilkuosobowe pirogi, przypominające kajaki. Są tak obładowane, że woda przelewa się przez burtę, a pasaże¬rowie bez przerwy pracują czerpakami. Płyną blisko brzegu. W ten sposób unikają dużych fal i oszczędzają paliwo, tam nurt jest słabszy. Bliskość brzegu jest jednak niebezpieczna. Na naszych oczach osuwają się do wody nawisy mułu, walą się drzewa. I tylko cudem nikomu nic się nie dzieje. Kłody, gałęzie, skały... A także wzdęty brzuch martwego wołu. Co chwila na naszej trasie pojawiają się przeszkody. My spostrzegamy je na ogół dopiero przy wymijaniu. Nagle nasza łódź robi ostry skręt. O mało nie staranowaliśmy malutkiej pirogi, która wypłynęła nie wiadomo skąd. Na szczę¬ście naszemu sternikowi towarzyszy zawodowy obserwator. Ma sokoli wzrok i doskonale zna rzekę. Tym razem ostrzegł w porę. Obaj siedzą na dziobie, tam też jest ster. A dokładnie – stara kierownica od samochodu. FETOR RYŻOWEGO BIMBRU CZUĆ Z DALEKA. Po pięciu godzinach rejsu dobijamy do przystani na prawym brzegu rzeki, do wioski słynnej w całej okolicy. Tuż przy przystani mężczyźni płuczą w Mekongu ryż na zacier. Produkowany tu alkohol ma od 30 aż do 70 proc. Na zakupy przypływają tu nawet kupcy z Luang Prabang. Z balkonu najbardziej okazałego domu dobiega nas bełkotliwy baryton. To miejscowy wójt ogłasza „wielką promocję” na wszelki alkohol. I to po francusku! Choć mocno łamanym. Wójt jest kompletnie pijany. I z pewnością bogaty jak na tutejsze warunki. Takie domy – z kamienną podmurówką, ścianami z drewna tekowego i dachem pokrytym blachą falistą – widzieliśmy tylko w Luang Prabang. Mekong wygląda spokojnie. Tak naprawdę jest jednak górską rzeką, bardzo groźną dla małych łodzi. W samej wiosce wre praca. Dymi i bulgocze kilka destylarni. Drożdże hoduje się na śmietniskach. Warzenie zacieru odbywa się w blaszanych bekach po ropie naftowej. Do przyspieszenia fermentacji używa się karbidu lub niegaszonego wapna. Aparatura chłodnicza to sploty gumowych i plastikowych węży połatanych plastrami, sznurkami, plastikową folią. Bimber sprzedaje się w dwóch postaciach: „czysty” lub rozcieńczony wodą z bambusowego wodociągu z dżungli. Podchodzimy do jednej z destylarni. Kobieta nadzorująca cały proces co chwila próbuje skapującego do wiadra destylatu. Ma problemy z utrzymaniem równowagi. Obok małe dwu, trzyletnie dzieci bawią się w szarej brei ryżowych wytłoków. Widząc nas, próbują wstać. Na zbyt chwiejnych nóżkach zmierzają w naszą stronę, prosząc: „bon bon”. Zresztą w stanie „wskazującym na spożycie” jest tu większość mieszkańców. W Luang Prabang ostrzegano nas, żeby nie próbować tego alkoholu. Był przyczyną ostrych zatruć, prowadzących do ślepoty, a nawet śmierci. Nie trzeba nam tego dwa razy powtarzać. Nasza załoga jest jednak innego zdania. Kupuje bimbru na kilkanaście plastikowych beczek po oleju napędowym. Ustawione w piramidkę na brzegu będą czekać na zabranie w drodze powrotnej. W zamian wyładowanych zostaje kilka worków ryżu. Handel wymienny na Mekongu kwitnie. W naszej pirodze przewozimy kilka lamp naftowych, worki z solą, kanistry z paliwem i naftą, parę worków cementu, zwoje drutu, gwoździe, jakieś maczety, sierpy i motyki. Łódź ma swoich stałych kontrahentów. Czasem ktoś czeka na ścieżce schodzącej do rzeki, czasem zostawiamy zamówiony towar na brzegu. Niewielkie ryzyko kradzieży wliczone jest w koszt. Wracając, zabierzemy ryż, olej palmowy, żaby zapakowane w plecionki, żywe ryby w garnkach, liście bananowca, owoce. Kipami, czyli laotańską walutą, płaci się tylko za różnicę towarów. Wreszcie je widzimy. Jaskinie Tham Ting znajdują się w stromej skalnej ścianie. Wykonujemy kilka dość ryzykownych manewrów, by przytulić się łodzią do kamiennej półki. W świętych Grotach Stalaktytowych czczono Buddę już w VII w. Te jaskinie pochodzą z XVI w. W dolnej wierni ustawili setki posążków Buddy i jego uczniów. W górnej znajduje się alegoria przemijania, czyli kamienna miarka z zębatą podziałką. Po ząbkach przesuwa się figurka kaczora, zbliżając się do figurki węża. Gdy wąż pożre kaczora, ma nastąpić koniec świata. Odległość między figurkami jest co roku pieczołowicie badana przez komitet mnichów. Cel osiągnięty, wracamy do Luang Prabang. Po drodze zrobiliśmy się solidnie głodni, więc prosimy załogę o przygotowanie posiłku. Obiad dla dwóch osób kosztuje nas trzy dolary. Cumujemy łódź do dużego drzewa. Na palenisku: warstwa piasku i płaski kamień, załoga ustawia benzynowy prymus. Szyper wyciąga wielką rybę z Mekongu, którą kupił w mijanej wiosce. To rodzaj wielkiego okonia o nazwie nie do wymówienia, z kolczastymi skrzelami i płetwami. Mechanik zamienia się w kucharza i podaje wielkie dzwonka uduszone w warzywno- owocowym sosie z brązowym ryżem. Talerzy brak, jemy na liściach bananowca palcami, płucząc je wodą z rzeki. Okazuje się, że na łódce jest kilka butelek „beer lao”, doskonałego lekkiego piwa. Humory mamy wspaniałe! WYPATRUJEMY JAKIEJŚ WIOSKI, ALE WIDAĆ TYLKO ŚCIANĘ ZIELENI. Żadnego przesmyku, żadnej smużki dymu. Po dwóch godzinach, jest! Widać zejście do rzeki, a w dali dachy z liści palmowych. Pierwsze witają nas dwu-, trzyletnie dzieciaki. To one prowadzą nas do wioski. Ze szkolnej chaty wysypuje się gromada uczniów. Nasze przybycie jest prawdziwym wydarzeniem. Jeszcze nigdy w wiosce nie zatrzymała się łódź z białymi, tu nazywanymi „długonosymi”. Nauczyciel zarządza przerwę w lekcjach i od tej chwili mali przewodnicy z zapałem oprowadzają nas po wiosce Houai Kor. Liczy około 150 mieszkańców, czyli jest duża. I dość zamożna. Ma czteroklasową szkołę, w której uczą się dzieci w wieku 6–9 lat. Ryż zbiera się co 4–6 miesięcy. Starszyzna wiejska reguluje co roku zasady korzystania z systemu nawadniania pól odziedziczonego po przodkach. Mieszkańcy handlują drewnem z dżungli, rybami, żabami, wyplatanymi koszami. Domy budowane są na palach. Konstrukcję mają drewnianą, ściany są z plecionki z liści palm lub bananowców. Tak samo plecione są podłogi i łóżka na niskich ramach. Sypialnie są na górze, życie dzienne toczy się na ubitej ziemi między palami. Tuż obok w zagrodzie z bambusowych prętów żyją czarne świnie. Wioska Houai Kor jest zamożna, czysta i gościnna. Tak nam się podoba, że we dwoje postanawiamy zostać w niej do jutra. Szyper zabierze nas stąd następnego dnia. Buddyjscy mnisi alkoholu nie biorą do ust. Czego nie można powiedzieć o mieszkańcach laotańskich wsi. Żegnamy towarzyszy z łodzi. A przy okazji jesteśmy świadkiem zderzenia kultur. Widząc uwiązanego żółwia, koleżanka z Polski w dobroci serca uwalnia go i wrzuca do rzeki. To powoduje wybuch rozpaczy miejscowego chłopca, dla którego żółw był przyjacielem, jak u nas kot czy pies. Cała ludność wioski przyłącza się do rozpaczy i protestów. Wahamy się, czy w tej sytuacji tutaj pozostać. Dopiero spora porcja polskich krówek dla dzieci, płócienna czapka oraz dolar dla właściciela żółwia łagodzą gafę. Jest szósta po południu. Błyskawicznie robi się ciemno. W chatach, a właściwie pod nimi, zapalają się lampy naftowe. Mieszkamy u wójta. Jego żona gotuje fee, czyli ryżowe kluski z kiełkami soi, kawałkami kurczaka i czymś, co przypomina pasztetową. Tofu? Wszystko w rosole z jarzynami. Pyszne! W drugim woku pieką się niewielkie udka kurczaka. Też doskonałe. Tyle że po kolacji wójt oznajmia, że były to udka miejscowych żab. Takie ogromne? Mężczyzna pokazuje surową żabę. – Teraz wierzycie? – pyta. Tu też za talerze służą li¬ście bananowca. Po użyciu będzie z nich opał lub kompost. Do tak wystawnego posiłku dodajemy po kieliszku polskiej wód¬ki, co wprawia w zachwyt gospodarzy. W końcu idziemy spać. Sen mamy twardy – jak maty, na których śpimy. DZIECI SZYKUJĄ SIĘ DO SZKOŁY. Budowniczowie łodzi już popłynęli na targ. Gospodynie suszą na matach ryż, pieprz i papryczki. Nasz sąsiad z młodego bambusa wyplata więcierz, czyli pułapkę na ryby. Toczy się normalne codzienne życie. W wioskowej łaźni kobiety piorą ubrania. Woda jest tu doprowadzona metalowymi rurami ze źródła spod skały. Za tarę służą płaskie kamienie, za proszek do prania popiół drzewny i tylko do delikatnych tkanin używa się białego proszku ze sklepu. Toaleta z bambusowych żer¬dek nie wydziela zapachu fiołków, ale jest czysta, ma zasłonę i kamienną podłogę. Pod jednym z domów gospodarz rozdrabnia w drewnianym pojemniku ryż na kaszę. Fachowo narzędzie nazywa się stępor. W Europie podobne są tylko w muzeach. Nie możemy oderwać o niego wzroku, jesteśmy etnografami. Przyglądamy się też dzieciom. Już cztero-, pięciolatki opiekują się młodszym rodzeństwem. Ale mają też swoje ulubione zwierzaki. Chłopcy oprócz żółwi bawią się żukami rohatyńcami. Dziewczynki wolą małe małpki wełniaki, o sierści przypominającą futerko owieczki. Niestety, czas naszego pobytu tutaj dobiega końca. Przypływa szyper. Gospodarze nie chcą przyjąć żadnej zapłaty. W końcu pan domu przyjmuje męską koszulę, a jego żona damską piżamę. Choć o wiele za duże, budzą ogromną radość. Po trzygodzinnym rejsie brunatną rzeką witają nas wielkie, dwumetrowe kamienne koty, strzegące bram świątyni Vatxiengthongratsavoravoravihanh i królewskie mia¬sto Luang Prabang, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wspaniałe, ze stupami, świątyniami i pałacem królewskim, nie mówiąc o restauracjach i sklepach. Tak, o nim też moglibyśmy sporo napisać. A jednak przygoda na pirodze wydała nam się o wiele bardziej fascynująca. Wartka i płynna. Jak Mekong. Teresa i Andrzej Lewińscy
Do Laosu z fotograficzną misją. Nasz fotograf udowadnia, że profesjonalne zdjęcia można wykonać lekkim sprzętem
- Czułem się jak podczas upalnych wakacji w latach 80. w Polsce - mówi Mikołaj Nowacki o podróży do Laosu. Fotograf National Geographic wybrał się do do krainy 4000 wysp leżącej blisko granicy z Kambodżą, by udokumentować łowiących tradycyjnymi sposobami rybaków. Przekonał się, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką.
