„To może być najstarszy meczet w Afryce”. Polacy odkrywają w Etiopii zaginione dziedzictwo islamu
Niedaleko Aksum, kolebki państwa etiopskiego, polscy naukowcy odkrywają sekrety jednej z najbardziej niezwykłych ucieczek w historii. Badania zaczęły się od ruin zagadkowego meczetu. Czy należał do pierwszych muzułmanów szukających schronienia w Afryce?
Spis treści: Zaginiony meczet Tradycja wiecznie żywa Muzułmanie uciekają do chrześcijan Polacy wspierają lokalną społeczność Negasz jest niepozorną miejscowością leżącą przy głównej trasie łączącej stolicę regionu Tigraj, Mekelie, z Aksum, pierwszą stolicą Etiopii. Choć niewielka, zajmuje wyjątkowe miejsce w historii wczesnego islamu oraz regionu. To tutaj w 615 roku Muhammad – prorok i założyciel islamu – wysłał grupę swoich towarzyszy, aby zapewnić im bezpieczeństwo przed prześladowaniami na Półwyspie Arabskim. Znaleźli schronienie wśród… chrześcijan. Właśnie w Negaszu szeroko zakrojone badania rozpoczęli naukowcy z Wydziału Kultur Azji i Afryki Uniwersytetu Warszawskiego pod kierunkiem prof. Kamila Kuraszkiewicza i dr Zuzanny Augustyniak. Polscy badacze pracują wspólnie z ekspertami z Mekelle University, Tigray Culture and Tourism Bureau oraz Ethiopian Heritage Authority. Zaginiony meczet Zespół skupił się na razie na ruinach starego meczetu, który znajduje się około 300 metrów od współczesnego miasta, gdzie do dziś mieszkają potomkowie muzułmanów sprzed 1400 lat oraz ich chrześcijańscy sąsiedzi. Meczet był niewielki, przypominał raczej skromny dom mieszkalny niż monumentalną świątynię. Miał zaledwie 5 metrów szerokości i 6 metrów długości. Zbudowano go z lokalnych, nieregularnych kamieni. Zamiast wysokiego minaretu posiadał jedynie mały podest dla muezzina, czyli mężczyzny pięć razy dziennie wzywającego wiernych do modlitwy. Dach wspierał się na pojedynczej drewnianej kolumnie, która do dziś stoi w jednym z prywatnych domów. Badacze odkryli też mihrab, czyli wnękę wskazującą kierunek modlitwy. Cały kompleks otaczał mur, w obrębie którego znajdowała się wydzielona przestrzeń dla kobiet. Tradycja wiecznie żywa Kiedy powstała ta budowla? Czy wznieśli ją pierwsi muzułmanie przybyli do Etiopii? Być może dalsze badania rzucą światło na to zagadnienie. – Jeszcze nie jesteśmy pewni, w którym dokładnie momencie powstał ten meczet. Początkowo prawdopodobnie modlitwy odbywały się w prywatnych domach, a meczet wzniesiono dopiero po pewnym czasie. Zamierzamy się tego dowiedzieć. To może być najstarszy meczet w Afryce – mówi National Geographic Polska prof. Kuraszkiewicz. – Tradycja dotycząca przyjęcia uciekających muzułmanów przez mądrego aksumskiego króla jest wciąż żywa, tak samo jak opowieści o wyglądzie starego meczetu – dodaje dr Augustyniak. Łącząc znaleziska archeologiczne ze źródłami etnograficznymi, polscy badacze zaproponowali wstępną graficzną rekonstrukcję meczetu. Muzułmanie uciekają do chrześcijan Wróćmy na chwilę do historii. Prorok Muhammad wysłał swoich przyjaciół do Etiopii, ponieważ ufał tamtejszemu władcy. Panujący w królestwie Aksum, w arabskich źródłach opisywany jako al-Nadżaszi, przyjął uchodźców z otwartymi ramionami – nie tylko obronił przed prześladowcami, ale też pozwolił się osiedlić w miejscu, które dziś nosi jego imię. Co niezwykłe, chrześcijański król udzielił schronienia muzułmanom w kraju, który był jednym z pierwszych chrześcijańskich państw świata. Była to tzw. Pierwsza Hidżra, czyli pierwsza emigracja muzułmanów. – W Negaszu znajduje się też stary cmentarz, którego nagrobki z czasem zamierzamy badać, a także mauzoleum samego al-Nedżasziego, które jest celem pielgrzymek muzułmanów – dodaje prof. Kuraszkiewicz. Pamięć o tych wydarzeniach jest w Negaszu wciąż żywa. A chrześcijanie i muzułmanie mieszkają tu obok siebie. Polacy wspierają lokalną społeczność Polski projekt ma ogromne znaczenie dla lokalnej społeczności. W regionie Tigraju jeszcze trzy lata temu trwała wojna domowa. Polska misja, współpracując z mieszkańcami Negaszu oraz lokalnymi instytucjami, pomaga Tigrajczykom odzyskać poczucie sprawczości. Efektem prac ma być również stworzenie parku archeologicznego i muzeum. – Tigrajczycy bardzo się starają odbudować kraj i wrócić do normalności. Myślę, że nasz projekt trochę się do tego przyczynia – mówi dr Augustyniak. Podczas prac terenowych ekspertów z UW dotarła tam grupa pielgrzymów z różnych regionów Etiopii, by pomodlić się w miejscu, które uważają za część duchowego dziedzictwa islamu. Wygląda na to, że Negasz ma szansę stać się centrum turystyki religijnej dla pielgrzymów z całego świata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Jeśli planujecie odwiedzić Stambuł, atrakcje z tej listy to jazda obowiązkowa. Poznajcie dawną stolicę Turcji
Jedną z najwspanialszych metropolii świata jest Stambuł. Atrakcje tego miasta w Turcji zachwycą każdego fana orientu, tajemniczych historii, fascynujących budynków, zakupów i dobrego jedzenia.
W tym artykule: Stambuł – atrakcje dawnej stolicy Turcji Wielki Bazar (Kapalıçarşı) Hagia Sophia Topkapi (Topkapı Sarayı) Błękitny Meczet Festiwal Tulipanów Hamam Meczet Sulejmana Wielkiego (Suleymaniye) Wieża Galaty Ulica Istiklal (Istiklal Caddesi) Zatopiona Cysterna (Yerebatan Saray) Hipodrom Tureckie kawiarnie Bazar Egipski Stambuł, zbudowany niczym Rzym na siedmiu wzgórzach, wita nas lasem strzelających w niebo minaretów z ponad 3100 meczetów. Jest ich tu najwięcej w całej Turcji. Szczególnie malowniczo prezentują się one z perspektywy Złotego Rogu, naturalnej zatoki Bosforu, po której pływają statki wycieczkowe i promy. To wyjątkowa arteria komunikacyjna, którą warto wybrać się w niezapomniany turystyczny rejs. Stambuł – atrakcje dawnej stolicy Turcji Po opuszczeniu Złotego Rogu i wpłynięciu na wody cieśniny Bosfor, łączącej Morze Czarne z Morzem Marmara i Śródziemnym, będziemy mieli po jednej stronie Europę, a po drugiej Azję. Ta międzykontynentalna podróż jest jedną z setek atrakcji tego miasta, którego bogata i fascynująca historia liczy ponad osiem tysięcy lat. Dziś Stambuł jest niezwykle gwarną metropolią. Jednak wciąż można tu znaleźć wytchnienie w pięknych ogrodach urządzonych z przepychem restauracji, gdzie, zanurzeni w wygodnych otomanach, odpoczniemy. Ciesząc się towarzystwem wszędobylskich kotów, popijając wyborną, mocną kawę podawaną w tygielkach albo esencjonalną herbatę serwowaną w szklaneczkach o kształcie tulipanów. Stambuł to też królestwo słodyczy, by wymienić choćby najpopularniejsze: chałwy, baklawy czy kolorowe galaretki, zwane lokum. Z całą pewnością miasto kulinarnie rozpieści i zaspokoi każdego. Do wyboru mamy tu aż ponad 23 tysiące restauracji. Wielki Bazar (Kapalıçarşı) Był największym i najstarszym krytym bazarem świata. Powstał z inicjatywy Mehmeda II Zdobywcy w 1461 roku. Sułtan chciał w ten sposób uczynić ze Stambułu handlowe centrum świata, a przy okazji zapewnić finansowanie dla Hagia Sophia. Często obok meczetów organizowano bazary, żeby fundusze wygenerowane dzięki nim wspierały remonty i utrzymanie świątyń. W sercu miasta, czyli w dzielnicy Faith, na powierzchni prawie 40 hektarów mieści się obecnie 4000 sklepów połączonych labiryntem ponad 60 uliczek. Wielki Bazar to prekursor obecnych galerii handlowych. Miejsce jedyne w swoim rodzaju, niczym skarbiec Alibaby, wypełniony towarami i skarbami z całego świata. Podzielony jest na sektory, w których można kupić ceramikę, wyroby ze skóry, dywany, antyki, lampy, tkaniny i przeróżne pamiątki. Ale też zjeść, odpocząć, a nawet pomodlić się w jednym z meczetów. Szczególnie słynna jest złota uliczka, gdzie jubilerzy wystawiają wykonane ze złota i kamieni szlachetnych precjoza. Targowanie się o cenę należy do tutejszych rytuałów, dlatego nie powinniśmy się śpieszyć i spokojnie, pijąc herbatę, prowadzić negocjacje ze sprzedawcami. W 2022 roku Wielki Bazar odwiedziło prawie 40 mln ludzi. Jest otwarty codziennie poza niedzielą od 8.30 do 19.00. Hagia Sophia Jej inna nazwa to Świątynia Mądrości Bożej. Przez tysiąc lat uznawana była za najwspanialszą i największą świątynię chrześcijańskiego świata. Pierwsza jej wersja powstała za czasów Konstantyna Wielkiego, na miejscu pogańskiej świątyni. Jednak uległa zniszczeniu. Swój obecny wygląd zawdzięcza cesarzowi Justynianowi Wielkiemu, któremu udało się wybudować ją w ciągu zaledwie 5 lat, w 537 roku. Prace nad nową świątynią zlecił dwóm wybitnym naukowcom – Antemiuszowi z Tralles i Izydorowi Starszemu z Milletu. Zastosowane tu rozwiązania inżynieryjne przewyższały wszystko co wcześniej zbudowano. Nowa Katedra miała masywną kopułę, marmurowe kolumny i posadzkę. Niemal każdy centymetr jej wnętrza pokrywały wspaniałe mozaiki. Podobno do jej budowy wykorzystano elementy jednego z cudów antycznego świata – świątyni Artemidy w Efezie. W Hagia Sophia odbywały się najważniejsze uroczystości religijne oraz koronacje cesarzy bizantyjskich. Mówi się, że będąc pod wpływem jej piękna, kijowski książę Władysław przyjął chrześcijaństwo. Zaś po zdobyciu Konstantynopola, na jej widok również Mehmed II Zdobywca zszedł z konia, uklęknął i posypał ziemią turban. A potem rozkazał zamienić tę wspaniałą świątynię w meczet. Wówczas do Hagia Sophia dobudowano minarety, a jej sylwetka stała się wzorem dla innych muzułmańskich świątyń. Od 1934 do 2020 r. pełniła rolę muzeum. Obecnie ponownie jest meczetem. Zabytek znajduje się w dzielnicy Sultanahmed i można go zwiedzać za darmo, codziennie od godziny 10.00 do 22.00. Topkapi (Topkapı Sarayı) To swego rodzaju miasto w mieście, otoczone wysokim, potężnym murem. Rozciąga się na powierzchni 700 hektarów, na jednym ze wzgórz z widokiem na Bosfor i Morze Marmara. Była to wspaniała rezydencja sułtanów. Tu przez wieki podejmowano najważniejsze decyzje dotyczące losów Imperium Osmańskiego, knuto