Czy suplementacja kolagenu ma sens? Nauka weryfikuje marketingowe obietnice
Produkcja kolagenu ma kluczowe znaczenie dla zdrowia włosów, paznokci, kości i stawów, a także wielu innych części naszego ciała. Jednak naukowcy dopiero zaczynają odkrywać, jakie realne korzyści mogą płynąć z przyjmowania go w formie suplementów.
W tym artykule: Czym jest kolagen? Skąd bierze się kolagen i jaka jest jego rola? Kolagen a wiek Czym są suplementy kolagenowe? Jakie są dowody na to, że suplementy kolagenowe działają na skórę? Czy kolagen pomaga na ból stawów? A co, jeśli nie chcesz kupować suplementów? Świat wellness oszalał na punkcie kolagenu. Marketingowa machina, napędzana recenzjami celebrytów i influencerów wykreowała wizerunek kolagenu jako panaceum na niemal każdą oznakę upływającego czasu – starzejącą się skórę, włosy, paznokcie, kości, stawy i wiele więcej. W 2025 roku konsumenci wydali na te suplementy aż 2 miliardy dolarów, a liczba ta wciąż rośnie. Na ten moment szum medialny zdaje się wyprzedzać naukę. Niemniej jednak niektóre badania sugerują potencjalne korzyści, choć wiele kwestii wciąż wymaga wyjaśnienia. Oto, co obecnie wiemy – i czego nadal nie wiemy – o wpływie kolagenu na skórę, stany zapalne, ból i ogólne zdrowie. Czym jest kolagen? Kolagen to najpowszechniej występujące białko w organizmach ssaków – stanowi aż około 30 procent wszystkich białek w naszym ciele. Jak wyjaśnia Julia Zumpano, dietetyczka z Cleveland Clinic, kolagen jest kluczowym elementem konstrukcyjnym skóry, więzadeł, mięśni, ścięgien, kości i naczyń krwionośnych, a także wyściółki jelit i budowy tkanek łącznych. Kolagen ma strukturę potrójnej helisy – trzy łańcuchy aminokwasów są splecione ze sobą tak ciasno, że tworzą białko niezwykle mocne i sztywne. W zależności od budowy i miejsca występowania w organizmie wyróżnia się aż 28 typów kolagenu. Jak podaje Cleveland Clinic, aż 90% kolagenu w naszym ciele to typ I, obecny w skórze, kościach, ścięgnach i więzadłach. To właśnie typy od I do V są spotykane najczęściej. Skąd bierze się kolagen i jaka jest jego rola? W naszym organizmie kolagen produkowany jest głównie przez wyspecjalizowane komórki zwane fibroblastami. Jak wyjaśnia Julia Zumpano, aby komórki te mogły spleść aminokwasy w wytrzymałe włókna kolagenowe, potrzebują również konkretnych składników odżywczych, takich jak witamina C oraz cynk. Głównym zadaniem kolagenu jest zapewnienie wsparcia, wytrzymałości i odpowiedniej struktury całemu ciału. To on odpowiada za elastyczność skóry i chroni nasze narządy wewnętrzne. Ponadto wspomaga krzepnięcie krwi oraz stymuluje tworzenie nowych komórek skóry. Gdy organizm nie jest w stanie wytworzyć wystarczającej ilości kolagenu, procesy te zostają zaburzone. U osób z zespołem Ehlersa-Danlosa, chorobą genetyczną upośledzającą zdolność organizmu do produkcji tego białka, objawy mogą obejmować wiotką i nadmiernie rozciągliwą skórę, skłonność do siniaków oraz niestabilność stawów. Kolagen mogą niszczyć również choroby autoimmunologiczne, takie jak toczeń czy reumatoidalne zapalenie stawów. Kolagen a wiek Po 40. roku życia tracimy około 1% kolagenu rocznie. Do 80. roku życia ubytek ten może sięgnąć nawet 75%. Gdy kolagenu zaczyna brakować, ścięgna i więzadła tracą wsparcie, co u wielu osób prowadzi do przewlekłego bólu i ograniczenia aktywności. W tym samym czasie, gdy poziom kolagenu spada w skórze właściwej (dermis), wiotczeje ona i pojawiają się zmarszczki. Wiele czynników może ten proces przyspieszyć. Badania wykazują, że z biegiem lat palenie tytoniu, alkohol, światło UV oraz wysokie spożycie cukru obniżają produkcję kolagenu i osłabiają strukturę tego białka, co prowadzi do szybszego starzenia się skóry. Czym są suplementy kolagenowe? Rynek pęka w szwach od produktów z kolagenem, ale nie podlegają one tak rygorystycznym regulacjom jak leki. Jako suplement diety, kolagen nie wymaga wcześniejszej kontroli ani zatwierdzenia przez amerykańską Agencję Żywności i Leków (FDA). W ofertach znajdziemy kolagen pochodzenia wołowego (bovine), rybiego (marine), drobiowego lub z innych źródeł. Producenci często określają też jego rodzaj, np. typ I lub III. Na niektórych opakowaniach widnieją napisy „peptydy kolagenowe” lub „kolagen hydrolizowany” – w obu przypadkach mowa o krótkich łańcuchach aminokwasów, które są łatwiejsze do przyswojenia niż pełne białka kolagenu. Suplementy te występują w formie tabletek, proszków, żelek, a nawet gotowych napojów. Jakie są dowody na to, że suplementy kolagenowe działają na skórę? Kolagen jest głównym składnikiem wielu wypełniaczy stosowanych w zabiegach medycyny estetycznej. Jak wyjaśnia dr Sonya Kenkare, takie zastrzyki pozwalają tymczasowo „wypełnić” skórę, zanim substancja zostanie naturalnie rozłożona przez organizm. Z kolei dietetyczka Julia Zumpano zauważa, że niektóre badania sugerują, iż suplementy kolagenowe mogą prowadzić do niewielkiej poprawy jędrności i struktury skóry. Jednak wszystkie te doniesienia zawierają istotne zastrzeżenia. Na przykład przegląd z 2021 roku obejmujący 19 badań z udziałem 1125 osób (głównie kobiet) wykazał, że suplementacja kolagenem wiązała się z redukcją zmarszczek oraz poprawą elastyczności i nawilżenia skóry. Jednocześnie – jak zauważyli dermatolodzy z Harvard Medical School i Massachusetts General Hospital – wszystkie analizowane suplementy zawierały także inne składniki, które mogły mieć wpływ na uzyskane rezultaty. Badacze dodają również, że randomizowane badania kliniczne sprawdzające wpływ na elastyczność, nawilżenie czy zmarszczki są zazwyczaj prowadzone na zbyt małych grupach osób. Z kolei dowody dotyczące wpływu kolagenu na włosy i paznokcie są wręcz znikome. – Potrzebujemy zdecydowanie więcej badań – podsumowuje Julia Zumpano. Czy kolagen pomaga na ból stawów? Poza wpływem na skórę, suplementy kolagenowe mogą również wspierać zdrowie starzejących się stawów – sugeruje coraz więcej badań. W badaniach prowadzonych na młodych sportowcach wykazano, że suplementacja kolagenem wiąże się ze zmniejszeniem bólu i stanów zapalnych, co może przyspieszać powrót do aktywności po kontuzjach. Aby sprawdzić, czy podobne efekty występują także u osób w średnim wieku, naukowcy przeprowadzili badanie opublikowane w 2023 roku z udziałem 86 aktywnych fizycznie dorosłych w wieku 40–60 lat. Przez co najmniej sześć miesięcy uczestnicy przyjmowali 10 g kolagenu hydrolizowanego dziennie, 20 g dziennie lub nie przyjmowali go wcale – nie wiedząc, do której grupy zostali przypisani. W porównaniu z grupą otrzymującą placebo, osoby przyjmujące suplementy kolagenowe zgłaszały znacznie większą redukcję bólu w trakcie trwania badania – szczególnie dotyczyło to osób ćwiczących więcej niż trzy godziny tygodniowo. Jak zauważa główny autor badania, Michael Ormsbee, fizjolog wysiłku i żywienia z Florida State University, u jednego z uczestników ból powrócił zaraz po odstawieniu kolagenu. Mężczyzna przyznał później, że dolegliwości ustąpiły ponownie, gdy tylko wrócił do suplementacji. Badanie wykazało również związek między przyjmowaniem kolagenu a poprawą nastroju. Ten „psychiczny zastrzyk” może wynikać po prostu ze zmniejszenia bólu, jednak wyniki te pokrywają się z dowodami na przeciwdepresyjne działanie kolagenu u myszy. Sugeruje to, że kolagen może pokonywać barierę krew-mózg. Dr Michael Ormsbee każdego ranka wsypuje 10 g hydrolizowanego kolagenu do swojej kawy. Przyjmuje go wraz z 50 mg witaminy C, opierając się na badaniach wskazujących, że witamina ta wspomaga przyswajanie białka. Stosuje się również do zaleceń Keitha Baara z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, którego analizy sugerują, że kolagen najlepiej przyjmować na 30 do 60 minut przed treningiem. Naukowcy wciąż badają szczegóły tego, jak kolagen wspiera tkankę łączną i dlaczego moment jego przyjmowania ma tak duże znaczenie. Jednak, jak zauważa dr Michael Ormsbee, hydrolizowany kolagen składa się głównie z trzech aminokwasów: glicyny, proliny i hydroksyproliny – dokładnie tych samych, które tworzą strukturę kolagenu w naszym ciele. – Jeśli przyjmiesz kolagen, a następnie podejmiesz aktywność fizyczną, zwiększasz szansę, że te konkretne aminokwasy trafią tam, gdzie są najbardziej potrzebne – do ścięgien, więzadeł czy stawów – tłumaczy ekspert. A co, jeśli nie chcesz kupować suplementów? Badacze uspokajają: jeśli nie chcesz sięgać po suplementy, istnieją inne sposoby, by wspierać produkcję kolagenu w organizmie. Wiele produktów spożywczych naturalnie zawiera kolagen, m.in. mięso ssaków, drób, ryby, jajka oraz bulion kostny. Julia Zumpano zaleca także dostarczanie składników, które pomagają organizmowi samodzielnie wytwarzać kolagen, takich jak witamina C, miedź, cynk oraz aminokwasy – prolina i glicyna. Z kolei retinoidy, obecne w wielu kremach przeciwstarzeniowych, mogą stymulować produkcję kolagenu w skórze. Dietetyczka podkreśla jednak, że warto stawiać przede wszystkim na dietę i naturalne wsparcie organizmu, ponieważ suplementy kolagenowe nie są uniwersalnym rozwiązaniem na wszystkie problemy zdrowotne. Źródło: National Geographic
Mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Jest jeszcze groźniejszy, niż dotychczas sądzono
Włoscy naukowcy odkryli, że mikroplastik odkłada się bezpośrednio w ludzkich tętnicach. Obecność cząsteczek polietylenu i PVC w krwiobiegu ponad czterokrotnie zwiększa ryzyko zawału serca.
W tym artykule: Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik a miażdżyca Fragmenty folii i butelek w tętnicach? Przełom w badaniach nad mikroplastikiem Jak i dlaczego w ciele gromadzi się mikroplastik? Naukowcy odkrywają mikroplastik niemal wszędzie: w oceanach, skorupiakach, mleku matki, wodzie pitnej, unoszący się w powietrzu czy spadający wraz z deszczem. Może się on też gromadzić w naszych narządach. I dopiero zaczynamy się dowiadywać, jak wpływa na nasze zdrowie. Nowe badanie potwierdza, że mikroplastik jest dla niego groźny. Mikroplastik i nanoplastik są wszechobecne Mikroplastik powstaje, gdy światło słoneczne, woda i inne czynniki powodują rozpad tworzyw sztucznych na fragmenty o długości mniejszej niż 5 milimetrów. Jeszcze gorszy jest nanoplastik, czyli cząsteczki o rozmiarach mierzonych w nanometrach. To miliardowe części metra. Przy tej wielkości cząstki mogą przedostać się do naszych ciał i krwi poprzez żywność, wodę, a nawet powietrze, którym oddychamy. Mikroskopijne plastikowe zanieczyszczenia są nie tylko wszechobecne, ale i trudne do opanowania. Ich rozkład często trwa nawet setki lat. Komórki naszego ciała nie są zatem w stanie mikroplastiku rozłożyć. Jak pozbyć się mikroplastiku z kranówki? Sposób jest prosty i niezwykle skuteczny Mikroplastik jest już niemal wszędzie. To powód do niepokoju o nasze zdrowie. Nie jesteśmy jednak zupełnie bezbronni. Jak pozbyć się cząsteczek tworzyw sztucznych w kranówce? Mikroplastik a miażdżyca Badanie przeprowadzone we Włoszech wykazało, że mikroplastik odkłada się nawet w tętnicach. Zespół naukowców kierowany przez Raffaele Marfellę z Uniwersytetu Kampanii w Neapolu oraz Francesco Prattichizzo ze szpitala IRCCS MultiMedica przebadał pacjentów z miażdżycą. Wszyscy byli poddani endarterektomii tętnicy szyjnej. Zabieg ten polega na usunięciu tzw. blaszek miażdżycowych. To odkładające się w ścianach naczyń krwionośnych złogi zawierające m.in. tłuszcze. Miażdżyca może wystąpić także w tętnicach wieńcowych, aorcie i tętnicach kończyn. Jest jednym z głównych problemów zdrowotnych w państwach rozwiniętych, w tym w Polsce. Blaszki miażdżycowe w tętnicach wieńcowych zwiększają ryzyko zawału serca. Natomiast blaszki w tętnicach szyjnych – udaru mózgu. Wyniki badania opublikowano 7 marca w czasopiśmie naukowym „The New England Journal of Medicine”. Fragmenty folii i butelek w tętnicach? Naukowcy badali 257 pacjentów przez 34 miesiące. Wyniki są zatrważające. Analiza chemiczna wykazała, że prawie 60 procent z nich miało polietylen w blaszkach miażdżycowych usuniętych z tętnic. Polietylen jest najczęściej używanym tworzywem sztucznym, stosowanym do produkcji np. torebek plastikowych i folii. U 12 proc. pacjentów znaleziono też polichlorek winylu (PVC). To tworzywo używane w produkcji m.in. plastikowych butelek i opakowań, a także rur wodociągowych. Drobinki mikroplastiku badacze bez trudu zobaczyli też pod mikroskopem. Obserwacja pacjentów wykazała, że ci, u których znaleziono mikroplastiki, byli 4,5 raza bardziej narażeni na zawał serca, udar mózgu lub śmierć w ciągu 34 miesięcy po operacji. Przełom w badaniach nad mikroplastikiem Dotychczas wpływ mikroplastików na narządy wewnętrzne nie był dobrze zbadany. Eksperymenty przeprowadzano, co zrozumiałe, np. na myszach. – To przełomowe badanie – mówi Robert Brook z Wayne State University w Detroit w stanie Michigan, który zajmuje się wpływem środowiska na zdrowie układu krążenia. – Będzie to punkt wyjścia do dalszych badań na całym świecie, mających potwierdzić i oszacować stopień ryzyka, jakie stwarza mikro- i nanoplastik – dodaje. Jednak Brook, inni badacze i sami autorzy ostrzegają, że badanie nie daje definitywnych odpowiedzi. Nie badano w nim innych (oprócz mikroplastiku) czynników, takich jak status społeczno-ekonomiczny, dieta czy tryb życia pacjentów. Nanoplastik jest już nawet w wodzie butelkowanej. To ułatwia tworzywom sztucznym przenikanie do narządów Nanoplastiki są jeszcze mniejsze od mikroplastików, dlatego mogą przedostawać się przez jelita i płuca bezpośrednio do naszego krwiobiegu. To między innymi polichlorek winylu i polimetakryl... Jak i dlaczego w ciele gromadzi się mikroplastik? Ponieważ badanie obejmowało wyłącznie osoby wymagające endarterektomii, nie wiadomo, czy wyniki można odnieść do całej populacji. Naukowców ciekawi tez fakt, dlaczego u 40 procent pacjentów nie znaleziono żadnych śladów mikroplastiku. Przecież jest on wszechobecny, a jego usunięcie – bardzo trudne. Współautor badania, kardiolog Sanjay Rajagopalan z Case Western Reserve University w Cleveland, twierdzi że być może ta część pacjentów prowadziła inny tryb życia. Możliwe też, że istnieją jakieś różnice w metabolizmie. Zauważono także kilka korelacji. Mikroplastik częściej występował w tętnicach mężczyzn, pacjentów palących papierosy i chorujących na cukrzycę. O wpływie mikroplastiku i nanoplastiku na zdrowie z pewnością jeszcze wiele usłyszymy. To dopiero początek badań. Źródło: The New England Journal of Medicine.
Codzienne picie kawy może chronić mózg przed demencją. Wyniki 43-letniego badania zaskakują
Miliony ludzi na świecie rozpoczynają dzień od filiżanki kawy lub herbaty. Spożycie umiarkowanej ilości kofeiny może mieć dobroczynny wpływ na mózg. Wiąże się z niższym ryzykiem rozwinięcia się demencji oraz ogólnie lepszym funkcjonowaniem poznawczym w starszym wieku – przekonują naukowcy.
– Umiarkowane picie kawy lub herbaty może pomóc chronić mózg wraz z wiekiem, zmniejszając ryzyko demencji i spowalniając pogorszenie funkcji poznawczych – przekonują autorzy artykułu opublikowanego niedawno na łamach czasopisma „JAMA”. Dzięki dwóm wielowątkowym i trwającym ponad 40 lat badaniom, w których wzięło udział niemal 132 tys. uczestników, medycy z Harvardu oraz MIT byli w stanie realnie ocenić wpływ powszechnie spożywanej kofeiny na pracę ludzkich mózgów. Analizy wykazały, że umiarkowane spożycie kawy zawierającej kofeinę (2–3 filiżanki dziennie) lub herbaty (1–2 filiżanki dziennie) wiąże się z niższym ryzykiem demencji i wolniejszym pogorszaniem się funkcji poznawczych. To bardzo dobra informacja dla miłośników kawy i herbaty, choć przyszły stan naszych mózgów nie zależy tylko od kofeiny. Ochrona funkcji poznawczych – Poszukiwaliśmy prostej metody zapobiegania demencji. Uznaliśmy, że coś tak powszechnego jak kawa może być obiecującą interwencją dietetyczną. Mając dostęp do wysokiej jakości danych z badań prowadzonych od ponad 40 lat, mogliśmy ten pomysł dokładnie sprawdzić – powiedział główny autor dr med. Daniel Wang, adiunkt w Harvard Medical School. – Chociaż nasze badanie sugeruje, że picie kawy lub herbaty z kofeiną może być jednym z elementów tej układanki, to należy pamiętać, że efekt jest stosunkowo niewielki i istnieje wiele innych ważnych sposobów ochrony funkcji poznawczych wraz z wiekiem – podkreśla naukowiec. Temat jest ważny, bo według wyliczeń demencja potwierdzana jest u ok 10 milionów nowych osób rocznie. Oznacza to, że co trzy sekundy kolejna osoba dowiaduje się o schorzeniu. Ten problem jest wyjątkowo istotny w Europie. Starzejące się społeczeństwo Starego Kontynentu odpowiada za 25 proc. wszystkich zdiagnozowanych przypadków demencji na świecie. Zapobieganie chorobie ważniejsze niż leczenie W związku z tym, że obecne metody leczenia są ograniczone, wczesne zapobieganie chorobie jest szczególnie istotne. Kawa i herbata zawierają takie związki jak polifenole i kofeina, które wspierają zdrowie mózgu. Substancje te mogą pomagać w redukcji stanów zapalnych i ograniczaniu uszkodzeń komórek, które wiążą się z pogorszeniem funkcji poznawczych. Jednak wcześniejsze badania dotyczące kawy i demencji dawały mieszane wyniki, często ze względu na krótszy czas obserwacji lub ograniczone dane dotyczące długoterminowych wzorców spożycia i różnych rodzajów napojów. I tutaj w sukurs przyszły potężne zbiory danych Nurses’ Health Study (NHS) oraz Health Professionals Follow-Up Study (HPFS). Uczestnicy wspomnianych badań byli obserwowani przez 43 lata. Wśród szeregu danych były również te o diecie, subiektywnych problemach poznawczych, wynikach testów i diagnozach demencji. Bazując na tym naukowcy analizowali, jak spożycie kawy z kofeiną, herbaty oraz kawy bezkofeinowej wiąże się z długoterminowymi wynikami zdrowia mózgu. Kofeina wspiera mózg Wyniki? Spośród ponad 130 000 uczestników u 11 033 rozwinęła się demencja w trakcie badania. Osoby spożywające większe ilości kawy zawierającej kofeinę miały o 18% niższe ryzyko rozwoju demencji w porównaniu z osobami, które rzadko lub nigdy jej nie piły. Zgłaszały także niższy poziom subiektywnego pogorszenia funkcji poznawczych (7,8% wobec 9,5%) oraz osiągały lepsze wyniki w niektórych obiektywnych testach poznawczych. Podobne zależności zaobserwowano u osób pijących herbatę, podczas gdy kawa bezkofeinowa nie wykazywała takich samych powiązań. Sugeruje to, że kofeina może być istotnym czynnikiem stojącym za obserwowanymi korzyściami dla mózgu, choć potrzebne są dalsze badania, aby potwierdzić mechanizmy leżące u ich podstaw. Najsilniejsze efekty obserwowano u uczestników spożywających 2–3 filiżanki kawy z kofeiną lub 1–2 filiżanki herbaty dziennie. Wyższe spożycie kofeiny nie wydawało się powodować szkód – wykazywało raczej podobne korzyści do zakresu umiarkowanego spożycia wskazanego w badaniu. Wygląda na to, że możemy śmiało pić kawę i herbatę nie tylko dla przyjemności, ale też dla zdrowia. Źródło: JAMA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Znasz to uczucie, że im gorzej śpisz, tym trudniej zasnąć? Błędne koło bezsenności jest coraz powszechniejsze
Coraz większa liczba badań pokazuje, że stres i nawyki związane z bezsennością mogą utrudniać odpoczynek następnej nocy. Okazuje się, że jedna zła noc rzadko jest odosobnionym epizodem – częściej uruchamia mechanizm błędnego koła, w którym napięcie, frustracja i próby „wymuszenia snu” tylko pogarszają sytuację. Naukowcy zwracają uwagę, że to nie tylko kwestia tego, ile śpimy, ale też tego, jak reagujemy na brak snu: nasze myśli, emocje i codzienne nawyki mogą sprawić, że organizm coraz trudniej się wycisza. W efekcie bezsenność przestaje być chwilowym problemem, a zaczyna utrwalać się z nocy na noc.