Zobacz zdjęcia z Laosu >>> W 2014 roku wybrałem się do Laosu, do krainy Si Phan Don (4000 wysp) leżącej blisko granicy z Kambodżą. Mieszkałem w bambusowym domku na palach na wyspie Don Det, nad samym brzegiem Mekongu. Codziennie jeździłem rowerem przez stary francuski most na wyspę Don Khon, aby fotografować rybaków łowiących tradycyjnymi sposobami na rzece i nad wodospadem Li Phi (Somphamit). Mimo że znalazłem się w egzotycznym, tropikalnym kraju, nad rzeką i wśród uprzejmych, niespieszących się donikąd ludzi czułem się jak podczas upalnych wakacji w latach 80. w Polsce. Wtedy też jeździłem - często wzdłuż Odry po pylistych ścieżkach, a ówczesna Polska, podobnie jak Laos teraz, była socjalistyczna, na ogól nikt nie miał więc powodu, aby spieszyć się dokądkolwiek. Nad Mekongiem oprócz przyrody zachwycił mnie styl życia mieszkańców, którego podstawą jest wielka harmonia z rzeką. Tamtejsi rybacy są po prostu częścią przyrody. Z Khamem, jego rodziną i przyjaciółmi spędzałem całe dnie przez trzy tygodnie stycznia 2017 r. Moim celem było pokazanie ich sposobu życia zgodnego z rytmem przyrody. Było to dla mnie spore wyzwanie. Codziennie zmagałem się z obezwładniającym upałem, zwłaszcza że wylatując z Polski, zostawiłem za sobą zimę z minus 11 stopniami Celsjusza. Wszędobylski pył unoszący się nie tylko nad drogami powodował ataki kaszlu i utrudniał życie. Codzienna intensywna praca od bladego świtu do nocy wymagała dużego wysiłku fizycznego. Cieszyłem się więc, że pracuję lekkim, mocnym i uszczelnionym Lumixem G80 i tylko trzema leciutkimi obiektywami stałoogniskowymi – Leica 15 mm f/1.7, Lumix 20 mm f/1.7 i 25 mm f/1.4. Gdy padałem ze zmęczenia, często przychodziło mi na myśl, że praca z cięższym sprzętem w takich warunkach byłaby prawdziwą udręką. Także uszczelnienie aparatu okazało się niezwykle przydatne podczas wypraw na rzekę, gdzie woda chlapała na mnie i na mój sprzęt. Mekong w okolicy wodospadów jest bardzo wzburzony, a rybacy aby dotrzeć do najlepszych łowisk, muszą pokonywać łodziami motorowymi trudne, gwałtowne odcinki rzeki. Gdy już tam dotarli, często wchodzili z sieciami do Mekongu, zanurzając się po pierś i walcząc z wartkim nurtem. Ja zawsze byłem z aparatem tuż obok nich, cały w wodzie, w ubraniu i tenisówkach, żeby nie zranić się w stopy o podwodne skały. Lumix G80 spisywał się znakomicie niezależnie od tego, ile kąpieli przeżył. Także znakomity, celny i szybki autofocus oraz jego wbudowany flesz pomogły mi kilka razy, kiedy światła było już zbyt mało, żeby uchwycić pełen dramatyzm akcji. Tak było, gdy Kham zarzucał o zmierzchu sieć w miejscu, gdzie prąd rzeki ledwo pozwalał ustać na nogach. Mimo że walczyłem bardziej o to, żeby rzeka mnie nie porwała, zdołałem zrobić dobre zdjęcie pokazujące Khama wyciągającego ciężką sieć. Ale najbardziej intensywnym i emocjonującym czasem podczas tego wyjazdu była noc na plaży na małej wyspie Don Tahim – jedna z najtrudniejszych w moim życiu. Nie mogłem spać w obawie przed jadowitymi wężami i gigantycznymi pająkami, które wielokrotnie widywałem. Kham z kolei czuwał, bo bał się napaści jakiejś uzbrojonej grupy. Dostaliśmy ostrzeżenie od mieszkańców wsi, że taki atak może nastąpić. Kham i jego koledzy czasami wyruszają w nocy na tę wyspę, by łapać u jej brzegów ryby gołymi rękami. Mimo trudów, jakie poniosłem w trakcie tej wyprawy, byłem szczęśliwy, że miałem przywilej uczestnictwa w życiu tych odważnych ludzi, którzy żyją w zgodzie z naturą. Mikołaj Nowacki
Mieszkańcy Azji Południowo-Wschodniej potrzebują „zielonej” energii, ale też ryb i ryżu, które przynosi swobodnie płynąca rzeka. Jednego i drugiego Mekong zapewnić nie zdoła.