intrygi, planowano podboje. Topkapi był sceną wielu historii miłosnych i dramatów. Jego budowę rozpoczęto zaraz po zdobyciu Konstantynopola, a zakończono w 1465 roku. Kolejnych 30 sułtanów przez około 400 lat rozbudowywało go i unowocześniało. Pełnił swoją funkcję do roku 1853, kiedy to sułtan Abdulmecid I przeniósł królewską rezydencję do pałacu Dolmabahçe. Pałac Topkapi składa się czterech dziedzińców, do których prowadziły bramy i setek pomieszczeń o różnym przeznaczeniu, które zamieszkiwało około 4 tys. osób. W najbardziej niedostępnej z jego części znajdował się harem. Była to część przeznaczona dla rodziny sułtana, jego matki, żon, konkubin, dzieci, rodzeństwa i wybranych przedstawicieli dworu. Na czele tego królestwa kobiet stała matka panującego sułtana. A strzegli go pochodzący z Afryki niewolnicy – eunuchowie. Oficjalnie sułtan mógł mieć cztery żony i dowolną liczbę konkubin. Harem składał się z około 300 pokoi, 9 łaźni, 2 meczetów i szpitala. Rozwój tego miejsca zapoczątkowała Hurrem, zwana Roksolaną, ukochana żona sułtana Sulejmana Wspaniałego. To ona nakłoniła męża do budowy nowego haremu właśnie w Topkapi, po tym jak spłonął stary położony w innej części Stambułu. Chciała być bliżej męża i jednocześnie ośrodka władzy. Zastępując Sulejmana podczas prowadzonych przez niego rozlicznych wojen, zapoczątkowała tzw. sułtanat kobiet. Pałac jest obecnie muzeum, które można zwiedzać. Do zobaczenia jest m.in. kuchnia z 12 tys. sztuk porcelany. Zobaczymy tu specjalną, seledynową misę z Chin, która podobno zmieniała kolor, jeżeli podane w niej jedzenie zawierało truciznę. Poza tym Topkapi zawiera rozliczne bogato zdobione pawilony, szkołę, bibliotekę z bogatą kolekcją aż 6 tys. egzemplarzy unikatowych ksiąg, święte relikwie należące do Proroka Mahometa, różne rodzaje broni, przebogaty skarbiec królewski czy kunsztowne szaty monarsze. Żeby obejrzeć wszystkie zgromadzone tu skarby, warto zarezerwować sobie co najmniej pół dnia. Pałac znajduje się w dzielnicy Faith. Latem można go zwiedzać od środy do poniedziałku od 9.00 rano do 18.00, zamknięty jest we wtorek. Bilety wstępu zaczynają się od 33 euro, opcja z haremem – 59 euro. Błękitny Meczet Z założenia miał przyćmić Hagia Sophia. Powstał z inicjatywy sułtana Ahmeda I, który podobno osobiście angażował się w prace budowlane. Powstawał w latach 1609–1616. Prawdopodobnie przez nieporozumienie – architekt Mehmet Aga źle zinterpretował słowa władcy – ozdobiono go aż 6 minaretami. Tyle ich wówczas miała Wielka Świątynia w Mekce. Aby uniknąć skandalu i oskarżeń o nadmierną pychę Ahmed I sfinansował siódmy minaret, który dodano do najważniejszej świątyni islamu. Meczet nazwano błękitnym z powodu barwy dekorujących jego wnętrza niebieskich płytek z motywami roślinnymi. Wyprodukowano je na specjalne zamówienie sułtana w Izniku, ponieważ wszystko w jego meczecie miało być najwspanialsze. Świątynia imponuje kopułą średnicy 22,4 metra, która wznosi się na wysokości 43 metrów. A rozświetla ją aż 260 okien. Meczet można zwiedzać codziennie za darmo, poza wyznaczonym czasem modlitwy. Jak we wszystkich miejscach kultu religijnego, z szacunku trzeba pamiętać o stosownym ubraniu oraz nakryciu głowy i zdjęciu butów. Festiwal Tulipanów Tulipany są narodowymi kwiatami Turcji i samego Stambułu. Były również ukochanym kwiatem sułtanów. Uprawiano je w całym kraju jako symbol potęgi, dobrobytu, bogactwa i prestiżu imperium. Tulipany to częsty motyw w osmańskiej sztuce, wzór na tkaninach oraz ceramice. Przez jakiś czas stanowiły nawet formę waluty, którą płacono za różne towary. Właśnie stąd w XVI wieku dotarły do Holandii, gdzie wywołały tzw. tulipanową gorączkę. Doprowadziła ona nie tylko do powstania wyjątkowych krzyżówek tych kwiatów, ale też kosmicznego wywindowania ich cen, a potem spektakularnych bankructw holenderskich kupców. Od 2006 roku co roku w Stambule organizowany jest Festiwal Tulipanów. Miasto wzbogaca się wówczas o miliony nowych sadzonek. Tulipany kwitną w parkach, na skwerach, przy ulicach, rondach, dosłownie wszędzie, zachwycając swoim wyglądem, kolorami i zapachem zarówno mieszkańców, jak i turystów. Festiwal trwa od 1 do 30 kwietnia. Oprócz tulipanów można wówczas podziwiać także dywany hiacyntów czy żonkili. Hamam Tradycyjna łaźnia turecka to kolejne miejsce i jednocześnie rytuał, z którego słynie Stambuł. Co jednak ciekawe, tutejsze łaźnie parowe były wzorowane na rzymskich. Turcy poznali je, podbijając Konstantynopol, a potem dostosowali do swoich potrzeb i rozprzestrzenili po całym imperium. Większość obecnych hamamów wzorowana jest na tych pochodzących z XV i XVI wieku. Jeden z najsłynniejszych to Cemberlitas Hamam, usytuowany niedaleko Wielkiego Bazaru, zbudowany przez architekta Mimara Sinana w 1584 roku. Kolejny, również jego autorstwa, zwany Łaźnią Roksolany – Ayasofya Hurrem Sultan Hamam – po przebudowie w 2011 roku stał się w pełni nowoczesną łaźnią. Zadaniem hamamu nie jest tylko zachowanie czystości. To rytualna kąpiel oczyszczająca umysł i ciało. Miejsce spotkań towarzyskich, relaksu i wymiany poglądów. Tradycyjna łaźnia podzielona jest zwykle na trzy pomieszczenia. Pierwsze pełni rolę szatni i jest w nim temperatura pokojowa. Drugie, nieco cieplejsze, ma do 38 stopni. W trzecim zaś można się już spocić podczas sesji w temperaturze ok 50 st. C. Wiele hamamów to dzieła sztuki, popis mistrzostwa dawnych budowniczych. Są ozdobione kolumnami, pięknie dekorowane kafelkami z motywem tulipanów i zapewniają intymną atmosferę. Dla kobiet i mężczyzn są oddzielne hamamy. Przez około 20 minut pocimy się, siedząc na marmurowej ławce i opłukując obficie ciało i włosy wodą ze specjalnych miedzianych misek. Możemy też skorzystać z peelingu z użyciem rękawicy (kese), którą energicznie pociera się całe ciało, aby usunąć martwy naskórek. Potem czeka nas kąpiel z mydlinami (köpük). To rodzaj długiej, wąskiej poduszki nasączonej wodą z mydłem i napompowanej powietrzem, którą obsługa przeciąga nad naszymi ciałami. Całą sesję kończymy w chłodnym pokoju, gdzie serwowana jest herbata. W Stambule działa około 60 hamamów. Meczet Sulejmana Wielkiego (Suleymaniye) Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Stambułu. Hołdem dla pamięci jednego z najwybitniejszych władców tego kraju, jakim z pewnością był Sulejman Wspaniały. Za czasów tego najdłużej panującego nad Imperium Osmańskim władcy (1520–1566) budowano szkoły i uniwersytety. Był też hojnym mecenasem artystów oraz naukowców. A przy tym wybitnym wojskowym strategiem. Niemal dwukrotnie powiększył granice swojego imperium, które zasięgiem obejmowało znaczną część Europy, Azji i Afryki. Budowniczym najważniejszych obiektów za czasów Sulejmana był Sinan, jego legendarny architekt, twórca prawie 400 budowli. Meczet Suleymaniye jest jednym z jego najważniejszych dzieł. Zachwyca proporcjami i wznoszącą się na wysokości 53 metrów kopułą. Na jego terenie znajdują się grobowiec sułtana, jego ukochanej córki, Mihrimah Sultan oraz żony, sułtanki Hurrem. Niedaleko znajduje się grobowiec samego architekta. Budowa meczetu trwała osiem lat i zakończyła się w 1557 roku. Niestety, po zniszczeniu przez pożar w 1660 roku świątynia został odrestaurowana w barokowym stylu. Cztery minarety meczetu oznaczają, że Sulejman I był czwartym sułtanem, który rządził Imperium Osmańskim po podbiciu Konstantynopola. Tak jak inne meczety, można go zwiedzać za darmo. Wieża Galaty Kolejny symbol Stambułu. Jej charakterystyczna, owalna, 63-metrowa strzelista sylwetka góruje po drugiej stronie Złotego Rogu w dzielnicy Beyoğlu. Można do niej dotrzeć spacerem przez most Galata. Jej geneza sięga XIV wieku i przez stulecia była najwyższym obiektem tej części Stambułu. Najpierw jako element fortyfikacji obronnych, potem stacjonowali w niej janczarzy. Była więzieniem, stąd też wypatrywano pożarów, które regularnie nawiedzały Stambuł. Odnawiana i burzona kilkanaście razy, dziś jest muzeum. Na jego najwyższym piętrze mieści taras widokowy. Można z niego podziwiać wspaniałą panoramę starej części Stambułu. Z miejscem tym związana jest historia Ahmeda Çelebiego, zwanego tureckim Dedalem. Był pierwszym z ludzi, którzy wzbili się w niebo na skrzydłach wykonanych z ptasich piór. Podobno skoczył z wieży Galata w 1632 roku, przeleciał nad Bosforem i wylądował po azjatyckiej stronie. Za ten czyn został nagrodzony przez sułtana Murda IV workiem złota. Muzeum czynne jest w sezonie letnim od 8.30 do 23.00. Bilet wstępu kosztuje 350 TRY (ok. 75 zł). Teren wokół wieży tętni życiem. To jedno z ulubionych miejsce spotkań i relaksu młodzieży. Ulica Istiklal (Istiklal Caddesi) Po turecku jej nazwa znaczy niepodległość. Jest komercyjnym centrum Stambułu, jego najbardziej reprezentacyjną i jednocześnie zatłoczoną ulicą. Ten 1,5-kilometrowy deptak znajduje się w dzielnicy Beyoglu. Każdego dnia pokonuje go średnio milion osób. Jego charakterystycznym elementem jest kursujący środkiem zabytkowy, czerwony tramwaj, którym dojedziemy do Placu Taksim. Ulicę wypełniają sklepy, restauracje, kawiarnie. Niedaleko stąd do dzielnicy biznesowej z wieżowcami i eleganckich hoteli. Przy pobliskim Parku Macka znajduje się Muzeum Wojskowe z orkiestrą janczarską. Blisko jest też do Muzeum Niewinności Orhana Pamuka, najsłynniejszego tureckiego pisarza, laureata literackiej nagrody Nobla. Wzdłuż ulicy ciągną się XIX-wieczne budynki konsulatów, kościoły, pałace. Pomiędzy ulicami Tepebasi i Istiklal znajduje się kolejne kultowe miejsce. To Asmalimescit, słynna nocna dzielnica rozrywki. Zatopiona Cysterna (Yerebatan Saray) To kolejny, tym razem ukryty pod ziemią, cud bizantyjskiej architektury. Niczym podziemny pałac wsparty na 336 kolumnach, które biegną w 12 rzędach i są wysokie na 9 metrów. Zatopiona Cysterna była rezerwuarem wody dla władców Konstantynopola na wypadek oblężenia lub zatrucia jej źródeł. Jej budowę zapoczątkował Konstantyn Wielki, a skończył cesarz Justynian w VI wieku. Wiele kolumn pochodzi z innych obiektów świata starożytnego, jak chociażby umieszczone w północno-zachodnim rogu tej budowli tajemnicze głowy meduz. Cysterna jest pięknie oświetlona i ma doskonała akustykę. Można tu posłuchać koncertów lub zanurzyć się w świecie ciszy, przerywanej tylko spadającymi z sufitu kropelkami wody. Znajduje się w dzielnicy Faith, obok Hagia Sophia. Można ją zwiedzać codziennie od 9.00 do 19.00. Bilety od 26 euro. Hipodrom Ten położony w sercu starego Konstantynopola owalny tor wyścigowy dla koni i rydwanów służył głównie rozrywce. Powstał z inicjatywy cesarza Septymiusza Sewera, a rozbudował go Konstantyn Wielki. Miał około 450 metrów długości, 130 szerokości i mógł pomieścić ponad 100 tys. widzów. Rywalizowały na nim dwie drużyny – Zielonych i Niebieskich – sponsorowane przez główne partie polityczne. Emocje podczas wyścigów były tak wielkie, że często doprowadzały do zamieszek. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków, hipodrom został zapomniany i służył głównie jako źródło surowca do budowy innych obiektów. Za czasów świetności dekorowały go rozliczne pomniki przedstawiające ówczesnych bogów, herosów i lokalnych bohaterów, m.in. Herkulesa, Romulusa i Remusa. Z obiektów, które ocalały, dziś możemy podziwiać sławny obelisk faraona Totmesa III ze świątyni w Karnaku, wężową kolumnę ze świątyni Apolla w greckich Delfach, Kolumnę Konstantyna VII Porfirogenety oraz Niemiecką Fontannę. Ta ostatnia miała upamiętnić odwiedziny niemieckiego cesarza Wilhelma II w Stambule w 1898 roku. Tureckie kawiarnie Historia kawy nierozerwalnie związana jest z Imperium Osmańskim. To właśnie Turcy po zdobyciu Konstantynopola zaczęli w nim promować nowy, czarny, pochodzący z krajów arabskich napój. I to właśnie w Stambule powstała pierwsza kawiarnia. Choć badacze tego trunku sprzeczają się, czy było to już w 1475 roku, czy może dopiero w 1550. Początkowo kawiarnie były przeznaczone wyłącznie dla mężczyzn, ale kawę piły również kobiety. Podobno mogły się nawet rozwieść, jeżeli maż nie zapewnił im odpowiedniej ilości kawy. W 2013 roku kawa po turecku została wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO. Przesądziły o tym wyjątkowe techniki jej przygotowania. Otóż zmieloną drobno kawę wsypuje się do miedzianego garnka zwanego cezve. Zawiera on zimną, przefiltrowaną wodę oraz cukier, jeżeli chcemy, żeby kawa była słodka. Na żadnym innym etapie parzenia nie można już dodać cukru. Taką mieszankę gotuje się na średnim ogniu do wrzenia. Następnie zdejmuje się ją z niego i miesza, po czym ponownie stawia na ogniu. Proces ten powtarza się kilka razy, aż płyn zgęstnieje. Prawdziwa kawa po turecku powinna być gęsta, czarna i aromatyczna. Po zakończeniu parzenia kawę odstawia się na minutę, żeby ostygła, a fusy opadły na dno. Podaje się ja w niewielkich filiżankach i pije małymi łykami w gronie przyjaciół, ucinając sobie pogawędki. Zwykle serwuje się do niej coś słodkiego. Wyjątkowym miejscem, gdzie nie tylko wypijemy kawę, wyśmienitą herbatę, ale też będziemy mieli szanse popodglądać życie mieszkańców jest Anadolu Nargile Çorlulu Ali Paşa Medresesi. To 300-letnia medresa, położona niedaleko Wielkiego Bazaru, zamieniona na miejsce spotkań i odpoczynku w cieniu rozłożystego platana. Panuje tu wyjątkowa atmosfera starego Stambułu spowitego dymem nargili – fajek wodnych, jednej z używek, którą raczą się mieszkańcy miasta. Bazar Egipski Zwany jest też Bazarem Korzennym. To kolejny punkt obowiązkowy dla każdego miłośnika słodyczy, przypraw, kawy, herbaty i dobrego jedzenia. Można tu przebierać wśród setek gatunków serów i rozkoszować się tureckim lokum, słynnymi kolorowymi galaretkami. Są tu orzechy, suszone owoce, zioła i mnóstwo innych produktów z całego świata. Do budowy bazaru przyczyniły się podatki nałożone przez Turków na produkty wytwarzane w Egipcie – stąd jego nazwa. A dochody miały sfinansować budowę meczetu Yeni Cami, zwanego Nowym, choć ukończono go w 1663 roku. Tuż obok znajduje się przystań Eminonu, gdzie możemy wprost z kolorowych statków kupić słynne tureckie bułki z grillowanymi rybami – ikonę stambulskiego street foodu. I popić to sokiem z kolorowych kiszonek. A potem przejść dwupoziomowym mostem Galata. Górna jego część to ulica, a dolna przeznaczona jest na restauracje. Zanim most powstał w XIX wieku, transport na drugą stronę Złotego Rogu odbywał się głównie łodziami. Obecnie to miejsce popularne zarówno wśród wędkarzy, jak i turystów.
Bośnia i Hercegowina. Kraj z niesamowitą historią
Bośnia i Hercegowina, czyli kraina skąpana w tajemnicach, unurzana w krwi mieszanka religii i opowieści z europejskiego świata równoległego. Czy zdążysz ją odwiedzić zanim żywe wspomnienia staną się historią?
Bośnia i Hercegowina to więcej niż państwo, to żywy witraż historii złożony z opowieści ludzi których możesz tu spotkać. Ludzi doświadczonych czymś co za paręnaście lat może być już dostępne tylko na kartach książek. O tym co można tam przeżyć i zobaczyć najlepiej pytać tych, którzy ją odwiedzili dlatego usiądź i przeczytaj historie snute przez Grzegorza Kaplę. Może kiedyś dane ci będzie tam pojechać i je USŁYSZEĆ. W Bośni wszystko jest bardziej: góry i ludzie, i Bóg, i wojna – powiedział Nenad Vojnovski, Serb z Belgradu, którego spotkałem w Patagonii. – Nie zrozumiesz świata, jeśli nie zobaczysz Bośni. Dlatego przyjechałem poznać ten kraj, który niegdyś zasiedlili Ilirowie, potem Rzymianie, wreszcie Słowianie. O ich krnąbrne dusze walczyli z jednej strony św. Cyryl i Metody, a z drugiej – franciszkańscy zakonnicy. I pewnie wschodnia część byłaby dziś serbska i prawosławna, a zachodnia – chorwacka i katolicka, gdyby nie Turcy. Osmanie rozgościli się w Górach Dynarskich na cztery stulecia. Od upadku Konstantynopola aż po czasy Franciszka Józefa słowiańscy chłopcy siłą wcielani do janczarskich oddziałów, a także ich rodziny, przyjmowali islam. Początkowo pod przymusem, ale kiedy Turcy wprowadzili zwolnienia podatkowe dla nawróconych – szli do meczetów już z własnej woli. Od tej pory w Górach Dynarskich zamieszkał trzeci naród: Bośniacy, czyli muzułmanie. Stolica Bośni i Hercegowiny Miasto Róż, tak nazwano SARAJEWO. Podczas transmisji z zimowej olimpiady cały świat zachwycał się jego rasową starówką, kolorowymi tramwajami, żółtymi trolejbusami, knajpami i górami. Dziesięć lat później zobaczył je po raz kolejny, kiedy CNN relacjonowało początek oblężenia. – Od moździerzy tyle było dymu, jakby góry stanęły we mgle – mówi Verdan, którego spotkałem, spacerując wzdłuż rzeki w kierunku starego miasta. – Nie działały wodociągi, po wodę trzeba było biec przez tory tramwajowe i dopaść brzegu – pokazuje ręką przed siebie – a wtedy z drugiej strony rozlegało się: pac, pac. I po wszystkim... Jesteśmy na Obala Kulina Bana, wtedy mówiło się o niej „aleja snajperów”. Na drugim brzegu Miljacki, rzeki przepływającej przez stolicę Bośni stoi „nowa synagoga”. Żydzi byli tu od zawsze. Kiedy wybuchały wojny, uciekali z miasta, ale wracali. Tym razem przemalowali bożnicę na różowo i każdego szabasu modlą się, żeby świat wrócił na swoje miejsce. Zatrzymujemy się obok mostu, który łączy stare miasto z placem Austriackim. – Samochód zwolnił i wtedy Gavrilo Princip wystrzelił do arcyksięcia Ferdynanda – opowiada Verdan. Wybuchła I wojna światowa. Kilkanaście lat wcześniej Serbia i Czarnogóra wywalczyły niepodległość, tymczasem Bośnię światowe mocarstwa wolały przyznać cesarzowi Austrii. Bośniaccy Serbowie nie umieli się z tym pogodzić. – Chyba wtedy zaczęło się źle dziać między Serbami, Chorwatami i Bośniakami. – Verdan wzrusza ramionami. – Chcieliśmy być wolni niezależnie od tego, ile mogło to nas kosztować. W kolejnej wojnie Chorwaci trzymali z Hitlerem, Serbowie z Titą, a Bośniacy zawsze mieli pod górę. W Jugosławii w dowodach wpisywano im „muzułmanin”. Kiedy wchodzimy bocznym wejściem do meczetu Gazi Husreva, Verdan ściąga buty. Robią tak również: Emir Kusturica, Goran Bregović i piłkarz „Lecha” Semir Stilić. Wszyscy są Serbami z Sarajewa. Jaka jest stolica Bośni i Hercegowiny? Mieszkańcy Sarajewa mówią o swoim mieście „Małe Jeruzalem”. Żydzi, muzułmanie, katolicy i „prawosławcy” od stuleci żyją wokół fontanny Sebilj stojącej w samym środku Baščaršiji – staromiejskiego targowiska, które w 1462 r. wytyczył Isa Bej Isakovič. Wybudował również łaźnie, meczet i pałac, czyli saraj, od którego miasto wzięło swoją nazwę. W 1754 r. wezyr Mehmed Pasza Kukavica kazał zaprojektować fontannę, żeby mieszkańcy nie musieli dłużej biegać z wiadrami do rzeki. Jej drewniane zadaszenie na sto lat wyznaczyło kanon bośniackiego rękodzieła. Niestety, spłonęło w 1852 r. Odbudowano je 40 lat później wedle projektu Czecha, Aleksandra Vitka. Choć dziś zdobią je nowoczesne elementy, wciąż pozostaje symbolem miasta. Ulica Sarači prowadzi nas do katedry Serca Jezusowego. Na prawo, 100 m dalej, jest stara synagoga (dziś muzeum judaizmu), a po lewej – cerkiew ortodoksów. Od wojny minęło już kilkanaście lat, jednak blizny, jeśli dobrze się przyjrzeć, wciąż są widoczne. Pod katedrą, w której odprawiał mszę Jan Paweł II, staję nad jedną z Róż Sarajewa. Po spadających pociskach z moździerzy zostawały wyrwy w bruku albo betonie. Jeśli pocisk trafiał człowieka, dziury wypełniała krew. Dziś wylane są czerwonym plastikiem, żeby zawsze pamiętać. Wzgórza wokół miasta nawet teraz, latem, są białe. Nie od śniegu, lecz od nagrobków. Białych, prostych, muzułmańskich, które patrzą w stronę Mekki. Wodospad w Bośni Święty spokój nareszcie zapanował w górach wokół Sarajewa. Uwolnione od min, świetnie nadają się na piesze wędrówki. Za stadionem olimpijskim można