Więziła własną córkę przez 25 lat. Blanche Monnier przeżyła przerażającą historię, która wstrząsnęła Francją
Przetrzymywana w zamknięciu przez 25 lat Blanche Monnier do dziś uchodzi za symbol bezwarunkowej, oddanej miłości. Mimo więziennych warunków, w których ta mieszkanka Poitiers spędziła niemal całe swoje życie, dziewczyna nigdy nie wyzbyła się swoich uczuć do gorzej usytuowanego Victora Calmiela. Ta tragiczna historia pokazuje ciemne strony matycznej kontroli. Matka Blanche, chcąc zaspokoić własne ambicje, zrujnowała życie córce.
Spis treści: Zwodniczy luksus Potworna kara Więzienne warunki w piekle Anonimowa pomoc Życie po piekle Mimo że od śmierci Blanche Monnier minął już ponad wiek, jej historia nadal zadziwia ludzi na całym świecie. Dziewczyna, która za swoją – w opinii matki – nieodpowiednią miłość musiała zapłacić życiem, była portretowana przez media, literaturę i sztukę, zarówno tę XX-wieczną, jak i współczesną. Nie ma się co dziwić, że losy zniewolonej kobiety nadal elektryzują – pokazują bowiem, jak cienka jest granica pomiędzy matczyną troską a szaloną chęcią kontroli. Zwodniczy luksus Spoglądając na dzieciństwo Blanche Monnier, trudno znaleźć powód, dla którego jej późniejsze losy mogłyby potoczyć się w tak tragiczny sposób. Ojciec dziewczyny, Charles-Émile Monnier, był wielokrotnie nagradzanym i cenionym profesorem retoryki oraz dziekanem Wydziału Literatury na Uniwersytecie w Poitiers. Matka zaś uchodziła za wpływową bywalczynię salonów, posiadającą liczne koneksje wśród francuskich elit. Blanche miała też starszego brata, Marcela, z którym dzieliła – jak podają niektóre źródła – szczęśliwe dzieciństwo. Dzieciństwo i młodość panny Monnier minęły w zgodzie z dworską etykietą. Konserwatywna rodzina zaszczepiła w arystokratce umiejętności towarzyskie oraz miłość do gry na fortepianie, którą regularnie umilała spotkania odbywające się w ich domu. Można powiedzieć, że Blanche miała tylko jedno zmartwienie – znalezienie odpowiedniego partnera. Uroda 20-letniej Francuzki oraz jej duża popularność sprawiały, że do panny ustawiały się kolejki potencjalnych kandydatów z całego Poitiers. Los chciał jednak, że serce Monnier zabiło mocniej do kogoś spoza salonów. Był to ubogi prawnik, Victor Calmiel, w którym Blanche zakochała się na zabój. Potworna kara Taki wybór córki w opinii matki nie odzwierciedlał statusu rodziny Monnier. Córka nie mogła przecież wyjść za kogoś, kto nie podoła wysokim wymogom finansowym i społecznym stawianym przez jej bliskich. Mimo sprzeciwów Blanche podjęła decyzję – chciała poślubić Victora. Rozwścieczona matka obmyśliła plan, który miał nauczyć krnąbrną córkę posłuszeństwa. Podstępem zwabiła Blanche na poddasze, które wcześniej kazała służbie zabić deskami tak, aby żaden promień światła słonecznego nie przedostał się do wewnątrz. Zamknięta na strychu dziewczyna miała początkowo spędzić tam jedynie chwilę – dopóki nie zrezygnuje z zaręczyn. Zakochana kobieta nie zamierzała jednak ustąpić. Uparcie, przez długie tygodnie tkwiła w swoim uczuciu, co wprawiało Louise Monnier w jeszcze większą wściekłość. Poddasze rodzinnej rezydencji przy Rue de la Visitation w Poitiers, w którym młoda Blanche kilka lat wcześniej udzielała towarzyskich koncertów, zmieniło się w prawdziwe piekło – dożywotnie więzienie, w którym młoda kobieta miała zapomnieć, jak wygląda zewnętrzny świat. Więzienne warunki w piekle Blanche żyła w nieludzkich warunkach, leżąc nago na gnijącym sienniku ze słomy, który był jedynym meblem na poddaszu. Wokół niej narastały warstwy odchodów, resztek gniającego jedzenia oraz innych odpadów. Z biegiem lat w pomieszczeniu było coraz więcej owadów i gryzoni, konsumujących rozkładające się pożywienie. Pod tym piekłem matka oraz brat Blanche, Marcel, prowadzili normalne życie towarzyskie. Udawali przed sąsiadami i przyjaciółmi, że Blanche zniknęła lub zmarła, publicznie manifestując rzekomą żałobę. Mieszkańcy Poitiers nawet przez chwilę nie podejrzewali, że z zaginięciem Blanche może być powiązana jej matka. Po kilku miesiącach zaprzestano poszukiwań dziewczyny, uznając, że po prostu wyjechała do innego miasta. Nawet po śmierci ukochanego prawnika w 1885 roku Louise nie zdecydowała się na uwolnienie córki, która – wegetując na poddaszu – ciągle żywiła uczucie do swojego wybranka. Anonimowa pomoc Uwolnienie Blanche Monnier nastąpiło 23 maja 1901 roku, po 25 latach niewoli. O tragicznym losie przetrzymywanej kobiety prokurator generalny w Paryżu dowiedział się za sprawą anonimowego listu. Do dzisiaj nie wiadomo, kto był jego autorem – niektóre źródła twierdzą, że na pomoc zdecydował się partner jednej ze służących rodziny Monnier, które brały udział w całym procederze. List donosił o „starej pannie”, która od ćwierćwiecza jest więziona w domu pani Monnier w skrajnie nieludzkich warunkach, żyjąc we własnym brudzie i głodując. Około godziny 17:00 komisarz policji Bucheton wraz z oficerami przybył do rezydencji Monnierów przy Rue de la Visitation w Poitiers. Po przeszukaniu parteru i pierwszego piętra policjanci dotarli na poddasze, gdzie znaleźli drzwi zamknięte na gruby łańcuch i kłódkę. Rodzina początkowo stawiała opór, ale funkcjonariusze wymusili otwarcie drzwi, grożąc wezwaniem sędziego. Po otwarciu drzwi w funkcjonariuszy uderzył potworny odór odchodów i gniającego jedzenia. Paskudna woń wydobywała się z kompletnie ciemnego pokoju, przez co trudno było dostrzec jej źródło. Dopiero po zerwaniu desek z okien, oczom policjantów ukazała się przerażająca scena. Spod warstw nieczystości wystawała postać ledwo przypominająca człowieka – 52-letnia, zagłodzona Blanche, leżała na swoim zgniłym materacu. Ważyła zaledwie około 25 kilogramów, a jej brudne czarne włosy, sięgały do kostek. Kobieta była przerażona nagłym wtargnięciem ludzi i światłem słonecznym; próbowała się zasłonić. W momencie odnalezienia potrafiła wypowiedzieć jedynie pojedyncze słowa. Życie po piekle Winą za doprowadzenie Blanche do skrajnego stanu słusznie obarczono jej matkę oraz brata. Louise na swoje szczęście nie doczekała jednak konsekwencji swojej bezwzględności – zmarła zaledwie 15 dni po aresztowaniu. Marcel w październiku 1901 roku został skazany przez sąd pierwszej instancji na 15 miesięcy pozbawienia wolności. Jednak już miesiąc później, za sprawą wniesionej apelacji, opuścił areszt. Resztę życia spędził poza Poitiers. Z konsekwencjami swojego tragicznego losu Blanche mierzyła się do końca swoich dni. Lekarze zdiagnozowali u niej szereg poważnych zaburzeń psychicznych i fizycznych wywołanych długoletnią izolacją, m.in. schizofrenię. Przez resztę życia przebywała w zakładzie psychiatrycznym w Blois, gdzie zmarła w zapomnieniu 13 października 1913 roku w wieku 64 lat. Do końca jej dni opiekujący się nią lekarze byli pod wrażeniem, że Blanche, mimo wyraźnych uszczerbków na zdrowiu, potrafiła zachować kulturę i dobre maniery wpojone jej w dzieciństwie przez bezwzględną matkę. Źródła: Onet, Nine.com, Photoworld Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Jak to możliwe?
Najmłodsza matka na świecie, czyli Lina Medina, dowiedziała się o swojej ciąży, gdy miała zaledwie 5 lat. Jej historia, mimo upływu kolejnych dekad, wciąż wzbudza skrajne emocje.
W tym artykule: Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Jak 5-latka zaszła w ciążę? Lina Medina (nie ma informacji, czy kobieta nadal żyje) to najmłodsza matka na świecie. Jej historią żyły media z całego globu. Peruwianka wiosną 1939 roku powiła swoje pierwsze dziecko. Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie fakt, że miała wtedy zaledwie pięć lat. Po upływie ponad ośmiu dekad sprawa wciąż budzi spore zainteresowanie dziennikarzy, a także rodzi wiele niepokojących pytań i wątpliwości. Jak właściwie do tego doszło, że 5-latka została mamą, a ojciec dziecka po dziś dzień jest nieznany? Ile lat miała najmłodsza matka na świecie? Lina Medina, która została okrzyknięta najmłodszą matką w historii medycyny, w chwili narodzin syna miała dokładnie 5 lat, 7 miesięcy i 21 dni. Chłopiec o imieniu Gerardo (na cześć lekarza prowadzącego) przyszedł na świat 14 maja 1939 roku w wyniku cesarskiego cięcia. Zaledwie miesiąc po tym, jak lekarze potwierdzili ciążę u młodej Peruwianki. Lina Medina urodziła się 27 września 1933 r. jako jedna z dziewięciorga dzieci Victorii Losey i Tiburelo Medina. Pochodziła z Ticrapo w Peru. Pierwszy stanem zdrowia dziewczynki zainteresował się jej ojciec, który zaprowadził córkę do lokalnego szamana. Na miejscu stwierdzono, że 5-latka ma guza i pilnie potrzebuje fachowej pomocy medycznej. W pobliskiej klinice okazało się jednak – ku ogromnemu zdziwieniu wszystkich – że Lina jest w zaawansowanej ciąży. https://media.immediate.co.uk/volatile/sites/63/2024/08/006917ebe9497620de87161ffc2eb586585365fb-f4fab02.webp Najmłodsza matka na świecie trafiła pod opiekę doktora Gerardo Lozady w połowie kwietnia, a już w maju nastąpiło szczęśliwe rozwiązanie. Oznacza to, że dziewczynka zaszła w ciążę, mając zaledwie 4 lata i 10 miesięcy. Nad przebiegiem porodu czuwali również dr Rolando Colareta i dr Busalleu. Chłopiec w chwili narodzin ważył 2,7 kg. Gerardo dowiedział się, że jego Lina jest jego mamą, a nie siostrą, dopiero w wieku 10 lat. Wcześniej opiekę nad nim sprawili rodzice nieletniej. Syn Mediny zmarł w 1979 r. w wieku 40 lat na skutek rzadkiej choroby szpiku kostnego. Kto był ojcem dziecka Liny Mediny? Wszystkie dowody wskazują na to, że Lina Medina padła ofiarą gwałtu. Domniemywa się, że sprawcą i ojcem dziecka był wujek lub jeden z braci nieletniej. Oskarżony w sprawie został także jej ojciec, Tiburelo Medina, który trafił za kraty. Ostatecznie został uniewinniony i wypuszczony na wolność, a sprawę umorzono. Najmłodsza matka świata nigdy nie odniosła się do traumatycznych wydarzeń z czasów dzieciństwa. W 2002 roku odmówiła wywiadu agencji Reuters – podaje Wikipedia. Mimo trudnej przeszłości i śmierci syna, Lina Medina ułożyła sobie życie na nowo. Wyszła za mąż, a owocem tego związku był drugi syn, który przyszedł na świat w 1972 roku. Kobieta pracowała jako sekretarka w tej samej klinice, gdzie odbierano jej pierwszy poród. W 2002 roku światło dzienne ujrzała książka autorstwa Jose Sandovala, poświęcona historii najmłodszej matki na Ziemi. Czytamy w niej między innymi, że nieletnie rodzicielki, takie jak Lina Medina, są w Peru skazane na ubóstwo. Tymczasem „w każdym innym kraju byłyby przedmiotem szczególnej troski”. Jak 5-latka zaszła w ciążę? Jak to możliwe, że 5-latka zaszła w ciążę? To pytanie z pewnością zadaje sobie wielu z nas. Lina Medina najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, który dotyczy dziewczynek przed 8. rokiem życia i chłopców przed 9. rokiem życia. Objawy to między innymi powiększone gruczoły piersiowe czy owłosienie łonowe i pod pachami. Niektóre źródła podają, że Peruwianka zaczęła regularnie miesiączkować, zanim skończyła trzy lata. Pierwsze krwawienie miało pojawić się już w ósmym miesiącu życia. Przypomnijmy, że za najstarszą matkę na świecie uznawana jest Dawn Brooke, która urodziła syna – w wyniku naturalnego poczęcia – mając 59 lat. Natomiast Hiszpanka María del Carmen Bousada de Lara, dzięki metodzie in vitro, została mamą w wieku 67 lat. Ciekawa jest także historia nieznanej z imienia rosyjskiej chłopki, która dzierży tytuł „najbardziej płodnej matki świata”. Kobieta dała życie 69 (!) dzieciom. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Nienarodzone dzieci zarażają się ziewaniem od swoich matek. Badania potwierdzają więź głębszą, niż sądziliśmy
Wszyscy znamy to uczucie – wystarczy, że ktoś w metrze lub przy biurku obok szeroko otworzy usta, byśmy po chwili sami poczuli nieodpartą potrzebę ziewnięcia. To zjawisko, zwane ziewaniem zaraźliwym, dotychczas uważano za domenę istot już urodzonych i społecznie rozwiniętych. Najnowsze badania dowodzą jednak, że ta niezwykła nić porozumienia wiąże matkę i dziecko jeszcze przed pierwszym oddechem noworodka.