Mieszkający w Tajlandii Pumee Boontom prognozy pogody ogląda w chińskiej telewizji. Jeśli na południu Chin wystąpią silne burze, ze zbiorników w górze rzeki zostanie spuszczona masa wody, co najpewniej skończy się podtopieniem jego wioski. Chiński rząd ma co prawda ostrzegać położone w dole rzeki państwa, ale Boontom z doświadczenia wie, że nastąpi to zbyt późno albo nie nastąpi wcale. – Przed wzniesieniem zapór poziom wody regulował się samoistnie, wraz z porami roku – tłumaczy. – Obecnie gwałtownie wzrasta albo opada, ku naszemu całkowitemu zaskoczeniu. Musimy więc obserwować burze. Boontom jest szefem wioski Ban Pak Ing rozłożonej na brzegu Mekongu. Jeszcze 20 lat temu on i spora część jego sąsiadów żyli z połowu ryb. Gdy Chińczycy zbudowali w górnym biegu rzeki siedem tam, mieszkańcy wioski stanęli w obliczu zmian. Nagłe skoki poziomu wody zakłócają migracje ryb i cykl rozmnażania. Mieszkańcom udało się wprawdzie ochronić lokalne miejsca tarła, ale ryb jest i tak za mało. Od tamtego czasu Boontom i wielu innych sprzedało łodzie, aby zająć się uprawą kukurydzy, tytoniu i fasoli. Nie do końca odnajdują się w zawodzie rolnika, zwłaszcza że kapryśna natura doświadcza ich pola częstymi powodziami. W przyszłości los Ban Pak Ing mogą podzielić inne wioski nad Mekongiem – w Chinach trwa bowiem wznoszenie pięciu kolejnych zapór. W Laosie i Kambodży rozpoczęto projektowanie i budowę 11 potężnych tam, pierwszych w głównym torze dolnego biegu rzeki. Zakłócą one migracje ryb i tarło, a co za tym idzie zagrożą bytowi nawet 60 mln ludzi. Prąd produkowany przez elektrownie w dolnym biegu Mekongu trafi przede wszystkim do rozwijających się ośrodków miejskich w Tajlandii i Wietnamie. Kraisak Choonhavan, tajski aktywista i były senator, nazywa te zapory „katastrofą niewyobrażalnych rozmiarów”. Chiny. Nowe zapory i zbiorniki zalały miasta, gospodarstwa i drogi. Wzdłuż zbiornika utworzonego przez zaporę Gongguoqiao kozy wędrują na pastwisko po nowej wyniesionej szosie (powyżej). W okolicach zapory Wunonglong (poniżej) robotnicy budują wysoko nad rzeką nowe domy dla przesiedleńców. (Fot. David Guttenfelder) Jedna z projektowanych w Laosie tam ma być położona ledwie 60 km od Ban Pak Ing. Gdy powstanie, wioska od północy będzie zagrożona falą powodziową, a od południa rosnącym poziomem wody w zbiorniku retencyjnym. – Pomyślcie, co się stanie. Wyobraźcie to sobie – opowiada Boontom i szybkim ruchem uderza jedną dłonią w drugą. Mekong ma źródło na Wyżynie Tybetańskiej, skąd na długości 4200 km meandruje przez Chiny, Mjanmę, Tajlandię, Laos, Kambodżę i Wietnam w kierunku ujścia do Morza Południowochińskiego. To najdłuższa rzeka w Azji Południowo-Wschodniej, siódma rzeka w Azji oraz największy na świecie naturalny „staw”. W Kambodży i Laosie łowi się najwięcej na świecie słodkowodnych ryb w przeliczeniu na mieszkańca. Wzdłuż rzeki ryby są najczęściej synonimem pożywienia. Grillowane, smażone, zawijane w liście palmowe, serwowane z mrówczymi jajami albo po prostu wymieszane z ryżem. Ponad 500 gatunków ryb spotykanych w Mekongu służyło za pożywienie milionom ludzi, którzy dzięki nim przeżyli susze, powodzie, a nawet krwawy reżim Pol Pota. Inżynierowie już dawno wzięli na celownik wąskie wąwozy i wodospady Mekongu. W latach 60. XX w. USA przekonywały o konieczności budowy zespołu zapór i elektrowni w dolnym biegu rzeki. Przeważał pogląd, że pobudzi to lokalną gospodarkę i powstrzyma marsz komunizmu w Wietnamie. Plany zarzucono, region pogrążył się w wojnie i dopiero w latach 90. XX w. Chiny, a nie kraje Azji Południowo-Wschodniej, wzniosły pierwszą tamę w głównym nurcie rzeki. Dzisiaj w Azji Południowo-Wschodniej jest dość spokojnie, a większość państw notuje wzrost gospodarczy. Należy jednak zauważyć, że zaledwie jedna trzecia mieszkańców Kambodży i ledwo ponad dwie trzecie Laotańczyków ma dostęp do elektryczności, która zresztą jest tam bardzo droga. Region stanie w obliczu kolejnych problemów z uwagi na rozwój gospodarczy i demograficzny. Według opublikowanej w 2013 r. analizy International Energy Agency w ciągu najbliższych 20 lat zapotrzebowanie na prąd wzrośnie o 80 proc. Nie ma najmniejszej wątpliwości, że potrzeby regionu są ogromne. Co więcej, jeśli chcemy uniknąć najgorszych konsekwencji globalnego ocieplenia, świat potrzebuje energii hydroelektrycznej, aby maksymalnie ograniczyć emisję dwutlenku węgla. Potencjału Mekongu nie można lekceważyć. Nadzór nad budową tam w dolnym biegu rzeki sprawuje, przynajmniej w teorii, Komisja Rzeki Mekong (MRC), finansowana przez międzynarodowe agencje rozwojowe oraz cztery państwa członkowskie: Wietnam, Kambodżę, Tajlandię i Laos. Jej funkcjonowanie nie opiera się na żadnej umowie międzynarodowej, lecz na wspólnocie interesów w kwestii wykorzystania potencjału rzeki i utrzymania pokoju w regionie. Chiny do komisji nie należą, a więc nie mają obowiązku konsultowania swoich działań w górze rzeki z państwami położnymi w jej dolnym biegu. To tylko fragment artykułu z majowego "National Geographic Polska" – już w kioskach!