złapać okazję do NAHOREVA albo i do samego Skakavaca, sławnego wodospadu spadającego stumetrową wstęgą wody. Po deszczach podobno imponującą, ale latem, no cóż... Nie można mieć wszystkiego. Na południe od Sarajewa droga ciągnie się aż do hotelu Maršal, który wybudowano z okazji igrzysk olimpijskich. Zimą bywa tłoczno, latem to świetny punkt wypadowy do UMOLJANI pod Obalijem. Nazwa tej miejscowości oznacza „wymodlona”. – To na pamiątkę hodży z naszego meczetu – opowiadają miejscowi – który wyruszył w góry i pokonał smoka pożerającego owce. Pozostały po nim legenda i kilkusetletni meczet. Jedyny, jaki ocalał w okolicach Sarajewa. Inne poszły z dymem, kiedy przetaczały się tędy serbskie ofensywy. Podobno dowódca nie pozwolił go spalić, bo przed laty ów hodża uzdrowił jego syna. Okazje dla turystów w stolicy Bośni Sarajewscy touroperatorzy codziennie zabierają chętnych na rafting, na wycieczki rowerami górskimi albo na wyprawy, które łączą jedno i drugie. Podobno spływ tratwą po Tarze należy do najbardziej wymagających w Europie. Wierzę na słowo i ruszam dalej autostopem do TRAVNIKA. Bośnia i Hercegowina to dobry kraj do podróżowania, jedyny kłopot sprawia wydostanie się z miasta. Bośniacy jeżdżą szybko, niechlujnie i pewnie. – Chcę zobaczyć meczet w Travniku – tłumaczę kierowcy, który się zatrzymał. – Ale niewierni nie mają tam wstępu – ostrzega mnie. Miał rację. Do środka wchodzą tylko muzułmanie. Obchodzę budynek kilka razy – mury pokryte są polichromią imitującą winorośl i cyprysy. Pozostało mi tylko odetchnąć w mrocznych podcieniach i powędrować w gorę, w stronę twierdzy, żeby spojrzeć na stare miasto. Oto 10 miejsc, w których (praktycznie) nie spotkasz Polaków - National Geographic Gdzie jechać na urlop, by uniknąć towarzystwa rodaków? Do tych miejsc Polacy podróżują najrzadziej. Most który runął, czyli Bośniacki wehikuł czasu Wojenne rany nigdy się nie zabliźnią – ostrzegają mnie znajomi przed wyjazdem do MOSTARU, stolicy Hercegowiny. – Nie chodź nocą na drugą stronę mostu, do muzułmanów. W 1990 r. w Chorwatach i Serbach odżyły namiętności, które tylko Tito potrafił utrzymać na wodzy. Kiedy wybuchła między nimi wojna, Bośniacy znaleźli się w potrzasku. Bali się serbskiej Wielkiej Jugosławii, więc sprzyjali katolikom. Ale 9 maja 1993 r. chorwackie pociski spadły na ich brzeg. Front stał tu 11 miesięcy. Odbudowa miasta trwała ponad dziesięć lat. Wieczorem idę przez Stari Most wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Zbudowano go z 456 kamiennych bloków pracowicie ociosanych poł tysiąca lat temu. Był symbolem jedności między Bośniakami wyznającymi Allaha a bośniackimi Chorwatami wierzącymi w Chrystusa. Wcześniej znajdowała się tu drewniana kładka, po której mógł przejść juczny koń. Na brzegu stało 19 domków wzniesionych z ruin romańskiej twierdzy. W 1482 r. Turcja zajęła Hercegowinę, a Mostar położony na granicy światów awansował do roli metropolii. Mała cerkiewka zniknęła w cieniu meczetów, a kładka przestała wystarczać. Mimar Hajrudin zaprojektował zatem most, który nad przepaścią zawiesili słowiańscy niewolnicy. Karawany z wełną, suszonym mięsem i miodem mogły wędrować do Dubrownika w Chorwacji. Mostar się bogacił. Rosły meczety, łaźnie, domy bogatych patrycjuszy o bielonych ścianach i rzeźbionych sufitach. Prowadziły do nich ulice brukowane marmurową kostką. Most uderzony chorwackimi pociskami runął prosto do Neretvy. Odbudowano go, wyciągając kamienie z dna rzeki. Pod ścianą sterczą kawałek moździerzowego pocisku i napis: „Nie zapomnijmy. 1993”. Dziś stare miasto znowu wygląda, jakby czas zatrzymał się tu przed 400 laty. Folklor religijny Bośni i Hercegowiny Na dziedzińcu meczetu Mahmeda Paszy z fontanny płynie chłodna, kryształowa woda. W cieniu bramy Khalil czyści stare miedziane lampy. Kiedy słońce jest w zenicie, temperatura znacznie przekracza 30°C, ale w domu modlitwy panuje chłód. Dywany wyściełają podłogę od wejścia po mihrab pomalowany w wesołe kolory. Giaur nie powinien po nich stąpać, więc schylam głowę i przechodzę przez malutki portal, po czym schodkami wspinam się na szczyt minaretu. Pode mną dachy kryte kamiennym łupkiem i dachówką. Nawoływania muezinów mieszają się z zapachem baraniny i wschodnich przypraw. Jest tu leniwie, na poły orientalnie, na poły europejsko. Stąd najpiękniej widać most na Neretvie, tłum i półnagiego chłopca stojącego na balustradzie, który skacze do wody. Zielone fale rzeki 30 m niżej zatrzaskują się za nim, a kiedy po długiej chwili rozgarnia je nad głową, wybuchają oklaski i pisk dziewcząt. Wszyscy patrzą na niego, a nie na czarne korpusy pocisków moździerzy ustawione pod ścianą. Pierwszą ranę Mostaru udało się zabliźnić. Kieruję się w stronę ruin cerkwi Świętej Trójcy. W historii Bośni i Hercegowiny przed wojną była dumą miasta. Turecki basza zgodził się ofiarować popu tyle gruntu pod jej budowę, ile zdoła nakryć swym płaszczem. Pop spruł płaszcz i otoczył nicią tyle ziemi, ile zdołał. Baszy koncept się spodobał, więc nie cofnął danego słowa. Po wojnie z kościoła pozostały brama i największa sterta gruzów na wschodnim brzegu. Odbudowę finansuje Bank Światowy. Tętniące źródło i Derwisze w Bośni Spieniona rzeka Buny wyrywa się ze środka 200-metrowej skalnej ściany potężną, szeroką na 10 m, zieloną falą. Warto było iść 5 km z BALAGAJ, żeby zobaczyć, jak granitowa gardziel wyrzuca 43 tys. litrów wody w każdej sekundzie. Na całym świecie tylko kilka źródeł ma podobną siłę. Tuż obok, na skalnej półce, u źródła stoi dom derwiszy – tekija. O derwiszach krążą legendy. Że swoim tańcem potrafią obudzić anioły i demony, że uprawiają czarną magię, że mogą przestrzelić sobie pierś i nawet nie krwawić. Według sufickich mnichów tylko głęboka wiara pozwala nie odczuwać ani strachu, ani bólu. Dziś w Balagaj nie ma już derwiszy, ale cuda wciąż zdarzają się na tej ziemi – do MEDJUGORIE tylko 50 km. Chociaż Kościół oficjalnie nie odniósł się do objawień, Medjugorie wyrosło na centrum pielgrzymkowe. Miasto ocalało od zniszczenia. Ponoć cudem. – Serbski lotnik, który otrzymał rozkaz zbombardowania, nawrócił się po tym, jak w trakcie lotu powariowały przyrządy w kokpicie i okazało się, że zamiast nad Medjugorie jest w zupełnie innej części kraju – opowiada mi Wiesiek, Polak, który opiekuje się zwierzętami w Ogrodzie Świętego Franciszka. Wiesiek, były narkoman, tu się nawrócił. Rano pakuje mnie do busa i jedziemy zwiedzać katolicką Hercegowinę i jej zabytki: ŠIROKI BRJEG z jednym z najstarszych katolickich klasztorów w tym regionie, Kočerin z franciszkańską bazyliką i ze średniowiecznymi grobowcami, HUMAC z kolejnym klasztorem, ktory przetrwał cudem, oraz LJUBUŠKI ze starym, średniowiecznym fortem. Miejsca, które warto zobaczyć: 25 destynacji, które trzeba umieścić na podróżniczej liście Szukasz inspiracji na zagraniczny wyjazd? Jeśli tak, to świetnie trafiłeś. Poniżej przedstawiamy niemal 30 pomysłów zarówno dla ciepłolubnych, jak i zimnolubnych podróżników. To miejsca... Napotkana przyjaźń i dźwięki Bośniackiego rocka Zachodzi słońce. Na noc wracam do Mostaru. Na chorwackim brzegu przestają jeździć samochody. Z kafejek i tawern stoliki wyjeżdżają na ulice. Kogo stać, kupi wino od szynkarza. Kogo nie stać – przynosi swoje. Kiedy ich spotkałem, było już przed północą. – E! – krzyknął do mnie ten z bródką – chodź no tu, siadaj! – Rozejrzałem się. Do miejsc odwiedzanych przez turystów kawał drogi... Usiadłem. – Mamy ryby i wino – powiedział ten z bródką. Tylko on mówił po angielsku. – Jestem Tarik Čechić, muzyk i menedżer rockowych zespołów. – Wsadził mi w rękę wizytówkę. – To ja sprowadziłem do Jugosławii Deep Purple. Potem przedstawił mi resztę: Mehmed Žuković, muzułmanin. Stojan Kozul, jego szwagier, Serb i muskularny kapitan Zdanko Grdi – chrześcijanin. W czasie wojny ostrzeliwał bośniacką stronę, ale teraz piją razem. Przyjaźnili się przed wojną, przyjaźnią i po wojnie. Do rana pijemy prošek – ni to wino, ni wódka z winogron. Potem kapitan Zdanko podrzuca mnie do RADIMLJA swoją niemłodą już ładą koloru kości słoniowej. Wysiadam w szczerym zielonym polu pod bezkresnym niebem, żeby zobaczyć najbardziej niezwykły ze starosłowiańskich cmentarzy. Nie ma takiego drugiego na świecie. 122 olbrzymie kamienie grobowe – stelle – ustawiono pomiędzy XI a XIV w. Niektóre z nich zdobią delikatne reliefy. A może to wiatr, deszcz i 800 lat próbują je wygładzić jak lustro? Bośnia i Hercegowina - podróż przez szczyty Z Radimlja do STOLACA jadę z brodatym imamem i trojką jego dzieci. Wysiadam koło meczetu przy drodze na POPOVO POLJE. Przed wojną na tamtejszych pastwiskach pasterze za dnia doili owce, wieczorami robili sery, a nocami pilnowali, żeby wilki nie trzebiły stad. – A kiedy wszystko już spało i ogień przygasał, słyszeli Adriatyk. Jest kilka kilometrów stąd, za ścianą gór. – Gdyby nie Bragomir i jego citroen C6, pewnie musiałbym iść pieszo do samego Trebinja zakurzoną drogą po górach suchych jak Himalaje po stronie Tybetu. Gadamy o Sarajewie. O wioskach żyjących ze zbierania miodu i o Wielkiej Serbii. Nagle przez szosę przebiega tabun dzikich koni. – Kiedyś były czyjeś, teraz są swoje własne – Bragomir kiwa w ich stronę głową i wsuwa do magnetofonu kasetę. Czerwone słońce zachodzi nam za plecami, a my na całe gardło śpiewamy Shine on You Crazy Diamond. Floydsi. Muzyka sprzed wojny… Słońce jeszcze nie zaszło, dalej świeci czerwienią. Możesz dopowiedzieć sobie to gdzie skończy za paręnaście minut, tak jak możesz wymyśleć również i koniec tej historii, ale nie musisz. Nie musisz dać umrzeć temu opowiadaniu i pozwolić by rozpłynęło się w nicość pośród odmętów twoich wspomnień. Zamiast tego możesz podtrzymać ją przy życiu, lub nadać jej życie nowe, użyczyć swojego. Jest tylko jeden warunek. Musisz odwiedzić Bośnię i Hercegowinę.