Spis treści: Bezsenność to coś więcej niż jedna zła noc – może stać się błędnym kołem Czym naprawdę jest bezsenność – i czym nie jest Bezsenność przewlekła: jakie niesie konsekwencje dla zdrowia Jak jedna zła noc zamienia się w błędne koło bezsenności Jak przerwać błędne koło bezsenności Bezsenność dotyka milionów ludzi i często zaczyna się niewinnie – od jednej niespokojnej nocy. Problem w tym, że rzadko na niej się kończy. Coraz więcej badań pokazuje, że brak snu uruchamia mechanizmy, które utrudniają zasypianie także kolejnej nocy. Stres, napięcie i codzienne nawyki sprawiają, że organizm zamiast się wyciszać, pozostaje w stanie gotowości. W efekcie bezsenność może przerodzić się w samonapędzający się cykl, z którego trudno się wyrwać. Bezsenność to coś więcej niż jedna zła noc – może stać się błędnym kołem Niewielu z nas przechodzi przez życie bez choćby jednej czy dwóch niespokojnych nocy. Czy to przewracanie się z boku na bok przed ważnym egzaminem, pobudzenie przed istotną prezentacją, czy trudności z zaśnięciem pierwszej nocy w nowej strefie czasowej. Gorsza noc bywa frustrująca, ale zwykle szybko o niej zapominamy. Dla milionów osób jednak słaby sen nie jest rzadkim zakłóceniem. To codzienna walka. Szacuje się, że około 30 procent dorosłych doświadcza objawów bezsenności w od czasu do czasu, a około 10 procent spełnia kryteria przewlekłego zaburzenia bezsenności. A ponieważ niedobór snu wpływa na wszystko – od zdrowia serca i układu odpornościowego po regulację nastroju – „bezsenność to w praktyce problem całodobowy, a nie tylko nocne wyzwanie” – wyjaśnia badaczka snu dr Wendy Troxel. Na dodatek coraz więcej badań pokazuje, że zaburzenie to może się samo napędzać. Brak snu sprzyja kolejnym bezsennym nocom poprzez nasilanie reakcji stresu i lęku, które mu towarzyszą. Czym naprawdę jest bezsenność – i czym nie jest Z klinicznego punktu widzenia bezsenność to nie tylko zbyt krótki sen. „To zaburzenie charakteryzujące się utrzymującymi się trudnościami z zasypianiem, utrzymaniem snu lub zbyt wczesnym budzeniem się – oraz pogorszeniem funkcjonowania w ciągu dnia” – wyjaśnia dr Wendy Troxel. „Ten wpływ na dzień jest kluczowy dla diagnozy”. Istotne znaczenie ma także to, jak bardzo problem ze snem nas obciąża. – Jeśli zaśnięcie zajmuje ci 30 minut, ale ci to nie przeszkadza, prawdopodobnie nie masz bezsenności – mówi prof. Jamie Zeitzer ze Stanford University. – Jeśli jednak zajmuje to 10 minut i wywołuje lęk, to już może być problem – wyjaśnia badacz. Innymi słowy, u części osób dłuższe zasypianie jest czymś normalnym – niepokojące staje się dopiero wtedy, gdy zaczyna wywoływać napięcie i frustrację. Objawy bezsenności ostrej (krótkotrwałej) „często obejmują zmęczenie w ciągu dnia, drażliwość, problemy z koncentracją i pamięcią oraz wahania nastroju” – wyjaśnia dr Raj Dasgupta, lekarz specjalizujący się w medycynie snu. Bezsenność przewlekła to już inna sytuacja – obejmuje wiele z tych samych objawów, ale zwykle wiąże się też z długofalowymi konsekwencjami zdrowotnymi. Aby można było mówić o postaci przewlekłej, objawy muszą występować co najmniej trzy razy w tygodniu przez minimum trzy miesiące i nie mogą być lepiej wyjaśnione innym zaburzeniem snu, chorobą ani działaniem substancji – wyjaśnia prof. Meir Kryger, badacz sposobów na bezsenność. Bezsenność przewlekła: jakie niesie konsekwencje dla zdrowia Ponieważ sen jest jednym z najbardziej podstawowych systemów regulacyjnych organizmu, jego długotrwałe zaburzenia mogą wywoływać efekt domina w całym ciele. – Najważniejszym zagrożeniem zdrowotnym związanym z bezsennością jest rozwój zaburzeń psychicznych, szczególnie depresji i lęku – mówi prof. Meir Kryger. Potwierdzają to badania długoterminowe. Przełomowe badanie Johns Hopkins, które przez ponad 30 lat śledziło ponad tysiąc młodych mężczyzn z niedoborem snu, wykazało, że bezsenność znacząco zwiększa ryzyko depresji klinicznej. Inne duże analizy przyniosły podobne wnioski. To powiązanie sprawia, że bezsenność coraz częściej łączy się także z pogorszeniem zdrowia mózgu – w tym spadkiem sprawności poznawczej i wyższym długoterminowym ryzykiem chorób neurodegeneracyjnych. To również jeden z powodów, dla których badania populacyjne wskazują, że utrzymująca się bezsenność wiąże się ze zwiększonym ryzykiem przedwczesnej śmierci. Przewlekła bezsenność jest też powiązana z ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych – w tym nadciśnienia i choroby wieńcowej. Inne badania wskazują na związek z osłabieniem odporności, nasilonym stanem zapalnym w organizmie oraz większym ryzykiem cukrzycy typu 2. – Część tych efektów wynika z tego, że fizjologicznie układ stresu pozostaje nadaktywny – poziom kortyzolu i aktywność układu współczulnego są podwyższone, choć w nocy powinny się wyciszać – wyjaśnia dr Raj Dasgupta. – Mówiąc prościej, przy bezsenności organizm nie wyłącza się w pełni, co z czasem obciąża wiele układów – tłumaczy czy lekarz. Ponieważ brak snu wpływa na funkcjonowanie następnego dnia, „bezsenność może także prowadzić do pogorszenia funkcjonowania społecznego, rodzinnego, zawodowego i szkolnego, a także zwiększać ryzyko błędów i wypadków” – dodaje prof. Kryger. Jak jedna zła noc zamienia się w błędne koło bezsenności – Teoretycznie nieprzespana noc powinna sprawić, że kolejnej łatwiej będzie zasnąć. W praktyce bezsenność często nie podąża za tą logiką. „U niektórych osób pojawia się paradoksalna nadaktywność mózgu – organizm próbuje zrekompensować senność, zwiększając produkcję substancji pobudzających czuwanie, co w efekcie jeszcze bardziej utrudnia zaśnięcie następnej nocy” – wyjaśnia prof. Jamie Zeitzer. W innych przypadkach kluczową rolę zaczynają odgrywać nawyki i lęk związany ze snem. „Bezsenność często przekształca się w pętlę sprzężenia zwrotnego napędzaną przez fizjologiczne i psychologiczne nadmierne pobudzenie” – mówi dr Wendy Troxel. Najnowsze badania pokazują, że to błędne koło ma realne podstawy biologiczne. U osób z przewlekłą bezsennością obserwuje się wyższą aktywność mózgu w nocy oraz podwyższony poziom hormonów stresu, takich jak kortyzol. Dodatkowo nieregularny rytm snu może osłabiać zegar biologiczny, czyli wewnętrzny system regulujący cykl snu i czuwania, w ramach którego część z nas uważa się za sowy, a inni za skowronki. W efekcie pojawia się rozjazd między tym, kiedy organizm jest gotowy do snu, a tym, kiedy faktycznie kładziemy się do łóżka – zjawisko przypominające jet lag. Jednym z najbardziej uderzających odkryć jest to, jak silnie mózg uczy się poprzez powtarzanie i skojarzenia – aż do momentu, gdy zmienia się nasze postrzeganie własnego łóżka. – Nasz mózg uczy się poprzez skojarzenia. Jeśli więc noc po nocy leżysz w łóżku sfrustrowany i nie możesz zasnąć, łóżko zaczyna kojarzyć się z czuwaniem, a nie odpoczynkiem – tłumaczy dr Troxel. Innymi słowy, „bezsenność często zaczyna się od stresu, ale staje się przewlekła, gdy mózg zaczyna łączyć łóżko z frustracją lub pobudzeniem” – dodaje Raj Dasgupta. To negatywne skojarzenie może być bardzo silne. Badania pokazują, że aż ponad 90 procent osób z bezsennością doświadcza lęku, napięcia i nieadaptacyjnych przekonań związanych bezpośrednio ze swoim środowiskiem snu. Co gorsza, to powiązanie zwykle z czasem się wzmacnia – i jest jednym z powodów, dla których częstość przewlekłej bezsenności rośnie wraz z wiekiem. Jak przerwać błędne koło bezsenności Bezsenność jest w dużej mierze uleczalna, choć standardowe metody leczenia mogą wydawać się nieintuicyjne. „Jeśli uda się mniej martwić bezsennością, często sama zaczyna ustępować” – mówi prof. Jamie Zeitzer. Złotym standardem terapii jest terapia poznawczo-behawioralna bezsenności (CBT-I) – ustrukturyzowane, oparte na dowodach podejście, które pomaga zmienić zarówno nawyki, jak i schematy myślenia podtrzymujące problem. Poza terapią kluczowe znaczenie ma wprowadzenie zdrowych nawyków snu i utrzymywanie regularnego rytmu dobowego. „To pomaga regulować zegar biologiczny, który kontroluje procesy snu” – podkreśla dr Wendy Troxel. Równie ważne jest słuchanie sygnałów ciała. Badania pokazują, że kładzenie się spać tylko wtedy, gdy naprawdę odczuwamy senność, zmniejsza czas spędzany na bezowocnym leżeniu w łóżku. Jeśli nie możesz zasnąć w rozsądnym czasie, wstań i przejdź do innego pomieszczenia, aż znów poczujesz senność. Takie działanie pomaga „przeprogramować” mózg, aby łóżko kojarzyło się wyłącznie ze snem, a nie z frustracją. Z tego samego powodu warto używać sypialni tylko do snu (i seksu) – wzmacnianie tego skojarzenia może wyraźnie poprawić jakość snu. Pomocne jest także wprowadzenie stałej, wyciszającej rutyny przed snem. Obejmuje ona m.in. ograniczenie ekranów i pobudzających aktywności wieczorem, unikanie kofeiny pod koniec dnia oraz praktykowanie relaksujących rytuałów, takich jak medytacja czy ciepła kąpiel. Jeśli mimo prób poprawy snu objawy bezsenności utrzymują się przez kilka tygodni, warto skonsultować się z lekarzem. Źródło: National Geographic
Wyrostek robaczkowy jednak nie jest zbędny? Naukowcy znaleźli jego ukrytą funkcję
Karol Darwin uważał go za zbędny i ten pogląd utrzymywał się w medycynie i biologii przez ponad sto lat. Teraz odkrywamy, że wyrostek robaczkowy może być ważnym elementem układu odpornościowego i bezpiecznym schronieniem dla mikrobioty.
Jest niepotrzebny i powoduje same problemy – tak przeważnie myślimy o wyrostku robaczkowym. Ten „nadprogramowy” fragment jelita ślepego uważany był za narząd szczątkowy, zbędną pozostałość po roślinożernych przodkach, nie pełniącą już żadnej roli w organizmie człowieka. Jednak XXI wiek przynosi nowe badania nad wyrostkiem, i to nie tylko u ludzi. Okazuje się, że występuje on u setek gatunków ssaków, a w toku ewolucji powstawał niezależnie aż... 32 razy. A zatem – musiał do czegoś służyć i na pewno nie była to rola marginalna. Zaczynamy ją poznawać. Fenomen ewolucji zbieżnej Najnowsze, intedyscyplinarne badania, rzucają zupełnie nowe światło na rolę wyrostka robaczkowego. Okazuje się, że jego ewolucyjna droga jest znacznie bardziej skomplikowana niż przypuszczano. Pełnił – i wciąż może pełnić – istotną rolę, która przez dekady wymykała się badaczom. Odkryto między innymi, że struktury przypominające wyrostek wyewoluowały niezależnie u co najmniej trzech grup ssaków: naczelnych, torbaczy i siekaczowców (to klad obejmujący gryzonie i zajęczaki). Okazało się, że organ ten pojawił się zupełnie niezależnie co najmniej 32 razy u 361 gatunków. W biologii takie zjawisko nazywamy ewolucją zbieżną. Tak powtarzalny schemat sugeruje, że wyrostek zapewniał jakąś wymierną przewagę adaptacyjną. Jego kształt i położenie w ciałach różnych ssaków mocno się różnią: od długich, cylindrycznych form u ludzi i małp człekokształtnych, przez lejkowaty kształt u koali i wombatów, aż po rozgałęzione struktury u niektórych gryzoni. Taka różnorodność świadczy o tym, że ewolucja wielokrotnie „majstrowała” przy tym organie, dostosowując go do specyficznych potrzeb ekologicznych danego gatunku. Centrum odporności i bezpieczna przystań mikrobioty Współczesna nauka ma dwie, silnie ugruntowane hipotezy na temat roli wyrostka robaczkowego. Pierwsza z nich mówi, że organ ten jest integralną częścią układu odpornościowego. Zawiera tkankę limfatyczną związaną z jelitami (GALT), która prawdopodobnie pełni rolę „poligonu doświadczalnego” dla limfocytów (to jeden z rodzajów komórek odpornościowych). Wyrostek robaczkowy „uczy” ciało rozróżniania między pożytecznymi a groźnymi mikroorganizmami – szczególnie w dzieciństwie, gdy układ odpornościowy jest jeszcze niedojrzały. Produkuje przeciwciała (m.in. immunoglobulinę A), które neutralizują zagrożenia na powierzchniach błon śluzowych. Drugą, fascynującą hipotezą jest funkcja wyrostka jako „schronu” dla mikrobioty. Według niej wewnątrz wyrostka tworzy się biofilm – warstwa złożona z pożytecznych bakterii. W razie infekcji lub innego zdarzenia które niszczy florę bakteryjną (np. antybiotykoterapii), mikroorganizmy ukryte w wyrostku przeżywają ten proces. Po ustąpieniu infekcji służą jako zespół ratunkowy, który szybko zasiedla wyjałowione jelita i przywraca równowagę mikrobiologiczną. Nowe badania rozwiały również obawy dotyczące płodności: usunięcie wyrostka robaczkowego nie wpływa na zdolności rozrodcze kobiet. W niektórych przypadkach odnotowano wręcz wyższą częstotliwość ciąż po appendektomii. Czy wyrostek jest potrzebny w higienicznym świecie? Znaczenie wyrostka w dzisiejszym świecie jest jednak z pewnością mniejsze niż kiedyś. Nasi najdawniejsi przodkowie żyli w środowiskach o niskim poziomie higieny i wysokim ryzyku infekcji żołądkowo-jelitowych. Zdolność do szybkiej regeneracji mikrobioty mogła być czynnikiem decydującym o przeżyciu. Najbardziej radykalną zmianę przyniosło ostatnie stulecie: dostęp do czystej wody, poprawa higieny i wynalezienie antybiotyków drastycznie ograniczyły ryzyka związane z infekcjami przewodu pokarmowego. W tej nowej rzeczywistości presja ewolucyjna, która faworyzowała posiadanie wyrostka, mocno się zmniejszyła. Zatem wyrostek można porównać do trochę nieaktualnej polisy ubezpieczeniowej, która w bezpiecznych warunkach współczesności czasem bywa obciążeniem. Jednak nigdy nie wiadomo, kiedy jego supermoce mogą się przydać. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Lekarze przez lata twierdzili, że chrząstka nie może się regenerować. Teraz zmieniają zdanie
Nowe badania sugerują, że uszkodzenia stawów mogą nie być tak trwałe, jak kiedyś sądzono. Naukowcy opracowują metody, które mogą pobudzić chrząstkę do regeneracji lub zatrzymać proces jej niszczenia. To otwiera nowe możliwości w walce z chorobą zwyrodnieniową stawów.