Naukowcy od dekad wiedzieli, że płody ziewają w łonie matki – i to mimo tego, że ich płuca nie są jeszcze zdolne do oddychania. Przez lata spierano się jednak, czy jest to jedynie samoczynny odruch fizjologiczny, czy może reakcja na sygnały płynące z zewnątrz. Zagadkę tę rozwiązali badacze pod kierunkiem dr Giulii D’Adamo, neurobiolożki z Uniwersytetu w Parmie. Wyniki ich pracy opublikowano 5 maja 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie „Current Biology”. Eksperyment pod okiem ultrasonografu W badaniu wzięło udział 38 kobiet w trzecim trymestrze ciąży. Naukowcy przygotowali dla nich serię nagrań: od ludzi ziewających, przez osoby po prostu otwierające usta, aż po statyczne twarze bez wyrazu. Podczas gdy matki oglądały filmy, badacze monitorowali ich reakcje kamerą, a stan płodów śledzili w czasie rzeczywistym za pomocą ultrasonografii 2D, skupiając się na ruchach nosa i warg nienarodzonych dzieci. Wyniki były jednoznaczne. Podczas gdy matki zarażały się ziewaniem od postaci na ekranie (robiło to 64% badanych), ich dzieci nie pozostawały dłużne. Około 53% płodów ziewało w odpowiedzi na ziewnięcie matki. Co fascynujące, reakcja dziecka nie była natychmiastowa – następowała zazwyczaj po około półtorej minuty. Zauważono również bezpośrednią korelację: im częściej ziewała matka, tym częściej robiło to jej dziecko. Czy płód czuje ziewnięcie? Skoro płód nie widzi twarzy matki, w jaki sposób przejmuje jej zachowanie? Naukowcy wysunęli dwie główne hipotezy: Reakcja mechaniczna: płód może wyczuwać specyficzne drgania i ruchy przepony oraz klatki piersiowej matki podczas głębokiego wdechu, co stymuluje jego własny odruch. Sygnały hormonalne: ziewanie matki może wiązać się z gwałtowną zmianą poziomu hormonów lub natlenienia krwi, co niemal natychmiast dociera do organizmu dziecka przez łożysko. – W ciąży wszystko jest przygotowaniem do tego, co nastąpi później – tłumaczy Giulia D’Adamo. Ziewanie zaraźliwe może być rodzajem treningu neurobiologicznego, który przygotowuje dziecko do życia w grupie społecznej. Czemu tak właściwie służy ziewanie? To pompa na „nieczystości” mózgu Chociaż kojarzy nam się z nudą, to ziewanie pełni kluczowe funkcje biologiczne. Naukowcy podejrzewają, że pomaga ono schłodzić mózg i zwiększyć czujność w grupie (tzw. synchronizacja czujności). Odkrycia z kwietnia 2026 roku, opublikowane w czasopiśmie „Respiratory Physiology & Neurobiology” udowadniają, że sprawa może być jeszcze ciekawsza. Ziewanie ma być elementem wspierającym układ glimfatyczny – swojego rodzaju system „oczyszczania ścieków” w naszym mózgu. Gdy nie śpimy wystarczająco dobrze, ziewanie ma działać jak pompa, która pomaga wypłukiwać toksyny i zbędne produkty przemiany materii z tkanki mózgowej. U płodu, którego układ nerwowy rozwija się w zawrotnym tempie, taki „serwis sprzątający” może mieć niebagatelne znaczenie. Nie tylko ziewanie jest zaraźliwe Ziewanie zaraźliwe łączy nas z innymi istotami społecznymi, takimi jak szympansy, lwy, psy, a nawet papużki faliste. Co ciekawe, biologia zna jeszcze dziwniejsze przypadki „zaraźliwych” zachowań. Niedawne badania nad szympansami w niewoli wykazały istnienie „społecznie zaraźliwego oddawania moczu” – gdy jeden osobnik zaczynał to robić, reszta grupy często podążała za jego przykładem. Tego jednak dzieci przebywające w łonie matki powtarzać nie będą. Źródło: Current Biology, naukawpolsce.pl, Respiratory Physiology & Neurobiology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tu kobiety kopią złoto z niemowlętami przy biodrze – dotarliśmy do nielegalnych kopalni złota w Ghanie
Ghana skrywa dramatyczną rzeczywistość nielegalnych kopalń złota, które pochłaniają życie, zdrowie i przyszłość tysięcy kobiet. Ich codzienność to błoto i głód, ale też nadzieja — na godną przyszłość i szacunek. To wszystko oddają niezwykłe fotografie Mariusza Śmiejka opublikowane w październikowym wydaniu magazynu National Geographic Polska.
Spis treści: Ama w sercu galamsey Ciężka praca kobiet w kopalniach Codzienność górniczek Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Ma bose, popękane stopy, nogi poorane starymi bliznami i oblepione zeschniętym pomarańczowym błotem kontrastującym z jej skórą. Owinięta wokół bioder wielokolorowa chusta podtrzymuje śpiące niemowlę, którego głowa ciężko opada na jej plecy. Ze szklanym wzrokiem stoi na krawędzi ogromnego wyrobiska, przygotowując się do zejścia. Na jej głowie spoczywa drewniana misa. Ama w sercu galamsey Poznajcie Amę. Dziesiątki metrów poniżej jej stóp przetrwanie miesza się z destrukcją. To miejsce, w którym z niewyobrażalnych ilości błota, w zaskakująco zorganizowanym chaosie, głównie za pomącą rąk, wydobywa się złoto. W środku tej wyrwy w ziemi pracuje ponad 6o mężczyzn i ok. 30 kobiet, którzy nieustannie kopią i płuczą tony ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek415720210417-57152dc.jpg" width="3000" height="4500" alt="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." title="OHEMAA Mieszka w rodzinnym gospodarstwie przekazywanym z pokolenia na pokolenie. Gdy jej mąż zachorował, przejęła jego obowiązki związane z domową produkcją węgla drzewnego. Zajmuje się tym po długich godzinach pracy w kopalni. Swój produkt sprzedaje na targu." /> Część mężczyzn na różnych wysokościach rozdrapuje kilofami ziemię, która opada pod ich stopy w gumiakach lub plastikowych klapkach. Inna grupa ładuje masę o kolorze rdzy do mis, które przenoszone są na głowie do miejsca płukania. Kolejne stanowisko znajduje się nieopodal zbiornika wodnego. Wypełnia je 12 długich koryt wyłożonych sztuczną trawą, wspartych na chwiejnych drewnianych słupkach. Są ustawione pod kątem w taki sposób, by wykorzystać siłę grawitacji. Przy każdym z koryt pracuje czworo ludzi. Są to głównie kobiety w ubłoconych sukienkach, niedopasowanych spodniach, z chroniącymi włosy plastikowymi torbami na głowach. Dwie z nich wrzucają wiadrami ziemię do koryta, a pozostałe leją wodę, by spłukać błoto. Praca Amy polega na brodzeniu w dziurze w ziemi wypełnionej wodą. Wraz z trzema innymi kobietami zanurza swoją drewnianą misę i delikatnie miesza w niej wodę. – Pył złota zatrzymuje się w rowkach. Od wschodu do zachodu słońca przepłukuję tak kopalniane odpady, przenosząc się z jednego rowu do drugiego, oczywiście za zgodą mężczyzn zarządzających stanowiskami. Bywają takie tygodnie, że udaje mi się coś zarobić, ale w tym nie mam szczęścia. Nie znalazłam nic – mówi. To najniższy szczebel pozyskiwania złota w globalnym łańcuchu dostaw, nazywany przez miejscowych galamsey, tj. „zbierz i sprzedaj”. Te małe, nielegalne kopalnie wykorzystują głównie pracę ludzkich rąk i proste maszyny. Środki do życia zdobywa w nich ponad milion osób, z czego co najmniej jedna trzecia to kobiety. To dla nich jedyna szansa, by wyżywić swoje dzieci. Ale galamsey wywołuje masę konfliktów społeczno-ekonomicznych i degradację środowiska. Ciężka praca kobiet w kopalniach Republika Ghany jest dziś największym producentem złota w Afryce i czwartym na świecie. Rodzime górnictwo, którego historia sięga X w., było podstawą rozwoju transsaharyjskich szlaków handlowych. Jako kolonia brytyjska pod koniec XIX w. Ghana zyskała nazwę Złotego Wybrzeża. Brytyjczycy zorganizowali tu pierwszą dużą kopalnię komercyjną, w mieście Obuasi. Ale kolonialiści stworzyli struktury zależności, które uniemożliwiły Ghanie pełną kontrolę i korzystanie z jej skarbu także po odzyskaniu niepodległości. Obecnie w sektorze złota w Ghanie działa 16 międzynarodowych korporacji. W 2024 r. kraj wyprodukował 136 ton kruszcu, co przyniosło 11,6 mld dol. przychodu z eksportu. Nowo wybrany prezydent John Mahama deklaruje: – Złoto Ghany nie będzie wzbogacać innych, pozostawiając nasz naród w biedzie. Niestety statystyki dowodzą czegoś innego. Prawie 65 proc. ludności wiejskiej Ghany żyje w ubóstwie, a 6,9 mln osób w skrajnym, definiowanym globalnie jako mniej niż 2,15 dol. dziennie na przeżycie. Ubóstwo ma tu wiele wymiarów. Ghańskie wsie są pozbawione dostępu do wody, dróg, podstawowej opieki zdrowotnej i edukacji. Szybki wzrost cen dóbr konsumpcyjnych w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył i tak już kruchą równowagę społeczną. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20211202-db38fef.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." title="Punkt skupu. To właśnie tędy złoto z nielegalnego wydobycia przechodzi do legalnego obiegu. W końcu trafia do sejfu arabskiego szejka, szwajcarskiego banku lub ekskluzywnego sklepu jubilerskiego w Nowym Jorku. O pochodzenie kruszcu nikt nie pyta – liczy się tylko jego czystość i wartość." /> W latach 2019–2025 ponad 200 kobiet z regionów Aszanti, Ahafo i Upper East wzięło udział w społecznym projekcie Unearthing Her Crown badającym ich udział w galamsey. W każdym z tych miejsc geologia wpływa na sposób wydobycia złota. Tam, gdzie kruszec jest blisko powierzchni, ludzie płuczą i przesiewają ziemię wzdłuż rzek i w płytkich dołach. Tam, gdzie złoto znajduje się głębiej, w twardych skałach, trzeba je wydobywać za pomocą materiałów wybuchowych, wiercenia i wykuwania podziemnych tuneli. Główną cechą Galamsey jest tymczasowość i nieprzewidywalność. Powroty do miejsc wydobycia podczas badań były kluczowe, by zrozumieć, jak zmienne i elastyczne są te nielegalne struktury funkcjonujące od dekad. W regionach, gdzie łatwiej pozyskiwać kruszec z osadów aluwialnych, 70 proc. wydobywających złoto kobiet jest w wieku od 17 do 25 lat i trafia do pracy sezonowej z północy kraju. Zazwyczaj mieszkają one w zatłoczonych, wilgotnych pokojach, śpiąc na kamiennej podłodze pokrytej matami. Na rzeczy osobiste mają kilka haczyków na ścianach. Cały ich pobyt kontrolowany jest przez zarządców kopalń. Codzienność górniczek Nie mają dostępu do wody i sanitariatów, a ich codzienność naznaczona jest alkoholem, przestępczością i seksualną przemocą. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 nawet do ponad 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły. Rozbijają skalne odpady z kopalni często tylko po to, by zostać oszukanymi przez chłopców obsługujących młyny do kruszenia skał i wyceniających również złoty pył, który zebrały. – Mali chłopcy mielą nasze skały. Zawsze musisz uważnie obserwować to, co przy tym robią – mówi 50-letnia Abigail. Kobiety zatrudnione przy płukaniu i przenoszeniu ziemi pracują po 10 godzin dziennie, 6 dni w tygodniu, zarabiając ok. 9 dol. tygodniowo. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210423-65e9261.jpg" width="4500" height="3000" alt="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." title="Kolacja przy świetle latarki, bo przerwy w dostawie prądu są w Ghanie zjawiskiem codziennym. Odpowiedzialność kobiet za rodzinę wydaje się niezachwiana. Tutejsze przysłowie Akan Anoma anntu a, obua da oznacza: Jeśli ptak nie lata, pójdzie spać głodny." /> Te, które przeszukują odpady skalne i kałuże z wodą wokół galamsey niezależnie, jeśli mają szczęście, zarabiają 6 dol. na tydzień. Wszystkie one cierpią na urazy związane z ich pracą, nieleczone z powodu braku opieki zdrowotnej. Są to głównie zainfekowane rany od odłamków skał oraz silne bóle karku spowodowane noszeniem mis z błotem na głowie. – Niektóre dziewczyny dostają więcej godzin, jeśli są miłe dla szefa… Nie możesz pracować, jak masz miesiączkę. To niedobrze dla złota, krew przynosi klątwę na szyb – mówi Cynthia z niezręcznością nastolatki. Kobiety takie jak Ama, pracujące niezależnie, same amalgamują złoto, używając toksycznej rtęci do oddzielania minerału od rudy. Kontakt ze skórą i wdychanie oparów rtęci atakuje układ nerwowy, trawienny, odpornościowy i rozrodczy, wymaga więc środków ochronnych i wiedzy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek20210415-701c92d.jpg" width="4500" height="3000" alt="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." title="Punkt kruszenia skał zbudowany w środku lasu obok nielegalnej kopalni. Tam, gdzie żyły złota znajdują się w twardych skałach, pracują starsze kobiety w wieku od 40 do nawet 80 lat. 60 proc. z nich nigdy nie chodziło do szkoły." /> Kucając na pustaku, przed trzema miskami z wodą i gliną u jej stóp, Ama wyciąga z kieszeni fartucha zakraplacz i wyciska na dłoń kilka błyszczących w słońcu srebrnych kropel. – To rtęć, ale używam jej tylko czasami. Walka państwa z nielegalnym wydobyciem Z punktu widzenia Państwa galamsey to utrata dochodów z wydobycia złota, które trafia nielegalnie na rynek, społeczne i gospodarcze szkody powodowane przez grupy przestępcze oraz degradacja środowiska. Nic więc dziwnego, że od 40 lat rząd walczy z tym procederem. Niestety bez większych efektów. Działania władz koncentrują się na karnych interwencjach. W 2017 r. Ghana uruchomiła operację Vanguard, prowadzoną przez oddziały wojska i policji wspierane przez prywatne firmy ochroniarskie. Aresztowano wówczas tysiące nielegalnych górników, skonfiskowano koparki, spalono schronienia pracowników, rozbito sieci przestępcze. Wszystko jednak z nadużywaniem siły. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek295020210415-b5998dd.jpg" width="4500" height="3000" alt="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." title="Targowisko w jednej z wiosek w rejonie Ahafo, przy której działa duża kopalnia zagranicznej korporacji. Gwałtowny wzrost cen w ciągu ostatnich trzech lat zaburzył już i tak kruchą równowagę społeczną w Ghanie." /> W trakcie tych akcji zginęli ludzie. Pojawiły się relacje o pobiciach, gwałtach, strzelaniu do kobiet z dziećmi na rękach. Operacja Vanguard została zastąpiona przez operację Halt, którą prowadziły Siły Zbrojne Ghany. W 2025 r. zaś przez operacje Narodowego Sekretariatu ds. Walki z Nielegalnym Wydobyciem działającego we współpracy z Ministerstwem Obrony. Aby osiągnąć cel – powstrzymać galamsey – mundurowi nie wahają się strzelać, by zabić. Wartość łańcucha dostaw opiera się na współzależności, która mimowolnie splata nas z losami Amy. Pogodzenie ciężaru historycznych krzywd i wynaturzeń globalizacji z wymiarem człowieczeństwa jest jak błądzenie w mule, z którego wydobywa się złoto. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek824120200929-f749233.jpg" width="4500" height="3000" alt="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." title="Rejon Aszanti, widok na kopalnię z wysokiej hałdy ziemi przeznaczonej do wypłukania. Całkiem niedawno znajdował się tutaj gęsty busz. Ghana ma jeden z najwyższych w Afryce wskaźników wylesiania. Kraj traci co roku ponad 3 proc. swojej zielonej powierzchni." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek526020210423-8ce8e86.jpg" width="3000" height="4500" alt="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." title="KALAPOMA Całymi dniami sama płucze złoto w pokopalnianych ściekach. Używa rtęci, by oddzielić kruszec od zanieczyszczeń. Zarabia średnio 8 dol. tygodniowo." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek962020201009-ad98342.jpg" width="3000" height="4500" alt="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." title="RAMATU Ma troje małych dzieci. Motyką przegrzebuje skały wydobyte z szybu. Jest regularnie oszukiwana na wadze przez właścicieli młynów. – Nic mnie nie zatrzyma – deklaruje mimo bólu, z którym budzi się każdego ranka." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek527020210423-d353a91.jpg" width="3000" height="4500" alt="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." title="AZUMAH Ma męża i małe dziecko. Aby szukać złota, przeniosła się do Aszanti z regionu Upper East. – Całymi godzinami kucam, pochylona w kopalnianych rowach – opowiada. Azumah ukończyła szkołę średnią i chce odłożyć trochę pieniędzy, by otworzyć własny sklep." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek776220200930-e92928b.jpg" width="3000" height="4500" alt="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." title="MABNA Dorastała na północy, a do Aszanti przyjechała w poszukiwaniu pracy. – Na północy nie ma nic, a ja marzę, by zostać położną – mówi. Mieszka z kilkoma innymi dziewczynami zatrudnionymi w kopalniach. Dzielą ciasny pokój – bez wody, łóżek, z drzwiami, które się nie zamykają." /> <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/10/GalamseyM.Smiejek975920201009-515715f.jpg" width="3000" height="4500" alt="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." title="AYNE Ma troje dzieci. Od trzech lat pracuje w galamsey, by otworzyć zakład fryzjerski. Udało jej się odłożyć na kontener i wyposażenie salonu, lecz gwałtowny deszcz zalał wszystko, co miała, niszcząc jej marzenia." /> Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Mariusz Śmiejek Niezależny fotograf dokumentalny. Podejmuje tematy życia codziennego w regionach postkonfliktowych, współczesnych form niewolnictwa, korupcji, handlu ludźmi, wpływu działalności człowieka na degradację środowiska naturalnego. Wielokrotnie nagradzany w Polsce i za granicą za zaangażowanie i konsekwencję w dokumentowaniu rzeczywistości. Publikował m.in. w: The New York Times, National Geographic, Der Spiegel, BBC, Time, Politico.