Francja zamyka meczet w Pantin po zabójstwie nauczyciela. Zginął, bo pokazał karykaturę Mahometa
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Francji zdecydowało o zamknięciu podparyskiego meczetu w Pantin – jednej z największych świątyni muzułmańskich w kraju. Decyzja zapadła po tym, jak z rąk nastoletniego islamisty zginął nauczyciel historii. Wcześniej na stronie internetowej meczetu w Pantin pojawiły się nagrania wzywające do ukarania nauczyciela.
47-letni Samuel Paty w czasie prowadzonych przez siebie lekcji historii w szkole w Conflans-Sainte-Honorine, na północny-zachód od Paryża, pokazywał uczniom karykatury Mahometa. Jak podają francuskie media, lekcja miała być poświęcona wolności słowa, a nauczyciel miał stwierdzić, że jeśli któryś z uczniów wyznania muzułmańskiego czuje się urażony, powinien opuścić salę na czas zajęć. Po kontrowersyjnej lekcji, która miała miejsce na początku października, do sieci trafiły zdjęcia nauczyciela. Zamieścił je tam jeden z muzułmańskich uczniów, którego nazwiska nie ujawniono. Publikacja informacji o przedstawieniu w czasie lekcji karykatur Mahometa wzburzyła środowisko muzułmańskie, a Paty stał się celem ataków. Na facebookowym profilu meczetu w Pantin także pojawiły się filmy wzywające do ukarania nauczyciela. Jak podaje francuska policja, w postach podawano także adres szkoły, w której uczył mężczyzna. MSW Francji uznało to za podburzanie do zbrodni i zdecydowało o zamknięciu meczetu na pół roku. Władze świątyni usunęły nagrania i posty oraz wyraziły „żal i ubolewanie” z powodu ich wcześniej publikacji. Potępiły także zabójstwo nauczyciela. Prokurator ds. zwalczania terroryzmu Jean-François Ricard powiedział, że z informacji zgromadzonych w trakcie przesłuchań wynika, że 18-letni Abdullakh Anzorov, który zamordował nauczyciela, zjawił się pod szkołą, w której pracował Paty w piątek. Zabójca miał prosić uczniów o wskazaniem nauczyciela, a następnie podążyć za nim, gdy ten wracał z pracy do domu. Anzorov zaatakował nauczyciela nożem. Anzarov został zastrzelony przez policję w trakcie obławy. View oEmbed on the source website 16 zatrzymanych Po ataku na nauczyciela policja dokonała nalotu na około 40 domów. Zatrzymanych zostało 16 osób, z których sześć wkrótce zwolniono. W sprawę zamieszany jest także kolektyw Sheikh Yassin – grupa islamistyczna nazwana tak na cześć założyciela palestyńskiej grupy bojowników Hamasu. Prezydent Francji powiedział, że wszyscy członkowie grupy zostaną wyjęci spod prawa za „bezpośredni udział” w zabójstwie. Francuskie media, na które powołuje się BBC, podały także, że przesłuchano ucznia, który rozpoczął internetową kampanię nienawiści przeciwko nauczycielowi, a także jego ojca, który na krótko przed atakiem miał wymieniać maile z zabójcą. View oEmbed on the source website Ojciec ucznia, oraz lokalny kapłan uznawany za radykalnego islamistę, zostali oskarżeni o wzywanie do ukarania Paty’ego, przez wydanie tak zwanej „fatwy” (uznawanej za orzeczenie prawne islamskich uczonych). Mężczyźni zostali aresztowani, a w ich sprawie toczy się śledztwo w związku z „zabójstwem z przedsięwzięciem terrorystycznym”. Rosja i Francja przeciw terroryzmowi 18-letni Abdullakh Anzorov urodził się w Moskwie, ale od 2008 roku mieszkał we Francji, gdzie przybył razem z rodziną jako uchodźca. Jego rodzina pochodzi z północnego Kaukazu, z regionu Czeczenii, gdzie większość muzułmanów stanowią Rosjanie. Rosja odcięła się od jakichkolwiek powiązań z napastnikiem. „Ta zbrodnia nie ma związku z Rosją, ponieważ ta osoba mieszkała we Francji przez ostatnie 12 lat” – powiedział Siergiej Parinow, rzecznik ambasady rosyjskiej w Paryżu, w rozmowie z mediami. Prezydent Francji Emmanuel Macron wezwał Rosję do zintensyfikowania współpracy w walce z terroryzmem, podczas rozmowy telefonicznej z prezydentem Rosji Władimirem Putinem, który określił piątkowy atak pod Paryżem jako „barbarzyńskie morderstwo”. Prezydent Macron powiedział, że chce „wzmocnienia współpracy francusko-rosyjskiej w walce z terroryzmem i nielegalną imigracją”. Z kolei Kreml opublikował krótkie oświadczenie, cytując Putina, mówiącego, że obie strony „potwierdziły wzajemne zainteresowanie intensyfikacją wspólnych wysiłków w walce z terroryzmem i propagowaniem ekstremistycznej ideologii”. W środę wieczorem Macron weźmie udział w uroczystości upamiętniającej zmarłego nauczyciela, która odbędzie się na Sorbonie, aby pośmiertnie przyznać Paty'emu Legię Honorową – najwyższe odznaczenie Francji.
7 miejsc, które warto odwiedzić w Brunei
Brunei jest niewielkim sułtanatem leżącym w północnej części wyspy Borneo. Rządzi nim najbogatszy władca świata. Czy wiesz o nim coś ponad to? Zobacz 7 atrakcji, które zainteresowały nas najbardziej.
Poszukiwanie prawdziwej egzotyki nie zawsze wymaga podróży na drugi koniec świata. W naszym kraju również możemy znaleźć miejsca, które wyglądają niczym żywcem przeniesione z dalekich krain.
Pod znakiem półksiężyca Wśród podlaskich lasów stoi drewniany meczet pomalowany na ulubiony kolor proroka Mahometa. Nagrobki na pobliskim cmentarzu mają inskrypcje po polsku, białorusku i arabsku. Na stołach wciąż króluje egzotyczna kuchnia, a do najpopularniejszych imion w okolicy należą m.in. Emir i Dżamila. Wszystko to w Kruszynianach – malutkiej wiosce przy granicy z Białorusią, uważanej za najbardziej egzotyczną miejscowość w naszym kraju. Stało się tak za sprawą Tatarów, którzy osiedlili się tu w XVII wieku z nadania króla Jana III Sobieskiego. W Kruszynianach mogli bez przeszkód kultywować swoje tradycje i obyczaje. Dzięki temu możemy dziś poczuć tu prawdziwie orientalny klimat. Ogromne wrażenie robi XVIII-wieczny meczet, którego ściany pokrywają tzw. muhiry (ozdobne tkaniny pokryte wersetami z Koranu), a nabożeństwa wciąż odbywają się po arabsku. Można tu także skosztować oryginalnych tatarskich smakołyków – w 2012 r. zajadał się nimi sam brytyjski książę Karol. Fot. Materiały prasowe Sekrety templariuszy Pisali o nich Umberto Eco i Dan Brown, ich skarbów szukał Indiana Jones, znają ich też doskonale fani gier z cyklu „Assassin’s Creed”. Średniowieczny zakon templariuszy to jedno z najbardziej tajemniczych ugrupowań w dziejach świata, a legendy o zgromadzonych przez jego członków bogactwach oraz konszachtach z ciemnymi mocami do dziś pobudzają wyobraźnię. Okazuje się, że rycerze z czerwonym krzyżem na płaszczach dotarli również na ziemie polskie. I pozostawili po sobie niezwykła pamiątkę, którą można oglądać w małej wiosce Chwarszczany, ok. 10 km od Kostrzyna nad Odrą. To pochodząca z połowy XIII w. gotycka kaplica, której konstrukcja wzorowana była ponoć na biblijnych przekazach dotyczących jerozolimskiej Świątyni Salomona. Fot. Materiały prasowe Mazurski akwedukt Dwa bliźniacze wiadukty kolejowe w Stańczykach w Puszczy Rominckiej na Mazurach na pierwszy rzut oka wyglądają tak, jakby ktoś przeniósł je prosto ze starożytnego Rzymu. Betonowe konstrukcje zostały wzniesione w okresie dwudziestolecia międzywojennego przez włoskich budowniczych, którzy podczas prac wzorowali się na rzymskim akwedukcie Pont-du-Gard w południowej Francji. Przed II wojną światową prowadziła tędy linia kolejowa Gołdap-Żytkiejmy. Dziś pociągi tu nie jeżdżą, można więc w spokoju podziwiać klasyczne kształty kontrastujące z naturalnym otoczeniem. Wysokość wiaduktów wynosi ponad 35 m – to więcej niż 10-piętrowy blok. Fot. Materiały prasowe Disneyland na Opolszczyźnie Ma 99 wież i 365 pokoi. Łączy w sobie elementy co najmniej 3 różnych stylów architektonicznych i przypomina zamek z bajek Walta Disneya. Można go obejrzeć w małej miejscowości Moszna 35 km od Opola. Pałac był rezydencją śląskiego rodu Tiele-Wincklerów, którzy przyjmowali tu nawet ostatniego cesarza Niemiec Wilhelma II. Otoczona 200-hektarowym parkiem budowla w niczym nie ustępuje słynnym francuskim zamkom znad Loary, choć jest od nich znacznie młodsza. Obecnych kształtów pałac w Mosznej nabrał na przełomie XIX i XX wieku, a ostatnie skrzydło zostało dobudowane tuż przed I wojną światową. Fot. Materiały prasowe Cerkiew w Koterce Blisko białoruskiej granicy na polanie w środku lasu stoi drewniana świątynia o jaskrawych, niebieskich ścianach. W pobliżu bije źródło, które zgodnie z lokalną tradycją ma właściwości uzdrawiające. Całość wygląda jak fatamorgana, gdyby nie to, że na kilka dni w roku ożywa z obu stron granicy. Cerkiew w Koterce na kilka dni w roku przyciąga dziesiątki pielgrzymów, ponieważ jest ważnym miejscem prawosławnego kultu. Podczas najważniejszych świąt pilnie strzeżona na co dzień granica zostaje otwarta, by wierni z białoruskich wiosek mogli bez przeszkód uczestniczyć w obchodach. Fot. Materiały prasowe Materiał przygotowany przez klub travelowy www.travelist.pl
Dlaczego właśnie TO zdjęcie wygrało Wielki Konkurs Fotograficzny National Geographic? Na to pytanie będę musiała odpowiadać jeszcze wielokrotnie. Przez najbliższy rok wiele osób podda je analizie, żeby znaleźć klucz do zwycięstwa w następnej edycji i zrozumieć, czym kierowało się jury. Nie ma w tym jednak żadnej tajemnicy, są wyłącznie emocje, które pojawiły się w każdym z nas, gdy je zobaczyliśmy. Czy od razu wiedziałam, że mam przed sobą fotografię zasługującą na Grand Prix? Nie, ale jednocześnie nie mogłam o tym zdjęciu zapomnieć, niepokoiło mnie. Gdzie i w jakich okolicznościach zostało zrobione? Kim są dziewczynki i dlaczego na ich twarzach malują się tak różne uczucia? Prawdopodobnie każdy z siedmiu jurorów mógłby napisać własną historię na temat tego ujęcia. I właśnie to jest w nim tak wspaniałe. Tomasz Tomaszewski, przewodniczący obradom, powiedział: „To zdjęcie odnosi się do najwspanialszych cech humanistycznej fotografii. Jest proste, ale nie banalne czy mdłe”. Jest po prostu wyjątkowe. I za to właśnie dziękujemy jego autorce Izabeli Perez Harriette.