Przedsmak lata Majówka to strzał energii. Przedsmak lata, gdy zima znaczy tyle, co zeszłoroczny śnieg – napisała nam w mailu Małgorzata Rejmer, autorka książki Bukareszt. Kurz i krew. W tym numerze Travelera zachęca do wyjazdu do wiejskiego i barwnego Marmaroszu na północy Rumunii. Tak, jeśli majówka, to właśnie tam, na Wesołym Cmentarzu! Choć Wojciech Górecki namawia na Białoruś. To prawda, że dyktatura, że problem na granicy… Ale za to jak blisko i arcyciekawie! Już zaczęliśmy sprawdzać, co trzeba zrobić, by dostać białoruską wizę, gdy dostaliśmy tekst Andrzeja Stasiuka – uwaga! – o Niemczech. To numer pełen świetnych piór. I pomysłów na wiosenne weekendy: Edynburg, Florencja, Bordeaux, Kopenhaga, rowery w Amsterdamie, kajaki w Polsce. Na liście jest także Ukraina. Dlaczego warto tam teraz pojechać, przeczytacie w tekście Ziemowita Szczerka, laureata tegorocznych Paszportów Polityki.Tak naprawdę mniej ważne, dokąd pojedziecie, ważne, byście poczuli ten przedsmak lata. A my mamy nadzieję, że lektura Travelera będzie dla Was przedsmakiem majówki.
Spis treści FOTOREPORTAŻ Afryka – krajobrazy nie z tej ziemi PLANETA TRAVELERA Wieści ze świata Kierunek kultura 2PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Tanie podróżowanie Wielka Brytania za małe pieniądze, czyli kraina funta warta Patent Travelera Automobilna sypialnia Zostań tubylcem Rowerem po Amsterdamie Poznaj to miejsce Dubrownik dobry na maj 7 powodów, by... Pojechać na Ukrainę ETYKA PODRÓŻNIKA Turysta czy podróżnik? MAJÓWKA MISTRZÓW Andrzej Stasiuk o Niemczech Wojciech Górecki o Białorusi Małgorzata Rejmer o Rumunii MIASTA W 48 GODZ. Edynburg Szkocka szczodrość Florencja Renesans raju Bordeaux Winne wycieczki Kopenhaga Duński dizajn PODRÓŻ ŻYCIA Bajkał Jezioro jak lustro Indonezja Piąta płeć – transseksualni szamani. Laureatka „Biletu na przyszłość” PLEBISCYT 7 NOWYCH CUDÓW POLSKI Tykocin – podróż do przeszłości POLSKA MAGICZNA Domy na głowie czyli architektura na opak BIEGUN ADRENALINY Kompas Adventure Polacy wspinają się na Great Trango Tower w Karakorum Warto spróbować Pora na kajaki, chwytaj za wiosło! Test Travelera Plecaki na wiosenne wypady Przerwa techniczna Raport specjalny Sir John Franklin – szukając Przejścia Północno-Zachodniego Świat na patelni Majówka w pięciu smakach Igor Zalewski o polskim podróżowaniu NA i DO 7 najciekawszych miejsc na zapewnienie szczęścia Akademia fotografii Najlepsze zdjęcia czytelników Kalendarz na maj
Północ Tajlandii to kraina magiczna, ale mało znana. Od czego zacząć opis jej bogactwa? Może od tego, co najbardziej sympatyczne, a jednocześnie najściślej związane z dziejami i kulturą Tajlandii, a przedtem Syjamu.