Nie tylko geny? Kto naprawdę decyduje o płci dziecka
Płeć dzieci wpływa na decyzje rodzicielskie bardziej, niż przypuszczano. Badania pokazują, że rodzice częściej decydują się na powiększenie rodziny, jeśli pierwsze dzieci są tej samej płci.
Spis treści: Rodziny z dziećmi tej samej płci. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Choć z biologicznego punktu widzenia płeć dziecka to kwestia przypadku, nowe dane sugerują, że rodzicielskie preferencje mogą istotnie wpływać na liczbę urodzeń w rodzinie. Zależności te są widoczne w badaniach prowadzonych od XIX wieku aż do dziś. Czy chodzi o biologię, czy raczej o społeczne oczekiwania? Rodziny z dziećmi tej samej płci W teorii poczęcie dziecka to rzut monetą: 50 procent szans na chłopca i 50 procent na dziewczynkę. W praktyce rodziny z samymi synami albo samymi córkami pojawiają się znacznie częściej, niż wynikałoby z przypadku. Nowe badania opublikowane w czasopiśmie „Science Advances” wskazują, że te „przechylone” układy niekoniecznie są statystycznym wybrykiem. — Dorastając, zauważyłam taki wzorzec [rodzin z samymi chłopcami albo samymi dziewczynkami] i zawsze się zastanawiałam, czy to czysty przypadek, czy stoi za tym jakiś biologiczny mechanizm — mówi Siwen Wang, badaczka z Harvard T.H. Chan School of Public Health i współautorka pracy. W badaniu analizowano dane z Nurses’ Health Study II i III — długoterminowych projektów, które od dekad zbierają informacje od pielęgniarek, w tym o liczbie dzieci i czasie ciąż. W ramach analiz 58 007 kobiet urodziło 146 064 dzieci, co daje średnio 2,5 urodzenia na kobietę. Naukowcy znaleźli więcej rodzin z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami, niż można by oczekiwać. Tego efektu nie dało się wyjaśnić samym przypadkiem. — Dane ostatecznie pokazały, że to może nie być tak losowe jak rzut monetą — mówi Wang. Dlaczego niektóre rodziny decydują się na kolejne dzieci? Uczeni próbują teraz wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje. Jedna możliwość to czynniki biologiczne — niektórzy rodzice mogą mieć predyspozycję do posiadania dzieci jednej płci. Druga możliwość to zachowania — rodzice mogą próbować, dopóki w rodzinie nie pojawią się obie płcie, co zniekształca statystykę. Tak czy inaczej, wyniki sugerują, że rodzinne wzorce nie są całkiem przypadkowe. Mogą też odsłaniać złożoną grę między biologią, zachowaniami i rozrodczością. Czy preferencje rodziców wpływają na decyzje prokreacyjne? Jeśli biologia nie tłumaczy w pełni trendu, wyjaśnieniem mogą być zachowania. W analizie uzupełniającej, przeprowadzonej przez dwoje statystyków i opublikowanej jako preprint, pokazano, że preferencje dotyczące płci dziecka są główną siłą stojącą za obserwowanymi trendami. — Gdy patrzymy na rodziny z trójką lub większą liczbą dzieci, widzimy nadreprezentację — mówi Judith Lok, statystyczka z Boston University i współautorka preprintu. — To nie tak, że losowanie nie jest przypadkowe. Raczej ludzie mają kolejne dzieci, aż uznają, że „wystarczy”, czyli mają co najmniej dwie płcie. Te wyniki nie zostały jeszcze zrecenzowane. — Wszystko w tych danych da się wytłumaczyć samymi preferencjami co do momentu, w którym rodzice decydują się zakończyć powiększanie rodziny — mówi Marcos Huerta, data scientist i astrofizyk z Wirginii, który przeprowadził własną, niezależną analizę. Jak zauważa Huerta, próby skorygowania wpływu preferencji — w tym wykluczanie ostatniego dziecka w rodzinie lub tzw. rodzin „kolekcjonerów kuponów” — nie wystarczyły, by całkowicie ten efekt usunąć. Historyczne wzorce rodzinne i preferencje dotyczące płci Upodobanie do „po jednym” nie jest nowe. W badaniu z 2023 roku naukowcy przeanalizowali, jak preferencje dotyczące płci kształtują rodziny od 1850 roku, łącząc dane spisowe z nowszymi zbiorami. Ustalono, że preferencje płci zawsze wpływały na decyzje prokreacyjne, choć w ostatnich latach stały się wyraźniejsze. W XIX wieku rodziny były o około 2 procent bardziej skłonne do posiadania trzeciego dziecka, jeśli dwoje pierwszych było tej samej płci. W ostatnich latach skłonność ta wynosi 6–7 procent. — Gdy rodzice zaczynają od dwójki dzieci tej samej płci, częściej decydują się na trzecie — mówi Todd Jones, ekonomista z Mississippi State University i współautor badania z 2023 roku. — Ta prosta preferencja tworzy zaskakującą iluzję. Nawet jeśli każde urodzenie jest tak losowe jak rzut monetą, rodziny z samymi chłopcami lub samymi dziewczynkami chętniej idą „po kolejne”, co sprawia wrażenie, że część rodziców ma naturalną skłonność do dzieci jednej płci. Jak pokazują badania Jonesa, preferencja posiadania dzieci obu płci sięga lat 50. XIX wieku i nie wskazuje, by rodziny preferowały jedną płeć kosztem drugiej. Rodziny z samymi chłopcami równie często decydują się na kolejne dzieci jak rodziny z samymi dziewczynkami. Biologiczne predyspozycje — czy mają znaczenie? Choć wyniki omawianego badania najprawdopodobniej wynikają z preferencji rodziców, istnieją pewne przesłanki sugerujące, że czynniki biologiczne mogą lekko przechylać szanse. Stosunek płci przy urodzeniu nie jest idealnie równy: na świecie rodzi się około 105 chłopców na 100 dziewczynek. Daje to niewielką przewagę statystyczną chłopcom. Jest też dobrze udokumentowany tzw. efekt powracających żołnierzy — po wielkich wojnach rośnie odsetek urodzeń chłopców. Jak organizm wpływa na płeć dziecka? Biologiczny mechanizm powstawania takich nierównowag wciąż nie jest znany. Istnieje jednak kilka hipotez: czas poczęcia – faza cyklu miesiączkowego może wpływać na płeć dziecka. Niektóre prace sugerują, że współżycie bliżej owulacji zwiększa szanse na chłopca, choć dane są niespójne; pH macicy – środowisko chemiczne może sprzyjać jednemu typowi plemników bardziej niż drugiemu; długość fazy pęcherzykowej – krótsza może sprzyjać chłopcom, dłuższa dziewczynkom; fizjologia matki – poziomy hormonów, glukozy, reakcje immunologiczne — wszystko to może subtelnie wpływać na wynik; styl życia ojca – niektóre badania sugerują, że wyżsi, zamożniejsi lub bardziej agresywni mężczyźni mogą częściej mieć synów, choć dowody są ograniczone. Na razie dowody na biologiczne predyspozycje do posiadania dzieci określonej płci są skromne. — Badanie ludzkiej rozrodczości jest bardzo trudne, bo nie jest ona wyłącznie biologiczna, lecz także behawioralna — mówi Wang. Źródło: National Geographic
Najstarsza matka w Polsce urodziła bliźniaki w wieku 60 lat. Nie jest jednak światową rekordzistką
Najstarsza matka w Polsce urodziła dzieci w wieku, w którym większość kobiet cieszy się z roli babci. Jej przypadek stał się tematem licznych dyskusji – od medycznych po światopoglądowe.
W tym artykule: Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Kim była najstarsza matka w Polsce? Najstarsza matka świata Matki rekordzistki Zmiany cywilizacyjne, a przede wszystkim ogromne postępy w leczeniu niepłodności, sprawiają, że coraz więcej kobiet decyduje się na ciążę dopiero po 40., a nawet 50. roku życia. Czy istnieją jakiekolwiek wiekowe granice macierzyństwa? Współczesna medycyna przełamuje kolejne bariery i pozwala cieszyć się potomstwem nawet emerytkom, co udowodniła zarówno najstarsza matka w Polsce, jak i światowa rekordzistka. Ile lat miała najstarsza matka w Polsce, gdy urodziła? Dojrzałe macierzyństwo wciąż budzi wiele emocji, zwłaszcza gdy jest to pierwsza pociecha zaawansowanych wiekiem rodziców. Podobnie było w przypadku Barbary Sienkiewicz, która dekadę temu została okrzyknięta „najstarszą matką w Polsce”. Aktorka w 2015 r., mając 60 lat, urodziła bliźnięta. Jak sama przyznała w jednym z wywiadów, decyzję o późnym rodzicielstwie podjęła w pełni świadomie, po wcześniejszej konsultacji z lekarzem. – Pierwszy moment, kiedy zapragnęłam być mamą, pojawił się podczas rozmowy z moim lekarzem, który powiedział: „Pani ma młody wiek biologiczny”. Zdziwiłam się. I to na tyle mocno zostało w mojej psychice, że wiedziałam i czułam, że mam jeszcze czas. Czułam w 100 proc., że dam radę. Gdybym tego nie czuła, to na pewno bym nie realizowała do końca swojej decyzji i chęci. I tak się stało. Wbrew wiedzy niektórych lekarzy ginekologów – przekonywała po latach w rozmowie z „Wieczornym Expressem”. Kim była najstarsza matka w Polsce? Gdy na świecie pojawiły się dzieci Barbary Sienkiewicz, rozgorzała ogólnopolska dyskusja na temat późnego macierzyństwa. Sama zainteresowana starała się nie komentować sprawy. Nigdy nie zdradziła, czy dzieci przyszły na świat dzięki metodzie in vitro. Nie ujawniła także, kim jest ich ojciec. – To jest moja tajemnica i moja decyzja – mówiła w „Wieczornym Expressie”. Zanim zasłynęła jako najstarsza matka w Polsce, Barbara Sienkiewicz zagrała kilka epizodycznych ról w popularnych serialach telewizyjnych. Aktorka zmarła nagle 7 czerwca 2024 r. w wieku 69 lat, osierocając bliźnięta – Annę i Piotra. Najstarsza matka świata Za najstarszą matkę świata uznawana jest María del Carmen Bousada de Lara. Hiszpanka w 2006 r. urodziła bliźniaki w wyniku zapłodnienia pozaustrojowego. W dniu porodu miała 67 lat. Natomiast najstarszą matką, która urodziła dziecko z naturalnej ciąży, od 1997 r. jest Dawn Brooke. Mieszkanka wyspy Guernsey została mamą w wieku 59 lat. Pod koniec 2023 r. media rozpisywały się o 70-letniej Ugandyjce, która po zastosowaniu metody in vitro urodziła bliźnięta w ośrodku leczenia niepłodności w stolicy kraju, Kampali. Co ciekawe, trzy lata wcześniej Safina Namukwaya powitała na świecie pierwsze dziecko, córeczkę. Kobieta od tego momentu dzierży nieoficjalny tytuł „najstarszej matki w Afryce”. Z kolei na początku września 2019 r. w wyniku cesarskiego cięcia na świat przyszły bliźniaczki – Rama Tulasi i Uma Tulasi – których mama w dniu porodu miała 74 lata. Erramatti Mangayamma doczekała się upragnionego potomstwa po sześciu dekadach starań. Córeczki urodziły się dzięki metodzie in vitro. Matki rekordzistki Najbardziej płodna matka świata doczekała się narodzin 69 dzieci. Rosjanka Fiodorowa Wasiljewa 27-krotnie cieszyła się stanem błogosławionym. Każda z ciąż była mnoga, co poskutkowało bardzo liczną rodziną. Jak podają internetowe źródła, światowa rekordzista 16 razy urodziła bliźniaki, siedem razy trojaczki i cztery razy czworaczki. Dla porównania Grażyna i Jan Karczewscy, tworzący najliczniejszą rodzine w Polsce, doczekali się 21 dzieci – 11 chłopców i 10 dziewczynek. Różnica między najstarszym a najmłodszym potomkiem wynosi 24 lata. Najmłodsza matka na świecie urodziła w wieku zaledwie 5 lat. Historia Liny Mediny do dziś wzbudza bardzo wiele kontrowersji i rodzi liczne pytania. Wszystkie dowody wskazują na to, że Peruwianka, która najprawdopodobniej cierpiała na syndrom przedwczesnego dojrzewania, padła ofiarą gwałtu. Syn nieletniej matki, Gerardo, do 10. roku życia żył w przekonaniu, iż Lina jest jego starszą siostrą. Ile trwała najdłuższa ciąża? W 1945 r. Beulah Hunter z Los Angeles pobiła rekord pod względem długości stanu błogosławionego. Amerykanka swoją córeczkę urodziła nie po 9, a po ponad 12 miesiącach. Gosiame Thamara Sithole w 2021 r. ustanowiła rekord liczby dzieci urodzonych z jednej ciąży. Mieszkanka Republiki Południowej Afryki powitała wówczas na świecie dziesięcioraczki – siedmiu chłopców i trzy dziewczynki. Pochodząca ze Stanów Zjednoczonych Elisabeth Anderson Sierra została rekordzistką Guinnessa w kategorii „Najwięcej mleka matki oddanego przez jedną osobę”. Kobieta zmagająca się z hiperlaktacją, czyli nadmierną w stosunku do potrzeb dziecka produkcją mleka, w ciągu trzech lat (luty 2015–czerwiec 2018) oddała na rzecz kalifornijskiego laktarium aż 1 599,68 litrów pokarmu. Stacey Herald to najniższa matka w historii. Mierząca niewiele ponad 70 centymetrów wzrostu Amerykanka, mimo choroby genetycznej, doczekała się trójki dzieci. Źródła: stat.gov.pl; biurorekordow.pl; archiwum redakcji Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Co dziedziczymy po mamie? Nie tylko jej geny wpływają na całe nasze życie
Dziedziczenie to nie tylko kolor oczu czy fizyczne podobieństwo. To także molekularne ślady, który nosimy w każdej komórce ciała. Z okazji Dnia Matki przyglądamy się temu, co naprawdę dostajemy od mam – i jak bardzo wpływa to na nasze życie.