Spis treści: Leczenie koncentruje się na łagodzeniu bólu Nowa metoda odbudowy chrząstki. Naukowcy tworzą „rusztowanie” dla stawów Dlaczego wraz z wiekiem chrząstka traci zdolność do regeneracji Stan zapalny niszczy chrząstkę. Naukowcy próbują zatrzymać ten proces Terapia genowa może być świetnym rozwiązaniem Chrząstka rzadko zwraca naszą uwagę – dopóki nie zacznie zawodzić. Przez dekady pacjenci z artretyzmem słyszeli ten sam wyrok: gdy chrząstka się zużyje, nie jest w stanie się odtworzyć. W przeciwieństwie do wielu innych tkanek w organizmie ma ona bardzo słabe ukrwienie, co znacząco ogranicza jej zdolność do regeneracji po urazie. To biologiczne ograniczenie pomaga wyjaśnić, dlaczego choroba zwyrodnieniowa stawów – spowodowana stopniowym rozpadem chrząstki – dotyka co piątą dorosłą osobę w Stanach Zjednoczonych i pozostaje jedną z głównych przyczyn niepełnosprawności na świecie. Leczenie koncentruje się na łagodzeniu bólu Ponieważ nie istnieje zatwierdzony lek, który potrafiłby spowolnić lub odwrócić przebieg choroby, leczenie koncentruje się przede wszystkim na łagodzeniu bólu i utrzymaniu sprawności poprzez fizjoterapię. Gdy uszkodzenia stają się poważne, jedynym rozwiązaniem bywa operacja wymiany stawu. Przez lata powszechnie zakładano, że utrata chrząstki jest nieunikniona i stanowi mechaniczną konsekwencję coraz dłuższego życia ludzi. Dziś naukowcy zaczynają kwestionować to założenie. Zamiast tylko łagodzić skutki uszkodzeń lub zastępować zniszczone stawy protezami, badają, czy można „namówić” chrząstkę do samoregeneracji. Nowa metoda odbudowy chrząstki. Naukowcy tworzą „rusztowanie” dla stawów Jedna z metod skupia się na odbudowie chrząstki od podstaw. – Ruch jest jak odcisk palca. To znak życia – mówi prof. Samuel Stupp, chemik i inżynier z Northwestern University. – Jeśli nie możemy poruszać się bez bólu, trudno czuć się w pełni sobą. Badania prof. Samuela Stuppa opierają się na założeniu, że przywrócenie struktury chrząstki może pomóc w zapoczątkowaniu jej regeneracji. Jego zespół opracował materiał w formie zastrzyku, który ma nie tylko uzupełniać powstałe ubytki, ale także stworzyć warunki sprzyjające wzrostowi nowej tkanki. To swoiste biologiczne „rusztowanie”, zbudowane z krótkich fragmentów białek oraz zmodyfikowanej formy kwasu hialuronowego, wprowadza się bezpośrednio w uszkodzone obszary stawu. Po wprowadzeniu do stawu materiał samoczynnie organizuje się w mikroskopijne włókna, które splatają się w miękką, ale wytrzymałą sieć. Struktura ta bardzo przypomina zdrową chrząstkę, a co równie ważne – wysyła sygnały biologiczne, które kierują okoliczne komórki do tworzenia nowej tkanki, zamiast prowadzić do powstawania tkanki bliznowatej. Aby sprawdzić, jak materiał zachowuje się pod realnym obciążeniem, naukowcy przetestowali go na owcach, których stawy kolanowe są zbliżone do ludzkich pod względem rozmiaru i sił działających podczas ruchu. W ciągu sześciu miesięcy w stawach leczonych za pomocą rusztowania zaczęła powstawać nowa chrząstka bogata w kolagen typu II i proteoglikany – cząsteczki odpowiadające za wytrzymałość i elastyczność zdrowej chrząstki. Odbudowana tkanka bardziej przypominała naturalną chrząstkę niż słabszą chrząstkę włóknistą, która często powstaje po standardowych metodach leczenia, takich jak operacja mikrozłamań (microfracture). Wyniki badań sugerują więc, że tak powstała odbudowa tkanki może być znacznie trwalsza niż w przypadku dotychczas stosowanych terapii. Dlaczego wraz z wiekiem chrząstka traci zdolność do regeneracji Odbudowa struktury chrząstki to jednak tylko jeden element układanki. Sam proces starzenia się organizmu sprawia, że stawy stopniowo tracą zdolność do regeneracji. Naukowcy ze Stanford University koncentrują się dziś na biologii starzenia oraz zmianach molekularnych, które powodują, że chrząstka staje się coraz mniej zdolna do naprawy. Helen Blau, profesor mikrobiologii i immunologii na Uniwersytecie Stanforda, odkryła białko o nazwie 15-PGDH, którego poziom stale rośnie wraz z wiekiem. Enzym ten rozkłada kluczową cząsteczkę niezbędną do naprawy tkanek, co z czasem spowalnia procesy regeneracyjne i prowadzi do stopniowej utraty funkcji narządów. Białka te nazywane są „gerozymami” – to molekularne regulatory, które wpływają na przebieg i tempo procesów starzenia w organizmie. Prof. Helen Blau wraz z prof. Nidhi Bhutani odkryły, że u starszych myszy zablokowanie 15-PGDH cofnęło utratę chrząstki, która zwykle towarzyszy starzeniu się stawów kolanowych. U zwierząt z urazami przypominającymi zerwanie więzadła krzyżowego (ACL) terapia zapobiegła rozwojowi choroby zwyrodnieniowej stawów. Leczone myszy poruszały się sprawniej i mocniej obciążały uszkodzoną kończynę, co jest wyraźnym sygnałem poprawy funkcjonowania stawów. Wyniki te potwierdzono również w badaniach ludzkich tkanek. Próbki chrząstki pobrane podczas operacji wymiany stawu kolanowego zareagowały w warunkach laboratoryjnych na działanie inhibitora, wytwarzając nową chrząstkę szklistą – gładką i sprężystą tkankę, która umożliwia płynny ruch stawów. Stan zapalny niszczy chrząstkę. Naukowcy próbują zatrzymać ten proces Starzenie się może powoli ścierać chrząstkę, ale stan zapalny potrafi zniszczyć ją znacznie szybciej. W Mayo Clinic prof. Christopher Evans, profesor chirurgii ortopedycznej i medycyny molekularnej, skupia się mniej na odrastaniu tkanki, a bardziej na zwalczaniu sygnałów zapalnych, które napędzają rozwój choroby. – Jeśli uda nam się przerwać cykl zapalny, będziemy mogli uratować staw, zanim całkowicie zawiedzie – mówi prof. Evans. Prof. Evans od dziesięcioleci bada interleukinę-1, białko pomagające organizmowi reagować na urazy. W zdrowej tkance jej rola jest krótkotrwała. W chorobie zwyrodnieniowej białko to utrzymuje się, podsycając stan zapalny i przyspieszając rozpad chrząstki. Blokowanie go za pomocą zastrzyków okazało się trudne, ponieważ białka wprowadzone do stawu są szybko wypłukiwane przez naczynia krwionośne i układ limfatyczny. Terapia genowa może być świetnym rozwiązaniem Prof. Evans i jego współpracownicy dostarczyli instrukcje genetyczne bezpośrednio do kolana, skłaniając komórki stawu do produkcji własnych zapasów naturalnego białka przeciwzapalnego. Po pojedynczym zastrzyku staw stawał się w pewnym sensie samowystarczalnym źródłem terapii, utrzymując stały poziom cząsteczki ochronnej, zamiast tracić ją w ciągu kilku godzin. W jednym z wczesnych badań bezpieczeństwa poziom tego białka pozostawał podwyższony w płynie stawowym przez co najmniej rok, a jednocześnie nie odnotowano poważnych skutków ubocznych związanych z terapią. Uczestnicy zgłaszali także mniejszy ból i poprawę sprawności stawu, choć badanie było niewielkie i nie miało na celu oceny długoterminowych efektów. We wczesnym badaniu bezpieczeństwa poziom białka w płynie stawowym pozostawał podwyższony przez co najmniej rok, nie wykazując przy tym poważnych skutków ubocznych. Uczestnicy zgłaszali mniejszy ból i poprawę sprawności stawu, choć badanie było niewielkie i nie miało na celu oceny efektów długoterminowych. Obecnie trwają większe badania kliniczne. Celem tej metody nie jest bezpośrednia odbudowa chrząstki, lecz przerwanie cyklu zapalnego, który przyspiesza jej degradację, oraz ochrona stawu przed dalszym uszkodzeniem. Żadna z tych strategii nie została jeszcze potwierdzona jako trwała i skuteczna w dużych badaniach klinicznych z udziałem ludzi. Razem pokazują jednak wyraźną zmianę w sposobie, w jaki naukowcy zaczynają postrzegać chorobę zwyrodnieniową stawów. Przez wiele lat traktowano ją głównie jako nieunikniony efekt zużycia organizmu wraz z wiekiem. Coraz częściej jednak uznaje się ją za proces biologiczny, w którym kluczową rolę odgrywają cząsteczki, komórki i struktura tkanek. To z kolei oznacza, że w przyszłości choroba może lepiej reagować na nowe metody leczenia i interwencje medyczne. Źródło: National Geographic
„Stosowanie czosnku doodbytniczo w celu zwiększenia odporności” – z jakiegoś powodu chatboty AI udzielają katastrofalnych porad
Szukanie recepty na chorobę nowotworową, diagnozowanie bólu podbrzusza czy porady psychologiczne – nawet 40 milionów osób dziennie korzysta z „medycznych” porad chatbotów AI, a wiele z nich bezkrytycznie przyjmuje udzielane przez nich wskazówki: niezależnie od tego, jak absurdalne by nie były. Czemu chatboty każą nam wkładać czosnek tam, gdzie nie dociera słońce?
Niestety, nawet najbardziej zaawansowane systemy często nie rozróżniają faktów od dezinformacji. Badania dowodzą, że mają problem szczególnie wtedy, gdy porady zapisane są formalnym medycznym językiem. Naukowcy wykazali, że chatboty nie są lepsze od zwykłego wyszukiwania w internecie. Podawanie czosnku doodbytniczo Badanie opublikowane w „The Lancet Digital Health” pokazało, że chatboty AI są znacznie bardziej podatne na fałszywe informacje, jeśli te brzmią „naukowo”. Następnie przekazują je dalej z taką samą pewnością, jak te prawidłowe. Modele językowe, zamiast sprawdzać fakty oceniają, czy coś „brzmi” wiarygodnie. Dlatego mogą bezrefleksyjnie zalecać czosnek doodbytniczo w celu zwiększenia odporności – jakkolwiek drastycznie by to nie brzmiało – jeśli poradę tę napisano gdzieś w internecie jak profesjonalny raport medyczny. Modele językowe są zaprojektowane tak, by odpowiadać na zadawane przez użytkowników pytania w sposób naturalny i prosty – niezależnie od tego, jak skomplikowanego zagadnienia by nie dotyczyły. Muszą w tym celu „konsumować” wiele źródeł na raz i często mają problem, by odróżnić rzeczywistość od opakowanego w ładne ramy kłamstwa. Warto jednak pamiętać, że chatboty AI nie mają swojej własnej „wiedzy”. Wykorzystują to, co już ktoś napisał. Tylko kim jest ten „ktoś”? Rola forów i mediów społecznościowych Nie pomaga im to, co sami tworzymy w internecie – a dzięki AI fałszywe zalecenia w trymiga zaczynają żyć własnym życiem w sieci. Chatboty – ucząc się na bazie publicznych dyskusji na platformie Reddit czy X (dawniej Twitter), łatwo przejmują nawet najbardziej niedorzeczne rekomendacje. Na szczęście język może być dla nich blokadą. Chatboty lubią teksty napisane językiem naukowym W styczniu 2026 roku badacze sprawdzili, skąd chatboty AI biorą swoje informacje i jak dobrze radzą sobie z dezinformacją medyczną. W testach okazało się, że aż 46% z nich uznało zalecenie doodbytniczego podania czosnku za poprawne, jeśli opisano je językiem klinicznym. Gdy tę samą dezinformację sformułowano potocznie, w stylu np. wspomnianego Reddita, AI była o wiele bardziej sceptyczna (tylko 9% uznało ją za poprawną). Chociaż to pozornie dobra wiadomość, to ta wiedza może pozwolić różnorodnym „szarlatanom” jeszcze sprawniej rozsiewać swoje treści. Jak często chatboty AI się mylą? Naukowcy chcieli dowiedzieć się także, jak 20 różnych modeli AI zareaguje na ponad 3 miliony „podejrzanych” zapytań zdrowotnych. Okazało się, że co trzecia udzielana przez nie porada była błędna lub nawet… potencjalnie niebezpieczna. Wnioski były jednoznaczne: chatbotom brakowało realnej oceny ryzyka, typowej dla lekarzy. Cóż, one nie miały gdzie wetknąć sobie czosnku... Dlaczego chatboty nie potrafią skutecznie oceniać zaleceń zdrowotnych? AI nie myśli jak człowiek – nie weryfikuje źródeł ani nie „czuje” niepewności. Zawsze odpowiada z taką samą pewnością, niezależnie od treści. To szczególnie groźne w medycynie, gdzie skutki złej rady mogą być poważne. Jak korzystać z porad medycznych w sieci? Zawsze sprawdzaj źródło informacji. Wybieraj strony instytucji naukowych i rządowych. Nie traktuj chatbotów jako ostatecznego autorytetu zdrowotnego. Każda nietypowa czy budząca wątpliwości rada – szczególnie o charakterze inwazyjnym – wymaga konsultacji z lekarzem. Pamiętaj: AI nie zastąpi profesjonalisty, a „rewolucyjne” metody z forów internetowych to ryzyko, którego nie warto podejmować. Źródło: Nature Medicine Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Mammografia może wykrywać choroby serca. Pomogła w tym sztuczna inteligencja
Sztuczna inteligencja może przewidywać ryzyko poważnych chorób serca na podstawie mammografii – pokazuje przełomowe badanie obejmujące 123 tys. kobiet w USA. Wyniki opublikowane w „European Heart Journal” otwierają nowy rozdział w walce o zdrowie kobiet.
Połączenie fraz „sztuczna inteligencja” i „piersi” może kojarzyć się z algorytmami, które cyfrowo rozbierają kobiety na zdjęciach, takimi jak Grok Elona Muska. Jednak warto pamiętać, że AI ma też wartościowe zastosowania. Jednym z najbardziej obiecujących obszarów jest diagnostyka medyczna. Właśnie opublikowano badanie dowodzące, że sztuczna inteligencja doskonale sprawdza się w badaniu piersi. A konkretnie – przy analizie mammografii, czyli prześwietlenia rentgenowskiego tych części ciała. Standardowo jest ono wykorzystywane do wczesnego wykrywania raka piersi. Badanie na ogromnej liczbie kobiet Zespół badaczy kierowany przez dr. Hari Trivediego z Emory University w Atlancie przeprowadził badanie z udziałem 123 762 kobiet. Uczestniczki przeszły standardowe mammografie w ramach przesiewowych badań piersi i nie miały wcześniej zdiagnozowanej choroby sercowo-naczyniowej. Dzięki innowacyjnemu wykorzystaniu sztucznej inteligencji naukowcy przeanalizowali stopień zwapnienia tętnic w piersi, czyli ilość złogów wapnia widocznych na zdjęciach rentgenowskich. Te analizy mają kluczowe znaczenie dla zdrowia tysięcy kobiet. Sztuczna inteligencja przewiduje poważne choroby serca na podstawie mammografii Za pomocą zaawansowanych algorytmów sztucznej inteligencji badacze zmierzyli ilość wapnia w tętnicach piersi. Wyniki podzielili na cztery grupy: brak zwapnień, łagodne, umiarkowane lub ciężkie zwapnienia. Następnie porównali te wyniki z przypadkami poważnych incydentów sercowych, takich jak zawał serca, udar, niewydolność serca czy śmierć z przyczyn kardiologicznych. Wyniki są znaczące: już łagodne zwapnienie oznaczało ryzyko poważnych chorób serca wyższe o około 30% w porównaniu z kobietami, u których nie stwierdzono zwapnienia. Umiarkowane zwapnienie wiązało się z ryzykiem wyższym o ponad 70% , a ciężkie zwapnienie – nawet dwu- lub trzykrotnie większym zagrożeniem życia! Badanie pokazało, że podwyższone ryzyko dotyczy nie tylko starszych kobiet. U kobiet poniżej 50. roku życia, które często nie są uznawane za grupę zagrożoną, także wykryto powiązanie między zwapnieniem tętnic a ryzykiem zawału, udaru czy śmierci. Ten efekt był niezależny od innych czynników ryzyka, takich jak cukrzyca czy palenie. Przełomowe wnioski badaczy obejmują również szeroki zakres grup etnicznych oraz dwa główne systemy ochrony zdrowia w USA – potwierdzając uniwersalność odkrycia. Mammografia daje podwójne korzyści Autorzy badania podkreślają, że mammografia może stać się kluczowym narzędziem w walce z chorobami serca. Kobiety, które i tak ją wykonują, mogą dowiedzieć się nie tylko o ryzyku raka piersi, ale także uzyskać wczesny sygnał ostrzegawczy dotyczący potencjalnych chorób serca – bez żadnych dodatkowych kosztów czy badań. Wystarczy wdrożenie narzędzi AI do istniejących programów profilaktycznych. Dr Hari Trivedi zapowiedział już kolejny krok. Planowane jest duże badanie kliniczne mające sprawdzić skuteczność wprowadzenia tego przełomowego rozwiązania do rutynowej praktyki. Zespół badawczy sugeruje także opracowanie jasnych wytycznych powiadamiania pacjentek i lekarzy o wynikach. Eksperci podkreślają, że takie wykorzystanie mammografii mogłoby objąć dziesiątki milionów kobiet rocznie, radykalnie poprawiając wykrywalność i profilaktykę najgroźniejszych chorób układu sercowo-naczyniowego. Wyniki badania są już dostępne w czasopiśmie „European Heart Journal”. Naukowcy apelują do decydentów o rozważenie wdrożenia tego narzędzia na szeroką skalę. To nie tylko szansa na wcześniejsze wykrycie zagrożeń, ale realna możliwość uratowania tysięcy kobiet przed przedwczesną śmiercią z powodu nieleczonych chorób serca. W Polsce badanie mammograficzne mogą bezpłatnie wykonać kobiety między 45. a 74. rokiem życia. Dla osób zdrowych jest ono dostępne co 2 lata, dla tych z czynnikami ryzyka raka piersi – co 12 miesięcy. Nie trzeba mieć skierowania, wystarczy udać się do poradni lub mammobusu. Źródło: European Heart Journal
Czy ruch może zmniejszyć szkody po alkoholu? Nowe badania zaskakują
Alkohol szkodzi – to już pewne. Ale czy regularna aktywność fizyczna może stać się „tarczą ochronną" dla twojego organizmu? Naukowcy sprawdzili, jak sprawność fizyczna wpływa na bilans zysków i strat u osób pijących.