Spis treści: Rozstrzygnięcie Wielkiego Konkursu Fotograficznego NG Wywiad z entomologiem Marcinem Sielezniewem o motylach, które toczą z mrówkami wyścig zbrojeń. Megafauna. Dlaczego wyginęły wielkie ssaki Australii? Czy to możliwe, by wybił je człowiek? Islam z tropików. Czy chłosta za picie alkoholu jest karą stosowną? Indonezja próbuje wypracować kompromis między rygorystycznym islamem a ludyczną wyspiarską mentalnością. Wyznawcy Mahometa. Muzułmanie nie są grupą religijnie jednorodną, różnią się np. interpretacją zasad Koranu i tradycjami. Proponujemy zatem mały przewodnik po duchowym świecie islamu. Zatoka Meksykańska. Pelikany skąpane w ropie, gigantyczne podwodne chmury oleju, czarna smoła na rajskich plażach – katastrofalny wyciek z odwiertu BP zniszczył środowisko i pokazał, jak lekceważone jest przez decydentów. Taniec Trzcin. Raz do roku rozparty na tronie król Zulusów przyjmuje swoistą „taneczną defiladę” tysięcy roznegliżowanych dziewic – potencjalnych kandydatek na kolejną żonę władcy. A wszystko dla zdrowia narodu. Tylko dla prenumeratorów. Albatrosy. Kochają szkwały. Na lądzie nie bywają miesiącami. Pokonują oceany od krańca do krańca. Wizg ich 3,5-metrowych skrzydeł budzi dreszcz. Kolekcja "Śladami wielkich polskich podróżników" - zdjęcie Leona Barszczewskiego - Uzbekistan 1876-1897
Jeśli wybierasz się do Maroka, tu znajdziesz niezbędne informacje dotyczące tego kraju.
No to w drogę Stolica: Rabat. Pozostałe główne miasta: Agadir, Asafi, Casablanca, Meknes, Fez, Marrakesz. Powierzchnia: 446 tys. km2, ludność: 33,8 mln. Język urzędowy: arabski, używane są też: berberyjski i francuski, w miejscowościach turystycznych także angielski i hiszpański. Waluta: 1 dirham marokański = 0,31 zł. W prywatnych sklepach można płacić euro i dolarami. Najlepiej wiosną. Temperatura jest wówczas znośna, wszystko wokół rozkwita. Latem można plażować na wybrzeżu, gdzie wieje przyjemna bryza. W głębi kraju temperatury sięgają 50°C. Do 90 dni nie są potrzebne. Samolotem: najlepiej i najszybciej z Katowic i Warszawy Lufthansą lub Air France (przesiadka we Frankfurcie lub w Paryżu) do Casa-blanki, bilet w dwie strony ok. 1 300 zł. Można też dolecieć czarterem z Warszawy do Agadiru, w dwie strony od 700–1 000 zł, lub wybrać się z biurem podróży. Wyjazdy pobytowe: w Agadirze od 900 zł/tydzień, 1 700 zł/2 tygodnie w ofercie last minute, (przelot, zakwaterowanie, dwa posiłki i ubezpieczenie). Wyjazdy pobytowo-objazdowe: 7 dni na plaży + 7 dni w drodze między najważniejszymi miastami Maroka (patrz poniżej). Cena od 2 500 zł za 14 dni. Wyjazdy objazdowe: Królewskie miasta Maroka Trasa: Agadir, Marrakesz, Bani Mallal, Fez, Volubilis (Kasr Firaun), Maulaj Idris, Meknes, Rabat, Ca-sablanca, Asafi, As-Suwajra, Agadir. Cena w lutym od 2 200 zł za 7 dni do 3 760 zł za 14 dni (przelot, zakwaterowanie i posiłki). Maroko off road Marakesz, góry Atlas, Sahara. W programie przejazd trasą: Agadir, Marrakesz, Bani Mallal, Atlas Średni, Arfud, Tinghir, wydmy Merzugi, wąwóz Tudgha, Tinghir-Warzazat, Tarudant-Agadir, przejazd przez żwirową pustynię. 7 dni, 3 300 zł z przelotem, zakwaterowaniem i posiłkami. Safari na wielbłądach Nocleg na pustyni w namiocie nomadów, pobyt i nocleg na dachu berberyjskiego domu, wizyta w tradycyjnej łaźni – 13 dni, 8 500 zł. www.rainbowtour.pl; www.tui.pl; www.triada.pl Wynajęcie samochodu jest stosunkowo drogie – od 900 zł/tydzień za małe auto, np. peugeot 205, bez limitu kilometrów. Toyo-ta Landcruiser od 600 zł/dzień. Auto można odebrać w Casablance, Agadirze lub Marrakeszu. Wycieczki landroverem – oferty dostępne w hotelach. Niektóre firmy zapewniają sprzęt biwakowy i kierowcę-przewodnika. Od 150 zł/dzień/os. Autobusem – względnie niskie ceny (ok. 0,50 zł za każde 10 km); państwowa firma CTM (www.ctm.co.ma) ma opinie szybszej i solidniejszej, inni operatorzy – SATAS (południe kraju), Trans Chalaza (północ). Wygodne autobusy Supratours (www.supratours.ma) kursują na głównych trasach. Bilet Marrakesz–Casablanca liniami CTM kosztuje 21 zł i trwa 3,5 godz. Pociągiem – niewielka sieć kolejowa ONCF (www.oncf.ma) obsługuje połączenia między największymi miastami i kilka linii lokalnych. Przejazd ekspresem Marrakesz–Casablanka kosztuje 23/33 zł w kl. II/I i trwa 3 godz. Taksówką zbiorową (grands taxis) – są najszybszym, ale przez to niekoniecznie bezpiecznym środkiem transportu lądowego. Przejazd trasą Agadir–Marrakesz kosztuje 25 zł i trwa ok. 3 godz. Ciężarówką – gdzie nie docierają autobusy, kursują ciężarówki (camions) i półciężarówki (camionettes), szczególnie w Atlasie (ok. 0,3 zł za każde 10 km). Agadir: Ait Laayoune, Rue Yacoub El Mansour, czysto i miło, dwójka bez łazienki od 16 zł. Diaf, Rue Allal Ben Abdallach, pokój z łazienką od 25 zł www.jadidalocations.com – wynajęcie mieszkania, willi. As-Suwajra (www.safi-ville.com): Hotel des Amis, 28 Rue Abdelaziz El Fachtaly, dwójka od 12 zł, w centrum medyny. Hotel Sahara, Ale Okba Ibn Nafia, dwójka z łazienką od 20 zł. Fez:Cascade, 26 Rue Seraine, noclegi na tarasie już od 8 zł. Royal, 36 Rue de Sudan, dwójka z prysznicem od 20 zł. Marrakesz: Afriquia, 45 Derb Sidi Boulou-kat, dwójka bez łazienki od 24 zł. Ali, Rue Moulay Ismail, łóżko od 12 zł, dwójka z łazienka od 30 zł. Mieszkania w riadach, XVIII- i XIX-w. kamienicach w medynach:www.riadomaroc.com, www.marrakech-medina.com, www.marrakech-riads.net Kuchnia odzwierciedla bogate dziedzictwo kulturowe świata arabskiego. Typowe potrawy to kuskus z warzywami, ciecierzycą i kurczakiem lub baraniną, tadżin (gulasz mięsny lub rybny) i harira (pikantna zupa z soczewicy i jagnięciny). Warte spróbowania są też brochette (marynowane kawałeczki mięsa), kefta (chleb do maczania w harirze lub tadżinie) i pastilla (mięso gołębie na ostro w specjalnym cieście). Deser to naleśniki smażone w głębokim tłuszczu lub kaab el ghzal (rogalik nadziewany pastą migdałową, polany lukrem). Nie można wywozić za granicę waluty marokańskiej. Obowiązuje zakaz wstępu do meczetów dla innowierców. Nie wolno też wchodzić na muzułmańskie cmentarze. W ramadanie lepiej powstrzymać się od jedzenia, picia i palenia w miejscach publicznych (od wschodu do zachodu słońca). Korzystanie z telefonu komórkowego to wydatek 15–17 zł/min. Opłaca się kupić marokańską kartę telefoniczną i dzwonić z budki. Zalecane szczepienie przeciw żółtaczkom typu A i B, durowi brzusznemu, tężcowi i błonicy. www.szczepienia.pl Trzeba się targować. Ostateczna cena może wynosić 1/10 ceny pierwotnej. Warto kupić: Dywany i kilimy – cena dywanu zależy od liczby węzłów na m2, wielkości, pochodzenia, motywu i umiejętności targowania (od 500 do 7 000 zł). Tkane kilimy z ładnymi wzorami 100–250 zł. Tekstylia – oryginalne kaftany (50–150 zł), spodnie-pumpy (20––80 zł), hafty, wyroby wykańczane złotą i srebrną nitką. Garncarstwo – słynne wyroby z Asafi. Dzbanki, donice 15–120 zł. Wyroby z miedzi i mosiądzu – dzbany, talerze, świeczniki, lampki od 15 zł. Wyroby ze skóry – kurtki, torby, portfele, buty (od 25 zł). Wyroby jubilerskie – te ze srebra i złota sprzedawane są na wagę. Warte polecenia są berberyjskie ozdoby – naszyjniki i bransolety (półszlachetne kamienie łączone z paciorkami – już od kilku zł), popularne są także wyroby z korali i turkusu. Chleb 0,50 zł, woda mineralna (1,5 l) 1,50 zł, coca-cola (1 l) 2,80 zł, mleko w butelce (1 l) 2,50 zł, sardynki 2,50 zł, banany 6 zł/kg, pomarańcze 1 zł/kg, winogrona 2–3 zł/kg, arbuz 0,50 zł/kg, pomidory 1 zł/kg, cebula 0,60 zł/kg, owoce opuncji – 0,50 zł/kg. Ambasada RP w Rabacie 23, rue Oqbah, B.P. 425 Rabat, Maroc. Telefon z terenu Maroka: (037) 77 11 73, (0 37) 77 17 91, z Polski (00 212 37) 77 53 20 www.ambpologne.ma www.maroc.net www.ilove-marocco.com www.terremaroc.com
Pełna energii Kalkuta ,tchnące spokojem świątynie Orisy, park dzikich tygrysów – to tylko kilka wabików tej części Indii.Myślałem, że znam indyjskie jedzenie, ale menu w Kewpie, restauracji bengalskiej w Kalkucie, pełne jest nieznanych słów: Shukto, Rui, Mishti Doi. Na dodatek nie mam żadnego pomysłu, z którego miejsca zacząć pierwszą podróż po lokalnej kuchni. Na ratunek przychodzi mi moja gospodyni, bengalska instruktorka sztuki gotowania: – Masz szczęście, przyjechałeś tu w porze połowu hilsy. Po chwili na stole pojawia się ryba pływającą w ostrym, zaprawionym musztardą i olejem sosie w kolorze złotego jedwabiu. Będąca gatunkiem śledzia hilsa indyjska to najbardziej poszukiwana ryba wśród uwielbiających owoce morza mieszkańców Kalkuty