Spis treści: Mitochondria – pamiątka po matce, którą nosisz w każdej komórce Matczyny łańcuch pokoleń: co mówią naukowcy? Nie tylko DNA – imprinting i epigenetyka od mamy Kiedy myślimy o tym, co dostajemy od naszych matek, zwykle przychodzą nam do głowy cechy takie jak kolor oczu, temperament czy talent do jakiejś dziedziny. Od mamy dostajemy wszak 50% naszych genów. Jednak co dokładnie w nich otrzymujemy? Jak głęboko sięga wpływ matki nie tylko biologicznie, ale też molekularnie? Dziedziczenie matczyne to fascynujący obszar genetyki, który obejmuje nie tylko przekazywane przez DNA informacje, ale też sposób, w jaki są one regulowane i odczytywane przez nasze komórki. Mitochondria – pamiątka po matce, którą nosisz w każdej komórce Jednym z najbardziej bezpośrednich przykładów dziedziczenia matczynego jest mitochondrialne DNA (mtDNA). Mitochondria to organelle komórkowe. W ich wnętrzu zachodzi proces oddychania komórkowego, w którym z glukozy i tlenu powstaje ATP (adenozynotrójfosforan) — podstawowy nośnik energii w organizmach żywych. Są często określane jako „elektrownie komórek”. Posiadają własny materiał genetyczny, odrębny od DNA jądrowego. Najciekawsze jest to, że mtDNA dziedziczymy wyłącznie od matki. Dzieje się tak dlatego, że podczas zapłodnienia to komórka jajowa dostarcza większość cytoplazmy i organelli, w tym mitochondria, do rozwijającego się zarodka. Plemnik, choć również zawiera mitochondria, nie przekazuje ich dalej — przepadają podczas fuzji komórek rozrodczych. Oznacza to, że każdy z nas nosi w sobie molekularny ślad swojej matki, który można prześledzić tysiące pokoleń wstecz. Matczyny łańcuch pokoleń: co mówią naukowcy? Właśnie na podstawie analizy mtDNA naukowcy z Harvardu potrafili odtworzyć migracje ludzkich populacji i potwierdzić istnienie tzw. „mitochondrialnej Ewy”. Czyli hipotetycznej kobiety, od której wywodzi się linia mtDNA wszystkich współczesnych ludzi. Zatem oprócz naszych własnych mam, ludzkość posiada także prehistoryczną „pramatkę”. Nie tylko DNA – imprinting i epigenetyka od mamy Jednak dziedziczenie nie ogranicza się do samych genów. Kluczową rolę odgrywa również uaktywnianie ich w komórkach jajowych oraz plemnikach. Imprinting genomowy to zjawisko, w którym pewne geny są aktywowane tylko wtedy, gdy pochodzą od konkretnego rodzica — matki lub ojca. W przypadku imprintingu matczynego, niektóre fragmenty DNA są „wyciszane”, jeśli pochodzą od ojca, a aktywne pozostają tylko kopie matczyne. Mechanizm ten jest regulowany chemicznie przez grupy metylowe, które zmieniają sposób odczytywania genów bez ingerencji w ich sekwencję. Takie geny odgrywają często kluczową rolę w rozwoju zarodka i łożyska. Przykładem może być gen H19, aktywny tylko wtedy, gdy pochodzi od matki, a którego nieprawidłowa regulacja może prowadzić do nowotworów lub zaburzeń wzrostu. Tu wkracza kolejna fascynująca dziedzina genetyki — epigenetyka, badająca zmiany w ekspresji genów. Nie wynikają one z samego zapisu DNA, ale z tego, jak geny są „opakowane” i dostępne dla komórkowej maszynerii. Część tych „instrukcji” epigenetycznych może być dziedziczona i również pochodzić od matki. W okresie ciąży środowisko, w jakim żyje mama (dieta, stres, narażenie na toksyny) może wpływać na epigenetykę rozwijającego się płodu, programując pewne jego cechy na całe życie. Badania Harvard Medical School wykazały, że dzieci kobiet narażonych w ciąży na chroniczny stres mają zmienioną metylację genów odpowiedzialnych za regulację emocji i reakcji stresowej. To może zwiększać ryzyko zaburzeń psychicznych w dorosłości. Dziedziczenie matczyne to zatem coś więcej niż tylko fizyczne podobieństwo. To cała sieć subtelnych, złożonych interakcji genów i środowiska, w których rola matki okazuje się kluczowa. Każdy z nas jest nosi w sobie molekularną obecność swojej mamy, zakodowaną w każdej komórce ciała. Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Najstarsza matka na świecie urodziła bliźniaki w podeszłym wieku. To historia bez happy endu
Nikogo już specjalnie nie dziwią przypadki zajścia w ciążę kobiet w wieku emerytalnym. Ile lat miała najstarsza matka na świecie?
W tym artykule: Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Najstarsza matka na świecie po in vitro Zalety i wady późnego macierzyństwa Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Co pozwala na późne macierzyństwo? Kobiety w krajach rozwiniętych coraz większą wagę przykładają do zdobycia wykształcenia i dobrej pracy, odkładając posiadanie dzieci na bliżej niesprecyzowaną przyszłość. Teraz, dzięki postępom medycyny, mogą przesunąć naturalne granice swej płodności o całe dziesięciolecia. Jaka była najstarsza matka na świecie? To zależy, jakie kryterium weźmiemy pod uwagę. Najstarsza matka, która urodziła dziecko po naturalnym poczęciu Granice kobiecej płodności wyznacza sprawność jajników. Każdy z nich zawiera na starcie ok. 300 tys. komórek jajowych. Po osiągnięciu maksimum w okolicach 20. roku życia, czynność jajników zaczyna nieubłaganie słabnąć. Po czterdziestce proces ten nabiera tempa. Obecnie za najstarszą matkę, która urodziła dziecko wskutek naturalnej ciąży, uznawana jest Dawn Brooke. To urodzona w 1938 r. mieszkanka wyspy Guernsey. W 1997 r. urodziła syna, mając 59 lat. Dzięki temu trafiła do „Księgi rekordów Guinnessa”. Najstarsza matka na świecie po in vitro Biologia nie stawia wyraźnych granic możliwości samego zajścia w ciążę. Ginekolodzy twierdzą, że macica praktycznie się nie starzeje, o ile tylko jest regularnie „dożywiana” hormonami. Narząd ten można więc przygotować na przyjęcie zarodka także u kobiety po sześćdziesiątce. Dlatego Dawn Brooke nie była najstarszą z matek. Tytuł ten na jakiś czas zdobyła María del Carmen Bousada de Lara z Hiszpanii. W 2006 r. urodziła bliźniaki, mając niemal 67 lat. Z zapłodnienia in vitro skorzystała w USA utrzymując, że jest o 12 lat młodsza. Inaczej nie zostałaby zakwalifikowana do zabiegu. María del Carmen Bousada de Lara stała się symbolem i nieoficjalną rzeczniczką późnego macierzyństwa. Jednak dwa lata po urodzeniu swych bliźniaków zmarła na raka. Lekarze podkreślają, że kobiety w bardziej zaawansowanym wieku częściej mają komplikacje w czasie ciąży, a ich stan zdrowia może sprawić, że nie będą w stanie opiekować się potomstwem zbyt długo. Obecnie za najstarszą matkę, która zaszła w ciążę wskutek zapłodnienia in vitro uważana jest Erramatti Mangamma z Indii. W 2019 r. urodziła bliźniaczki przez cesarskie cięcie. Miała wówczas 73 lata. Jej mąż, ojciec dzieci, zmarł na zawał rok później w wieku 84 lat. Zalety i wady późnego macierzyństwa Kobiety mogą dziś zrobić karierę – także w do niedawna „męskich” dziedzinach, takich jak nauka, polityka czy biznes – i zdecydować się na macierzyństwo wtedy, gdy uznają, że są już na to gotowe. Swobodniej dobierają partnerów i ustalają z nimi sprawiedliwszy podział obowiązków domowych. Rodziny późno decydujące się na dziecko mogą być dojrzalsze i stabilniejsze. Jednak eksperci mają co do tego wątpliwości. Czy matka w zaawansowanym wieku będzie dla dziecka bardziej jak rozpieszczająca je babcia? Czy znajdzie z nim wspólny język? Kiedy jest najlepszy czas na zajście w ciążę? Mogłoby się wydawać, że odsuwanie w czasie prokreacji jest czymś szkodliwym i dla matki, i dla dziecka. Ostatecznie ewolucja przystosowała nas do rozmnażania się już w młodym, nastoletnim wieku. To na przełom drugiej i trzeciej dekady życia przypada szczyt reprodukcyjnych możliwości kobiety. Czy to nie wtedy należałoby zajść w ciążę? Niekoniecznie – odpowiadają naukowcy. Oprócz czystej biologii rozrodu w grę wchodzą bowiem także inne, nie mniej ważne czynniki. W przypadku młodych matek na pierwszy plan wysuwają się aspekty społeczne. Nastoletnia ciąża statystycznie częściej jest efektem niedojrzałego, niesformalizowanego związku i prowadzi do problemów z edukacją czy znalezieniem pracy. Prof. John Mirowsky, socjolog z University of Texas w Austin obliczył, że jeśli weźmiemy pod uwagę najważniejsze czynniki biologiczne, medyczne i społeczne – dotyczące zarówno kobiety, jak i dziecka – najlepiej jest zachodzić w ciążę po trzydziestce! Optymalny wiek to 34 lata, a więc blisko tego, co dziś obserwujemy w krajach rozwiniętych. Jednak z innych badań wynika, że decyzji o zajściu w „naturalną” ciążę nie można bezkarnie odkładać w nieskończoność. Prof. Angelo Alonzo z Yale University twierdzi, że po przekroczeniu 35. roku życia kobiety nie powinny już zostawać matkami, bo niekorzystnie odbija się to na ich zdrowiu. Co pozwala na późne macierzyństwo? Odkładanie na później decyzji o założeniu rodziny napędzają nowe technologie medyczne. W latach 60. XX wieku na rynek trafiły doustne środki antykoncepcyjne, dające kobietom możliwość częściowego przejęcia kontroli nad swą płodnością. Pigułka skutecznie oddzieliła seks od jego głównego ewolucyjnego celu – prokreacji. Pary mogły zdecydować, że w danym momencie nie chcą jeszcze mieć dziecka. Miały jednak świadomość, że nie mogą z tym zwlekać bez końca, bo na przeszkodzie stała biologia. Sytuację zmieniło dopiero zapłodnienie in vitro. Dzięki niemu w ciążę mogą dziś zajść nawet panie w wieku emerytalnym, o ile tylko znajdą dawczynię komórek jajowych – bo same najczęściej nie są już w stanie ich wyprodukować. Jednak większość rodziców pragnie mieć dziecko, które będzie ich biologicznym potomkiem. Z pomocą przyszły techniki zamrażania tkanek. Okazało się, że zamrażanie dobrze znoszą jajniki. Wystarczy jednak pobrać fragment jajnika, pokroić go na cienkie skrawki i zamrozić. Potem będzie można przeszczepić tkankę z powrotem. W 1999 r. dr Kutluk Oktay z Cornell University dokonał tego z powodzeniem u 30-letniej baletnicy. Od tamtej pory przeprowadzono dziesiątki podobnych zabiegów. Poddane im kobiety odzyskiwały płodność i zachodziły w ciążę w sposób naturalny, rodząc zdrowe dzieci. Nasz autor Jan Stradowski Redaktor prowadzący serwisu www.national-geographic.pl, z wykształcenia lekarz, z zamiłowania biolog i przyrodnik. W Radiu TOK FM prowadził audycję „Człowiek 2.0”. Więcej: www.stradowski.net
Naukowcy odkryli pochodzenie matki Leonarda da Vinci? „Była czerkieską niewolnicą”
Analiza dokumentów sprzed prawie 600 lat wykazała prawdopodobne pochodzenie matki Leonarda da Vinci. Włoski historyk twierdzi, że Caterina Buti del Vacca była księżniczką z Kaukazu, którą porwali Tatarzy, a następnie sprzedali ją Wenecjanom.
W tym artykule: Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków Kim była matka Leonarda da Vinci? Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Leonardo da Vinci to postać, która wciąż nie przestaje zaskakiwać. Włoski artysta z okresu renesansu był nie tylko malarzem, którego arcydzieła wiszą w największych muzeach na świecie. To również wybitny rzeźbiarz, architekt i inżynier, którego pomysły i innowacje wyprzedzały swoją epokę. Tysiące notatek Włocha potwierdzają jego zainteresowanie mechaniką, matematyką, biologią, a nawet grawitacją. Leonardo da Vinci był autorem wielu arcydzieł i innowacyjnych wynalazków W tym roku naukowcy z California Institute of Technology przeanalizowali zaginione zapiski renesansowego uczonego i odkryli, że Leonardo da Vinci analizował zjawisko swobodnego spadania wiele lat przed Galileuszem. Już wcześniej wiadomo było, że uczony interesował się badaniami ruchu i sił działających na ciała. Badacze twierdzą jednak, że na podstawie matematycznego przykładu i serii szkiców próbował udowodnić to, co dziś rozumiemy jako teorię grawitacji. Palmanova: włoskie miasto epoki renesansu, które nie przestaje zachwycać Włochy są pełne niezwykłych skarbów światowej kultury pod niemal każdym względem. Można długo wymieniać znane wszystkim miejsca, które mają trwałe miejsce w ludzkiej świadomości. Ni... Naukowców fascynują jednak nie tylko wynalazki i odkrycia Włocha. Równie ciekawe i zarazem tajemnicze jest jego życie prywatne i pochodzenie. Od dziesiątek lat badacze z całego świata próbują dowiedzieć się, kim była jego matka, Caterina Buti del Vacca. Najnowsze odkrycie włoskiego badacza prof. Carlo Vecce, profesora literatury włoskiej na Uniwersytecie L'Orientale w Neapolu, rzuca nowe światło na historię rodziny da Vinci. Kim była matka Leonarda da Vinci? Wokół postaci Cateriny pojawiało się już wiele teorii. Antonimo Gaddiano pisał ok. 1540 roku, że matka renesansowego artysty pochodziła z wysokiego stanu społecznego, ale już wówczas mówiło się o tym, że mogła być nieślubnym dzieckiem. Niektórzy historycy sugerowali, że mogła być również córką drwala z Cerreto Guidi. Z kolei 18 lat temu włoscy antropolodzy stwierdzili, że Włoch mógł mieć korzenie arabskie. Badacze postawili hipotezę, że Caterina była niewolnicą, którą przywieziono do Włoch najprawdopodobniej z Konstantynopola. Teoria, która głosiła, jakoby matka Leonarda da Vinci została zniewolona i nie pochodziła z Włoch, pojawiała się z resztą przy okazji wielu debat i badań. Teraz prof. Carlo Vecce twierdzi, że znalazł dowód, że jest to prawda. Caterina Buti del Vacca miała jednak pochodzić nie z Konstantynopola, lecz z Kaukazu. Potwierdzeniem tego mają być dokumenty, które znajdują się w Archiwum Narodowym we Florencji sprzed prawie 600 lat. Włoski badacz potwierdza, że Caterina była niewolnicą z Kaukazu Włoski uczony twierdzi, że odnalazł akt wyzwolenia Cateriny zatytułowany „filia Jacobi eius schiava seu serva de partibus Circassie”. Widnieje na nim data 2 listopada 1452 roku. To oznacza, że dokument został stworzony niecałe 7 miesięcy po urodzeniu Leonarda da Vinci. Prof. Vecce podkreśla, że akt sporządzono na prośbę właścicielki niewolnicy, która nazywała się Ginevra d’Antonio Redditi. Najdroższe obrazy na świecie. Dzieła sztuki, które osiągnęły astronomiczne ceny Większość z nich powstała w XIX i XX wieku. Najstarszy, a zarazem najdroższy ma ponad 500 lat. Oto 10 obrazów, za które zapłacono rekordowo wysokie ceny. – Matka Leonarda była czerkieską niewolnicą. Czerkiesi to lud zamieszkujący północny Kaukaz, spokrewniony z Abchazami. Już w czasach imperium osmańskiego czerkieskie kobiety słynęły z urody, co potwierdza wiele ówczesnych źródeł. Wyróżniały się zielonymi oczami i relatywnie często rudymi włosami. Z tego powodu często stawały się ofiarami łowców niewolników i były sprzedawane do haremów. Kobieta uznawana za matkę renesansowego mistrza została porwana ze swojego domu w górach Kaukazu, a następnie sprzedana w Konstantynopolu, a później w Wenecji, zanim ostatecznie dotarła do Florencji. Miała wówczas 15 lat. To właśnie tam poznała młodego notariusza, Piero da Vinco – powiedział na konferencji prasowej prof. Vecce. Uczony twierdzi, że Caterina poznała Piero rok przed podpisaniem aktu wyzwolenia. Pracowała wówczas jako mamka, a więc musiała być w ciąży już wcześniej, co oznacza, że Leonardo nie był jej pierworodnym dzieckiem. Do nawiązania relacji intymnej między rodzicami renesansowego artysty miało dojść w Pałacu Castellani, w którym dzisiaj znajduje się siedziba Muzeum Galileusza we Florencji. Rok po narodzinach Leonarda Caterina i Piero wzięli ślub. Prof. Vecce przyznał, że odkrycie potwierdza, że słynny wynalazca, malarz i rzeźbiarz był tylko w połowie Włochem. Naukowiec z Neapolu przyznał, że badania wykorzysta w swojej najnowszej książce zatytułowanej „Uśmiech Cateriny, matki Leonarda”. Źródło: LiveScience Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Najbardziej płodna matka świata zachodziła w ciążę 27 razy. W sumie doczekała się narodzin 69 dzieci
Najbardziej płodna matka świata, choć może trudno w to uwierzyć, 27-krotnie zachodziła w ciążę. Na dodatek każda z nich była mnoga, co poskutkowało bardzo liczną rodziną. Fiodorowa Wasiljewa, bo o niej mowa, dała życie 69 dzieciom.