Spis treści: Całkowita absencja jest dla nas najlepsza Czy ćwiczenia mogą zmniejszyć ryzyko związane z alkoholem? Aktywność fizyczna ma wielką moc Czego badania nie są w stanie nam powiedzieć Ograniczenie alkoholu i ruch – co daje największą ochronę? W ciągu ostatniego roku przekaz zdrowia publicznego dotyczący alkoholu uległ wyraźnej zmianie. Przez dekady wiele osób wierzyło, że wieczorny kieliszek czerwonego wina chroni serce. Dziś zarówno Światowa Organizacja Zdrowia, jak i Naczelny Lekarz USA zajęli jednoznaczne stanowisko: żadna ilość alkoholu nie jest wolna od ryzyka. Całkowita absencja jest dla nas najlepsza Mimo to alkohol pozostaje głęboko zakorzeniony w sposobie, w jaki świętujemy, nawiązujemy relacje i odpoczywamy. Wbrew zagrożeniom wielu ludzi wciąż uważa, że warto pić choćby okazjonalnie. – Najnowsze wytyczne nie pozostawiają złudzeń: całkowita abstynencja jest dla nas najlepsza – zauważa prof. Javaid Nauman z Instytutu Zdrowia Publicznego na Uniwersytecie Zjednoczonych Emiratów Arabskich. – Wiemy jednak, że na poziomie ludzkich zachowań jest to mało prawdopodobne. Ta rzeczywistość skłoniła badaczy do postawienia nowego pytania: czy aktywność fizyczna może zneutralizować niektóre z długofalowych skutków picia alkoholu? Pojawiające się dowody sugerują ostrożne „tak”. Aktywność fizyczna może zapewniać pewien stopień ochrony, ale nie eliminuje zagrożeń. Oto, co warto wiedzieć. Czy ćwiczenia mogą zmniejszyć ryzyko związane z alkoholem? Obszerne badania długookresowe zaczynają wyjaśniać, w jaki sposób sprawność fizyczna i spożycie alkoholu oddziałują na siebie w dłuższej perspektywie. Najnowsze dane pochodzą z badania opublikowanego w 2025 roku w czasopiśmie „Sports Medicine”, w którym przez 16 lat obserwowano ponad 24 tysiące dorosłych. Uczestników zaklasyfikowano jako „sprawnych” lub „niesprawnych” na podstawie wieku, poziomu aktywności fizycznej, tętna spoczynkowego oraz obwodu talii. Badacze odkryli, że u osób, które zwiększyły spożycie alkoholu i pozostawały w słabej kondycji, ryzyko zgonu było o 44 procent wyższe niż u osób dbających o formę i zachowujących abstynencję. W przypadku uczestników, którzy pozostawali sprawni fizycznie, zmiany w ilości spożywanego alkoholu nie zwiększały ryzyka śmiertelności – z wyjątkiem tych osób, które zaczęły pić dopiero w trakcie trwania badania. Co więcej, nawet sprawni fizycznie konsumenci alkoholu wypadali lepiej niż osoby niesprawne i niepijące. – Wydaje się, że wysportowana osoba pijąca umiarkowanie ma większe szanse na dłuższe życie niż nieaktywny abstynent – podsumowuje prof. Nauman. Inni badacze przyznają, że wnioski te są uderzające, ale biologicznie uzasadnione. – Z niektórych analiz zawartych w tym badaniu wynika, że sprawność fizyczna była nawet istotniejsza niż samo spożycie alkoholu. Moim zdaniem jest to całkowicie możliwe – twierdzi dr Timothy Naimi, lekarz, epidemiolog uzależnień i dyrektor Kanadyjskiego Instytutu Badań nad Substancjami Psychoaktywnymi na Uniwersytecie w Wiktorii. Teorię tę wspiera również badanie z 2017 roku opublikowane w „British Journal of Sports Medicine”. Wynika z niego, że aktywność fizyczna (zgodna z zaleceniami obejmującymi 150 minut umiarkowanego lub 75 minut intensywnego wysiłku tygodniowo) osłabiała związek między spożywaniem alkoholu a ryzykiem zgonu. Podobne wnioski płyną z badań nad wątrobą. Praca z 2026 roku, opublikowana w „Journal of Hepatology” wykazała, że osoby przestrzegające tygodniowych wytycznych dotyczących aktywności fizycznej cechowały się niższym ryzykiem zgonu z przyczyn wątrobowych – dotyczyło to nawet osób pijących dużo. Korzyści te były wyraźniejsze u kobiet niż u mężczyzn. Z kolei badanie z 2024 roku zamieszczone w „Alcohol and Alcoholism”, w którym przez ponad 10 lat obserwowano osoby pijące w sposób ryzykowny, dowiodło, że u ćwiczących co najmniej 2,5 godziny tygodniowo odnotowano rzadsze przypadki chorób wątroby związanych z alkoholem. Mimo to, jak podkreśla Nauman, żadne z tych odkryć nie sugeruje, że ruch całkowicie neutralizuje szkodliwość alkoholu. – Chciałem dowieść, że ilość spożywanego alkoholu nie ma znaczenia, dopóki dbamy o formę. Tak jednak nie jest – mówi. – Picie alkoholu wciąż jest szkodliwe dla zdrowia. W badaniu u każdego uczestnika – niezależnie od stopnia sprawności – który z biegiem lat zwiększał spożycie alkoholu, odnotowano wzrost ryzyka zgonu. Aktywność fizyczna ma wielką moc – To, że ruch chroni przed niektórymi skutkami picia alkoholu, nie jest zaskoczeniem, ponieważ efekt ten obserwujemy w niemal każdej kategorii chorób – wyjaśnia prof. Peter Kokkinos, dyrektor Centrum Ćwiczeń i Starzenia się na Uniwersytecie Rutgersa. – Zmniejsza on ryzyko wystąpienia cukrzycy, nadciśnienia, niewydolności nerek, choroby Alzheimera oraz wszelkich rodzajów nowotworów i innych głównych chorób przewlekłych nękających ludzki organizm – dodaje. Przyczyną tak silnego działania ochronnego aktywności fizycznej jest fakt, że czyni ona organizm bardziej odpornym. – Gdy mięśnie zostają poddane obciążeniu, wszystkie pozostałe układy muszą dostosować się, by sprostać temu zapotrzebowaniu – mówi dr Kokkinos. – Właśnie dlatego, gdy pozostajemy nieaktywni, serce, mięśnie i każdy inny układ w naszym ciele ulegają osłabieniu. Jako przykład dr Kokkinos wskazuje naczynia tętnicze. Regularne ćwiczenia sprawiają, że tętnice się rozszerzają, podczas gdy częste sięganie po alkohol może prowadzić do odkładania się w nich blaszki miażdżycowej. – Załóżmy, że obaj mamy taką samą ilość blaszki w tętnicach, ale twoja tętnica ma dwukrotnie większą średnicę niż moja – wyjaśnia. – Jeśli więc moja blaszka blokuje 50 procent światła naczynia, u Ciebie blokuje ona tylko 25 procent. Ta dodatkowa rezerwa może być tym, co zapobiega udarowi lub zawałowi serca. Wątroba również mocno odczuwa skutki picia alkoholu, ale świetnie reaguje na aktywność fizyczną. – Wątroba kocha ruch – mówi Elliott Tapper, kierownik naukowy oddziału hepatologii na University of Michigan Health, który zajmuje się poprawą jakości życia i łagodzeniem objawów u pacjentów z uszkodzeniem wątroby. Jak wyjaśnia, alkohol sprzyja gromadzeniu się tłuszczu w wątrobie, co prowadzi do stanów zapalnych. Jednak trening oporowy poprawia wrażliwość na insulinę i pomaga usuwać ten tłuszcz. – Nawet jeśli masa ciała nie spada, to u osób, które zaczynają ćwiczyć, wątroba pod mikroskopem wygląda znacznie lepiej – dodaje. Możliwe jest również wystąpienie sprzężenia zwrotnego. Regularna aktywność fizyczna może z czasem prowadzić do ograniczenia spożycia alkoholu – prawdopodobnie poprzez poprawę nastroju, redukcję stresu lub zmianę nawyków towarzyskich. Choć wyniki badań w tym zakresie nie są jeszcze jednoznaczne, zarówno dr Naimi, jak i prof. Tapper potwierdzają to zjawisko na podstawie własnych obserwacji. Czego badania nie są w stanie nam powiedzieć Choć wyniki są przekonujące, wiążą się z istotnymi zastrzeżeniami. W badaniu z 2025 roku wydolność krążeniowo-oddechowa nie była oceniana za pomocą testów wysiłkowych ani pomiarów wydajnościowych. Zamiast tego zastosowano zweryfikowany model prognostyczny niewymagający ćwiczeń, oparty na wieku, obwodzie talii, tętnie spoczynkowym oraz deklarowanej przez uczestników aktywności fizycznej. Metoda ta jest powszechnie stosowana w dużych badaniach populacyjnych, niemniej pozostaje jedynie szacunkiem, a nie bezpośrednim pomiarem. Pojawia się też pytanie, co tak naprawdę oznacza sprawność fizyczna? – Sprawność jest silnym wskaźnikiem ogólnego stanu zdrowia, ponieważ osobom z licznymi schorzeniami trudno jest zachować formę – zauważa dr Naimi. W zasadzie trudno jest całkowicie oddzielić korzyści płynące z samych ćwiczeń od korzyści wynikających z bycia po prostu zdrowszym. – Gdybyśmy chcieli nieco zbagatelizować te odkrycia, moglibyśmy stwierdzić, że osoba w skrajnie złym stanie zdrowia jest bardziej narażona na śmierć niż osoba zdrowa – dodaje. W grę wchodzą również szersze czynniki strukturalne. – Średnio rzecz biorąc, negatywne skutki spożywania alkoholu są dotkliwsze dla osób o niższym statusie socjoekonomicznym, niższych dochodach, niższym wykształceniu i gorzej się odżywiających – zauważa prof. Tapper. – Aktywność fizyczna może mieć pewne znaczenie, ale najprawdopodobniej jest ona sygnałem współwystępowania wielu innych czynników, które wiążą się z luksusem posiadania czasu i możliwości na włączenie dodatkowego ruchu do codziennych zajęć. Dr Naimi podkreśla, że nawet w dużych badaniach osoby pijące najwięcej bywają niedostatecznie reprezentowane. W badaniu z 2025 roku każda osoba przekraczająca zalecany tygodniowy limit – zdefiniowany jako 10 lub więcej standardowych drinków tygodniowo dla mężczyzn i 5 dla kobiet – trafiała do tej samej kategorii. Oznacza to, że osoby pijące 11 drinków tygodniowo wrzucono do jednego worka z tymi, którzy spożywają ich 30. Korzyści ochronne mogą zatem nie dotyczyć przypadków nadużywania alkoholu lub epizodów intensywnego picia. To istotne, ponieważ w przypadku uszkodzeń wątroby sama aktywność fizyczna nie wystarczy. – Intensywne upijanie się może zniszczyć wątrobę w zaledwie kilka lat. Gdy dojdzie już do uszkodzenia lub rozwinie się pełnoobjawowa choroba wątroby, nie sądzę, aby dieta czy ćwiczenia były w stanie cofnąć te zmiany bez znacznego ograniczenia ilości spożywanego alkoholu – mówi prof. Tapper. – Niemniej jednak, jeśli uda się ograniczyć picie, nigdy nie jest za późno, by przestać. Nawet bardzo chora wątroba może odzyskać sprawność. Utrzymanie tego stanu wymaga jednak prawdopodobnie trwałej zmiany stylu życia. Ograniczenie alkoholu i ruch – co daje największą ochronę? Badania wskazują na jasną hierarchię. Ograniczenie alkoholu zmniejsza ryzyko. Poprawa kondycji zmniejsza ryzyko. Połączenie obu tych elementów zapewnia najsilniejszą ochronę. Jednak aktywność fizyczna ma swoje granice. W przypadku osób spożywających znaczne ilości alkoholu, w tym zmagających się z uzależnieniem, ograniczenie picia może być niezbędnym pierwszym krokiem, zanim aktywność fizyczna będzie mogła w znaczący sposób wpłynąć na poziom ryzyka. – Przekleństwem alkoholu jest to, że widzimy tak wielu ludzi, których doprowadza do choroby – mówi prof. Tapper. – Ale jest też druga strona medalu: kiedy przestajesz pić, istnieje bardzo duża szansa, że wiele aspektów twojego życia ulegnie poprawie. Źródło: National Geographic
Medyczny „Święty Graal” staje się faktem? Amerykańscy naukowcy pokazali szczepionkę, która działa na bakterie, wirusy, a nawet… alergie
Szczepienia to jeden z najważniejszych wynalazków medycyny, ale mają poważną wadę: są selektywne. Środek, który zapewni odporność na wiele mikroorganizmów był dotychczas w sferze marzeń. Teraz jednak jesteśmy o krok bliżej od realizacji tego marzenia: w USA opracowano środek o uniwersalnej skuteczności.
Czy czeka nas medyczna rewolucja? Bardzo możliwe. Amerykańskie instytucje badawcze opracowały właśnie nową, uniwersalną szczepionkę. Preparat o nazwie GLA-3M-052-LS+OVA wykazuje zdumiewającą skuteczność nie tylko w walce z szerokim spektrum wirusów, ale także z bakteriami oraz alergiami. A to nie koniec – jego użycie nie wymaga zastrzyków, może być podany w formie sprayu do nosa. Jak naukowcy to zrobili? Kluczem było nowatorskie wykorzystanie mechanizmów obronnych naszych organizmów. Dwa filary odporności, jeden preparat Tradycyjne szczepionki bazują na tzw. odporności adaptacyjnej: uczą ciało rozpoznawania konkretnych patogenów. To proces precyzyjny, ale czasochłonny i ograniczony do jednego gatunku lub szczepu bakterii lub wirusa. Nowy środek także wykorzystuje ten mechanizm, ale łączy go z odpornością wrodzoną – naszą pierwszą, lecz krótkotrwałą linią obrony. Dzięki sztucznemu naśladowaniu sygnałów wysyłanych przez limfocyty T (jeden z rodzajów komórek odpornościowych), badaczom udało się utrzymać komórki odporności wrodzonej w stanie aktywności przez wiele miesięcy. W testach na myszach zaowocowało to skróceniem czasu reakcji na wirusa COVID z 14 do zaledwie 3 dni. Ilość wirusów w płucach udało się jednocześnie zmniejszyć aż 700 razy. Superszczepionka na superbakterie Wyjątkowość preparatu GLA-3M-052-LS+OVA polega na jego niespotykanej dotąd wszechstronności. Badaniach potwierdziły, że nowa szczepionka skutecznie chroniła zwierzęta przed groźnymi bakteriami, np. gronkowcem złocistym (Staphylococcus aureus) i Acinetobacter baumannii. W szpitalach to właśnie te gatunki często wykazują oporność na antybiotyki. Co najbardziej zaskakujące, naukowcy odnotowali również terapeutyczny wpływ na reakcje alergiczne. U zaszczepionych myszy wystawionych na kontakt z roztoczami kurzu domowego zaobserwowano znaczną redukcję objawów astmy, w tym mniejszą produkcję śluzu w płucach. To niezwykle obiecujące wyniki, dające nadzieję na prawdziwie uniwersalny środek. Wyzwania przed testami na ludziach Zespół naukowców, kierowany przez Bali Pulendrana ze Stanfordu, trochę studzi optymizm. Badacze podkreślają, że droga do wprowadzenia preparatu preparatu na rynek jest jeszcze daleka. Eksperci, m.in. Jonathan Ball z Liverpool School of Tropical Medicine, wskazują na konieczność potwierdzenia zarówno działania, jak i bezpieczeństwa szczepionki u ludzi. Kluczowym wyzwaniem będzie sprawdzenie, czy utrzymywanie układu odpornościowego w stanie ciągłej gotowości nie doprowadzi do niepożądanych reakcji autoimmunologicznych. Naukowcy przewidują, że jeśli kolejne etapy badań zakończą się sukcesami, uniwersalna szczepionka mogłaby trafić do użytku w ciągu 5–7 lat. Źródło: Science Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Tatuaż to dla naszego ciała „intruz”. Może sprzyjać powstawaniu raka
Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że tatuaże wiążą się z wyższym ryzykiem choroby nowotworowej. Badacze przeanalizowali, jak tusz przenika do węzłów chłonnych i osłabia układ odpornościowy. Wyniki skłaniają do ostrożności.
Popularność tatuaży nie słabnie. Jednocześnie naukowcy publikują coraz więcej badań sugerujących związek między tuszem do tatuażu a podwyższonym ryzykiem rozwoju nowotworów. Te doniesienia mogą skłonić do refleksji osoby planujące wykonanie wzoru na ciele. Badanie opublikowane w 2024 roku na łamach czasopisma „The Lancet” wykazało, że u osób posiadających tatuaże ryzyko wystąpienia chłoniaka – nowotworu atakującego układ limfatyczny, będący istotną częścią układu odpornościowego – jest o 21 procent wyższe. Kolejne badanie, przeprowadzone w Danii na grupie blisko 2700 bliźniąt i opublikowane w styczniowym numerze „BMC Public Health” z 2025 roku, wykazało, że osoby z tatuażami były o 62 procent bardziej narażone na rozwój raka skóry. W przypadku dużych tatuaży ryzyko zachorowania wzrastało niemal trzykrotnie. Analizy te są jednak dalekie od jednoznacznych rozstrzygnięć. Choć wykazały korelację między posiadaniem tatuaży a zwiększonym ryzykiem nowotworów, nie potwierdziły bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego. Pojawiają się także dane wskazujące na odmienne zależności. Badanie opublikowane w grudniowym numerze „Journal of the National Cancer Institute” z 2025 roku wykazało, że u osób posiadających co najmniej trzy duże tatuaże ryzyko wystąpienia czerniaka – najgroźniejszej postaci nowotworu złośliwego skóry – było o 74 procent niższe niż u osób bez tatuaży. Tatuaże a ryzyko nowotworów Jednak najnowsze doniesienia skłaniają do zadawania pytań o to, co dzieje się z tuszem po wprowadzeniu go do organizmu oraz jakie mechanizmy biologiczne mogą stać za potencjalnymi zagrożeniami. Uzyskanie rzetelnych odpowiedzi jest dziś dla naukowców ważniejsze niż kiedykolwiek wcześniej. Z sondażu Pew Research Center z 2023 roku wynika, że już 32 procent dorosłych Amerykanów deklaruje posiadanie tatuażu, a 22 procent ma ich więcej niż jeden. – Nie ma powodów do paniki, ale warto lepiej poznać skład tuszu do tatuażu oraz sprawdzić, jakie metale ciężkie i inne substancje o potencjale rakotwórczym mogą się w nim znajdować – mówi Christopher Bunick, profesor nadzwyczajny dermatologii w Yale School of Medicine. Niezależnie od tego, czy masz już tatuaż, czy dopiero rozważasz jego wykonanie, warto wiedzieć, czego naukowcy dowiadują się na temat długofalowego wpływu tuszu do tatuażu na układ odpornościowy, czy rozmiar tatuażu ma znaczenie oraz dlaczego jego usunięcie nie jest prostym rozwiązaniem. Co dzieje się z tuszem w organizmie? Eksperci wciąż nie rozumieją w pełni mechanizmów łączących tatuaże ze zwiększonym ryzykiem nowotworów. Jednak istnieje kilka powszechnie uznanych hipotez, które próbują wyjaśnić, co może dziać się w organizmie. Po pierwsze, choć tatuaże widoczne są na powierzchni skóry, ich oddziaływanie sięga znacznie głębiej. Gdy tusz zostaje wprowadzony w głębsze warstwy skóry, z czasem jego mikroskopijne cząsteczki mogą przemieszczać się przez układ limfatyczny i gromadzić w węzłach chłonnych, co może prowadzić do utajonego stanu zapalnego. – Organizm rozpoznaje tusz jako substancję obcą i uruchamia układ odpornościowy, aby go usunąć – wyjaśnia Christel Nielsen, współautorka badania opublikowanego w „The Lancet” i badaczka w dziale medycyny pracy i środowiska na Uniwersytecie w Lund w Szwecji. W badaniu opublikowanym w listopadowym numerze „PNAS” z 2025 roku naukowcy wykonali myszom tatuaże na opuszkach łap, używając czarnego, czerwonego i zielonego tuszu. Następnie monitorowali, w jaki sposób pigment przemieszcza się przez układ limfatyczny oraz jak gromadzi się w węzłach chłonnych. Zaobserwowano, że tusz zatrzymuje się w określonych komórkach odpornościowych – fagocytach, obecnych w węzłach chłonnych. Z czasem komórki te obumierają, co wywołuje długotrwałą reakcję zapalną. Co więcej, gdy myszom podano dwa różne typy szczepionek (przeciwko COVID-19 oraz grypie), obecność tuszu w miejscu iniekcji wpływała na odpowiedź immunologiczną organizmu na szczepienie. W grę wchodzą również inne czynniki. Tusze do tatuażu zawierają różnorodne substancje chemiczne. Niektóre z nich mogą wykazywać działanie rakotwórcze, czyli być powiązane z powstawaniem nowotworów lub zwiększonym ryzykiem ich rozwoju. Jak wyjaśnia Matthew Cortese, specjalista w leczeniu chłoniaków z Roswell Park Comprehensive Cancer Center w Buffalo w stanie Nowy Jork, czarne tusze mogą zawierać wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), które mogą zwiększać ryzyko nowotworów. Z kolei czerwony tusz bywa źródłem barwników azowych, które pod wpływem promieniowania UV mogą rozkładać się do związków o potencjalnie rakotwórczym działaniu. – Ponadto niektóre tusze do tatuażu mogą zawierać metale ciężkie – takie jak ołów, kadm czy rtęć – o udowodnionej toksyczności, a także rozpuszczalniki i inne dodatki, w tym formaldehyd oraz fenol, które wiąże się z występowaniem reakcji alergicznych – zauważa dr Kelly Johnson-Arbor, lekarka i toksykolożka z MedStar Georgetown University Hospital w Waszyngtonie. – Gromadzenie się tuszu i metali wywołuje trzy reakcje uznawane za czynniki zwiększające ryzyko nowotworów: przewlekłą aktywację układu odpornościowego, stres oksydacyjny oraz nieprawidłowy rozrost limfocytów – wyjaśnia Joe K. Tung, dyrektor medyczny Falk Dermatology w Centrum Medycznym Uniwersytetu w Pittsburghu. Stres oksydacyjny, który może zostać wywołany przez wprowadzenie do skóry obcych substancji zawartych w tuszu, sprzyja uszkodzeniom tkanek i może zwiększać ryzyko rozwoju raka. Z kolei gdy limfocyty namnażają się w sposób niekontrolowany, mogą przekształcić się w komórki nowotworowe, prowadząc do powstawania guzów. Niektóre z tych efektów mogą mieć długotrwały charakter. Jak podkreśla prof. Joe K. Tung, gdy mikroskopijne cząsteczki pigmentu oraz zanieczyszczenia metalami przemieszczają się naczyniami limfatycznymi do węzłów chłonnych, mogą się tam gromadzić i pozostawać przez dziesięciolecia. Czy rozmiar tatuażu zwiększa ryzyko chłoniaka i raka skóry? Ponieważ tusz oraz inne substancje zawarte w tatuażach mogą na stałe osiadać w węzłach chłonnych, z czasem może dojść do wystąpienia efektu kumulacji. Badanie opublikowane w „The Lancet” wykazało, że ryzyko rozwoju chłoniaka układa się w krzywą w kształcie litery U: było najwyższe w ciągu pierwszych dwóch lat od wykonania tatuażu, następnie malało między trzecim a dziesiątym rokiem, by po jedenastu latach ponownie wzrosnąć. Niestety, potencjalne ryzyko nowotworowe nie wydaje się zależeć od tego, w jakim okresie wykonano tatuaż. – Współczesne tusze nie są bezpieczniejsze niż te stosowane dawniej, ponieważ dostawcy zaopatrują się w nie z niezliczonych źródeł – bez jasnych regulacji dotyczących kontroli jakości ani pełnej przejrzystości składu wobec klientów — mówi prof. Christopher Bunick. Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) klasyfikuje tusze i pigmenty do tatuażu jako kosmetyki oraz dodatki barwiące, dlatego nie podlegają one procedurze wstępnego zatwierdzania ani ścisłej regulacji przed wprowadzeniem na rynek. W przypadku zgłoszeń dotyczących bezpieczeństwa lub zanieczyszczenia produktu FDA może wszcząć dochodzenie, jednak wycofania zanieczyszczonych tuszów z rynku należą do rzadkości. – Oznacza to, że ciężar odpowiedzialności spoczywa na konsumentach zainteresowanych wykonaniem tatuażu – to oni powinni sprawdzić i wybrać renomowane studia, pytać o skład chemiczny używanych tuszów oraz prosić o okazanie dokumentacji dotyczącej ich bezpieczeństwa – mówi prof. Christopher Bunick. Kwestia wpływu rozmiaru tatuażu na ryzyko nowotworu pozostaje bardziej złożona. Badanie z 2024 roku opublikowane w „The Lancet” nie wykazało, aby wielkość tatuażu zwiększała ryzyko rozwoju chłoniaka. Z kolei badanie z 2025 roku sugeruje, że osoby posiadające tatuaże większe niż powierzchnia dłoni miały niemal trzykrotnie wyższe ryzyko chłoniaka w porównaniu z uczestnikami bez tatuaży. – W naszym badaniu rozmiar tatuażu rzeczywiście wydaje się mieć znaczenie. Rozsądną interpretacją jest to, że większe tatuaże odzwierciedlają większą całkowitą ekspozycję na tusz – mówi współautorka badania Signe Bedsted Clemmensen, naukowczyni z jednostki badawczej ds. epidemiologii, biostatystyki i biodemografii na Wydziale Zdrowia Publicznego Uniwersytetu Południowej Danii. – Im więcej tuszu trafia do organizmu, tym większy potencjał jego gromadzenia się w węzłach chłonnych oraz długotrwałej interakcji z układem odpornościowym. Jednocześnie prof. Clemmensen podkreśla, że rozmiar tatuażu to jedynie przybliżony wskaźnik. Dwa tatuaże o tej samej wielkości mogą znacznie różnić się gęstością i ilością zawartego w nich tuszu. Usunięcie tatuażu nie jest bezpiecznym rozwiązaniem Mimo tych niepokojących ustaleń warto pamiętać, że korelacja nie oznacza związku przyczynowo-skutkowego. Eksperci podkreślają, że konieczne są dalsze badania, aby precyzyjnie określić, jaką rolę tatuaże rzeczywiście odgrywają w tym procesie. – Wiele czynników zakłócających obecnych w życiu codziennym – w tym styl życia, ekspozycja na promieniowanie UV, zagrożenia zawodowe oraz ogólna sprawność układu odpornościowego – może wpływać na ryzyko nowotworowe – mówi prof. Tung. – Podobnie jak w przypadku wielu czynników środowiskowych, ryzyko nowotworu związane z tatuażami prawdopodobnie ma charakter kumulatywny i podlega modyfikacji przez inne zachowania, które mogą potęgować lub łagodzić niektóre z tych zagrożeń – dodaje. Jedno jest pewne: usunięcie tatuażu nie stanowi rozwiązania problemu. Co więcej, może wręcz zwiększać ryzyko nowotworu. Najczęściej stosowaną metodą usuwania tatuaży jest zabieg laserowy, który powoduje rozdrobnienie cząsteczek pigmentu i może sprzyjać migracji związków o potencjale rakotwórczym do węzłów chłonnych. Badanie opublikowane w „The Lancet” wykazało, że osoby poddane laserowemu usuwaniu tatuażu miały 2,5-krotnie wyższe ryzyko rozwoju chłoniaka. Lepszym podejściem jest profilaktyka i zdrowy styl życia. Obejmuje to stosowanie zbilansowanej diety, unikanie palenia, regularną aktywność fizyczną, ograniczenie spożycia alkoholu oraz odpowiednią ochronę skóry. – Dla osób z tatuażami szczególnie ważna jest ochrona skóry przed słońcem, czy to poprzez stosowanie filtrów przeciwsłonecznych, czy – co jeszcze lepsze – zakrywanie tatuaży odzieżą – mówi prof. Christel Nielsen. Prof. Tung radzi, aby wybierać filtry o szerokim spektrum ochrony (broad-spectrum) z filtrem SPF 30 lub wyższym. Osoby posiadające tatuaże powinny również planować regularne badania skóry u dermatologa pod kątem ewentualnych objawów nowotworów skóry. Przeciętnej osobie może być bowiem trudno dostrzec niepokojące zmiany w obrębie tatuażu. Ważne jest także regularne zgłaszanie się na badania kontrolne do lekarza pierwszego kontaktu. Należy zachować czujność i zwracać uwagę na nietypowe zgrubienia, guzki czy powiększone węzły chłonne, a w razie ich wystąpienia niezwłocznie poddać się badaniu – radzi Cortese. Wcześnie wykryte nowotwory skóry można często skutecznie usunąć, a chłoniaki są wysoce podatne na leczenie i w wielu przypadkach całkowicie uleczalne. – Przede wszystkim ważne jest, aby zachować odpowiednią perspektywę wobec tych potencjalnych zagrożeń – mówi prof. Signe Bedsted Clemmensen. – Chłoniak jest stosunkowo rzadkim nowotworem i nawet jeśli ryzyko jest podwyższone, to ryzyko bezwzględne dla pojedynczej osoby pozostaje niskie. Niektórzy mogą uznać to dodatkowe ryzyko za niewielką cenę, jaką warto zapłacić za posiadanie tatuażu. Źródło: National Geographic
Lekarze przez dekady się mylili? Prawdziwa przyczyna odrzucania przeszczepów ukrywała się poza układem odpornościowym
W transplantologii od dekad panuje dogmat, że głównym zagrożeniem dla przeszczepionego narządu jest układ odpornościowy biorcy. Odrzucanie przeszczepu, występujące czasem nawet wiele lat po operacji, leczy się lekami immunosupresyjnymi. Jednak często jest to nieskuteczne. Nowe badania przynoszą sensacyjne wyniki: okazuje się, że to nie układ odpornościowy odrzuca przeszczep.