Słoń był przez wieki godłem Syjamu i miał honorowe miejsce na państwowej fladze. Były to czasy, gdy liczbę udomowionych olbrzymów – służących jako czołg na wojnie i jako traktor w lesie albo na polu – oceniano na 100 tysięcy. Dziś nadal można zobaczyć słonia właściwie wszędzie – na ulubionych przez turystów plażach południa i na zatłoczonych samochodami ulicach Bangkoku. Ale wyrębu lasów i ściągania pni z górskich dolin siłą tresowanych słoni już dawno zakazano, więc jeśli słoń jeszcze gdzieś pracuje w lesie, to nielegalnie. Tajlandia woli sprowadzać drewno od uboższych sąsiadów, niż dewastować lasy w swoich górach. Dzisiaj święte dla Tajów olbrzymy służą do pokazywania cudzoziemcom, wożenia turystów na grzbiecie i zbierania w ten sposób pieniędzy. Tylko w wielkich dżunglach północy i północnego wschodu można jeszcze spotkać je w stanie dzikim; tylko w tej części Tajlandii miejscowi ludzie nie wyobrażają sobie życia bez słoni, dlatego po wioskach – tam, gdzie w innych krajach buduje się garaż na samochód – tutaj wciąż stoi wysoka na dwa piętra wiata dla słoni. Sporo kosztuje utrzymanie olbrzyma, który zżera codziennie 200 kilogramów roślin i nie przynosi większego zarobku, więc liczba udomowionych słoni spadła poniżej 4000, ale wciąż Tajlandia dorównuje pod tym względem o wiele większym Indiom. Prawdziwą światową stolicą słoni jest miasteczko Surin – stolica najbiedniejszej prowincji Tajlandii, położonej na południowym wschodzie równiny Korat, niedaleko granicy z Kambodżą. Tylko tutaj, co roku w trzeci weekend listopada, na miejscowym stadionie 400 tresowanych olbrzymów popisuje się zręcznością. Tylko tutaj inscenizuje się bitwy z Khmerami, w których szalę zwycięstwa przechylały oddziały bojowych słoni. Tylko tu wreszcie na słoniach jeździ się błotnistymi dróżkami po zakupy lub z wizytą, a trzymanie w „słoniowym garażu” półciężarówki lub traktora uchodzi za nietakt. Khmerska dominacja Jest jednak jeszcze jedna przyczyna, dla której warto odwiedzić Surin, miano-wicie khmerskie świątynie. Właśnie na równinie Korat znajduje się ich najwięcej i są lepiej zachowane niż w dzisiejszej Kambodży. Najbliższą Bangkoku i jednocześnie najpiękniejszą z nich od stołecznej równiny oddzielają wzgórza największego parku narodowego Tajlandii Khao Yai (dzikie słonie i podobno tygrysy). Gdy tylko góry obniżą się w lekko pofalowany płaskowyż, gdy tylko bujne lasy ustąpią miejsca skłębionym, karłowatym zaroślom, gdy tylko ziemia stanie się czerwonawa i wyschnięta, tuż za miastem Nakhon Ratchasima, trzeba zboczyć z drogi ku miejscu zwanemu Prasat Hin Phimai. Khmerowie dawnych czasów byli doskonałymi architektami i budowniczymi. Zarośnięte dżunglą ruiny ich wspaniałej stolicy Angkor w dzisiejszej Kambodży zostały odkryte przez Europejczyków dopiero w XIX wieku, ale od tego czasu fascynują świat. Ale to już temat na odrębną opowieść. Zbudowana w XI wieku przez najeźdźców świątynia w Phimai to najlepiej chyba zachowany obiekt tamtej wielkiej kultury, pieczołowicie odrestaurowany przez dawnych wrogów, którzy dzisiaj prosperują o wiele lepiej niż potężni niegdyś Khmerowie. Do świątyni wchodzi się przez most Nagów – wielogłowych wężów, którzy są strażnikami świętych miejsc. Rozplanowana w kształcie wielkiego krzyża budowla ma w centralnym miejscu kamienny fallus zwany Siwalinga, symbolizujący twórczą siłę hinduistycznego boga Siwy. – To dla pań… – uśmiecha się znacząco pilnujący świętego miejsca mnich i już wyciąga rękę po datki. W swych początkach khmerskie świątynie były poświęcone licznym bogom hinduizmu, dopiero potem zwyciężył buddyzm, ale tamte korzenie pozostały. Widać je w precyzyjnych rzeźbach w kamieniu, którymi pokryty jest każdy kawałek piaskowca, z jakiego powstała budowla. Świątynia jest jedną wielką i niekończącą się opowieścią „Ramajany” – hinduistycznego eposu o przygodach dobrego króla i półboga Ramy, jego wiernej żony Sity, druha Lakszamana, trochę wojownika, trochę nicponia i wesołka, który nade wszystko lubi czynić użytek ze swej jurności. Zwalcza ich zły Tosakan – władca Sri Lanki stojący na czele armii zawziętych demonów. Patrzę na bogactwo rzeźb i przeplatające się wątki wyrytych w kamieniu opowieści, spoglądam wzdłuż osi świątyni, gdzie dziesiątki kamiennych bram i okien ustawiono dokładnie w wytyczonej przez astronomów linii, by jednego dnia blask wschodzącego słońca rozświetlił je wszystkie, podziwiam kunszt budowniczych i rzeźbiarzy, którzy tworzyli te monumentalne dzieła, kiedy w Polsce ledwie powstawały kamienne rotundy pierwszych kościołów i drewniane gródki dopiero co ochrzczonych książąt. Ale warto jechać dalej na wschód, właśnie do Surin, tej „stolicy słoni”, bo