KALKUTA Energia chaosu Próbuję dania i natychmiast czuję ból przeszywający podniebienie. Hilsa jest faktycznie przepyszna – delikatna, tłusta i silnie aromatyczna – jednocześnie jednak naszpikowana setkami maleńkich, ostrych jak szpilka ości. Usunięcie ich to mozolna i czasochłonna praca.Myślę o hilsie następnego dnia, gdy lawiruję Chowringhee Road, głównym traktem Kalkuty, w samym środku monsunowej ulewy, pośród podejrzanych, chudych jak szkielety żebraków i nachalnych naganiaczy, potykając się na dziurach w chodniku. Nazwa miasta Kalkuta pochodzi od popularnej zwłaszcza w Bengalu bogini Kali, żony Śiwy. Symbolizuje ona zniszczenie, chaos, ale zarazem odrodzenie. Kalkuta nie jest łatwym kąskiem do przełknięcia. Stolica Bengalu kojarzy się w świecie nie z drapaczami chmur czy pięknymi widokami, ale tłumami na ulicach 13-milionowej metropolii i slumsami. Jednak nawet utknąwszy w zdezelowanej żółtej taksówce w samym środku ulicznego zamieszania, można dostrzec wspaniałości tego miasta, które 200 lat temu było stolicą Indii Brytyjskich. Kolonizatorzy i Hindusi zbijali tu niewyobrażalne fortuny. Pamiątką po nich są wielkie pomniki imperium, np. olbrzymi Victoria Memorial, i nadal urzekające, choć popadające w ruinę megarezydencje, jak Marble Palace. Ich skupisko znajduje się na północnym krańcu Kalkuty. Hinduscy przedsiębiorcy, którzy zarobili miliony w erze panowania Brytyjczyków, pobudowali te ogromne palladiańskie domiszcza w rozpasanym eurostylu, uwielbianym przez nuworyszy na całym świecie. Dominowały w nich marmury i kryształy, mnożyły się lustrzane sale. Kiedy jednak w 1911 r. Brytyjczycy przenieśli stolicę do Delhi, kalkuckie fortuny znikły, a miasto ucierpiało wskutek wojen. Dziś balkony byłych rezydencji porastają drzewa i krzewy. Niektóre z nich są opuszczone, inne mają dzikich lokatorów. Ten widok jest inspiracją dla poetów, takich jak Rabindranath Tagore, najsławniejszy mieszkaniec Kalkuty, który spędził niemal całe życie w jednym z tych wielkich domów. I, być może, nie jest to przypadek, że dom Tagore jest blisko innego punktu orientacyjnego miasta – oryginalnego sklepu ze słodyczami K.C. Dasa, twórcy Rossomalai – puszystego deseru z cukru i paneer (sera), który serwuje się dziś na całym świecie. Zamawiam kawałek na straganie i zjadam, stojąc na ulicy, otoczony przez rozpychający się łokciami tłum. Ta odrobina słodyczy w chaosie Kalkuty smakuje wspaniale. BHUBANEŚWAR Starożytna stolica kultury Przyjaciel, który często podróżuje do Bhubaneśwaru, przedstawił mnie Aśokowi Kumarowi Ghosal, głównemu nauczycielowi odissi, starożytnej formy tańca z Orisy. Rozmawialiśmy kilka razy krótko przez telefon, aby umówić się na spotkanie. Gdy szedłem do jego studia tańca na starówce Bhubaneśwar, mijając po drodze tysiącletnie świątynie, spodziewałem się spotkać jakiegoś guru w średnim wieku, być może z długimi włosami, brodą i skupionym spojrzeniem. Jednakże mężczyzna, który wita mnie w drzwiach, musiał dopiero skończyć trzydziestkę. Jest przystojny, ma ciemne włosy i wilgotne, czarne oczy. – Proszę wejść – instruuje, wskazując na siedzenie na podłodze, przed grupą 20 małych, chichoczących dziewczynek. Niektóre z nich mają nie więcej niż cztery lata. Aśok siada obok mnie po turecku i śmiech raptownie cichnie. Spóźnione uczennice w czerwonych i niebieskich sari do ćwiczeń zbliżają się do Kumara i zanim zajmą miejsce, przyklękają, żeby dotknąć jego stóp na znak szacunku. Aśok uderza pałeczką w blok rezonansowy i naraz wszystkie dziewczynki się podnoszą, przemieniając w bogów i boginie, anioły i nimfy. Na ugiętych kolanach, ze stopami skierowanymi na boki, rękami i palcami, a nawet oczami zastygłymi w starożytnych pozach, stają się żywym wyrazem niesamowitej kultury stanu Orisa. Bhubaneśwar jest wschodnioindyjską Florencją czy Kioto, miastem, w którym kultura osiągnęła tak wysoki poziom wyrafinowania, że zdołała przeniknąć materię życia codziennego. Architektura, rzeźba, malarstwo, religia, rękodzieło, a nawet moda są ze sobą połączone (wzory i motywy rzeźb świątynnych znajdują swe odzwierciedlenie w zdobnictwie sari tutejszych kobiet). Ludzie modlą się w ochrowo-brązowych świątyniach, których fasady pokrywa olbrzymia liczba rzeźb figuralnych i symboli rodem z hinduistycznego, a także innych panteonów (w ciągu minionego tysiąclecia Orisa była bogatym królestwem, handlującym z Azją Południowo-Wschodnią; tu krzyżowały się różne nurty religijne – hinduizm, buddyzm i dźinizm). W Bhubaneśwar nie ma zbyt wielu zagranicznych podróżnych. Być może niechęć do odwiedzania miasta wynika z faktu, że jego najsławniejsza atrakcja, olbrzymia XI-wieczna świątynia Lingaradźa, jest dostępna wyłącznie dla wyznawców hinduizmu. Jedynego sposobu, by rzucić okiem na zespół świątynny i jego wieże, dostarcza znajdująca się w pobliżu platforma. Jednakże w mieście, w którym kiedyś były tysiące świątyń, nadal zachowało się ponad 50 z nich (mają po tysiąc lat). Można je bez problemu zwiedzać, a każda z nich to mała przygoda. W Mukteśwarze, kiedy spaceruję pod pięknym kamiennym zwieńczeniem portalu świątyni, podchodzi do mnie jakiś kapłan. Sądziłem, że liczy na jakiś datek, ale on pyta mnie o imię i prowadzi do wewnętrznego sanktuarium. Tutaj pisze modlitwę (widzę, że umieszcza moje imię w sanskryckich sylabach) do Śiwy, wręcza mi kwiat i namaszcza moje czoło czerwonym proszkiem khum khum, trzecim okiem. PURI Miasto świątyń i pielgrzymów Za oknami mojego pokoju hotelowego w Puri wzmaga się wiatr, na morzu widocznym z balkonu widać bałwany fal, a lejący jak z cebra deszcz wali o betonowy dach. Wkrótce rozlega się pukanie do drzwi: to recepcjonista. Wchodzi do pokoju (jednego z największych w tym domu, po 500 rupii, czyli mniej więcej 35 zł za noc) i przyjaźnie wskazuje miejsca, gdzie sufit może przeciekać. – Nie obawiaj się, na ciebie nie będzie kapać, bo przesunęliśmy łóżko – spieszy z zapewnieniem. A więc to cała tajemnica dziwnego ustawienia mebli w pokoju – dwuosobowe łóżko dryfujące w środku, otoczone oceanem pustego miejsca po wszystkich stronach. Puri, jedno z czterech najświętszych miejsc Indii, jest miastem pielgrzymów od 500 lat, co oznacza, że miejscowi mają duże doświadczenie w kontaktach z podróżnymi. Obecnie bywają tam trzy ich kategorie. Pierwsza to pozostali goście w moim hotelu – zachodni turyści wędrujący po Indiach. Jest wśród nich student z Chicago odpoczywający po wolontariacie w misji Matki Teresy i mieszkająca w Kalkucie Holen- derka, przyjeżdżająca tu czasem, by się „wyluzować”. Rankiem, gdy wstaję o 7.30 i maszeruję do Marine Parade, nadmorskiej promenady, podpadam pod drugi typ turystów w Puri. O tej godzinie przybywają pociągi z północy wypełnione Bengalczykami na urlopie i plaża stopniowo zapełnia się tłumem ludzi obserwujących, jak olbrzymie fale z Zatoki Bengalskiej łamią się na brzegu. Wszyscy są całkowicie ubrani, a kobiece sari łopoczą na wietrze jak flagi. Najliczniejszą grupą odwiedzającą Puri są pielgrzymi przybywający modlić się w XII-wiecznej świątyni Dźagannathy (poświęconej jednemu z najważniejszych bóstw w hinduskim panteonie, który jest wcieleniem Wisznu oraz symbolem uniwersalnej miłości i braterstwa). Każdego roku, w czerwcu lub lipcu, przenosi się wizerunki Pana Dźagannathy oraz jego brata Balabhadry i siostry Subhadry z kompleksu świątynnego i umieszcza na olbrzymich ruchomych platformach. Są one następnie pchane przez 4 tys. świątynnych asystentów główną ulicą miasta do innej świątyni. Rodzeństwo pozostaje tam przez 10 dni. Ta boska przejażdżka ciężarówką ściąga do maleńkiego Puri setki tysięcy ludzi. ORISA Droga skarbów W oknach sklepów na suku w Katak, dawnej stolicy Orisy, leżą spatynowane, zawinięte w celofan srebrne bibeloty, które wyglądają tak, jakby pokrywający je kurz zbierał się na nich od 20 lat. Wprawdzie tutejsi rzemieślnicy są znani w całych Indiach z pięknych wyrobów ze srebra, ale ich sklepy nie wyglądają obiecująco. Mimo to wybieram jedną z ozdób i wchodzę do środka. Wkrótce dwóch ochoczych sprzedawców opróżnia na szklaną ladę pięć czy sześć wysłużonych tekturowych pudełek. Są tam filigranowe bransolety, naszyjniki z czystego złota i kolczyki utkane ze srebrnej nici, które przypominają motyle, tak delikatne, że mógłby je porwać lekki podmuch wiatru. Nierozsądnie zapomniałem o najważniejszej zasadzie dotyczącej robienia zakupów w Indiach: nigdy nie oceniaj sklepu po witrynie. Tu rytuał kupowania