Najnowsze badanie opublikowane w „Science Translational Medicine”, przez naukowców z Washington University School of Medicine w St. Louis rzuca zupełnie nowe światło na ten problem. Okazuje się, że za degradację przeszczepionego narządu wcale nie odpowiada „agresja” układu odpornościowego. Przyczyna może leżeć w mechanicznych uszkodzeniach układu drenażu, czyli naczyń limfatycznych. Dochodzi do niego już podczas pobierania narządu od dawcy. Układ limfatyczny – brakujące ogniwo W przeciwieństwie do naczyń krwionośnych, które chirurdzy precyzyjnie łączą podczas transplantacji, naczynia limfatyczne pozostają niezespolone. Są zbyt małe, by dostrzec je gołym okiem, a lekarze zakładali dotąd, że następuje ich samoistna regeneracja w ciągu kilku tygodni od zabiegu. Dr Hailey Shepherd odkryła jednak, że ten krótki okres bezczynności limfy jest krytyczny. To wtedy uruchamiają się nieodwracalne procesy niszczące narząd. Analizując próbki ludzkich tkanek oraz badając myszy, naukowcy zauważyli, że miejsca włóknienia tkanek pokrywają się niemal idealnie z przebiegiem uszkodzonej sieci limfatycznej. To właśnie zastój limfy, a nie atak przeciwciał, inicjuje proces zamiany zdrowej tkanki w niefunkcjonalną „bliznę”. Cukier, który niszczy narządy Kluczowym winowajcą okazał się hialuronian – specyficzna cząsteczka cukru, która przy braku sprawnego drenażu limfatycznego zaczyna kumulować się w przeszczepionym narządzie. Nadmiar hialuronianu wysyła sygnał do komórek, by te produkowały tzw. tkankę włóknistą. Naukowcy udowodnili tę zależność, przeprowadzając przeszczepy między genetycznie identycznymi myszami. Między nimi nigdy nie powinno dojść do odrzucenia narządu – a jednak się to zdarzało. To ostateczny dowód na to, że to zakłócenie przepływu chłonki jest przyczyną odrzucenia. Nareszcie wiemy, dlaczego tradycyjna immunosupresja bywała bezradna wobec postępującego włóknienia płuc czy serca. Trzy pomysły na rewolucję w medycynie Odkrycie otwiera drogę do rewolucyjnych metod leczenia, które mogłyby być stosowane krótkotrwale zaraz po operacji, a nie dożywotnio. Badacze mają trzy pomysły: blokowanie produkcji hialuronianu, stymulowanie wzrostu naczyń limfatycznych oraz hamowanie sygnałów komórkowych odpowiedzialnych za bliznowacenie. Szczególnie obiecujący jest lek 4-MU (4-metyloumbeliferon), stosowany już w Europie i Azji w chorobach dróg żółciowych, który skutecznie zapobiegał włóknieniu u myszy. Naukowcy sugerują, że w przyszłości narządy mogłyby być „naprawiane” jeszcze przed wszczepieniem, w trakcie przechowywania w roztworach konserwujących. Źródło: Science Translational Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nawet okazjonalne picie alkoholu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia. Szczególnie cierpią jelita
Intensywne spożycie alkoholu w krótkim czasie drastycznie zmienia strukturę jelita cienkiego. Najnowsze badania dowodzą, że zaledwie jeden wieczór z kilkoma drinkami skraca kosmki jelitowe i wywołuje silny stan zapalny.
Brunch z tzw. nielimitowanym alkoholem lub kilka drinków po pracy mogą wydawać się nieszkodliwe. Jednak nowe badania przeprowadzone na myszach sugerują, że już w ciągu kilku godzin od intensywnego spożycia alkoholu (rozumianego jako około cztery porcje dla kobiet i pięć dla mężczyzn wypite w ciągu dwóch godzin) struktura jelita cienkiego zaczyna ulegać zmianom. W badaniu opublikowanym w listopadzie 2025 roku naukowcy zaobserwowali, że skutkiem tzw. binge drinking (intensywnego picia alkoholu w krótkim czasie) było skrócenie kosmków jelitowych oraz gwałtowny wzrost liczby komórek zapalnych układu odpornościowego. Nawet po 24 godzinach poziom markerów stanu zapalnego pozostawał wyraźnie podwyższony, co wskazuje, że jelito nie zdążyło się w pełni zregenerować. Naukowcy od dawna łączą przewlekłe spożywanie alkoholu z tzw. zespołem nieszczelnego jelita – stanem, w którym bariera jelitowa staje się nadmiernie przepuszczalna. Choć omawiane wyniki oparto na badaniach na myszach, wcześniejsze analizy z udziałem ludzi również wskazywały, że nadużywanie alkoholu wiąże się ze zwiększoną przepuszczalnością jelit i uogólnionym stanem zapalnym organizmu. Wyniki sugerują, że jelita mogą być jednymi z pierwszych narządów reagujących na alkohol, uruchamiając procesy zapalne na długo przed pojawieniem się widocznych, trwałych uszkodzeń. Alkohol a jelita. Dlaczego bariera jelitowa reaguje tak szybko? Bariera ochronna jelit bywa porównywana do naszej skóry. Według prof. Diego Bohórqueza z Uniwersytetu Duke’a jelito można traktować jak swoisty organ zewnętrzny. – Tkanka nabłonkowa to po prostu skóra naszych jelit – podkreśla naukowiec. – Wprowadzając do organizmu coś tak agresywnego i drażniącego jak alkohol, narażamy jego wnętrze na uszkodzenia. W badaniu naukowcy zaobserwowali te zmiany na poziomie mikroskopowym. Komórki nabłonka wyścielają palczaste struktury wewnątrz jelita cienkiego, zwane kosmkami, które zwiększają jego powierzchnię wchłaniania. – To, co obserwujemy w ujęciu ogólnym, to skrócenie kosmków jelitowych już trzy godziny po epizodzie intensywnego picia – mówi prof. Laura Rupprecht, kierująca Laboratorium Biologii Jelit i Mózgu na Uniwersytecie Karoliny Północnej w Chapel Hill. Ponieważ kosmki odpowiadają za zwiększenie powierzchni jelita, ich skrócenie może ograniczać zdolność organizmu do przyswajania składników odżywczych oraz osłabiać barierę zatrzymującą bakterie i toksyny w obrębie przewodu pokarmowego. Myszy oceniano trzy oraz dwadzieścia cztery godziny po epizodzie intensywnego picia. – Po dobie nadal obserwujemy wyraźne skrócenie kosmków, choć ich ogólna struktura wydaje się częściowo odbudowana. Jednocześnie niektóre markery stanu zapalnego pozostają na bardzo wysokim poziomie – dodaje badaczka. Obok zmian strukturalnych zaobserwowano również napływ neutrofili – komórek odpornościowych, które zwykle zwalczają infekcje. Gdy jednak są aktywowane bez obecności patogenu, mogą prowadzić do uszkodzenia okolicznych tkanek. – W takiej sytuacji bakterie mogą przedostawać się poza jelito i wywoływać stan zapalny w innych częściach ciała, zwłaszcza w mózgu – wyjaśnia prof. Rupprecht, nawiązując do wcześniejszych badań nad nadużywaniem alkoholu. – Stan zapalny w mózgu, mający źródło w jelitach, może podtrzymywać skłonność do nadmiernego picia alkoholu. Sam stan zapalny nie jest z natury zjawiskiem szkodliwym – to naturalna reakcja organizmu na infekcję, uraz czy toksyny. – Oznacza to, że organizm i układ odpornościowy zostały aktywowane – tłumaczy Shauna McQueen, dietetyczka i założycielka platformy edukacyjnej Food School. – Problem pojawia się wtedy, gdy stan zapalny staje się przewlekły. Wówczas zaczyna zaburzać funkcjonowanie całego organizmu. Długotrwały stan zapalny może prowadzić do zaburzeń metabolicznych, nasilenia stresu oksydacyjnego oraz zwiększać ryzyko rozwoju chorób układu krążenia, schorzeń neurodegeneracyjnych czy nowotworów. – Organizm nieustannie koncentruje się na zwalczaniu zapalenia. To ogromne obciążenie, przez które inne procesy mogą zostać zaniedbane – dodaje ekspertka. Jak wspierać regenerację jelit po alkoholu? W badaniu zaobserwowano, że po 24 godzinach kosmki jelitowe były częściowo zregenerowane, co sugeruje, że jelita mają zdolność do samoregeneracji, choć stan zapalny nadal się utrzymywał. Choć nie istnieje metoda pozwalająca natychmiast odbudować uszkodzony nabłonek, McQueen podkreśla, że mikrobiota jelitowa potrafi zmieniać się zaskakująco szybko. – Już w ciągu kilku dni od zmiany diety profil bakteryjny jelit może zacząć się wyraźnie przekształcać – zaznacza. Wspieranie tych zmian oznacza dietę bogatą w błonnik i produkty pełnowartościowe, które działają jak prebiotyki, czyli pożywka dla korzystnych bakterii jelitowych. Należą do nich m.in. owoce, warzywa, produkty pełnoziarniste oraz płatki owsiane. Z kolei żywność fermentowana – jogurt, kefir, kimchi czy kombucha – dostarcza probiotyków, czyli żywych mikroorganizmów wspierających różnorodność mikrobioty jelitowej. Istotną rolę może odgrywać także aktywność fizyczna. – Coraz więcej badań pokazuje, że ruch wpływa na skład bakterii jelitowych, co stanowi kolejny element tej układanki – podkreśla McQueen. Ostatecznie jednak najskuteczniejszym sposobem ochrony jelit przed uszkodzeniami związanymi z alkoholem pozostaje ograniczenie jego spożycia. Choć całkowita abstynencja przynosi największe korzyści, eksperci wskazują, że umiarkowanie – definiowane w amerykańskich wytycznych żywieniowych jako maksymalnie jeden drink dziennie dla kobiet i dwa dla mężczyzn – jest istotnym i realistycznym krokiem dla osób, które decydują się na picie alkoholu. Źródło: National Geographic
To ona ratowała „ołowiane dzieci”. Historia dociekliwej lekarki i jej walki z przemysłowym molochem
Historia epidemii ołowicy w Szopienicach to opowieść o jednym z najpoważniejszych kryzysów zdrowotnych w powojennej Polsce, który dotknął tysiące dzieci mieszkających w sąsiedztwie Huty Metali Nieżelaznych „Szopienice” w Katowicach. Potoczyłaby się zupełnie inaczej gdyby nie Jolanta Wadowska-Król, lekarka która odkryła i ujawniła skalę zatrucia ołowiem.
Przez lata działalność przemysłowa Huty Metali Nieżelaznych Szopienice powodowała masowe emisje toksycznych metali ciężkich, a miejscowa ludność była nieświadomie narażona na poważne zagrożenia zdrowotne. Kluczową postacią w walce z tym problemem była lekarka pediatra Jolanta Wadowska-Król, której odwaga i determinacja doprowadziły do ujawnienia skali skażenia oraz podjęcia skutecznych działań naprawczych. Ołowica na Śląsku – przyczyny i przebieg epidemii w Szopienicach Jak emisje z Huty Szopienice prowadziły do skażenia środowiska Huta Metali Nieżelaznych „Szopienice” rozpoczęła działalność już w XIX wieku, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu hutniczego w Polsce. Produkcja cynku, ołowiu i kadmu wiązała się z ogromnymi emisjami tych pierwiastków do powietrza, gleby oraz wody. Filtry montowane na kominach, zwłaszcza w latach 70. XX wieku, nie były wystarczająco skuteczne, przez co szkodliwe pyły wydostawały się z huty niemal bez ograniczeń. Bezpośrednio w sąsiedztwie zakładu znajdowały się familoki – robotnicze domy, których mieszkańcy i ich dzieci byli najbardziej narażeni na kontakt z toksynami. Skażenie środowiska przez dekady narastało, a objawy zatrucia u dzieci początkowo były tłumaczone innymi schorzeniami. Objawy i rozpoznanie ołowicy u dzieci Ołowica (inaczej saturnizm lub plumbizm) to przewlekłe zatrucie ołowiem, powodujące zaburzenia pracy układu nerwowego, krwiotwórczego oraz uszkodzenia narządów wewnętrznych. U dzieci objawiało się to: osłabieniem, bezsennością, brakiem łaknienia, bólami brzucha, problemami z koncentracją, spowolnieniem rozwoju umysłowego i ruchowego, anemią, a nawet zaburzeniami chodu. U niektórych dzieci stężenie ołowiu było tak wysokie, a objawy tak nasilone, że wymagały hospitalizacji. Skala problemu – ile dzieci ucierpiało? Pierwsze systematyczne badania przesiewowe w latach 1974–1975 objęły blisko 5000 dzieci zamieszkujących Szopienice i sąsiednie dzielnice Katowic. Według danych lekarskich i analizy laboratoryjnej aż u 20% z nich rozpoznano ołowicę według ówczesnych standardów. Współczesne normy są dużo ostrzejsze: pozwoliłyby zdiagnozować ołowicę nawet u 90% dzieci z tej grupy. Jolanta Wadowska-Król i przełom w walce z ołowicą Inicjatywa i badania przesiewowe dzieci Kluczową postacią w walce o zdrowie najmłodszych była Jolanta Wadowska-Król, lekarka pediatra związana ze Śląską Akademią Medyczną oraz poradniami w Szopienicach i Dąbrówce Małej. To ona, zauważywszy nietypowe objawy u licznych pacjentów, rozpoczęła współpracę z prof. Bożeną Hager-Małecką i pielęgniarką Wiesławą Wilczek. Wspólnie podjęły się przeprowadzenia szeroko zakrojonych badań przesiewowych, obejmujących kilka tysięcy dzieci z okolic huty. Działania te wymagały nie tylko odwagi, ale i sprytu, gdyż były realizowane w atmosferze niechęci ze strony władz lokalnych i centralnych. Przeciwności – jak władze PRL próbowały tuszować zagrożenie Skala odkrytej ołowicy szybko stała się problemem także politycznym. Władze PRL, obawiając się skandalu, próbowały tuszować całą sprawę. Praca naukowa Jolanty Wadowskiej-Król była blokowana, jej rozprawa doktorska zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach, a tematykę zatrucia próbowano marginalizować w oficjalnych publikacjach. Lekarka spotkała się też z oporem części mieszkańców, uzależnionych od zatrudnienia w hucie. Nazywano ją "Matką Boską Szopienicką" – początkowo z ironią, później z podziwem dla jej determinacji. Mimo nacisków i gróźb ze strony aparatu władzy, Wadowska-Król nie wycofała się z działań na rzecz dzieci. Efekty działań i leczenie dzieci z ołowicą W wyniku badań i presji społecznej oraz medialnej władze były zmuszone podjąć środki zaradcze. Najbardziej zagrożone dzieci kierowano do sanatoriów w Istebnej i Rabce, gdzie przechodziły intensywną terapię i rehabilitację. Z rejonu najbliższego hucie wywieziono 200 tys. ton skażonej ziemi, a rodzinom z najbardziej zanieczyszczonych familoków zapewniono nowe mieszkania. Dzieciom finansowano mleko, co miało częściowo przeciwdziałać wchłanianiu ołowiu. Te działania poprawiły zdrowie wielu najmłodszych, choć w przypadku części skutki zatrucia były trwałe. Dziedzictwo, konsekwencje i pamięć o epidemii ołowicy w Szopienicach Rekultywacja terenów i przesiedlenia mieszkańców Działania naprawcze podjęte po ujawnieniu epidemii ołowicy miały szeroki zakres. Przesiedlono setki rodzin z najbardziej skażonych terenów, a dawne familoki rozebrano. Tereny po byłej hucie i osiedlu poddano rekultywacji. Jednak według raportów Regionalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska w Katowicach, skażenie w głębszych warstwach ziemi pozostało i do dziś stanowi problem. Społeczne i zdrowotne skutki zatrucia na pokolenia Skutki zatrucia ołowiem dotknęły całe pokolenia mieszkańców Szopienic. U wielu dzieci, które przeżyły ekspozycję w latach 70., rozwinęły się powikłania neurologiczne, zaburzenia rozwoju i przewlekłe choroby narządów wewnętrznych. Część z nich dożyła dorosłości z trwałym uszczerbkiem na zdrowiu lub ograniczeniami w codziennym funkcjonowaniu. Upamiętnienie Jolanty Wadowskiej-Król Po latach działalność Jolanty Wadowskiej-Król została szeroko doceniona. Otrzymała tytuł Honorowej Obywatelki Katowic, doktorat honoris causa Uniwersytetu Śląskiego oraz została uhonorowana muralem w Katowicach. Jej historię przypomina serial Netflix „Ołowiane dzieci”. Źródła: Ciekawostki Historyczne, Uniwersytet Śląski, Historia.org.pl, Muzeum Hutnictwa Cynku WALCOWNIA w Katowicach
Jak podróże kosmiczne wpływają na płodność człowieka? Zdaniem naukowców czas poważnie porozmawiać
Wraz ze zwiększającą się obecnością człowieka w kosmosie, szczególnie w odniesieniu do planów budowy osady księżycowej, powraca pytanie o to, czy nasz gatunek może rozmnażać się poza Ziemią? Naukowcy apelują o zwiększenie nakładów na badania nad zdrowiem prokreacyjnym astronautów i przyszłych lunonautów.