W tym artykule: Najbardziej płodna matka świata. Kto miał najwięcej dzieci w historii? Matczyne rekordy i ciekawostki Dzieci, co z pewnością potwierdzi niejeden rodzic, to największy skarb w życiu. Nie jest jednak tajemnicą, że liczba urodzeń w Polsce z roku na roku spada, osiągając rekordowo niski pułap. I to mimo licznych programów socjalnych. Do założenia rodziny lub jej powiększenia nie zachęca także obecna sytuacja gospodarcza czy społeczno-prawna kobiet. W 2021 roku na świat przyszło najmniej pierworodnych (331 tysięcy) od czasów II wojny światowej. Dla porównania, w drugiej połowie lata 50. XX wieku liczba ta wynosiła prawie 794 tys. Najbardziej „płodny” okazał się okres międzywojenny, w którym rocznie rodziło się ok. 800 tys. dzieci. Ponad milion urodzeń odnotowano czterokrotnie – w latach 1923–1925 oraz w 1930 roku. Niski poziom urodzeń i dzietności przekłada się na ujemny przyrost naturalny (liczba zgonów przewyższa liczbę urodzeń), który we wspominanym chwilę wcześniej 2021 roku wyniósł minus 188 tysięcy (minus 4,9 na 1000 mieszkańców Polski). Był to najgorszy wynik po 1945 r. Kim jest najwyższy człowiek na świecie? Możliwe, że ten 29-latek z Ghany przejdzie do historii Bardzo wysocy ludzie od dawna fascynują naukowców. Do tej pory uważano, że rekord wzrostu to 272 cm. Jednak najwyższy człowiek na świecie może mieć prawie 2,9 m! <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kim-jest-najwyzszy-czlowiek-na-swiecie-mozliwe-ze-ten-29-latek-z-ghany-przejdzie-do-historiiv-c9cff4f.jpg" width="938" height="528" alt="Kim jest najwyższy człowiek na świecie? Możliwe, że ten 29-latek z Ghany przejdzie do historiiv" title="Kim jest najwyższy człowiek na świecie? Możliwe, że ten 29-latek z Ghany przejdzie do historiiv" /> Według corocznego raportu CIA, nad Wisłą kobieta rodzi przeciętnie 1,4 dziecka. Gorszy współczynnik dzietności spośród 198 państw uwzględnionych w rankingu „The World Factbook” mają tylko Japonia, Bośnia i Hercegowina, Mauritius, Hiszpania, Włochy, Singapur i Korea Południowa. Spoglądając na obecne dane, tym bardziej trudno uwierzyć, że jedna kobieta (powtórzmy jeszcze raz – jedna) może urodzić... 69 dzieci. Taki rekord pochodzi z XVIII wieku, a ustanowiła go Fiodorowa Wasiljewa. Najbardziej płodna matka świata. Kto miał najwięcej dzieci w historii? Najbardziej płodna matka świata pochodziła z Rosji. A dokładniej z miasta Szuja, ok. 340 km na wschód od Moskwy. Na temat kobiety, ze względu na małą liczbę zachowanych źródeł, nie znajdziemy zbyt wielu informacji. Nie jest znana ani dokładna data życia chłopki (szacuje się, że przyszła na świat w 1707, a zmarła w 1782 roku), ani jej imię. Fiodorowa Wasiljewa przyjęło się bowiem od imienia i nazwiska jej męża, Fiodora Wasilijewa. Fiodorowa Wasiljewa zapisała się w historii jako najbardziej płodna matka świata. Matczyna rekordzistka cieszyła się stanem błogosławionym 27 razy. Co warto podkreślić, każda z ciąż była mnoga. Jak podają portale internetowe, Rosjanka 16 razy urodziła bliźniaki, siedem razy trojaczki i cztery razy czworaczki. Efekt? Rosjanka 69-krotnie zostawała mamą. W wieku niemowlęcym zmarła tylko dwójka jej pociech. Ostatnie wspólne dziecko państwa Wasilijewów pojawiło się na świecie, gdy kobieta ukończyła 50. rok życia. Po śmierci swojej żony, Fiodor ponownie stanął na ślubnym kobiercu, a owocem nowego związku było 18 pociech. W ramach ciekawostki dodajmy, że najliczniejszą rodzinę w Polsce tworzą Grażyna i Jan Karczewscy z Mazur. Małżonkowie doczekali się narodzin 21 dzieci – 11 chłopców i 10 dziewczynek. Różnica między najstarszym a najmłodszym potomkiem wynosi 24 lata. Najstarsza osoba na świecie nie żyje. Superstulatka z Francji miała 118 lat – nie był to jednak rekord Najstarsza osoba na świecie nie żyje. Siostra zakonna Andre (Lucile Randon) odeszła w domu opieki w Tulonie w południowo-wschodniej Francji. W dniu śmierci miała 118 lat i 340 dni. Matczyne rekordy i ciekawostki Najstarsza matka na świecie, która urodziła dziecko wskutek naturalnej ciąży, miała 59 lat (Dawn Brooke); Najstarsza kobieta, która została matką dzięki metodzie in vitro, miała 67 lat (María del Carmen Bousada de Lara); Lina Medina Lazo z Peru to najmłodsza matka w historii – w chwili porodu miała zaledwie 5 lat, 7 miesięcy i 21 dni; Beulah Hunter to rekordzistka pod względem najdłużej trwającej ciąży świata – Amerykanka była w ciąży ponad rok; Rekord w liczbie jednorazowo urodzonych dzieci należy do mieszkanki RPA, która w 2021 roku urodziła dziesięcioraczki. Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Możesz kochać mamę tak samo, ale w pewnym wieku mózg uzna jej głos za mniej warty uwagi
W okresie dojrzewania najwięcej mówi się o zmianach ciała, a co w tym czasie zachodzi w naszych głowach? Mózgu nie oszukamy.
W tym artykule: Kiedy dzieci przestają słuchać mam? Bunt czy zdrowe zachowanie? Macierzyństwo w świecie zwierząt W dzieciństwie mama była dla nas najważniejszą osobą na świecie. Najpiękniejsza, najmądrzejsza, najbardziej kochająca… Długo by wymieniać. O ile te przymiotniki opisujące nasze rodzicielki się nie zmieniają, o tyle biologii nie oszukamy. Według badań opisanych na łamach czasopisma naukowego „Journal of Neuroscience”, w pewnym wieku głos matki przestaje oddziaływać na nas tak samo, jak w pierwszych latach życia. Nie zapomnij o tym, że 26 maja jest Dzień Matki. Nie masz pomysłu na prezent? Spójrz na nasze propozycje. Kiedy dzieci przestają słuchać mam? Na potrzeby badań, naukowcy ze Stanford University School of Medicine przeskanowali mózgi dzieci w wieku od 7 do 16 lat. Robili to w trakcie odtwarzania nagrań głosów ich matek i obcych kobiet. Żeby badania były jak najbardziej rzetelne, kobiety nie wypowiadały pełnych zdań, a zbitki różnych słów. W ten sposób mózgi dzieci i nastolatków odbierały tylko głosy, nie komunikaty. Analiza wykazała, że u dzieci między 7. a 12. rokiem życia obszary mózgu odpowiedzialne za nagradzanie i skupianie uwagi wykazywały większą aktywność na dźwięk głosu matek. W okresie dojrzewania ta prawidłowość się odwraca. Gdy mamy mniej więcej 13–14 lat, głosy obcych kobiet pobudzają nasz mózg bardziej niż głos rodzicielki. Odkrycie może wydawać się smutne, ale na pewno nie zaskakuje rodziców nastolatków. W końcu w tym wieku większość młodzieży przechodzi bunt. Niesłuchanie czy ignorowanie poleceń opiekunów to jedne z jego najłagodniejszych przejawów. Chiny. Rodzice niegrzecznych dzieci mogą zostać ukarani To już nie pierwszy raz, kiedy rządzący w Chinach angażują się w wychowanie dzieci i młodzieży. Poprzednie zmiany w prawie również wzbudziły niemałe kontrowersje. Bunt czy zdrowe zachowanie? Neurobiolog Daniel Abrams ze Stanford University School of Medicine tłumaczy, że to nie tak, że pewne obszary mózgu u dorastających dzieci przestają reagować na matkę. Po prostu nieznane głosy wydają im się warte większej uwagi. Takie zachowanie jest jak najbardziej zdrowe. – Tak właśnie powinno być. Poznawanie nowych ludzi i sytuacji jest elementem dojrzewania. To, co tu widzimy, jest odzwierciedleniem tego zjawiska – wyjaśnia Abrams. Jak dodaje Leslie Seltzer, antropolog biologiczny z University of Wisconsin-Madison, „w miarę dojrzewania nasze przetrwanie w coraz mniejszym stopniu zależy od wsparcia ze strony matki. Bardziej zależy natomiast od naszych powiązań grupowych z rówieśnikami”. To, kiedy mózg zacznie żywiej reagować na obce głosy, nie jest stałą. Średnia z badań wskazuje na okres między 13. i 14. rokiem życia, ale to może być też zależne od sposobu wychowania i ewentualnych zaniedbań i nadużyć ze strony rodziców. W jakim wieku social media szkodzą nam najbardziej? To zależy od płci Na przestrzeni zaledwie kilku lat social media stały się naszą codziennością. Ich nadużywanie może mieć jednak poważne konsekwencje. Kto jest najbardziej narażony? Macierzyństwo w świecie zwierząt Widok szympansicy z małymi czy kaczuszek płynących za mamą po stawie może rozczulić. Macierzyństwo i wychowanie potomstwa u zwierząt w przypadku niektórych gatunków przybiera jednak skrajnie brutalne formy. Mowa o dzieciobójstwie. Badacze zaobserwowali takie zachowania między innymi u lwów, gibonów i części papug. Dlaczego zwierzęta zabiją małe? Po pierwsze, zabójcom zależy po prostu na najedzeniu się. Po drugie, w ten sposób pozbywają się konkurentów. Dla kontrastu bliskie i na swój sposób czuje relacje z maluchami mają wilczyce, słonice czy samice rysi. Mamy opiekują się nimi i towarzyszą w stawianiu pierwszych kroków w samodzielnym życiu. Źródło: „Journal of Neuroscience”.
Szympansie matki są jak ludzie: dbają o pielęgnację, przechodzą żałobę i potrzebują czasu dla siebie
Całodobowa opieka nad niemowlęciem przez rok. Pielęgnacja przez okres do pięciu lat. Intensywny, czasochłonny związek, który trwa ponad dekadę. Brzmi znajomo? Nowe badania ujawniają, że podobnie jak ludzkie matki, samice szympansów poświęcają bardzo wiele, by wychować swoje potomstwo. Nowe ustalenia mogą pomóc w ochronie zagrożonego gatunku.