w jej pobliżu na szczytach dawno wygasłych wulkanów znajdują się następne, może nie tak pieczołowicie odrestaurowane, ale przez to bardziej autentyczne świątynie z Prasat Hin Khao Phnom Rung na czele. Wszystkie one były stacjami przy drodze ze stolicy do podbitych prowincji. Khmerowie budowali je tak jak Krzyżacy swoje zamki – zarówno jako symbol dominacji i potęgi, jak i z czysto praktycznych względów – by urzędnicy i oficerowie królewscy nie nocowali byle gdzie. Jest tych śladów gwałtownie rozkwitłej i równie gwałtownie upadłej cywilizacji o wiele więcej w całej Tajlandii, aż po birmańską granicę; nawet na zachodzie, w pobliżu słynnego z wojennej sławy (utrwalonej przez film) „mostu na rzece Kwai” mamy podobne pamiątki, ale zostały z nich fundamenty i resztki wież. Tylko w Issanie (lokalna nazwa północno-wschodniej Tajlandii) można odczytać wielkość i kunszt budowniczych. – Słoń jest częścią naszej kultury, naszego dziedzictwa i nigdy się go nie wyrzekniemy – mówi prof. Chareon Wajanakoon, szef jedynego na świecie instytutu badań nad problematyką słonia, jaką jest Center of Elephant Study w Surin. Starszy pan wygląda niczym syjamski książę, a dobrotliwy jest jak Budda. – Toczymy długotrwałą walkę o przetrwanie naszej narodowej tożsamości – mówi profesor „słoniologii”. – Tylko zupełnie niezorientowani turyści myślą, że służymy im do zabawy. Może w dawnym khmerskim imperium zabrakło takich miejsc i dlatego teraz dziwimy się szybkiemu jego upadkowi. Tajemniczy seks plemienia Akha Lotnisko w Mae Hong Son jest jednym z najtrudniejszych w Azji; tylko himalajskie miasteczko Paro, jedyny port lotniczy Bhutanu, wymaga jeszcze większego kunsztu pilotów. Samolot jak nurkujący bombowiec pikuje między górskie szczyty i dopiero wtedy osiąga betonowy pas lotniska. Zresztą inna nazwa tego miejsca to „miasto trzech mgieł”, więc nic dziwnego, że loty są często odwoływane. To już północny zachód Tajlandii, coraz wyższe góry, coraz chłodniejszy klimat. Te tereny były kiedyś częścią Birmy – odstąpili je Brytyjczykom królowie tajscy, by ułagodzić kolonialną potęgę – dopiero po wojnie ziemia wróciła do macierzy. Nagle widzimy, jak ze zboczy bije złoty blask. To pola kwitnących słoneczników, sprowadzonych dosyć niedawno, które w górach znalazły dobre warunki egzystencji na miejscu dawnych plantacji opium i szybko stały się elementem tutejszego krajobrazu. Ale nie dla podziwiania widoków tu przyjechaliśmy. Wciśnięta w terytorium Birmy rozległa górska prowincja jest etniczną mozaiką; jak zresztą prawie cała północ kraju. Niedostępne góry utrudniały komunikację, plemiona nie mieszały się ze sobą, dlatego zachowały odrębne stroje, obyczaje, czasem nawet wiarę i język. Zwłaszcza stroje – nieraz bajecznie kolorowe i wymyślne – przyciągają oko niczym kwiaty, skłaniają do podjęcia trudnej podróży nie mniej niż złote łany słoneczników czy zadomowione tu od wieków, wielobarwne orchidee. Najsłynniejsze z tych plemion to niewielki odłam dość tu licznych Karenów zwany Paduang, których kobiety sztucznie przedłużają swoje szyje. Już sześcioletnim dziewczynkom nakłada się pierwszy mosiężny pierścień, potem dokłada kolejne, aż powstały w ten sposób sześciokilogramowy naszyjnik trzeba już nosić przez całe życie; jego zdjęcie powoduje złamanie karku. Podobno w przeszłości karano w ten sposób niewierne żony. Omijamy z daleka wioskę Nai Soi, gdzie długoszyje kobiety za pieniądze pozwalają się fotografować turystom, zmierzamy w stronę licznych w tej prowincji obozów dla uchodźców z Birmy. Są oni wielkim i dalekim od rozwiązania problemem Tajlandii. Kiedyś ten nie najbogatszy przecież kraj przyjmował rzesze uciekinierów z Kambodży, którzy chronili się tu przed krwawym reżimem Pol Pota, dzisiaj podobna sytuacja panuje na granicy birmańskiej. Zwłaszcza liczne w Birmie plemię Karenów – charakterystycznych przez swe czerwono-czarne stroje – od dziesięcioleci prowadzi wojnę partyzancką z birmańską dyktaturą. Patrząc z daleka wiemy tyle, że jest to walka wyzwoleńcza, bo lubimy sytuacje jasne: tu zło, tam dobro! Ale z bliska wszystko się komplikuje, nie bardzo wiadomo, czy chodzi o oderwanie ziem zamieszkanych przez Karenów, czy tylko o kontrolę nad uprawami opium, wydobyciem drogich kamieni i wyrębem tropikalnych lasów. Tylko krew i ludzkie cierpienie są prawdziwe, a rzesze wypędzonych wciąż płyną przez górską granicę. W tej zawierusze najbardziej pożałowania godzien jest los tych, którzy są mniejszością w mniejszości, a więc małego plemienia Paduang. Jesteśmy w wiosce, a raczej na zrębie wśród górskiej dżungli, gdzie pozwolono osiedlić się niedobitkom plemienia i żyć ze skąpo napływającej pomocy organizacji