Chociaż od rozpoczęcia załogowych lotów kosmicznych minęło już 65 lat, a sami astronauci poddawani są nieustannym badaniom fizjologicznym, ich zdrowie seksualne pozostaje białą plamą na medycznej mapie – przekonuje embriolog związany z Uniwersytetem w Leeds, dr Giles Anthony Palmer. Badacz kieruje grupą naukowców, którzy poddali metaanalizie dotychczasowe badania dotyczące wpływu podróży kosmicznych na zdrowie ludzi oraz eksperymentów rozrodczych prowadzonych na zwierzętach. Pozaziemskie poczęcie Temat jest szczególnie aktualny teraz, gdy coraz głośniej mówi się o długotrwałych załogowych misjach kosmicznych oraz koloniach badawczych na Księżycu, a w przyszłości również na Marsie. Faktem jest, że wraz z rosnącą komercjalizacją lotów załogowych, projektowanymi prywatnymi stacjami-hotelami kosmicznymi, temat będzie powracał. Być może konieczne będą specjalne regulacje związane przede wszystkim ze zdrowiem zarówno „kosmicznych rodziców”, jak i ich ewentualnych dzieci. – W miarę jak misje wydłużają się z tygodni do miesięcy (a w przyszłości lat), zrozumienie ryzyka dla płodności staje się nie tylko istotne, ale wręcz niezbędne. (...) Wraz z rozszerzaniem dostępu do kosmosu poza elitarnych astronautów: na turystów, cywilne załogi i klientów prywatnych, pilnie potrzebna jest rewizja istniejących ram fizjologicznych, medycznych i bioetycznych – napisali badacze w artykule opublikowanym w „Reproductive biomedicine online”. Problemy z promieniowaniem kosmicznym Głównym powodem do niepokoju jest tzw. promieniowanie kosmiczne. Są to wysokoenergetyczne cząstki pochodzące z wybuchów supernowych, z gwiazd neutronowych oraz ze Słońca. Promieniowanie kosmiczne składa się z jonów o bardzo wysokich energiach, które przenikają przez tkanki ludzkiego organizmu. Długotrwała ekspozycja na to promieniowanie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów, chorób układu krążenia oraz zaćmy. W przypadku silnych rozbłysków słonecznych, nieosłonięci astronauci mogą doznać ostrej choroby popromiennej. Skutki biologiczne zależą też m.in. od rodzaju promieniowania, dawki, czasu ekspozycji i wieku w chwili narażenia. Promieniowanie o wysokim LET (Linear Energy Transfer – liniowy przekaz energii), zwłaszcza ciężkie jony, powoduje bezpośrednie pęknięcia podwójnej nici DNA, znacznie groźniejsze niż uszkodzenia wywoływane przez promieniowanie o niskim LET, jak promienie rentgenowskie czy gamma. Promieniowanie to może przypadkowo „edytować” nasze DNA. Gdy takie zmutowane geny pojawią się w plemniku lub komórce jajowej, z której powstanie zarodek, konsekwencje mogą być wyjątkowo poważne. Kosmiczna bezpłodność Badania na zwierzętach wykazały, że nawet krótkotrwała ekspozycja na promieniowanie zaburza cykl menstruacyjny i zwiększa ryzyko nowotworów. Niestety istnieje niewiele wiarygodnych danych pochodzących od ludzi. Jeszcze mniej wiemy o wpływie ekspozycji na promieniowanie na męską płodność. Jedno z analizowanych badań sugeruje, że dawki promieniowania przekraczające około 250 mGy (miligrejów) mogą zaburzać proces powstawania plemników, choć być może jest to odwracalne. Inne spekuluje, że dłuższe misje mogą mieć poważniejsze skutki dla układu neuroendokrynnego, regulującego hormony płciowe. Chaos w limitach ekspozycji na promieniowanie Państwowe agencje kosmiczne mają surowe zasady dotyczące zdrowia rozrodczego w kosmosie. Na przykład NASA ustaliła limit ekspozycji na promieniowanie dla astronautów na niskiej orbicie okołoziemskiej na poziomie 50 mSv (milisiwertów) rocznie. Dla kobiet limit był niższy, ponieważ ryzyko raka jajnika i piersi jest większe. Oczywiście sama ciąża jest przeciwskazaniem do lotu w kosmos. Badacze zadają jednak pytanie, czy takie same standardy mogą obowiązywać w przypadku lotów komercyjnych. – Obecnie nie istnieją ogólnobranżowe standardy zarządzania ryzykiem dla zdrowia reprodukcyjnego. Należy to zmienić – podkreśla dr Palmer. Źródło: Reproductive Biomedicine Online Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Pięć mitów o menopauzie, które wciąż powtarzają nawet lekarze. Ekspertki ostrzegają
Menopauza wciąż jest tematem pełnym nieporozumień – i to nie tylko wśród kobiet, ale także w gabinetach lekarskich. Ekspertki alarmują, że wokół tego etapu życia narosło wiele mitów, które wpływają na decyzje zdrowotne kobiet i często odbierają im szansę na realną pomoc.
Spis treści: Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dezinformacja na temat menopauzy wciąż jest frustrująco powszechna – zarówno wśród lekarzy, jak i pacjentek. Zapytaliśmy ekspertów, dlaczego nie warto wierzyć w kilka najczęściej powtarzanych informacji. Trudno uwierzyć, że zjawisko dotyczące połowy populacji obrosło tyloma nieporozumieniami. A jednak tak właśnie jest w przypadku menopauzy. Przypada ona zwykle na lata od połowy czwartej dekady życia kobiety do wczesnych lat pięćdziesiątych, kiedy to poziom hormonów waha się, a potem gwałtownie spada, gdy jajniki przestają funkcjonować. Zarówno kobiety, jak i pracownicy ochrony zdrowia potrafią mylić fakty. – Kobiety przechodzące przez etap menopauzalny mają dziś większy dostęp do informacji niż kiedykolwiek wcześniej, ale część z nich jest błędna albo wprowadza w błąd – mówi Makeba Williams, badaczka menopauzy z University of Illinois College of Medicine. Niektórzy eksperci wskazują na stygmatyzację starzenia, która sprawia, że kobiety rzadziej dzielą się doświadczeniami. Ta sytuacja się poprawia, ale problem wciąż istnieje. Zwracają też uwagę na niedostateczną edukację medyczną dotyczącą okresu okołomenopauzalnego oraz na skromne finansowanie badań naukowych. Najczęściej jednak obwiniają rosnącą falę samozwańczych „ekspertów” z mediów społecznościowych, którzy promują nieprawdziwe lub niepotwierdzone metody. – Dezinformacja w internecie rośnie równolegle z możliwościami zarabiania na niej – na przykład poprzez sprzedaż wątpliwych testów albo terapii – mówi Jen Gunter, ginekolożka z San Francisco i autorka książki „The Menopause Manifesto”. Temat poruszała podczas jesiennej konferencji Menopause Society. Oto kilka najważniejszych mitów na temat menopauzy – oraz to, co naprawdę wynika z badań. Mit 1: Wszyscy mają podobne objawy Większość kobiet kojarzy menopauzę z objawami, które eksperci nazywają „podstawową czwórką”. As ą to: uderzenia gorąca lub nocne poty, suchość pochwy, trudności ze snem oraz zmiany nastroju. I faktycznie, są to dolegliwości najczęstsze. Ponad 80% kobiet doświadcza uderzeń gorąca, a u około jednej trzeciej pojawia się niedostateczne nawilżenie pochwy. Jednak wahania hormonów mogą wywoływać też wiele innych objawów. Williams wymienia między innymi: swędzenie skóry, bóle stawów, kołatanie serca, zawroty głowy, pieczenie w jamie ustnej, szumy uszne, nietolerancje pokarmowe i inne dolegliwości. Pełne spektrum objawów rzadko jest dobrze uchwycone w badaniach nad menopauzą. Wynika to częściowo z tego, że badania bywają stosunkowo niewielkie. W Stanach Zjednoczonych projekty śledzące pacjentki przez cały okres przejścia – czyli najbardziej wartościowe – obejmowały w maksymalnie około 3000 kobiet, a w innych jedynie po kilkaset. Sama Williams po raz pierwszy powiązała pieczenie w jamie ustnej z menopauzą dopiero cztery lata temu. Stało się to wtedy, gdy pacjentka zgłosiła ten problem. – Kiedy zaczyna się przeglądać literaturę, widać, że w jamie ustnej znajdują się receptory estrogenowe. To sprawia, że takie powiązanie ma sens – mówi. Zanim jednak uzna się, że objawy wynikają z menopauzy, lekarze powinni przeprowadzić dokładną diagnostykę. Trzeba wykluczyć inne możliwe przyczyny – podkreśla Williams. Ból w jamie ustnej może na przykład oznaczać problemy stomatologiczne, a kołatania serca mogą sygnalizować kwestie kardiologiczne. Dodatkowo sytuację komplikuje fakt, że lata poprzedzające menopauzę, czyli perimenopauza, często zbiegają się z innymi trudnościami zdrowotnymi i życiowymi. Kobiety mogą w tym czasie czuć zmęczenie, obniżony nastrój, „mgłę” mózgową albo ogólne rozbicie. Niekoniecznie wynika to bezpośrednio z hormonów – zaznacza Williams. Mit 2: Testy hormonalne powiedzą ci, czy jesteś w perimenopauzie Wielu lekarzy proponuje kobietom w średnim wieku sprawdzenie poziomów FSH i LH, czyli folikulotropiny i lutropiny. Wiadomo, że w czasie przejścia menopauzalnego poziomy tych hormonów przysadki zwykle rosną. Jednak płatne badania laboratoryjne – jak twierdzi Williams – bywają sposobem na wykorzystywanie kobiet. Wynik pojedynczego testu jest w dużej mierze bezwartościowy. – Poziomy hormonów w tym okresie falują, więc wynik teraz może być już inny nawet za godzinę – mówi. Najbardziej wiarygodnym sposobem rozpoznania perimenopauzy jest obserwowanie zmian w cyklu miesiączkowym. Na wczesnym etapie długość cyklu różni się od typowej dla danej osoby o około siedem dni. W późniejszym etapie miesiączki pojawiają się co najmniej co dwa miesiące. Samą menopauzę rozpoznaje się retrospektywnie – po roku od ostatniej miesiączki. Również w kwestii płodności testy hormonalne zawodzą. Płodność istotnie spada w latach perimenopauzy – z około 30% szans na zajście w ciążę w jednym cyklu miesiączkowym u kobiet w wieku 20 lat do wartości jednocyfrowych po czterdziestce. Mimo to do poczęcia nadal może dojść niezależnie od wyników hormonów. Trzeba jednak pamiętać, że u starszych kobiet odsetek poronień przekracza 50%. Mit 3: Terapia hormonalna jest zbyt ryzykowna dla większości kobiet w menopauzie Terapia hormonalna jest – jak jasno stwierdza Menopause Society – „najskuteczniejszym leczeniem uderzeń gorąca”. Leki te są szczególnie ważne dla dwóch trzecich kobiet, u których objawy mocno zaburzają jakość życia. Mimo to tylko niewielka część kobiet, które mogłyby skorzystać z terapii, faktycznie ją stosuje. Powodem są błędne przekonania o ryzyku raka piersi lub innych chorób. W jednym badaniu ankietowym online ponad 70% z 1500 kobiet deklarowało regularne uderzenia gorąca, a tylko 11% przyjmowało leki hormonalne. Tak niska popularność terapii bywa szczególnie niebezpieczna dla kobiet, u których perimenopauza zaczyna się wcześnie. Spadek poziomu estrogenów zwiększa u nich ryzyko problemów z sercem i kośćmi. Z badania opublikowanego w styczniu 2026 roku wynika, że terapię hormonalną stosuje tylko około jedna trzecia tych kobiet. Terapia hormonalna nie tylko łagodzi uderzenia gorąca. Może też wspierać zdrowie układu krążenia, ponieważ nieleczone objawy wiążą się ze zwiększonym ryzykiem zawału, niewydolności serca lub udaru. Zdrowe kobiety poniżej 60. roku życia, które są w ciągu 10 lat od menopauzy, mogą bezpiecznie stosować te leki. Kobiety, których historia zdrowotna wyklucza hormony, mogą sięgnąć po inne, niehormonalne opcje leczenia. Mit 4: Hormony bioidentyczne są lepsze niż farmaceutyczne Reklamy „naturalnych” hormonów są w internecie wszędzie. Przedstawia się je jako bezpieczniejsze lub skuteczniejsze, choć – jak mówi Gunter – te określenia nie mają znaczenia naukowego. – Bioidentyczny estradiol to po prostu estradiol – tłumaczy. – To nie czyni go wyjątkowym. W praktyce jedynym rzeczywiście „naturalnym” hormonem jest Premarin. Każdy inny hormon jest wytwarzany w laboratorium, także ten nazywany bioidentycznym. Często chodzi o preparaty, które nie przeszły tak rygorystycznych badań jak leki zatwierdzane przez urzędy. W przeglądzie badań z 2022 roku nie wykazano skuteczności takich preparatów w leczeniu uderzeń gorąca. Mit 5: Suplementy pomagają na objawy menopauzy Dziesiątki suplementów obiecują poprawę snu, nastroju i redukcję objawów. Tymczasem nie ma wiarygodnych dowodów, że którykolwiek z nich działa. – Nie mamy bezpiecznych i skutecznych środków bez recepty na uderzenia gorąca – mówi Stephanie Faubion. Badania wykazały brak korzyści lub wyniki mieszane, a Menopause Society nie rekomenduje większości popularnych suplementów. Niektóre z nich mogą być wręcz potencjalnie niebezpieczne. Istnieją jednak skuteczne metody niefarmakologiczne. Badania wykazały, że hipnoza kliniczna i terapia poznawczo-behawioralna mogą znacząco zmniejszać objawy. – Nie ma nic bardziej naturalnego niż to – podsumowuje Gunter. Źródło: National Geographic
Starożytni Rzymianie leczyli się odchodami. Naukowcy znaleźli twarde dowody w fiolce z II wieku
Czy starożytni Rzymianie rzeczywiście stosowali kał jako środek leczniczy? Fiolka z II wieku znaleziona w Turcji właśnie pozwoliła udowodnić przedwieczną koproterapię. Co zawierała i do czego służyła?
Koproterapia, czyli leczenie z wykorzystaniem ludzkich odchodów, była opisywana już przez starożytnych Rzymian. Badania chemiczne nad szklanym naczyniem znalezionym w Bergamie (Turcja) ujawniły obecność biomarkerów kału i specjalnych substancji ziołowych. To potwierdza, że terapie opisywane w antycznych tekstach medycznych rzeczywiście stosowano w praktyce. Koproterapia w starożytnych tekstach W historii medycyny – niekiedy bardziej współczesnej, niż byśmy chcieli – znajdziemy liczne przykłady dość niekonwencjonalnych metod leczenia. Terapię kałową trudno jednak zaliczyć do najczęstszych: nie pojawia się ona aż tak często w medycynie ludowej całego świata. Ale jej przykładów nie musimy szukać daleko. W tekstach pochodzących ze starożytnego Rzymu pojawiają się wzmianki o stosowaniu odchodów – zarówno ludzkich, jak i zwierzęcych – jako składnika lekarstw. Szczegółowe receptury leków opisują m.in. Piliniusz Starszy czy Galen, a ich dzieła to podstawa naszej wiedzy o starożytnych praktykach farmakologicznych. Do tej pory nie mieliśmy jednak potwierdzenia, że sposoby leczenia infekcji skóry czy problemów trawiennych za pomocą preparatów bazujących na odchodach nie były tylko ich wymysłem, a stosowaną – chociaż wątpliwą z naszej perspektywy – praktyką. Dzisiaj jednak niegdysiejsze kurioza literatury medycznej nabierają bardzo realnej formy. Starożytna fiolka z odchodami rozwiewa tajemnicę Nowych informacji dostarczyli naukowcy z Uniwersytetu Cumhuriyet kierowani przez prof. Cenkera Atilę. Pracowali oni w magazynach Muzeum Bergama w Turcji, w których natknęli się na specyficzną, szklaną fiolkę z II wieku n.e., która wciąż zawierała resztki niegdyś obecnej w niej substacji. Obiekt ten, zwany unguentarium, pierwotnie uważany był za pojemnik na perfumy lub kosmetyki. Po zeskrobaniu próbki osadu z wnętrza naczynia naukowcy przeprowadzili analizę chemiczną metodą GC-MS (chromatografia gazowa-spektrometria masowa). Wyniki były szokujące: fiolka zawierała koprostanol i 24-etylo-koprostanol – biomarkery odchodów. Proporcja tych związków wskazywała jednoznacznie na ludzkie pochodzenie substancji. W fiolce nie znajdowały się wyłącznie ekstrementy Badacze odkryli również obecność karwakrolu – składnika olejku tymiankowego – w próbce z fiolki. Medycy mogli wykorzystywać aromatyczne zioła, takie jak tymianek czy oregano, by zneutralizować nieprzyjemny zapach odchodów. Dom rodzinny Galena stolicą koproterapii? Lokalizacja znaleziska nie jest bez znaczenia. Bergama to współczesna, turecka nazwa starożytnego Pergamonu – rodzinnego miasta Galena, wybitnego lekarza, anatoma i farmakologa z czasów rzymskich, żyjącego w latach 129–216 n.e. Jego poglądy zdominowały europejską medycynę na prawie 1500 lat i to między innymi on wspominał w swoich tekstach m.in. o leczniczym zastosowaniu ludzkich odchodów. Czy bezpośrednio oddziaływał na swoją okolicę? Do tej pory brakowało fizycznych dowodów potwierdzających, że takie terapie rzeczywiście były stosowane. Dlaczego wykorzystywano odchody do leczenia? Robi się to… do dzisiaj Dlaczego jednak się do nich skłaniano? Nawet starożytni musieli wiedzieć, że nasza naturalna odraza do odchodów nie bierze się z przypadku – potencjalnie mogą być one źródłem wielu chorób. Starożytni nie mieli jednak dostępu do antybiotyków i szerokiej wiedzy medycznej, a tego rodzaju praktyki mogły być stosowane w celu leczenia chorób jelitowych czy infekcji. Współczesna medycyna znowu sięga po odchody Współczesna medycyna przez długi czas odrzucała tego rodzaju metody jako niehigieniczne lub potencjalnie niebezpieczne, jednak badania mikrobiologiczne ostatnich dekad przyniosły zaskakujący zwrot w tej sprawie. Dziś, w sytuacjach klinicznych, stosuje się przeszczep mikrobioty kałowej. Polega on na przeniesieniu kału zdrowego dawcy do jelit chorego. Terapia ta jest stosowana m.in. w leczeniu poważnych infekcji i jest uznawana za jedną z najskuteczniejszych w tego typu przypadkach. Oczywiście współczesna koproterapia radykalnie różni się pod względem bezpieczeństwa i higieny od praktyk starożytnych. Dziś próbki są starannie selekcjonowane, badane na obecność patogenów i aplikowane w kontrolowanych warunkach szpitalnych. Niemniej jednak pewne idee medycyny antycznej wciąż znajdują swoje odbicie w nowoczesnych rozwiązaniach. Źródło: Journal of Archaeological Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ten zjadliwy wirus zainspirował film „Contagion". Teraz znów pojawił się w Indiach
Groźny wirus Nipah znów daje o sobie znać. W Indiach zarażeni są lekarze i pielęgniarki, a inne kraje Azji wprowadzają środki ostrożności podobne do tych z czasów COVID-19.