W tym artykule: Więź matka-syn Nie tylko ludzie potrzebują czasu dla siebie Wspólne przeżywanie żałoby Społeczności szympansów, które rozciągają się od tropikalnych lasów deszczowych Ugandy po lasy sawannowe Tanzanii, są zróżnicowane i mają własne dziwactwa, to wszystkie powstały na tym samym fundamencie – silnej więzi matek z młodymi. – mówi Rachna Reddy, doktorantka z Uniwersytetu Harvarda, która przez lata obserwowała zwierzęta na wolności. Więź matka-syn Pokolenia prymatologów udokumentowały silne związki między szympansimi matkami i ich dorosłymi synami, ale dopiero badanie z zeszłego roku wykazało, że taki stan rzeczy jest u tych zwierząt normą. Rachna Reddy i współautor badania Aaron Sandel spędzili trzy lata, obserwując jak 29 dorastających i młodych dorosłych samców w społeczności szympansów Ngogo w ugandyjskim Parku Narodowym Kibale wchodziło w interakcje z innymi szympansami. Samce szympansów nie widywały swoich mam tak często, jak kiedyś, ale kiedy ich drogi się krzyżowały, synowie szukali swoich mam i pielęgnowali je przez długi czas, prawdopodobnie powtarzając zachowania z dzieciństwa. – wyjaśnia Reddy. Ten rodzaj trwałej relacji między matką a synem prawdopodobnie występuje w różnych grupach szympansów. Jest to również bardzo rzadkie wśród ssaków, ponieważ większość samców opuszcza swoją grupę urodzenia, gdy osiągną dojrzałość. W przypadku szympansów to samice znajdują nową grupę, dlatego też najbliższymi krewnymi samicy szympansa są prawdopodobnie jej synowie. Badanie wykazało również, że matki odgrywają kluczową rolę na tym etapie życia potomków, broniąc swoich synów podczas konfliktów ze starszymi samcami, a także oferując pocieszenie poprzez dotyk. Nie tylko ludzie potrzebują czasu dla siebie Niedawno naukowiec z Uniwersytetu George'a Waszyngtona Sean Lee na nowo przyjrzał się konwencjonalnej wiedzy o codziennym życiu samic szympansów i odkrył pewne nieprawidłowości dotyczące socjalizacji wśród tych zwierząt. Przez długi czas naukowcy uważali, że z racji tego, że szympansie mamy spędzają bardzo dużo czasu ze swoim potomstwem, nie są zbyt towarzyskie, jednak dzięki większym zbiorom danych i otwartym umysłom Lee i jego współpracownicy odkryli, że szympansy spędzają ze swoimi rówieśnikami, co ich słynni krewni – bonobo. W badaniu opublikowanym na początku tego roku Lee i współpracownicy zarejestrowali zachowania karmiących bonobo w Demokratycznej Republice Konga. Następnie badacze porównali te obserwacje z danymi pochodzącymi od szympansów z Parku Narodowego Gombe Stream w Tanzanii. Przyjrzano się ilości czasu, jaki każdy gatunek spędzał na wykonywaniu różnych czynności, takich jak jedzenie, podróżowanie, pielęgnacja i zabawa. Nie jest zaskoczeniem, że matki szympansów spędzały więcej czasu sam na sam ze swoimi dziećmi (a mniej czasu z innymi dorosłymi szympansami), niż bonobo. Ale matki szympansów poświęcały również co najmniej tyle samo czasu na wysokiej jakości takie działania społeczne jak pielęgnacja i zabawa. – mówi Lee. Wspólne przeżywanie żałoby Badania nad szympansami żyjącymi w niewoli również mogą dać pewien wgląd w zachowania ich dzikich krewnych. Jedna z najniższych rangą członkiń swojej społeczności w Royal Burgers' Zoo w Holandii, Moni, miała trudności z nawiązaniem relacji z pozostałymi 14 szympansami w swoim wybiegu, czasami wpatrując się w szympansy, które chciała pielęgnować lub ciągnąc je za włosy. "Nie bardzo wiedziała, jak być szympansem" – mówi Zoë Goldsborough, doktorantka z Uniwersytetu w Utrechcie, która spędziła miesiące, obserwując Moni i jej społeczność. Pewnego ranka Goldsborough i jej koleżanka odkryły w zagrodzie martwo urodzone dziecko i zdały sobie sprawę, że Moni trzymała się na uboczu częściowo dlatego, że była w ciąży. Tego dnia społeczność szympansów była wyjątkowo spokojna. Zamiast unikać Moni jak zwykle, szympansy siedziały obok niej, całowały ją i oferowały swoje palce, które mogła trzymać lub wkładać do ust. Naukowcy już wcześniej wiedzieli, że szympansy prawdopodobnie przeżywają żałobę, ale doświadczenie Moni może być pierwszym udokumentowanym dowodem na to, że zwierzęta te – przynajmniej w niewoli – pocieszają osobę, która przeżyła stratę. Mimo że intensywne uczucie innych szympansów do Moni trwało tylko kilka godzin, jej strata mogła pomóc jej umocnić swoją pozycję w grupie – teraz szympansem średniej rangi z kilkoma partnerami do pielęgnacji. “Świadomość naszej własnej śmiertelności była naprawdę postrzegana jako coś, co odróżnia zwierzęta od ludzi" – mówi Goldsborough – ale badania pokazują, że także szympansy doświadczają intensywnego żalu i jest to tylko jedna z wielu emocji, które dzielimy z naszymi małpimi kuzynami.
Ryzyko dla ciężarnych i młodych matek przy COVID-19 większe niż zakładano
Badanie na 2100 ciężarnych z 18 państw pokazało silny związek między chorobą wywołaną przez SARS-CoV-2 i wysokim ryzykiem komplikacji dla matki i dziecka.
Od początku pandemii liczono się z tym, że COVID-19 może w negatywny sposób wpływać na kobiety w ciąży i noworodki. Dowody zebrane przez badaczy z Oksfordu (Nuffield Dept of Women's & Reproductive Health) pokazują, że jest niestety gorzej niż przypuszczano. Naukowcy swoje analizy przekazali do publikacji w czasopismie „JAMA Pediatrics”. Z ich raportu można dowiedzieć się, że przez poziom ryzyka, któremu podlegają ciężarne powinny podlegać szczególnej trosce medyków. - Ryzyko wystąpienia w ciąży czy przy porodzie komplikacji jak przedterminowy poród, poporodowa rzucawka, konieczność przyjęcia na OIOM czy wręcz ryzyko zgonu w przypadku kobiet spodziewających się dziecka a chorujących na COVID-19 jest o 50 proc. wyższe niż u zdrowych – tłumaczy szef grupy badaczy, prof. Aris Papageorghiou z wydziały Medycyny Płodu na Oksfordzie. Niestety wyższemu ryzyku (trzykrotnemu) przyjęcia na oddział opieki intensywnej podlegają też noworodki urodzone przez chore na COVID-19. Najczęściej, wyjaśniają autorzy badania, to skutek przedwczesnego porodu. Niejakim pocieszeniem jest, dodają naukowcy, że w przypadku bezobjawowego COVID-19 ryzyko dla matki i dziecka jest podobne do ryzyka, któremu podlegają zdrowe kobiety w ciąży. Celem przyświecającym autorom badania i jego analizy była możliwość edukacji kobiet pragnących zajść w ciążę i ich partnerów na temat ryzyka związanego z wprowadzeniem dziecka na świat w czasie pandemii. Także umożliwienie personelowi medycznemu zapewnienia ciężarnym, rodzącym i młodym matkom i dzieciom najlepszej możliwej opieki. Mówią wprost o konieczności zapewnienia wszystkim przyszłym mamom szczepionek. To samo ogłosili niedawno przedstawiciele Amerykańskiego Towarzystwa Medycyny Reporodukcyjnej. View oEmbed on the source website Publikacja INTERCOVID Study w „JAMA Pediatrics” to efekt pracy ponad 100 osób z 2100 kobietami w ciąży z 43 różnych oddziałów położniczych w 18 krajach o zróżnicowanym PKB. Badanie jest unikalne, bo każda rodząca z COVID-19 została porównana z dwiema innymi zdrowymi kobietami rodzącymi w tym samym czasie w tym samym szpitalu. - Na szczęście musieliśmy opisać jedynie kilka przypadków śmierci rodzących. Niemniej, ryzyko zgonu podczas ciąży i w okresie bezpośrednio po porodzie było 22-krotnie wyższe u kobiet z COVID-19 niż u niezainfekowanych ciężarnych – stwierdził prof. Papageorghiou. Odkryto też, że co dziesiąty noworodek zainfekowanej mamy kilka dni po urodzeniu okazywał się być zainfekowany SARS-CoV-2. Według współautora analizy, prof. José Villar z Oksfordu, karmienie piersią przez chorą matkę nie wydaje się zwiększać ryzyka infekcji noworodka. Rośnie ono gdy konieczny jest poród przez cesarskie cięcie.
Imiona afgańskich matek będą umieszczane na dowodach osobistych ich dzieci
Łamiąca kulturowe tabu decyzja władz Afganistanu dopuści możliwość umieszczania imion matek na dokumentach tożsamości ich dzieci. Dla kobiet w tym kraju to przełom, bo za nawet za publiczne wypowiedzenie imienia kobiety można zostać surowo ukaranym.
- Przychodząca na świat dziewczynka długo musi czekać, aż ktoś nada jej imię. Gdy nadchodzi jej ślub, jej imienia nie ma na zaproszeniu. Gdy choruje, jej imienia nie ma na recepcie od lekarza. Gdy umiera, jej imienia nie ma ani na akcie zgonu ani na nagrobku – Mahjooba Nowrouzi, dziennikarka BBC Afghan, tłumaczy wagę podpisu jakim prezydent Ashraf Ghani wprowadził w życie przepis uchwalony przez parlament Afganistanu. View oEmbed on the source website Do tej pory prawo tego kraju dopuszczało jedynie imię ojca na dokumencie tożsamości kobiety. Używanie publiczne imienia kobiety jest bardzo źle odbierane, szczególnie w najbardziej tradycyjnych kręgach tego społeczeństwa. Jest ono wręcz postrzegane jako forma obrazy. Wiele kobiet boleśnie odczuło łamanie tego tabu gdy próbowały np. wykupić receptę w aptece posługując się swoim imieniem. Zmienić tę sytuację próbowali twórcy kampanii społecznej wymierzonej w celebrytów a posługującej się w internecie #WhereIsMyName. Biorąc pod uwagę, że w jedynie ok. 7 proc. społeczeństwa ma stały dostęp do sieci, to potrzeba było przekonać właśnie tych najbardziej znanych by pojawiając się w ogólnodostępnych mediach mogli promować tę kontrowersyjną dla wielu Afgańczyków ideę, że kobieta ma prawo używać własnego imienia. - Nie mamy wątpliwości, że nasze zwycięstwo jest konsekwencją nieprzerwanej i upartej akcji promowania konieczności wprowadzenia tych zmian. Rząd stanął przy kobietach, podobnie prezydent. I za to należą się im podziękowania – powiedziała BBC twórczyni kampanii, Laleh Osmany. W komunikacie dla prasy, dział prawny gabinetu prezydenta określił decyzję o włączeniu imienia matki do dokumentu tożsamości dziecka jako ”wielki krok naprzód w kierunku równouprawnienia kobiet i sposób na realizację ich praw”. Maryam Sama, posłanka z Kabulu wspierająca społeczną inicjatywę prowadzoną przez Laleh Osmany oddała na Twitterze hołd jej jak i innym afgańskim aktywistkom. – Nasz wysiłek opłacił się – napisała. View oEmbed on the source website Naturalnie decyzja władz kraju spotkała się z krytyką ze strony konserwatywnej części społeczeństwa. Pojawiły się też obawy, że sukces może być krótkotrwały i wkrótce zatwierdzona przez prezydenta decyzja może zostać wycofana jako element ugodowy w ramach prowadzonych właśnie rozmów pokojowych z Talibami.
Jedziesz w podróż z dziećmi? Z pewnością zadadzą ci te pytania - przygotuj się na nie
Pięć pytań, które dzieci zadają w trakcie podróży, a na które dorośli nie zawsze znają odpowiedzi
1. Jak powstaje echo? Echo powstaje, gdy fale dźwiękowe odbijają się od twardej powierzchni. Może nią być ściana lasu, górskie zbocze, skała. Echo własnego głosu słyszymy, gdy odbity dźwięk powraca i dociera do naszego ucha. Zwykle trwa to jedną dziesiątą sekundy, czyli bardzo krótko. Aby dobrze je usłyszeć, trzeba znaleźć się w odległości co najmniej 17 m od przeszkody. 2. Dlaczego pod wodą dobrze widać tylko w masce? Dzieje się tak, ponieważ nasze oczy są przystosowane do widzenia jedynie w powietrzu. Promienie światła padają wtedy na siatkówkę oka, gdzie powstaje obraz tego, co widzimy. Pod wodą promienie ulegają jednak załamaniu i padają poza siatkówkę. Stajemy się wówczas dalekowidzami i widzimy tylko rozmazany obraz. Aby widzieć prawidłowo, musimy założyć okulary lub maskę do pływania. Wtedy nasze oczy otoczy powietrze i promienie światła będą padać na siatkówkę. A obraz, jaki widzimy znowu będzie czysty i wyraźny. 3. Dlaczego niebo jest niebieskie? Aby promienie słoneczne, które są we wszystkich kolorach tęczy, trafiły do nas, muszą najpierw pokonać atmosferę i spotkać się z cząsteczkami powietrza. Ze wszystkich barw to właśnie niebieskie światło najchętniej oddziałuje z cząsteczkami atmosfery. Jest najbardziej rozpraszane. I w konsekwencji daje efekt niebieskiego nieba. 4. Dlaczego w wakacje też trzeba się myć? Powodów są miliardy: to bakterie i wirusy, które nigdy nie robią sobie wakacji. Są tak małe, że nie widać ich gołym okiem. Co nie znaczy, że nie są groźne! To przez nie można zachorować. 5. Skąd się bierze tęcza? Aby powstała tęcza, potrzebne są dwie rzeczy: światło i woda, a dokładnie drobne kropelki rozproszone w powietrzu, np. deszcz. Światło, napotykając taką wodną przeszkodę, zwalnia. Próbuje ją ominąć, skręcić, przebić się. Światło to tak naprawdę wiele kolorowych „promieni” (związanych ze sobą tak mocno, że zwykle kolorów nie widać). Każdy „promień” radzi sobie z przeszkodą w innym tempie. Najlepiej te czerwone (dlatego zawsze są na górze tęczy), najgorzej fioletowe (lądują na dole).
Te zdjęcia poruszają czułą strunę, jaką jest wspomnienie własnego dzieciństwa. Daj się wzruszyć [GALERIA]
Fotografka potrafi zatrzymać w kadrze dzieciństwo i pokazać emocje, które nawet opornych wprawiają w nostalgię.
Zobacz GALERIĘ >>> Fotografia dziecięca Wszyscy znamy ten moment, kiedy znajomi zaczynają zasypywać nas zdjęciami nowo narodzonego dziecka. Życzenia świąteczne, urodziny – każda okazja okazuje się dobra, by obdarzyć rodzinę i znajomych zdjęciami brzdąca. Czemu by tej naturalnej, macierzyńskiej potrzeby dokumentowania pierwszych chwil życia dziecka nie przekuć w coś twórczego? Fotografia dziecięca to przecież bardzo inspirująca dziedzina sztuki. Ile jest tam emocji, ile prawdziwości! Z tej myśli zrodził się pomysł, by powołać Akademię Fotografii Dziecięcej. To społeczność, która skupia fotografujące mamy. Chodzi o wymianę umiejętności i koncepcji. „Wszystko, czego potrzebujesz to (…) zrozumienie, że dobra fotografia, to taka, która zapamiętuje i przekazuje emocje” – czytamy na stronie Akademii. Mistrzyni emocji Jedną z instruktorek Akademii jest Karolina Wawrzyniak, znana również jako Carol. Fotografka prowadzi jeden z najważniejszych kursów - “Sekrety fotografowania emocji”. Wawrzyniak fotografowaniem zajęła się z miłości do tego co przemija i z zachwytu nad kadrami, które opowiadają historie. Takie właśnie są jej zdjęcia.Już na pierwszy rzut oka można zauważyć, że fotografka doskonale rozumie swoich modeli. Stara się pokazać, jak zwykłe, codzienne sprawy, w oczach dzieci nabierają znaczenia. Wawrzyniak zatrzymuje w kadrze nie czas, ale emocje. Choć w dużej mierze to efemeryczność dokumentowanych chwil wpływa na niezwykły nastrój tych zdjęć – ciepły, nostalgiczny, sentymentalny i… w istocie taki, jakim przesiąknięte było nasze dzieciństwo. Te zdjęcia poruszają bowiem czułą strunę, jaką jest wspomnienie własnego dzieciństwa. Więcej: FB
Jak się zmieniło nasze podejście do macierzyństwa? [REPORTAŻ]
Współczesne matki nie mogą liczyć na instynkt macierzyński. Wiedzę o tym, jak wychowywać dzieci, czerpią z poradników i gubią się w gąszczu teorii, zamiast uczyć się od Indian czy Papuasów najbardziej naturalnych zachowań.