międzynarodowych. Długoszyje kobiety i ich bezrobotni mężczyźni jak szczęściarzy wspominają tych, którym udało się wyrwać stąd do Nai Soi i zrobić z siebie ludzkie zoo dla turystów. Wstępu do wioski pilnuje policja, uchodźcom nie wolno mieszać się z tajskim społeczeństwem. Długoszyje kobiety i ich mężczyźni myją się w górskim strumieniu, gotują posiłki, grają na swoich instrumentach, wychowują dzieci, które nigdy nie pójdą do szkoły. Życie trwa. Inne wspaniałe, barwne plemię to Akha – zamieszkałe bardziej na północ, w pobliżu Chiang Rai. Tak jak kobiety Paduang noszą swe ozdoby na szyi, tak Akha wyróżniają się barwnymi czapami, obwieszonymi zwykle kilkoma kilogramami srebra. A jeszcze do tego strój równie wielobarwny jak u naszych krakowianek czy łowiczanek, ale noszony na co dzień. W domu Akha przeznaczonym dla kilku rodzin są tylko dwie izby: męska i kobieca. Do lat siedmiu chłopcy są wychowywani wśród kobiet, potem przechodzą między mężczyzn uczyć się plemiennych sprawności. I tak już zostaje do końca życia – wstęp do izb przeciwnej płci jest surowo wzbroniony. – Ale jak rodzą się dzieci? – pytam starca, który trochę liznął angielskiego. – My, Akha, mamy swoje sposoby… – uśmiecha się tajemniczo. W końcu trafiamy z żoną do wioski plemienia Mien, które nie wyznaje buddyzmu, lecz pierwotne wierzenia. Szefem wioski nie jest sołtys czy wójt, a szaman, którego władza obejmuje tak sferę duchową, jak i świecką. Skrajna bieda, za najbliższym górskim zboczem jest już Birma, czasem lecą stamtąd karabinowe kule, a nawet granaty. Tutaj nawet Tajowie muszą mieć tłumacza, bo Mien posługują się swym własnym językiem. Szaman w czarnej szacie ma twarz umalowaną czerwienią. – Czemu się mnie boisz? – zwraca się do mojej żony zupełnie przyzwoitą angielszczyzną. – Przyjechałaś z naszymi tajskimi przyjaciółmi i przywiozłaś nam trochę pomocy z dalekiego kraju. Wszystko to prawda. Skąd wiedział? Praojciec Mekong Północ jest inna. Wszechobecne góry, bo tu przecież zaczynają wypiętrzać się Himalaje. Mozaika religii i plemion. Inny klimat, inne zwyczaje, potrawy. Ale jednocześnie czystość i porządek niezwykłe w dość lekko traktującej te sprawy Tajlandii. No i zadziwiająca potrzeba rzeźbienia w drewnie, która chyba łączy naszych tatrzańskich górali z ich azjatyckimi pobratymcami. Rzeźbione domy, okienne ramy, świątynie. Wszystko. Taka jest właśnie kultura Lanna, nazwana od tutejszego królestwa, które – choć zhołdowane przez Syjam – zachowało częściową niezależność aż prawie do XX wieku. Lanna nie uległa ani Birmie, ani Sukhotai, ani Ayuthayi, choć obce armie nieraz zajmowały jej stolicę, drugie co do wielkości miasto Tajlandii, dziś prawie milionowe Chiang Mai. Do naszych czasów po upadłym królestwie tak dzielnie broniącym niezawisłości zostały tylko świątynie. Ale jakie! Zupełnie inne od typowych tajskich, drewniane, rozłożyste, pełne malowideł i figurek z laki, złotych inkrustacji. Młodsze o parę wieków od świątyń khmerskich z Issanu, ale łączące się z tamtymi pasją rzeźby: tam w miękkim kamieniu, tu w drewnie. Na północy Tajlandii zawsze w końcu wylądujemy nad Mekongiem. Rzeka bierze początek w zniewolonym Tybecie, płynie przez rzucające wyzwanie światowym potęgom Chiny. Przemierza ściśniętą przez nieudolną dyktaturę, pogrążoną w walkach wewnętrznych Birmę, dotyka sytej Tajlandii, aby przebyć półkomunistyczny jeszcze Laos i w beznadziejnie ubogiej Kambodży rozpłynąć się o oceanie. Na wzgórzu po tajskiej stronie stoi rzeźbiona w stylu Lanna drewniana brama upamiętniająca „złoty trójkąt”. Dalej na birmańskich zboczach biało kwitną makowe plantacje. Ubrani w kolorowe stroje przedstawiciele przeróżnych plemion przybyli z obu stron rzeki wyciągają ręce po datki. Zajeżdżają coraz to nowe autokary, ale wysypujący się z nich – hałaśliwi zwykle – różnojęzyczni turyści, tutaj milczą. Majestat rzeki, gór i wieków historii jest porażający. Na północy Tajlandii zawsze w końcu wylądujemy nad Mekongiem. Wielka rozlewna rzeka zarazem łączy i dzieli. Kiedyś była jedyną drogą transportu, potem nad jej brzegami rozłożyły się opiumowe plantacje, dziś coraz więcej przybyszów z daleka chce podziwiać jej piękno i karmić się legendą nieco szemranej przeszłości. Na wzgórzu po tajskiej stronie stoi rzeźbiona w stylu Lanna drewniana brama upamiętniająca „złoty trójkąt”. Dalej na birmańskich zboczach biało kwitną makowe plantacje. Ubrani w kolorowe stroje przedstawiciele przeróżnych plemion przybyli z obu stron rzeki wyciągają ręce po datki. Zajeżdżają coraz to nowe autokary, ale wysypujący się z nich – hałaśliwi zwykle – różnojęzyczni turyści, tutaj milczą. Majestat rzeki, gór i wieków historii jest porażający.