W Indiach, w stanie Bengal Zachodni, odnotowano niepokojące ognisko bardzo groźnego wirusa Nipah. Do tej pory potwierdzono pięć przypadków zachorowań. Wśród zakażonych znalazł się personel medyczny, w tym lekarz oraz dwie pielęgniarki, które pracowały wspólnie na zmianie pod koniec grudnia. Nipah atakuje w Indiach U pielęgniarek szybko rozwinęła się wysoka gorączka i trudności z oddychaniem, a stan jednej z nich pogorszył się do tego stopnia, że zapadła w śpiączkę. W reakcji na zagrożenie władze poddały kwarantannie około 100 osób, a pacjenci są leczeni w izolacji w okolicach Kolkaty. Indyjskie służby zdrowia przeprowadziły testy u 180 osób z bliskiego otoczenia chorych, a także poddały badaniom PCR nietoperze z lokalnego ogrodu zoologicznego i różnych regionów stanu – bo Nipah to wirus pochodzenia zwierzęcego. Choć obecnie ryzyko dla szerszej populacji uznaje się za niskie, Nipah regularnie pojawia się w Indiach – w samym stanie Kerala w latach 2018–2025 odnotowano dziewięć ognisk tej choroby, często o bardzo wysokiej śmiertelności. Ministerstwo Zdrowia Indii apeluje o zachowanie szczególnej ostrożności, w tym dokładne mycie owoców, picie przegotowanej wody i unikanie kontaktu z nietoperzami. Azja w stanie gotowości Ognisko Nipah w Indiach wywołało natychmiastową reakcję w innych krajach azjatyckich, które wprowadziły procedury przypominające te z czasów pandemii COVID-19. Tajlandia zintensyfikowała kontrolę pasażerów przybywających z Bengalu Zachodniego na lotniskach Suvarnabhumi, Don Mueang oraz Phuket. Podróżni są monitorowani pod kątem gorączki, otrzymują specjalne karty ostrzegawcze, a osoby z objawami są kierowane na kwarantannę. Tajlandzkie władze wydały również zalecenia dla turystów odwiedzających m.in. jaskinie pod hasłem: „nie poluj, nie zbieraj, nie jedz”. Nepal wzmocnił kontrole na międzynarodowym lotnisku w Katmandu oraz na lądowych przejściach granicznych z Indiami. Tajwan planuje zakwalifikować infekcję Nipah jako chorobę zakaźną kategorii 5, co jest najwyższym stopniem zagrożenia wymagającym natychmiastowego raportowania i specjalnych środków kontroli. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) umieściła Nipah na liście patogenów wymagających pilnych badań, ze względu na ich ogromny potencjał epidemiczny. Wirus Nipah: zjadliwy i nieuleczalny Wirus Nipah to groźny patogen z rodziny paramyksowirusów, którego naturalnym rezerwuarem są owocożerne nietoperze z rodzaju rudawek (Pteropus). Do zakażenia ludzi dochodzi poprzez bezpośredni kontakt z chorymi zwierzętami (nietoperzami, a także np. świniami), spożycie skażonej żywności – np. soku palmowego lub owoców zanieczyszczonych wydzielinami nietoperzy – oraz poprzez bliski kontakt z płynami ustrojowymi zakażonego człowieka. Choroba charakteryzuje się bardzo wysoką śmiertelnością, szacowaną na 40 do 75 procent w zależności od ogniska. Początkowe objawy są niespecyficzne: gorączka, ból głowy, bóle mięśni i wymioty. W miarę postępu infekcji może dojść do ostrej niewydolności oddechowej oraz zapalenia mózgu, co objawia się dezorientacją, sennością, a ostatecznie śpiączką. Okres wylęgania wirusa wynosi zazwyczaj od 4 do 14 dni, choć odnotowano przypadki sięgające nawet 45 dni. U ozdrowieńców często występują trwałe powikłania neurologiczne, takie jak nawracające drgawki czy zmiany osobowości. Obecnie nie istnieje ani szczepionka, ani lekarstwo na wirusa Nipah, a zarażeni mogą liczyć jedynie na leczenie objawowe. Ze względu na swoją zjadliwość, wirus ten stał się inspiracją dla twórców filmu „Contagion” z 2011 roku, ukazującego globalną pandemię. Źródła: Independent, Onet, The Nation, WHO Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Rewolucja w leczeniu skutków udaru. Pacjenci odzyskują głos dzięki... opasce
Naukowcy z Cambridge wykorzystali połączenie ultraczułych czujników oraz sztucznej inteligencji do dekodowania sygnałów mowy i wskazówek emocjonalnych, umożliwiając osobom z zaburzeniami mowy po udarze naturalną komunikację. Stworzona przez nich opaska jest tańsza i nie wymaga interwencji chirurgicznej, jak w przypadku implantów mózgowych.
Revoice to elastyczna opaska, którą zakłada się na szyję. Przypomina modne kilka lat temu chokery i w sumie można ją uznać za specyficzną biżuterię. W dodatku taką, którą można prać. Jednak nie dajmy się zmylić pierwszemu wrażeniu. Revoice jest bardzo przełomowym urządzeniem, które ma szansę pomóc ludziom po udarze odzyskać zdolność naturalnej i płynnej komunikacji. Opaska z dwoma agentami Urządzenie rejestruje tętno użytkownika oraz mikroskopijne wibracje mięśni gardła, a następnie wykorzystuje te sygnały do odtwarzania zamierzonych słów i zdań w czasie rzeczywistym. Jest to możliwe dzięki dwóm agentom SI. Jeden rekonstruuje słowa na podstawie fragmentów bezgłośnie artykułowanej mowy. W tym czasie drugi interpretuje stan emocjonalny oraz informacje kontekstowe, takie jak pora dnia czy warunki pogodowe, aby rozwinąć krótkie frazy w pełne, ekspresyjne zdania. Wynik? W jednym z przytoczonych przez badaczy przykładów bezgłośnie wypowiedziana fraza „We go hospital” („My iść szpital”) została przekształcona w zdanie: „Even though it’s getting a bit late, I’m still feeling uncomfortable. Can we go to the hospital now?” („Mimo że robi się już dość późno, nadal czuję się niekomfortowo. Czy możemy teraz pojechać do szpitala?”). Czujniki urządzenia Revoice wywnioskowały, że użytkownik odczuwa frustrację na podstawie podwyższonego tętna oraz że jest późna pora nocna. Model LLM wykorzystał te dane, aby rozwinąć trzy bezgłośnie wypowiedziane słowa w pełne zdanie. Zwrócić głos pacjentom po udarze W tej chwili naukowcy koncentrują się na polepszeniu jakości życia i możliwości komunikowania się osób po udarze. Około połowa z nich rozwija dyzartrię lub dyzartrię w połączeniu z afazją. Dyzartria jest schorzeniem powodującym osłabienie mięśni twarzy, jamy ustnej i strun głosowych. Często prowadzi to do utraty umiejętności wyraźnego mówienia pełnymi frazami i ogólnego spowolnienia mowy. – Rozwój dyzartrii niezwykle frustruje pacjentów. Wyobraź sobie, że dokładnie wiesz, co chcesz powiedzieć, ale fizycznie nie jesteś w stanie wypowiedzieć odpowiednich słów, gdyż sygnały między mózgiem a gardłem zostały zaburzone przez udar – powiedział profesor Luigi Occhipinti z Wydziału Inżynierii Uniwersytetu w Cambridge, który kierował badaniami. Większość pacjentów, u których po udarze rozwinęła się dyzartria, próbuje odzyskać zdolność komunikacji dzięki pracy z logopedą. Ćwiczenia wymagają wielu powtórzeń, a typowy czas rekonwalescencji waha się od kilku miesięcy do roku lub dłużej. Jak twierdzi Occhipinti, pacjenci zazwyczaj potrafią wykonywać tego typu powtarzalne ćwiczenia, ale często mają trudności z pytaniami otwartymi i codzienną rozmową. – Ponieważ wielu pacjentów ostatecznie odzyskuje mowę, nie ma potrzeby stosowania inwazyjnych implantów mózgowych. Natomiast istnieje silna potrzeba rozwiązań wspomagających mowę, które są bardziej intuicyjne i przenośne – podkreśla naukowiec. Płynna komunikacja w czasie rzeczywistym Takim urządzeniem ma być właśnie Revoice. W niewielkim badaniu z udziałem pięciu pacjentów z dyzartrią urządzenie osiągnęło współczynnik błędów na poziomie 4,2 proc. dla pojedynczych słów oraz zaledwie 2,9 proc. dla zdań. W przeciwieństwie do istniejących technologii wspomagających mowę, które często wymagają powolnego wprowadzania słów litera po literze, śledzenia ruchu gałek ocznych lub implantów mózgowych, Revoice zapewnia płynną komunikację w czasie rzeczywistym. Wyniki badań zostały opublikowane niedawno w czasopiśmie „Nature Communications” i dają nadzieję nie tylko osobom po udarze. Urządzenia w typie Revoice mogą stać się wsparciem pacjentów z takimi chorobami, jak parkinson czy stwardnienie zanikowe boczne (choroba neuronu ruchowego). Naukowcy planują obecnie badanie kliniczne w Cambridge z udziałem anglojęzycznych pacjentów z dyzartrią, aby ocenić praktyczną przydatność systemu. Badanie to ma zostać uruchomione jeszcze w tym roku. Źródło: nature.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Nie każdy tłuszcz szkodzi. Beżowa tkanka tłuszczowa może mieć zaskakującą moc
Beżowa tkanka tłuszczowa, otaczająca naczynia krwionośne, może chronić serce i wpływać na ciśnienie krwi. Nowe badania zmieniają nasze spojrzenie na rolę tłuszczu w organizmie.
Spis treści: Różne oblicza tłuszczu w organizmie Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Nowe badanie na myszach sugeruje, że „beżowy” tłuszcz otaczający naczynia krwionośne potrafi wysyłać do tętnic sygnały uspokajające. Odsłania to nieoczekiwane biologiczne powiązanie między tkanką tłuszczową a zdrowiem serca. Zbyt duża ilość tłuszczu w organizmie wiąże się z całym szeregiem negatywnych skutków, w tym z wysokim ciśnieniem krwi – czyli nadciśnieniem. To problem, z którym zmaga się niemal 50 procent dorosłych mieszkańców USA. Łatwo więc założyć, że mniej tłuszczu zawsze oznacza lepiej. Wpływ tłuszczu nie jest jednak tak jednoznaczny. Zależy to od rodzaju: tkanka tłuszczowa może być biała, brązowa lub beżowa. W nowym badaniu na myszach naukowcy stwierdzili, że beżowe komórki tłuszczowe, „ukryte” przy niektórych naczyniach krwionośnych, wysyłają sygnały pomagające tętnicom się rozluźniać. Dzięki temu ciśnienie krwi pozostaje niższe. Wyniki, opublikowane 15 stycznia w prestiżowym czasopiśmie „Science” pokazały też, że osoby z pewnymi wariantami genetycznymi związanymi z ekspresją beżowych komórek tłuszczowych częściej mają nadciśnienie. To sugeruje, że ta wyspecjalizowana tkanka tłuszczowa – oraz sygnały chemiczne, które wysyła – mogą w przyszłości wskazać nowe kierunki leczenia. Różne oblicza tłuszczu w organizmie Z biologicznego punktu widzenia tkanka tłuszczowa nie jest jednym, jednolitym „bytem”. Naukowcy traktują ją raczej jak narząd dokrewny: zbiór różnych typów komórek, które wysyłają do organizmu sygnały hormonalne. – Ludzie zwykle myślą o tkance tłuszczowej jako o czymś nieprzyjemnym i szkodliwym – mówi Patrick Seale, biolog z University of Pennsylvania w Filadelfii, który nie brał udziału w badaniu. – A jest dokładnie odwrotnie. Tkanka tłuszczowa zarówno magazynuje, jak i spala energię. Może też zwiększać lub zmniejszać ilość energii zużywanej przez organizm, czyli wpływać na tempo metabolizmu. – Problemem nie jest samo posiadanie tkanki tłuszczowej – dodaje Seale. – Problemem jest tkanka tłuszczowa, która nie działa zbyt dobrze. Beżowe komórki tłuszczowe pod lupą Tkankę tłuszczową można podzielić na trzy główne typy komórek. Białe komórki tłuszczowe magazynują nadmiar energii i uwalniają ją, gdy jest potrzebna. To ten tłuszcz, który tworzy „poduszeczki” pod skórą i wokół narządów wewnętrznych. – Białego tłuszczu są zwykle całe kilogramy – mówi Paul Cohen, kardiolog i naukowiec z Rockefeller University w Nowym Jorku. Zbyt duża ilość białego tłuszczu wiąże się z wysokim ciśnieniem krwi. – Z kolei brązowego tłuszczu dorosły człowiek może mieć jedynie kilkaset gramów – mówi Cohen. Zwykle znajduje się on w okolicach szyi i obojczyków. Ten typ tłuszczu jest termogenny: wytwarza ciepło i spala energię. Osoby z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mają nadciśnienie, nawet jeśli mają większą masę ciała. Jest jeszcze trzeci rodzaj tłuszczu, u myszy nazywany beżowym. Te komórki w jednych warunkach mogą magazynować energię jak tłuszcz biały, a w innych spalać ją jak tłuszcz brązowy. U ludzi ten typ określa się jako indukowalny tłuszcz brązowy. Jego komórki są „wplecione” w tkankę tłuszczu białego i występują w „poduszeczkach” otaczających niektóre z największych tętnic organizmu. Geny, enzymy i wpływ na ciśnienie Projekt zaczął się od obserwacji klinicznej. Cohen zauważył, że jego pacjenci z większą ilością brązowego tłuszczu rzadziej mieli nadciśnienie. Aby zrozumieć, dlaczego, połączył siły z badaczką Maschą Koenen, również z Rockefeller University. U myszy tożsamość beżowych komórek tłuszczowych kontroluje białko o nazwie PRDM16. Naukowcy wykorzystali myszy, u których można było wyłączyć to białko. W praktyce eliminowało to beżowy tłuszcz i zamieniało tłuszcz otaczający tętnice zwierząt w tłuszcz biały. Gdy beżowego tłuszczu zabrakło, u zwierząt wzrosło ciśnienie krwi. Wytwarzały też więcej angiotensynogenu – prekursora hormonu angiotensyny II, który silnie obkurcza naczynia krwionośne, podnosząc ciśnienie. – I faktycznie stwierdziliśmy, że te tętnice były szczególnie nadwrażliwe na angiotensynę II – mówi Koenen. Co może to oznaczać dla zdrowia człowieka? Aby sprawdzić, czy podobne zjawisko może dotyczyć ludzi, uczenu sięgnęli po banki ludzkiego DNA. Analizując geny ponad 200 tysięcy osób w brytyjskim UK Biobank oraz w programie Mount Sinai Million Health Discoverie, wykazali, że osoby z wariantami genu PRDM16 częściej miały wysokie ciśnienie krwi. W przeglądzie ponad 1700 echokardiogramów serca odkryli też, że osoby bez brązowego tłuszczu miały większą lewą komorę. To oznaka długotrwale podwyższonego ciśnienia. – Naukowcy wiedzieli, że komórki tłuszczowe „przylegają” do naczyń krwionośnych – mówi Seale. Wiedzieli też, że beżowy i brązowy tłuszcz chronią przed nadciśnieniem. Tajemnicą pozostawało jednak to, w jaki sposób tłuszcz mógłby bezpośrednio wpływać na naczynia. – To jedna z pierwszych demonstracji, że ta tkanka naprawdę pełni ważną rolę i że prawdopodobnie ma znaczenie kliniczne – mówi. – To bardzo ekscytujące. Badanie wskazuje nowy szlak, który może podnosić lub obniżać ciśnienie krwi. – To z kolei daje nowe cele, które mogłyby pomóc w jego kontrolowaniu – mówi Kazutaka Ueda, biolog molekularny układu krążenia z International University of Health and Welfare w Japonii. Zwraca też uwagę, że efekty różniły się w zależności od płci. Najsilniejszy wpływ beżowego tłuszczu na ciśnienie krwi zaobserwowano u samców myszy, natomiast samice były w pewnym stopniu pozbawione tego mechanizmu. Choć wyniki mogą kiedyś pomóc w opracowaniu leków, pokazują też, że tłuszcz może mieć pozytywny wpływ na inne narządy. – Najbardziej ekscytująca jest dla mnie ta komunikacja między różnymi układami narządów – mówi Koenen. – Tkanka tłuszczowa rozmawia z układem naczyniowym. Gdy ta tkanka jest beżowa, jej „wiadomości” mogą działać kojąco. Źródło: National Geographic
Nowy sposób na łysienie jest tak skuteczny, że zaskoczył nawet naukowców. To szansa na efektywną, nieinwazyjną terapię
Odkrycie badaczy z Sheffield może zmienić sposób leczenia łysienia dziedzicznego. Naturalny cukier z DNA stymuluje odrost włosów. Efekty w testach na myszach są zdumiewające.
Wygląda na to, że czeka nas przełom w leczeniu łysienia dziedzicznego, będącego najczęstszą przyczyną utraty włosów u ludzi na całym świecie. Wszystko zaczęło się od przypadkowego odkrycia dokonanego w 2024 roku przez badaczy z University of Sheffield oraz COMSATS University w Pakistanie. Podczas badań nad właściwościami regeneracyjnymi dezoksyrybozy naukowcy zauważyli, że substancja ta znacząco przyspiesza gojenie się ran u myszy, a jednocześnie powoduje gwałtowny wzrost futra wokół leczonych miejsc. Globalny problem, na który nie ma lekarstwa Łysienie dziedziczne dotyka nawet 40 procent światowej populacji i jest uwarunkowane genetyką, poziomem hormonów oraz procesami starzenia. Pomimo tak dużej skali problemu amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) zatwierdziła dotychczas tylko dwa leki na tę przypadłość. Pierwszy z nich, minoksydyl, stosowany jest miejscowo, ale nie u wszystkich pacjentów przynosi oczekiwane rezultaty. Drugi, finasteryd, to lek doustny, który wykazuje skuteczność na poziomie 80-90 procent, lecz wymaga ciągłego stosowania i może wywoływać poważne skutki uboczne, w tym depresję, zaburzenia libido czy bóle jąder. Póki co nie jest zatwierdzony do stosowania przez kobiety – a one również cierpią na łysienie dziedziczne. Nowa substancja zaskakuje skutecznością W obliczu tych ograniczeń zespół pod kierownictwem Muhammada Anjuma opracował biodegradowalny, nietoksyczny żel na bazie dezoksyrybozy – naturalnie występującego cukru będącego składnikiem DNA. W badaniu opublikowanym w czerwcu 2024 roku przetestowano go na samcach myszy z utratą owłosienia. Wyniki były zdumiewające: codzienne stosowanie niewielkiej dawki żelu przez okres 20 dni doprowadziło do solidnego odrostu długich i grubych włosów. Skuteczność tej metody wyniosła od 80 do 90 procent, co czyni ją równie efektywną jak minoksydyl. Co ciekawe, łączenie obu tych metod nie przyniosło znacząco lepszych efektów niż stosowanie ich oddzielnie. Jak działa dezoksyryboza? Choć dokładny mechanizm stymulacji wzrostu włosów nie jest jeszcze jasny, naukowcy wskazują na wyraźny związek między stosowaniem żelu a poprawą ukrwienia mieszków włosowych. Sheila MacNeil z University of Sheffield wyjaśnia, że dezoksyryboza zwiększa liczbę naczyń krwionośnych wokół cebulek, co zapewnia im lepsze odżywienie, a w konsekwencji większą średnicę i szybszy wzrost włosów. Fotografie myszy dokumentujące poszczególne etapy 20-dniowej próby jednoznacznie potwierdzają te obserwacje. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/01/fphar-15-1370833-g002-807x415-74e9760.jpg" width="807" height="415" alt="Myszy w trakcie terapii, w tym: grupa kontrolna (NC), myszy z łysieniem dziedzicznym (T-1), grupa placebo (T-2), grupa leczona deoksyrybozą (T-3), grupa leczona minoksydylem (T-4) grupa leczona deoksyrybozą i minoksydylem (T-5). Fot. Anjum et al., Frontiers in Pharmacology 2024" /> Co dalej? Nadzieja nie tylko dla łysiejących i nie tylko dla mężczyzn Perspektywy na przyszłość są bardzo obiecujące, choć naukowcy podkreślają, że badania znajdują się na wczesnym etapie. Jeśli wyniki u ludzi będą równie dobre co u myszy, żel z dezoksyrybozą mógłby poprawić nie tylko leczenie łysienia – także np. stymulować odrost włosów po chemioterapii nowotworów. Kolejne etapy badań będą prowadzone na modelach żeńskich. Jak podsumowują autorzy, obszar ten jest drastycznie niedoinwestowany, dlatego każda nowa i bezpieczna terapia jest niezwykle istotna. Źródło: Frontiers in Pharmacology Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Słynny „człowiek lodu” był nosicielem groźnego wirusa. Jego mumię odkryto w Alpach
Ötzi to doskonale zachowana mumia mężczyzny z epoki miedzi, którą odkryto w 1991 roku w lodowcu Alp Ötzalskich. Przez lata był jednym z najważniejszych obiektów badań o życiu w neolicie. Teraz naukowcy odkryli, że Człowiek Lodu był nosicielem groźnego wirusa.