Sophia i jej młodsza siostra Louisa od trzeciego roku życia codziennie ćwiczą grę na skrzypcach i fortepianie. Nigdy nie mogły narzekać, oglądać telewizji, grać w gry komputerowe, bawić się i nocować u koleżanek ani zapraszać ich do domu, występować w szkolnych przedstawieniach i przynosić ocen gorszych niż szóstki. Dzięki tym metodom wychowawczym prof. Amy Chua, amerykańska prawniczka chińskiego pochodzenia z Uniwersytetu Yale, znana jako „matka tygrysica”, stała się najbardziej rozpoznawalną Azjatką na Zachodzie. Gościła na okładkach Time’a, Economista i New York Timesa. Sławę zyskała dwa lata temu, gdy w badaniu poziomu nauczania na świecie PISA po raz pierwszy wzięły udział Chiny i zdeklasowały konkurencję. W eseju Bojowa pieśń tygrysicy. Dlaczego chińskie matki są lepsze Chua przekonywała, że zachodnie podejście do rodzicielstwa jest zbyt pobłażliwe, a dzieci mogą osiągnąć w życiu sukces tylko przez zimny chów. Taki model macierzyństwa w dynamicznie rozwijających się krajach azjatyckich jest powszechny. W Japonii odpowiednikiem chińskich tygrysic są kyoiku mama (matki edukatorki), które karierę swoich dzieci planują od momentu narodzin. Już w przedszkolu uczą je angielskiego i kaligrafii, pilnują, by uprawiały sport i rozwijały artystyczne zdolności, bo status społeczny w Japonii zależy wyłącznie od wykształcenia. – Sukces gospodarczy i stale rosnąca armia białych kołnierzyków powodują, że na matkach ciąży coraz większa presja, bo wyścig edukacyjny zaczyna się coraz wcześniej – tłumaczy dr Jacek Splisgart, etnolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – Niedawno jeden z japońskich radnych w związku z dyskusją na temat niedoboru żłobków w Tokio napisał na Facebooku, że jeśli kobieta po urodzeniu dziecka rozważa powrót do pracy, to jest złą matką i powinna zrezygnować z macierzyństwa, bo jej powinnością jest odchowanie dzieci i opieka nad nimi do ukończenia studiów. Takie podejście do wychowania może szokować, ale Zachód fundował dzieciom równie bolesną szkołę życia. Chrześcijaństwu zawdzięczamy koncepcję grzechu pierworodnego, z którym na świat przychodzi każdy człowiek. Dziecko od urodzenia nie było więc – jak uważamy dziś – niewinne, lecz zepsute i amoralne (jak twierdził choćby św. Augustyn) – stąd potrzeba jego wychowania, czasem polegającego na bardzo surowych karach. Ponadto długo w wielu kulturach (także europejskich) kochało się jedynie te dzieci, które przyszły na świat w ramach małżeństwa, były zdrowe, a czasem musiały mieć też płeć męską i nie być bliźniakami. Stąd instytucja dzieciobójstwa, w niektórych kulturach, takich jak Sparta czy Rzym, sankcjonowana społecznie. – Nic dziwnego, że w takim kontekście słynne badaczki Simone de Beauvoir i Élisabeth Badinter zastanawiały się w ogóle nad istnieniem instynktu macierzyńskiego rozumianego jako powszechna, biologiczna, wspólna wszystkim kobietom chęć posiadania dziecka, a potem miłość do niego – mówi dr Magdalena Radkowska-Walkowicz, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – Badinter podkreślająca – słusznie, moim zdaniem – „ideę mnogości kobiecych doświadczeń” w przekonujący sposób dowodziła przypadkowości i niekonieczności miłości macierzyńskiej. Najlepszym przykładem była dla niej instytucja mamek w XVIII-wiecznej Francji. Wśród społeczności miejskiej powszechną praktyką było oddawanie na kilka pierwszych lat życia dzieci do wykarmienia i wychowania przez obce kobiety mieszkające na wsi. Dzieci często nie przeżywały tego okresu, ale zwyczaj utrzymywał się długo i nie kwestionowano jego zasadności. Pierś dla każdego Na Zachodzie zimny chów z mody wyszedł w czasie rewolucji obyczajowej, kiedy kobiecą wyobraźnią zawładnęli amerykańscy pediatrzy. Benjamin Spock propagował podmiotowe podejście do dziecka, bezstresowe wychowanie, filozofię miłości, zrozumienia i dopasowywania do jego potrzeb. William i Martha Searsowie zalecają bliski kontakt z dziećmi, wspólne spanie w łóżku, częste noszenie na rękach i długie karmienie piersią. Są przekonani, że sposób, w jaki rodzice opiekują się dziećmi w pierwszych latach życia, decyduje o tym, jakimi staną się dorosłymi. Wierzymy, że rodzicielstwo bliskości uodparnia dzieci na wiele społecznych i emocjonalnych schorzeń, które gnębią nasze społeczeństwo – piszą we wstępie do Księgi rodzicielstwa bliskości. Ta książka jest naszą próbą zwrócenia rodzicom instynktownego, zaangażowanego sposobu zajmowania się dziećmi, którego pozbawiły ich dekady porad zalecających dystans. Taki powrót do natury w wysoko rozwiniętych krajach Zachodu zrodził jednak nowe problemy. Okazało się bowiem, że to, co jest korzystne dla dzieci, kobiety na nowo zamknęło w domach – twierdzi Élisabeth Badinter w książce Konflikt: jak nowoczesne macierzyństwo podkopuje status kobiet. Na efekty nie trzeba było długo czekać – depresja poporodowa i frustracja dopadają coraz więcej kobiet, które na dzieci decydują się coraz później, zwykle u szczytu kariery zawodowej. Są świadome, jak ważne jest odpowiedzialne macierzyństwo, i wiedzą, że miłości dziecku nie da ani niania, ani żłobek, ale nie potrafią odnaleźć się w rutynie banalnych czynności. W takiej pułapce tkwi wiele matek blogerek, których teksty opublikowano w antologii Macierzyństwo bez lukru. Są jednak i takie, według których bliski kontakt z dzieckiem powinien trwać znacznie dłużej. Sporo kontrowersji wzbudza Jamie Lynne Grumet, 26-letnia Amerykanka promująca długie karmienie piersią. Rok temu wywołała medialną burzę, gdy na okładce Time’a karmiła piersią czteroletniego syna stojącego na stołku (raz w tygodniu karmi też dziecko adoptowane z Etiopii), a na swoim blogu zamieściła zdjęcia z karmienia w rezydencji Playboya. Czułam, że to najodpowiedniejsze miejsce na ziemi, żeby to zrobić – tłumaczy. To nie społeczeństwo, kultura ani matka powinny decydować, jak długo dzieci mają być karmione piersią – twierdzi Ann Sinnott, autorka książki Breastfeeding older children (sama z żalem przestała karmić córkę, kiedy ta skończyła 6,5 roku). Według niej każde dziecko powinno samo zdecydować, kiedy chce odstawić mleko matki, ale zaleca je nawet nastolatkom. Tak bliski kontakt z matką ma im zapewnić poczucie bliskości i uchronić przed okresem buntu. Kontrowersji związanych z macierzyństwem jest dużo więcej. Coraz trudniej też odpowiedzieć na pytanie, kto w ogóle jest matką, bo dzieci nie rodzą się wyłącznie metodami naturalnymi, a zamiast matki czasem mają dwóch ojców. Papuasi lepsi od matki Europejczycy i Azjaci nie podbili świata, a ich modele wychowania nie dominują dlatego, że byli dobrymi rodzicami – twierdzi prof. Jared Diamond, amerykański biolog ewolucyjny, który w książce The World Until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societes? Jego zdaniem postęp nie zawsze posuwa nas naprzód. Choć żyjemy w erze bomby atomowej, o wychowywaniu dzieci wciąż wiemy mniej niż Papuasi, których dzieci są – zdaniem Diamonda – bardziej samodzielne, szybciej dojrzewają i nie przechodzą młodzieńczego buntu. Przyczyna jest prosta: zawsze nosi się je w pozycji pionowej, zwrócone twarzą do przodu. Dzięki temu widzą to samo co rodzice i mają wrażenie panowania nad światem. Od kiedy zaczynają chodzić, poruszają się swobodnie, ale zawsze mają pewność, że mogą się na kimś oprzeć. Na Zachodzie natomiast dziecko wozi się w wózku albo nosi zwrócone buzią do rodzica. Podobnie dzieci wychowuje się w amazońskiej dżungli – przekonywała Jean Liedloff, która spędziła kilka lat z Indianami Yekuana, a swoje obserwacje opisała w książce W głębi kontinuum. Liedloff zastanowiło, dlaczego indiańskie dzieci prawie w ogóle nie płaczą, nie sprawiają problemów wychowawczych, są pogodniejsze i bardziej samodzielne niż dzieci z Europy. I doszła do wniosku, że decyduje o tym noszenie ich w chustach i na rękach – bez przerwy od urodzenia. Dzięki temu mają zapewnioną ciągłość (tytułowe kontinuum) doświadczeń – tak jak w życiu płodowym, tak po urodzeniu towarzyszą rodzicom w każdej czynności i ciągle są w ruchu – nawet w nocy, gdy kołyszą się w hamaku. Dzięki temu wejście w nowy świat nie jest dla nich traumatyczne, a ich potrzeby (bliskości i nowych doświadczeń) są natychmiast zaspokajane, podczas gdy w „cywilizowanym świecie” często uważa się, że „dziecko musi się wypłakać”, a maluchy leżą godzinami plackiem w łóżeczku i patrzą w sufit. – Europejki zachęca się, by mówiły do dziecka już podczas ciąży, bo to ponoć pozytywnie wpływa na jego rozwój i buduje więź z matką. Indianie natomiast nie widzą w tym sensu. Nie mówią też do niemowląt ani się z nimi nie bawią, bo są za małe – opowiada dr Tarzycjusz Buliński, antropolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Męski poród W kulturach europejskich i azjatyckich ciężar wychowania dzieci spoczywa głównie na matkach, a ojcowie całymi dniami pracują, by utrzymać dom (choć powoli i to się zmienia). – Indianie zaś chwalą sobie dobrą opiekę nad dziećmi, karmienie i zaspokajanie ich potrzeb przez matki, ale dokładnie to samo mówią o ojcach – tłumaczy dr Buliński. – Mąż i żona są sobie potrzebni, aby tworzyć nowe osoby, dbać o nie i je formować. Mężczyzna odpowiada za kontakty ze światem zewnętrznym, pozyskuje stamtąd wszystko, co jest konieczne dla dzieci. Kobieta natomiast jest nieodzowna, aby te dobra transformować w pokarm. Macierzyństwo ma więc tak samo mocne uzasadnienie jak ojcostwo, jedno nie istnieje bez drugiego, a dorosłe osoby bez dzieci i małżonków są postrzegane jako ludzie niepełni. Sara Ruddick, znana amerykańska filozofka i feministka, w kultowej książce Maternal Thinking twierdzi, że macierzyństwo nie jest funkcją biologiczną czy rolą społeczną, ale zbiorem pewnych zachowań: opieki, wsparcia i miłości. Matką z powodzeniem może być każdy, także mężczyzna. Nawet tak kobieca z biologicznego punktu widzenia czynność jak poród pod względem psychicznym może być doświadczeniem mężczyzn. Członkowie plemienia Hua z Papui-Nowej Gwinei imitują menstruację, upuszczając sobie krew, i wierzą w ciążę u mężczyzn. Kurtatchi z wysp Pacyfiku natomiast poszczą i ograniczają codzienne czynności do minimum, kiedy ich żony rodzą. W ten sposób dzielą ból i trud z żonami po narodzinach dziecka. Przedstawiciele niektórych ludów Afryki i Oceanii, Baskowie, Celtowie i Indianie podczas porodu naśladowali swoje żony, krzycząc i jęcząc. W ten sposób wyrażali szacunek dla matki, wspierali potomka przychodzącego na świat oraz ściągali uwagę złych duchów, które mogły zagrozić matce i dziecku. Zjawisko to, nazywane zespołem kuwady, może dotyczyć nawet dwóch trzecich mężczyzn i jest efektem głębokiej empatii oraz chęci nawiązania więzi ze spodziewanym dzieckiem. Przyszły ojciec wykazuje objawy podobne do tych, które towarzyszą ciężarnej partnerce: może przybrać na wadze (nawet do 15 kg!), odczuwać bóle i skurcze brzucha, nudności oraz depresję okołoporodową. Dzieci z piany Nie w każdej kulturze jednak dzieci przychodzą na świat jednakowo. – U żadnego z ludów Oceanii ciąży nie łączy się z prokreacją. Aborygeni wierzą, że dzieci powstają z ducha, który nawiedza kobietę we śnie. Wtedy musi ona wejść w morską pianę (czyli duchową spermę), by doszło do zapłodnienia. Ojciec daje mu skórę i kości, a matka krew. To jej więzy decydują, kto ma się nim zajmować, dlatego robi to ona i jej bracia – opowiada prof. Wojciech Bęben, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego, który bada ludy Papui-Nowej Gwinei i Australii. – Papuasi natomiast żyją, by mieć dzieci, a kobiety kupują, aby rodziły. Wśród górskich plemion im są grubsze, tym więcej warte, ale w pełni ukształtowanymi kobietami stają się dopiero po urodzeniu dziecka. Nikt nie wymaga, żeby się nimi zajmowały. Robią to dziadkowie, bo zadaniem rodziców jest rozmnażanie się. Jeśli wierzyć brytyjskiemu antropologowi Alfredowi Radcliffe’owi-Brownowi, jeszcze na początku XX w. Andamanie nie przywiązywali się do własnych dzieci i używali ich do zacieśniania społecznych więzi. Każdy żonaty mężczyzna miał prawo zaadoptować je od innej rodziny. W zamian rodzice mogli sobie wybrać dziecko innych przyjaciół. Modne macierzyństwo W wielu tradycyjnych kulturach uczucia uznaje się za zbyt nietrwałe i kapryśne, aby mogły cementować rodzinę. Dla większości świata cenniejsza jest wspólna praca i walka o zachowanie majątku, bo to umożliwia przetrwanie. Plemiona Bantu od każdej dorosłej osoby oczekują małżeństwa i płodzenia dzieci, bo ich liczba świadczy o mocy i nieśmiertelności rodziny. Silne poczucie pokrewieństwa reguluje całe życie człowieka, który przede wszystkim jest częścią klanu. Obejmuje on zarówno tzw. małą rodzinę (współmałżonków, dzieci i rodzeństwo), jak i wielką rodzinę, do której zalicza się wszystkich krewnych, w tym także zmarłych i jeszcze nienarodzonych. Odpowiedzialność za ich wychowanie nie spoczywa wyłącznie na matkach. Dziećmi zajmują się wszyscy – dorośli, dzieci, a nawet osoby niespokrewnione. – Zwyczaj matkowania znaleźć można w każdej kulturze, w przeciwieństwie do macierzyństwa – konstruktu kulturowego stworzonego w epoce oświecenia, które szczególnego znaczenia nabrało dopiero sto lat później, kiedy na Zachodzie upowszechnił się model rodziny nuklearnej – tłumaczy dr Renata Hryciuk, antropolożka z Uniwersytetu Warszawskiego. – O tym, jaka powinna być współczesna matka, nie decydują jednak wyłącznie względy kulturowe, wpływa na to również ideologia narodowa i polityka państwa. Spore znaczenie mają też kwestie cywilizacyjne. W wielu azjatyckich krajach surowe wzory wychowania importowano z Zachodu, wraz z innymi rozwiązaniami, które miały je unowocześnić. Zachód natomiast skupiał się na konsumpcji, a dziecko to świetny klient. Szybko rośnie i szybko się nudzi, ciągle potrzebuje nowych ubrań i zmienia zainteresowania. – Wrócić do natury już nie możemy, bo w miejskiej dżungli panują inne zasady. Skazani jesteśmy na instynkt, który nam się stępił, tzw. rodzicielski autopilot (powtórzenie tego, jak nasi rodzice opiekowali się nami) oraz naukowe teorie, które nie są szyte na miarę każdego dziecka – mówi Iwona Guć, pedagog, położna i instruktor szkoły rodzenia. Nie ma jednego przepisu na macierzyństwo ani jedynie słusznych wyborów, chociaż często narzuca je otoczenie – piszą autorki serwisu internetowego Matko jedyna! – Bo udane życie matki to przede wszystkim zaufanie samej sobie, zgoda na popełnianie błędów i wyciąganie samodzielnych wniosków. Maciej Nikodemski
Te zdjęcia przyniosły autorce wiele nagród na całym świecie. Opowieść matki o dzieciach [GALERIA]
Monika Strzelecka jest fotografką i prawniczką, ale przede wszystkim mamą. Jej fantastyczny cykl zdjęć o własnych dzieciach zdobył wiele nagród, w tym Grand Prix Wielkiego Konkursu Fotograficznego National Geographic Polska
Opisy i zdjęcia: Monika Strzelecka Zobacz nasz cykl "Warto spróbować"! W tym odcinku uczymy się LANDKITE, próbujemy, testujemy, sprawdzamy co to buggy oraz pokazujemy jakich błędów unikać i dlaczego WARTO SPRÓBOWAĆ właśnie tej dyscypliny sportu. View oEmbed on the source website
Masz zły dzień? Odstaw te pigułki. Popatrz na mamę wydrę i jej maleństwo
Ten filmik bije rekordy popularności w mediach społecznościowych. Trudno zresztą się dziwić. Zobaczcie sami jak wydra morska opiekuje się jednodniowym bobasem.