rozwija się powoli, w miarę jak skryte w szufladach skarby są, jeden po drugim, odkrywane. Katak może się pochwalić pięknym srebrem, ponieważ przez setki lat tutejsi jubilerzy dostarczali ozdoby do świątyni Dźagannathy w pobliskim Puri, do którego prowadzi starożytna droga pielgrzymów. Z Katak kieruję się do Hirapur po wyboistych, pozbawionych asfaltu drogach wiodących przez intensywnie zielone pola ryżowe Bhubaneśwaru. Miasteczko to dostarcza dzwony z brązudla świątyń w Puri, ale jest właśnie niedziela i rzemieślnicy ucinają sobie drzemkę. Nie mam więc okazji usłyszeć stukotu ich młoteczków dobiegającego z warsztatów. W Pipili ruch uliczny niemal zamiera, ponieważ turyści zatrzymują się, by podziwiać jaskrawe drukowane bawełniane materiały zwisające ze straganów po obu stronach drogi. Zaglądam do domowych wytwórni i patrzę, jak płótno jest cięte na tysiące małych kawałków, a następnie składane i zszywane w kształt lampionów, parasoli, makatek. Mieszkańcy Pipili wykonują tę pracę od setek lat: wagony, które wiozą wizerunek Pana Dźagannathy w czasie święta w Puri, są obwieszone materiałami pochodzącymi z tej miejscowości. Kolejna świątynia znajduje się w Raghurajpurze, niecałą godzinę drogi za Pipili. Kiedy wizerunek Pana Dźagannathy opuszcza świątynię, by udać się na swój juggernaut, jego nisza bynajmniej nie stoi pusta; jest wypełniona kunsztownym, pełnym detali malowidłem wykonanym przez ludność tej wioski. W Raghurajpurze każdy jest artystą. Kobiety dekorują zewnętrzne ściany swych chat wizerunkami kwiatów i nimf, aby zadowolić Lakszmi, boginię dobrobytu, szczęścia i piękna – żonę Wisznu. Chłopcy i dziewczęta garbią się nad drewnianymi pulpitami leżącymi na kolanach. Wycinają rylcami na wysuszonych liściach palmowych sceny z życia Kriszny lub z literatury. Zostają one następnie scalone w niewielkie harmonijkowe obrazki. Gdy je otwieram, przed moimi oczami rozwija się fascynująca historia dawnych Indii. NO TO W DROGĘ Sundarbany Rezerwat przyrody w delcie Gangesu, na południowy wschód od Kalkuty. Pełno tu krokodyli, delfinów, dzikich niedźwiedzi i jeleni aksis, a przede wszystkim tygrysów bengalskich (Sundarbany szczyci się największą populacją tych kotów). Turyści nocują w rezerwacie w sielskich obozach i domach w dżungli, a przemieszczają się po delcie łodziami. Jaskinie Udajagiri i Khandgiri Ok. 6 km na zachód od Bhubane-śwaru. To pamiątka z przeszłości Orisy, kiedy była centrum dźinizmu. Na szczególną uwagę zasługują groty Udajagiri, zwłaszcza pierwsza, w której dwa poziomy cel otaczają duży dziedziniec. Wśród postaci strażników kilka nosi zagraniczne szaty, a płaskorzeźby nad drzwiami ukazują poļbożne pary, muzyków, tancerki i sceny przyrodnicze. Po drodze do jaskiń spotkać można przyjaźnie nastawione małpy, łakome na orzechy (są do kupienia u miejscowych handlarzy). Dhauli Wzgórze 8 km na południe od Bhubaneśwar, na drodze do Puri. Tu w 260 r. p.n.e. cesarz Aśoka pokonał wojska z królestwa Kalingas. Po krwawej bitwie, w której zginęło 150 tys. wojowników, skruszony Aśoka przeszedł na buddyzm i religia ta dominowała w Orisie przez następnych 400 lat. W końcu Orisa dokonała konwersji na hinduizm, ale w 1972 r. grupa japońskich buddystów wybudowała na szczycie wzgórza Dhauli nieskazitelną świątynię z białą kopułą, Vishwa Shanti Stupa, mającą upamiętnić związek między nawróceniem Aśoki i buddyzmem Orisy. Jezioro Ćilka Około 50 km na zachód od Puri. Największa słonowodna laguna Azji. Jezioro okresowo rozszerza się i kurczy, aby w szczytowych dniach pory monsunowej osiągnąć przeszło 1 800 km2. W zimie jest to raj dla obserwatorów ptaków wędrownych i miejsce obchodów hinduistycznego święta Makar Mela w znajdującej się tutaj świątyni Kalijai. Przez cały rok po jeziorze kursują statki wycieczkowe, dowożące turystów w miejsca, gdzie spotkać można delfiny krótkogłowe. ZOO Nandankanan Około 20 km na północ od Bhubaneśwar. Zwierzęta trzyma się tam w niemal naturalnym środowisku leśnym. Największą atrakcją są tygrysy bengalskie i małpy, które zaczepiają turystów. Konarak W pobliżu Puri. Ruiny najsławniejszej świątyni wschodnich Indii, Świątyni Słońca wybudowanej w XIII w. – szczytowe osiągnięcie sakralnej architektury stanu Orisa. Sanktuarium ma formę wozu boga Słońca ciągniętego przez parę koni. Bengal Zachodni – stan w północno-wschodniej części Indii. Powierzchnia ok. 88,7 tys. km2, 81 mln mieszkańców. Orisa – stan we wschodniej części kraju, nad Zatoką Bengalską. Jego powierzchnia wynosi połowę obszaru Polski – 155 tys. km2. Liczy 37 mln mieszkańców. Najlepiej wybrać się w okresie październik–marzec. Samolotem: do Kalkuty można dolecieć z Polski, np. British Airways z międzylądowaniem w Londynie. Bilety ok. 2 400 zł. Pociągiem: z Delhi do Kalkuty docierają codziennie pociągi szybkich linii Rajdhani, a z Delhi do Bhubaneśwaru – w środy i soboty. www.easternrailway.gov.in W Kalkucie jeździ bardzo sprawne metro, a przez rzekę Hugli dzielącą miasto przepływa prom (bilet ok. 50 gr). Między Kalkutą a Madrasem kursują statki. Kalkuta: YMCA, 25 Chowringhee Rd, cena poniżej 15 zł. YMCA, 42 SN Banerjee Rd, cena poniżej 15 zł. Youth Hostel, 10 Ananda Dutta Lane, Howrah, cena ok. 15 zł. YWCA, Middleton Row, 15 zł. Hotel Maria, 5/1 Sudder St., ceny od 18 zł. Hotel Galaxy, 3 Stuart Line, ceny od 25 zł. Hotel Diplomat, 10 Sudder St., pokój 2-os. od 35 zł. Puri: Hotel Ghandara, Chakratirtha Rd, pokój 2-os. od 12 zł. Z Hotel (dawniej pałac maharadży), pokój 2-os. od 17 zł. www.orissahotels.com, www.HostelBookers.com/Kolkata Bengal Zachodni: Należy spróbować ryby przyrządzonej w curry z ryżem. Ze słodkości polecamy pyszny misthi dhoi, czyli jogurt słodzony cukrem palmowym, oraz rasgulla – słodkie kulki z sera kremowego skrapiane wodą różaną. Kalkuta: Zaranj Restaurant, Sudder St. – specjalność restauracji to kalafior na ostro z nasionami pieczonego kminku i miętą, cena 10 zł. Aaheli, Peerless Inn – znakomite dania bengalskie, specjalność to wegetariańskie Aahelir Ahoj za 17 zł lub nieco droższy odpowiednik potrawy z mięsem. Orissa: Słynie z owoców morza. Podstawa pożywienia to ryż i warzywa. Popularne są też chlebki pita. Puri: Aquarium Restaurant połączone z barem, oferuje lokalne dania z owocami morza. Kalkuta kojarzona jest z Matką Teresą (właśc. Agnesa Gongea Antigona Boiagi), która w 1948 r. wyszła na ulice pomagać ubogim i trędowatym. Rok później założyła Zgromadzenie Sióstr Misjonarek Miłości. Zakonnice, ubrane w białe sari zdobione niebieskim obrąbkiem prowadzą w Indiach i na całym świecie sierocińce, domy dla chorych i umierających. Matka Teresa zmarła w 1997 r. Została beatyfikowana w 2003 r. Festiwal Muzyki Dhrupad – luty. Możliwość posłuchania północno-indyjskich utworów muzyki klasycznej w Benares. Baisakhi – kwiecień–maj. Najważniejsze święto sikhów (20 mln w Indiach). Sikhizm to zespół wierzeń głoszących istnienie jednego Boga, który jest prawdą. Popiera medytację i równość, odrzucając kastowość, przesądy i dyskryminację płci. Targ Sonepur – listopad. Podobno największy na świecie targ zwierząt gospodarskich o wielowiekowej tradycji. Odbywa się tuż za miastem Patna, nad Gangesem, i trwa miesiąc. Durga Pudźa – październik. To jedno z największych hinduskich świąt, w czasie którego oddaje się hołd bogini Durga. Jest ona wojowniczką; ma dziesięć ramion, dzierży miecz i dosiada lwa. Po dziewięciodniowych uroczystościach wizerunki Durgi zabiera się na procesję zmierzającą nad rzekę, a następnie umieszcza na powierzchni wody. To święto obchodzone jest szczególnie uroczyście w Kalkucie. Towarzyszą mu śpiewy i tańce. Z tej okazji kupuje się nowe stroje i obdarowuje najbliższych oraz składa im życzenia pomyślności. www.durga-puja.org, www.hindunet.org/festivals Kalkuta – dobrym miejscem jest New Market. Rozmieszczone wokół sklepy oferują wyroby bengalskie. Warto zajrzeć do Ananda (Russell St.), Ritu (Park Street). W miejskich magazynach Handloom House i Bengali Handloom (CIT Complex w Dhakśinapan) sprzedawane są tkaniny. Dobre zakupy można też zrobić w stanowym emporium Monapali (London St.) i Central Cottage Industries Emporium (L. Nehru Rd) Bhubaneśwar – w sklepach można znaleźć delikatną srebrną biżuterię. Stanowe emporium Utkalika znajduje się w Market Building na Rajpath. Godny uwagi jest też sklep tekstylny Handloom Development Corporation. www.world66.com/asia/south-asia/india/westbengal/calcutta www.puri.nic.in www.orissa.tourism.com www.orissatourism.gov.in