Ötzi, czyli „człowiek z Similaun” lub „człowiek lodu” zmarł ok. 5300 lat temu w dolinie Ötztal w austriackich Alpach. Jego zwłoki zostały zamrożone przez lód surowego klimatu Południowego Tyrolu. Dopiero 19 września 1991 roku mężczyzna został odnaleziony przez niemieckich turystów, Helmuta Simona i jego żonę Erikę podczas górskiej wędrówki. Para na początku sądziła, że natrafiła na zwłoki alpinisty, ale szybko okazało się, że znalezisko ma znacznie większe znaczenie. Dzięki późniejszym badaniom ustalono, że Ötzi żył w późnym neolicie. Kim był Ötzi? Miał 157 cm wzrostu, ważył około 50 kg i zmarł w wieku 40–53 lat. Na ciele stwierdzono 61 tatuaży, a niektóre z nich zostały stworzone w miejscach uważanych za punkty akupunktury dla chorób, na które cierpiał. To między innymi zmiany zwyrodnieniowe stawów i bóle brzucha wywołane zakażeniem Trichuris trichiura. Naukowcy ustalili, że był szatynem, prawdopodobnie miał brązowe oczy i grupę krwi „0”. Liczne analizy i badania wykazały, że również, że człowiek lodu cierpiał na nietolerancję laktozy oraz że mimo swojego wieku miał genetyczne predyspozycje do choroby wieńcowej i cierpiał na arteriosklerozę. Badacze stwierdzili, że nie prowadził siedzącego trybu życia, nie miał nadwagi, nie cierpiał z głodu, a jego dieta była zrównoważona, choć mimo to zagrażały mu choroby serca i układu krążenia. Niemieccy uczeni wykryli u niego także boreliozę spowodowaną najprawdopodobniej ukąszeniem kleszcza. Ötzi zginął od ran odniesionych w walce z innymi ludźmi. Najprawdopodobniej został trafiony strzałą i zmarł chwilę po zranieniu. Naukowcy zbadali DNA Ötziego i Ust’-Iszyma Najnowsze badania dodają kolejną informację do życiorysu neolitycznego mężczyzny z Południowego Tyrolu. Ale nie tylko jego, bo również Ust’-Iszyma, prehistorycznego człowieka, który żył na Syberii 45 tys. lat temu. Naukowcy z Brazylii przeanalizowali ich materiał genetyczny i odkryli, że obydwaj byli zarażeni wirusem HPV16. Praca została opublikowana na portalu naukowych preprintów BioRxiv. Autorzy badania twierdzą, że udało im się właśnie odkryć najwcześniejszy molekularny dowód na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego typu 16 u współczesnego człowieka. To jeden z typów wirusa HPV, który należy do grupy tzw. wysokiego ryzyka onkologicznego. Jest przenoszony głównie drogą płciową. Infekcja często przebiega bezobjawowo i może utrzymywać się w organizmie przez wiele lat. Przewlekłe zakażenie HPV16 znacząco zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów, a zwłaszcza raka szyjki macicy, raka gardła, jamy ustnej, a nawet odbytu i prącia. Wirus ten jest odpowiedzialny za około 50% wszystkich przypadków raka szyjki macicy na świecie. – Zbadaliśmy obecność HPV u Ötzi i Ust’-Iszyma poprzez analizę danych z sekwencjonowania genomu. Wykryliśmy fragmenty wirusa brodawczaka o wysokiej wiarygodności u obu osobników. Dalsze analizy filogenetyczne i porównawcze wykazały, że zrekonstruowane sekwencje należą do HPV16, czyli najbardziej onkogennej linii HPV – twierdzą naukowcy. HPV mógł ewoluować od setek milionów lat Badacze podkreślają, że ich odkrycie podważa tezę, że wirus HPV16 przeniknął do Homo sapiens poprzez krzyżowanie się z neandertalczykami. Dotychczas podejrzewano, że to właśnie po tym gatunku człowieka odziedziczyliśmy tego wirusa. – Nasze wyniki sugerują, że wirus HPV16 był już obecny u współczesnych ludzi w górnym paleolicie, co wskazuje na długotrwały związek nosiciel-wirus, niezależny od transmisji neandertalskiej – podkreślają uczeni. Zespół podkreśla jednak, że dwuosobowa próba jest niewielka, dlatego trudno na razie określić, skąd dokładnie pochodzi wirus HPV16. – Wyniki wskazują, że wirus był jest związany anatomicznie współczesnymi ludźmi od bardzo dawna, prawdopodobnie na długo przed głównymi podziałami populacji poza Afryką, czyli 50 000–60 000 lat temu – powiedział Marcelo Briones, jeden z autorów badania. – To potwierdza tezę, że onkogenne wirusy brodawczaka ludzkiego nie są nowymi patogenami, lecz długowiecznymi towarzyszami swoich nosicieli, ewoluującymi wraz z naczelnymi i ludźmi – dodał badacz. Autorzy sugerują, że wirus brodawczaka mógł ewoluować z kręgowcami przez nawet setki milionów lat. Źródło: LiveScience Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal+, obecnie pracuje w RMF FM. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu. Pisze przede wszystkim o archeologii i przyrodzie. Prywatnie bardzo zainteresowany polityką.
Ty śpisz, on diagnozuje. Nowy model sztucznej inteligencji potrafi wyczytać choroby ze snu
Model sztucznej inteligencji stworzony na Uniwerstecie Stanforda potrafi przewidzieć ponad sto chorób, analizując zaledwie jedną noc snu. Prognozuje ryzyko raka, chorób serca i demencji lepiej niż wyspecjalizowane programy. Naukowcy liczą na to, że zmieni medycynę.
Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda przedstawili przełomowy model sztucznej inteligencji, zdolny do prognozowania ponad 100 chorób na podstawie analizy zaledwie jednej nocy snu. SleepFM jest tak dobrym diagnostą, że może zrewolucjonizować medycynę i pomóc w przewidywaniu chorób na długo (nawet wiele lat) przed pierwszymi objawami. To także kolejny dowód na ogromne znaczenie zdrowotne snu. Polisomnografia: kopalnia wiedzy o zdrowiu SleepFM został wytrenowany na blisko 600 000 godzinach danych polisomnograficznych pochodzących od 65 000 uczestników. Duże modele językowe, takie jak ChatGPT, działają na podobnej zasadzie, ucząc się na ogromnej ilości tekstów. Polisomnografia to kompleksowe badanie snu, które monitoruje wiele funkcji organizmu w nocy: pracę mózgu, akcję serca, oddech, napięcie mięśni, ruchy gałek ocznych, natlenienie krwi. Jest uznawana za „złoty standard” w badaniach snu i wykonywana coraz częściej w wyspecjalizowanych ośrodkach. Według badaczy polisomnografia to jeszcze nie w pełni wykorzystana kopalnia wiedzy o zdrowiu pacjenta. Podczas całonocnego badania rejestrowany jest niezwykle bogaty zestaw sygnałów fizjologicznych, a badana osoba, z racji pogrążenia we śnie, jest w pełni „dostępna” dla czujników. Jak SleepFM uczył się „języka snu” ? James Zou, jeden z głównych autorów badania, opisuje jak uczono SleepFM „języka snu”. Dane polisomnograficzne były dzielone na pięciosekundowe interwały, które można porównać do słów w modelach językowych. Aby umożliwić AI skuteczne wyciąganie wniosków, naukowcy opracowali nowatorską technikę szkoleniową, nazwaną „leave-one-out contrastive learning”. Metoda ta polegała na celowym ukrywaniu przed modelem niewielkiej części danych i rzucaniu mu wyzwania, by zrekonstruował brakujący element na podstawie pozostałych sygnałów. Dzięki temu system nauczył się łączyć różne strumienie informacji i tworzyć spójny obraz stanu zdrowia pacjenta. Ostateczny test dla SleepFM Po zakończeniu szkolenia przyszedł czas na testy. W standardowych „zadaniach” medycznych, takich jak klasyfikacja faz snu czy ocena poziomu bezdechu sennego, model poradził sobie równie dobrze lub lepiej niż obecnie stosowane, wyspecjalizowane systemy. Ale najważniejsze było co innego: połączenie danych ze snu z wynikami badań pacjentów. Wykorzystano do tego kolejne ogromne zbiory danych ze Stanford Sleep Medicine Center, instytutu założonego w 1970 roku przez dr. Williama Dementa, uznawanego za ojca medycyny snu. Dzięki temu naukowcy dysponowali dokumentacją medyczną obejmującą nawet 25 lat u niektórych pacjentów, co pozwoliło na rzetelną weryfikację prognoz SleepFM. Imponująca skuteczność w prognozowaniu chorób SleepFM przeanalizował ponad 1000 kategorii chorób i wyodrębnił 130, które można przewidzieć z dużą dokładnością. Jego skuteczność zmierzono wskaźnikiem C-index, który określa zdolność do poprawnego uszeregowania osób pod kątem ryzyka wystąpienia zdarzenia (np. zawału). Wskaźnik na poziomie 0,8 oznacza, że w 80% przypadków przewidywania modelu są trafne. SleepFM osiągnął wybitne wyniki w diagnozowaniu m.in.: choroby Parkinsona (C-index 0,89), nowotworu prostaty (0,89), nowotworu piersi (0,87), demencji (0,85), ryzyka zgonu (0,84), choroby nadciśnieniowej serca (0,84), zawału serca (0,81). W warunkach klinicznych za użyteczne uznaje się już modele o wskaźniku około 0,7, co oznacza że SleepFM był od nich wyraźnie lepszy. Połączenie kardiologa z psychiatrą Zespół pracuje nad sposobami dalszego ulepszania SleepFM. W planach jest wykorzystanie danych z urządzeń ubieralnych, np. zegarków i opasek fitness. Naukowcy zauważają, że choć dane o pracy serca odgrywają większą rolę w przewidywaniu chorób serca, a mózgowe są ważniejsze w prognozowaniu zaburzeń psychicznych – to holistyczne połączenie wszystkich danych dawało najdokładniejsze prognozy. Najczęściej przyszłe problemy ze zdrowiem zapowiadał brak synchronizacji układów organizmu – na przykład mózg wyglądający na śpiący, podczas gdy serce pracowało jak podczas czuwania. Wykorzystanie tego faktu z pewnością przyniesie kolejne ulepszenia SleepFM. Źródło: Stanford Medicine Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Pierwsza w historii ewakuacja załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Scenariusz istnieje od ponad 30 lat!
NASA ogłosiła, że po raz pierwszy w historii czterech astronautów zostanie sprowadzonych wcześniej z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) z powodu problemu natury medycznej. Zdaniem agencji nie doszło do sytuacji zagrażającej życiu załogi, mimo to zdecydowano się wdrożyć procedurę zaproponowaną długo przed zbudowaniem ISS.
Czteroosobowa załoga ISS Crew-11, która spędziła na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej już pięć miesięcy, zostanie w najbliższych dniach ewakuowana. NASA wszczęła procedurę ewakuacji ze względu na bliżej nieznane problemy natury medycznej jednego z członków załogi. Agencja nie podaje w tej kwestii szczegółowych informacji, powołując się na konieczność zapewnienia chorej osobie prywatności. Nie wiadomo, kto z ekipy astronautycznej zachorował ani jaki problem medyczny wystąpił. Jedyną informacją, jaką podał podczas czwartkowej konferencji prasowej nowy administrator NASA Jared Isaacman było, iż na ISS nie ma możliwości przeprowadzenia właściwej diagnozy oraz leczenia. – To nie jest awaryjna deorbitacja, choć mamy taką możliwość i regularnie trenujemy takie scenariusze – podkreślił Isaacman. Pięć miesięcy na orbicie Załogę Crew-11 tworzą astronautki i astronauci: Zena Cardman i Michael Fincke z NASA, Kimiya Yui z Japonii oraz Oleg Platonov z rosyjskiej agencji Roskosmos. Załoga przyleciała na ISS na pokładzie statku SpaceX Crew Dragon Endeavour 1 sierpnia 2025 r. Oznacza to, że ich misja zbliża się ku zakończeniu, co ułatwiło decyzję o wcześniejszym powrocie. – Zawsze robimy to, co najlepsze dla naszych astronautów. Misja Crew-11 osiągnęła już większość swoich celów, a start Crew-12 nastąpi za kilka tygodni. To dobry moment, jeśli statek jest gotowy, a pogoda sprzyja, aby sprowadzić załogę na Ziemię – dodał Isaacman. Decyzja była szybka. Problem medyczny pojawił się w środę. W związku z nim NASA zdecydowała o odwołaniu zaplanowanego na kolejny dzień spaceru kosmicznego. Wówczas również zaczęły pojawiać się informacje o możliwej ewakuacji załogi. Decyzję podjęto w czwartek w godzinach popołudniowych. Statystycznie ewakuacje powinny mieć miejsce raz na trzy lata Dr James Polk, szef medycyny NASA, wyjaśnił, że problem nie miał związku ze spacerem kosmicznym ani przygotowaniami do niego. – To nie jest kwestia operacyjna ani uraz związany z zadaniami. To po prostu problem zdrowotny, który stał się trudny do zdiagnozowania w warunkach mikrograwitacji – powiedział Polk. Według modelu statystycznego ewakuacja medyczna z ISS była tylko kwestią czasu – powinna zdarzać się średnio raz na trzy lata. Jednak pojawiła się po raz pierwszy po ponad 20 latach stałej obecności załogi na stacji. Należy podkreślić, że procedury ewakuacji zostały opracowane długo przed powołaniem do życia ISS. Dokument, który można określić jako podstawę procedury, NASA wystosowała już w 1989 roku. Dekadę później został włączony do dokumentacji metod działania w sytuacji awaryjnej. Metody te były przez lata modyfikowane i doprecyzowywane oraz regularnie testowane. Medycyna kosmiczna Przede wszystkim do stacji zawsze musi być zadokowany sprawny statek zdolny do szybkiego uruchomienia i ewakuacji załogi. W przypadku mniej poważnych problemów, statek ewakuacyjny może przez dobę służyć jako tymczasowe schronienie. Stan zdrowia astronautów jest nieustannie monitorowany. Na pokładzie znajdują się urządzenia diagnostyczne, takie jak USG, EKG, pulsoksymetry oraz podstawowy zestaw reanimacyjny, a także sprzęt do badań próbek biologicznych. Astronauci mają też stały kontakt wideo z lekarzami na Ziemi. Obecna sytuacja pokazuje, jak ważny jest rozwój medycyny kosmicznej. Ewakuacja chorej osoby w przypadku Księżyca byłaby już znacznie bardziej skomplikowana. A w przypadku Marsa powrót chorego na Ziemię na czas byłby kompletnie nierealny. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Konserwanty w żywności mogą zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2 i raka
Nowe francuskie badania przeprowadzone na ponad 100 tysiącach osób ujawniają, że powszechnie stosowane konserwanty w żywności mogą znacząco zwiększać ryzyko cukrzycy typu 2 i nowotworów. Eksperci biją na alarm.
Francuski zespół badawczy złożony z naukowców Inserm, INRAE, Sorbonne Paris Nord University, Paris Cité University i Cnam (CRESS-EREN) przeanalizował wpływ spożycia konserwantów na zdrowie w ramach kohorty NutriNet-Santé. W badaniu wzięło udział ponad 100 tysięcy dorosłych uczestników, których dane dotyczące diety i stanu zdrowia zbierano w latach 2009–2023. Celem było określenie związku między spożyciem konserwantów a ryzykiem wystąpienia cukrzycy typu 2 oraz nowotworów. Analizie poddano 17 konserwantów spożywanych przez co najmniej 10% uczestników badania. Dane uzyskane od uczestników były weryfikowane za pomocą baz takich jak Open Food Facts, Oqali i EFSA. Wzrost ryzyka cukrzycy typu 2 Wśród 108 723 uczestników badania dotyczącego cukrzycy, u 1 131 osób zdiagnozowano cukrzycę typu 2 w okresie 2009–2023. Badacze zaobserwowali, że wyższe spożycie konserwantów wiązało się z wyższym ryzykiem rozwoju tej choroby: ryzyko wyższe o 47% dla ogółu konserwantów, ryzyko wyższe o 49% dla konserwantów niebędących przeciwutleniaczami, ryzyko wyższe o 40% dla konserwantów przeciwutleniających. Szczególnie niepokojące wyniki dotyczyły substancji takich jak sorbinian potasu (E202), metabisiarczyn potasu (E224), azotyn sodu (E250), kwas octowy (E260), octany sodu (E262), propionian wapnia (E282), a także przeciwutleniacze, m.in. askorbinian sodu (E301), kwas cytrynowy (E330) i wyciąg z rozmarynu (E392). Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Nature Communications”. Konserwanty a rak: które substancje mogą być groźne? Z kolei w badaniu opublikowanym w „The BMJ” naukowcy przeanalizowali dane 105 260 uczestników kohorty NutriNet-Santé, z których u 4 226 rozpoznano nowotwór. Wśród nich: 1 208 przypadków raka piersi, 508 raka prostaty, 352 raka jelita grubego, 2 158 innych nowotworów. Choć nie stwierdzono związku między ogólnym spożyciem konserwantów a ryzykiem raka, wyższe spożycie kilku z nich – głównie substancji niebędących przeciwutleniaczami – wiązało się z podwyższonym ryzykiem: sorbinian potasu – wzrost ryzyka raka ogółem o 14%, raka piersi o 26%, siarczyny – wzrost ryzyka raka ogółem o 12%, azotyn sodu – wzrost ryzyka raka prostaty o 32%, azotan potasu – wzrost ryzyka raka ogółem o 13%, raka piersi o 22%, octany – wzrost ryzyka raka ogółem o 15%, raka piersi o 25%, kwas octowy – wzrost ryzyka raka ogółem o 12%. W przypadku przeciwutleniaczy, związek z wyższym ryzykiem raka wykazano jedynie dla erytorbinianów. Czy jesteśmy chronieni? Eksperci apelują o zmiany w przepisach Badacze zaznaczają, że choć badanie ma charakter obserwacyjny i nie pozwala na wyciąganie jednoznacznych wniosków o przyczynowości, to jego wyniki są zgodne z wcześniejszymi badaniami eksperymentalnymi. Podkreślają potrzebę ponownej oceny zasad regulujących użycie konserwantów w przemyśle spożywczym. Mathilde Touvier, dyrektorka badań Inserm, zaznacza: „Choć wyniki wymagają potwierdzenia, są one zgodne z danymi eksperymentalnymi sugerującymi szkodliwość wielu tych związków”. Anaïs Hasenböhler z EREN dodaje, że konieczne jest ograniczenie stosowania zbędnych dodatków, a konsumenci powinni być zachęcani do wyboru świeżej, minimalnie przetworzonej żywności. Bez wysoko przetworzonego jedzenia nie byłyby możliwe wyprawy polarników i himalaistów ani loty załogowe w kosmos. Niestety, te same technologie zostały wykorzystane przez przemysł spożywczy do tworzenia produktów, które nie są zbyt zdrowe, ale tak smaczne, że jemy ich coraz więcej – nawet wtedy, gdy już nie jesteśmy głodni. Innymi słowy, w jedzeniu wysoko przetworzonym samego jedzenia jest coraz mniej, a dodatków – coraz więcej. Jak unikać niepotrzebnych dodatków w codziennej diecie? Eksperci przypominają zalecenia francuskiego Narodowego Programu Żywienia i Zdrowia (PNNS), które rekomendują: spożywanie świeżych, nieprzetworzonych produktów, ograniczenie przetworzonej żywności, dokładne czytanie etykiet i unikanie produktów z długą listą dodatków oznaczonych kodami E200–E399. Choć konserwanty są powszechnie stosowane w celu przedłużenia trwałości żywności i obniżenia kosztów, ich potencjalny wpływ na zdrowie budzi coraz większe wątpliwości. Oczekuje się, że nowe wyniki badań skłonią organy regulacyjne do rewizji przepisów, wprowadzenia bardziej restrykcyjnych limitów i wymogu przejrzystszego oznakowania dodatków na opakowaniach. Wśród konsumentów zaś powinny upowszechnić trend wybierania produktów z „prostym” lub „czystym składem” – czyli takich zawierających jak najmniej dodatków do żywności. Zgodnie z prawem producenci mogą stosować tylko takie dodatki, jakie zostały dopuszczone do użytku jako bezpieczne na podstawie badań naukowych. Dlatego w teorii każdy składnik oznaczony skrótem rozpoczynającym się od litery „E” powinien być dla nas nieszkodliwy. Kluczową rolę odgrywa tu jednak dawka. Dlatego najlepiej wybierać produkty z jak najkrótszą listą dodatków na etykiecie. Źródła: Nature Communications, BMJ