Wydry morskie znane są z zachowań, które potrafią rozczulić ludzi. Na przykład gdy pływają w grupie na plecach często trzymają się za łapy by jedna nie odpłynęła za daleko od innych. Tym razem jednak turysta sfilmował samicę, która płynąc na plecach usypia na brzuchu swoje małe. Trudno się nie wzruszyć! View oEmbed on the source website
Przejechała z 3-letnią córką wzdłuż Bałtyku. 550 km na rowerze
"Dziennie robiłyśmy do 50 km. Dzięki temu wyprawa ta była przyjemnością i dla mnie, i dla trzyletniej Jaśminy" - opowiada. Na pokonanie trasy Świnoujście–Hel, będącej częścią międzynarodowego szlaku rowerowego wokół Bałtyku R10, potrzebowały dwóch tygodni.
Nie mam wątpliwości, kto zaszczepił mi bakcyla rowerowego. Był to dziadek Władysław Kołodziej, który pod koniec lat 20. sprawił sobie jako pierwszy we wsi bicykl. To był model czeskiej „balonówki”, na której pokonywał 85 km z Dobrej k/Limanowej do Wadowic, żeby zobaczyć się z siostrą. Po latach okazało się, że potrzeba pedałowania jest u wnuczki równie silna. Po urodzeniu dziecka pomyślałam więc, że tę pasję trzeba pchnąć dalej! Dlatego gdy moja córka skończyła trzy lata, wyruszyłyśmy na pierwszą prawdziwą wyprawę rowerową. Nadbałtycka trasa rowerowa Na pokonanie trasy Świnoujście– Hel, biegnącej przez ok. 550 km częścią międzynarodowego szlaku rowerowego wokół Bałtyku R10 (Nadmorski Szlak Hanzeatycki), wyznaczam dwa tygodnie i dzienny limit 45–50 km. Świnoujście → Międzyzdroje → Dziwnówek → Trzęsacz → Rewal → Skalno → Rogowo → Kołobrzeg → Sianożęty → Ustronie Morskie → Chłopy → Mielno → Łazy → Dąbki → Osieki → Rzepkowo → Darłówek → Palczewice → Łącko → Pęplino → Rowy → Kluki → Dębki → Karwia → Władysławowo → Jastarnia → Hel Trzy miesiące przed wyjazdem biegam nawet sześć dni w tygodniu po 10 km. Przechodzę też szybki kurs zmiany dętki i pierwszej pomocy. Równolegle córka Jaśmina chodzi w kasku po domu i udaje, że pompuje rower. Wyzwanie Na początku wyprawy rzucam Jaśminie wyzwanie: „Wdrapiemy się na wszystkie latarnie morskie na trasie”. Nie wiedząc, co to dla niej oznacza, Jaśmina z chęcią się zgadza. Dowiadujemy się, że o Turystyczną Odznakę Miłośnika Latarń Morskich „BLIZA” może starać się każdy powyżej czwartego roku życia. Trzeba tylko zebrać w specjalnym paszporcie, dostępnym w wybranych latarniach, odpowiednią ilość stempli potwierdzających pobyt w blizach, jak nazywa się te morskie budowle. Skonsternowana mina Jaśminy zadzierającej głowę, żeby zobaczyć szczyt najwyższej polskiej latarni, jest bezcenna. Za nic w świecie nie zamierza tam wejść. Cierpliwie opowiadam jej o pracy latarników – „strażników światła”, o statkach rozbijających się o brzeg w dawnych czasach, wrakach leżących na dnach mórz i oceanów. „Taki latarnik musiał kilka razy dziennie pokonywać 308 schodów, żeby wdrapać się na górę. A my mamy zrobić to tylko raz…” – próbuję ją przekonać. Jednak dopiero argument o tym, że pochwali się certyfikatem koleżankom w przedszkolu, sprawia, że mała staje na palcach przed panią sprzedającą bilety, udając, że jest trochę starsza. Tę zabawę będzie musiała ciągnąć do końca, bo przepisy są przepisami. Błoto i chmary komarów Fatalna kombinacja. Po doskonałej sieci tras rowerowych na wyspie Uznam, leśny odcinek R10 biegnący do Międzyzdrojów zaskakuje. Nie jest już wcale przyjemnie. Chwilami pcham rower przez błoto, walcząc jednocześnie z chmarą krwiopijców. Jaśmina nie próżnuje w foteliku – z zacięciem odpędza intruzy: „Przegonię te komary z całego lasu!” – a krzywi się przy tym tak, że w całej grozie sytuacji powstrzymuję z trudem śmiech. Na osłodę zrywam jej prosto z krzaka garść borówek i razem na bojową nutę intonujemy piosenkę o czarnych jagódkach. Mijamy odcinek drogi porośnięty bujnymi paprociami. Mała komentuje: „Wygląda tu jak w lesie deszczowym…”. I ma rację! Cywilizacja kontra natura Dobrze jest czasami zasmakować cywilizacji, ale tylko na chwilę. Największe bowiem cuda w podróży zdarzają się w wioskach, na poboczach dróg, na dzikich plażach. Dlatego w Międzyzdrojach na Alei Gwiazd przybijamy piątkę ze sławami polskiego filmu i czym prędzej umykamy z tego jarmarcznego rozgardiaszu. Dużo ciekawiej jest w Wolińskim Parku Narodowym, w pokazowej zagrodzie żubrów. Są też sarny, dziki i orzeł bielik. Albo dalej: w drodze do Dziwnówka. Mijamy małe wioski, łany zboża, debatujemy o maszynach rolniczych, kombajnach i o tym, jak się robi chleb. Żwawym krokiem wchodzimy na latarnię w Niechorzu. Tym razem do wejścia na wieżę motywuje Jaśminę to, że jej ukochany miś zobaczy z góry wesołe miasteczko. W nagrodę zabieram ją na przejażdżkę diabelskim młynem. Pogoda (ducha) Chwilę później niebo wygląda tak, jakby miało eksplodować deszczem, a do kolejnego noclegu w Rogowie mamy jeszcze 28 km. W Skalnie za Pogorzelicą widać w oddali błyskawice. Chwilę potem zaczyna lać. Z jednej strony niebo z furią ciska piorunami, z drugiej – nad jeziorem Liwia Łuża zachodzi słońce. Po godzinie, gdy deszcz pada już tylko nieznacznie, wychodzimy z pustostanu, w którym się schroniłyśmy, zakładamy kurtki, kalosze i pokonujemy ok. 22 km. Do Rogowa trafiamy późnym wieczorem po przejechaniu w tym dniu 56 km. W takich chwilach nic tak nie cieszy jak łóżko! Następnego dnia dowiaduję się, że w Rogowie wieje mocniej niż na Helu. Oprócz pięknej plaży jest też jezioro Resko Przymorskie, przy którym przed wojną funkcjonowało lotnisko dla wodnopłatów. Stacjonowała tu niemiecka jednostka przeciwlotnicza, a od lat 50. prawie do końca 90. jednostka Wojska Polskiego. Nadmorski Ekopark Wschodni położony na szlaku Bike the Baltic między Kołobrzegiem a Sianożętami wskakuje na nasz wyprawowy numer jeden. Po jednej stronie plaża, po drugiej – rezerwat dzikiego ptactwa z malowniczymi bagnami i liliami wodnymi. Można tu spotkać gęgawy, żurawie, perkozy i nieme łabędzie. Sceniczny bałtycki szlak rowerowy prowadzi nas aż do Ustronia Morskiego. Nie ma chyba większej przyjemności niż jazda z wiatrem we włosach tuż przy plaży! Gąski uwiodły nie tylko mnie. Jaśminę również – z wieży latarni morskiej wypatrujemy bajkowej Balbinki. Jednak córa zauważa coś jeszcze. „Mamo, patrz na to wielkie gniazdo!”. Atrakcją są dla Małej boćki. W drodze zadzieramy więc głowy i obserwujemy bocianią rodzinę krzątającą się w gnieździe. Emocji jest co niemiara, bo młody bociek dopiero co uczy się latać pod okiem rodziców. Trzy razy nie trafia do gniazda, znosi go wiatr, rodzice widać zdenerwowani. Jaśmina wstrzymuje oddech. „Jest, udało mu się! Brawo!” – w końcu woła z radością, gdy za czwartym razem triumfalnie ląduje w „domu”. Cud miód Nie mam wątpliwości, że żyję, gdy sunę R10 z wiatrem w plecy! Są na trasie momenty, gdy z górki rozwijam niepokojącą prędkość. Mijamy małe wioseczki – Korlino, Królewo, Zaleskie – i zbaczamy z R10 do wsi Krzemienica, do Pasieki Wędrowna Barć. Grażyna i Leszek Onisiewiczowie pszczelarstwem zajmują się od 1996 r. i robią to po mistrzowsku. Każdy zakątek ich tradycyjnej zagrody chłopskiej z I połowy XX w. tętni życiem. Jaśmina poznaje mnóstwo pszczelich ciekawostek – od stroju pszczelarza, przez pasiekę, wyroby z wosku pszczelego, aż po postać św. Ambrożego – patrona pszczelarzy. W szklanym ulu obserwacyjnym przyglądamy się pszczelej rodzinie. Na wsi jest tak błogo, że pedałuję jeszcze do pobliskiego Swołowa. A konkretnie do muzealnej Zagrody Albrechta – typowej czworobocznej chaty zamożnego chłopa, jakie występowały na Pomorzu w XIX i XX w. Ku uciesze Jaśminy przemykają tu stada gęsi, kozy, konie, krowy. I dzieci. "Koniec z rowerami" Wreszcie kosztujemy słynnych Lodów Usteckich i ruszamy do Rowów położonych w bramie Słowińskiego Parku Narodowego. Od tego momentu jazda idzie mi jak po grudzie. Podczas wspinaczki na świętą górę Kaszubów – Rowokół (114,8 m n.p.m.) – Jaśmina, przyglądając się z bliska żuczkowi, pyta: „A mieszkają tu czarownice i leśne skrzaty?”. Jeśli tak, to na pewno one spłatały nam figla za Klukami. Grzęznę w bagnie po kostki, a wraz ze mną zapada się rower z Jaśminą. Błoto okleja koła i wciska się w błotniki. Przepchnięcie roweru choć o kilka metrów graniczy z cudem. Upaprana błotem i spocona pokonuję w końcu ten najbardziej uciążliwy odcinek trasy w rekordowym czasie: cztery kilometry w 1,5 godziny! Trudno uwierzyć, że to europejskiej klasy R10. Jak zwierzęta z potrzasku wydostajemy się na wolność. Po kolejnych dziesięciu kilometrach drogi do Łeby znów zostajemy „schwytane” przez piach, ulewę i komary. Humor nam się poprawia na widok lasów w Osetniku, które przypominają tasmańską dżunglę. I myśl o pstrągach, które przyrządzają dla nas przyjaciele w Dębkach. Droga do Helu to czysta przyjemność! Na miejscu Jaśmina pyta: „Czy to znaczy, że już koniec z rowerem?”. „Kochanie, ta przygoda dobiegła końca, ale przed nami jeszcze wiele innych” – odpowiadam. I już zaczynam planować. Warto wiedzieć ■ Warto mieć przy kierownicy torbę na podręczne rzeczy, takie jak: repelent, żel łagodzący ukąszenia, krem z filtrem, mapa z trasą rowerową/GPS, scyzoryk, latarka czołówka, chusteczki nawilżające, żel antybakteryjny, minilornetka, taśma klejąca. ■ Wybierz odpowiedni fotelik, koniecznie z możliwością regulacji odchylenia. Ułatwia to dziecku drzemkę. Patent, gdy dziecko zasypia podczas jazdy: prócz rogala dmuchanego można też taśmą przykleić kask dziecka do fotelika – unikniemy opadania główki w różne strony. ■ Noclegów najlepiej szukać w ośrodkach wypoczynkowych lub gospodarstwach agroturystycznych. Poranna zabawa z rówieśnikami pozytywnie naładuje dziecku akumulatory na cały dzień. Monika Okrza-Strzelecka _______________________________ Trwa 10. edycja konkursu TRAVELERY. To najbardziej prestiżowe nagrody podróżnicze w Polsce! Poznaj nominowanych, zagłosuj na wybraną "Podróż roku" i wygraj nagrody - mamy dla Was m.in. bilety lotnicze. View oEmbed on the source website
Matka Teresa zostaje świętą. Wątpliwości pozostają
Ta zmarła w 1997 roku, działająca na rzecz najbiedniejszych zakonnica, po stosunkowo szybkim procesie kanonizacyjnym, w niedzielę została przez Watykan ogłoszona świętą. Choć podziwiają ją nie tylko katolicy, jej kanonizacja budzi kontrowersje.
4 września Matka Teresa została kanonizowana w Watykanie przez papieża Franciszka. Zmarła zakonnica, nazywana Świętą Rynsztoków, i laureatka Nagrody Nobla z 1979 roku, jest powszechnie znana z tego, że dziesiątki lat spędziła na pomaganiu biednym i chorym w Kalkucie. Miliony, jeśli nie miliardy, ludzi na całym świecie od dawna uwielbiają kobietę, która stała się symbolem niesienia pomocy tym najbardziej poszkodowanym. Światowi przywódcy spotykali się z nią i oddawali jej cześć, w tym Ronald Reagan, Indira Gandhi, Księżna Diana i Dalai Lama. Matka Teresa otrzymała amerykański Medal Wolności i tytuł doktora honoris causa nadany przez Uniwersytet Cambridge. Prezydent Bill Clinton w 1996 roku nadał jej honorowe obywatelstwo USA, twierdząc, że pokazała "jak możemy spełniać nasze marzenia o sprawiedliwym i dobrym społeczeństwie”. Urodzona jako Agnes Gonxha Bojaxhiu w 1910 roku na terenie dzisiejszej Macedonii, Matka Teresa wstąpiła do zakonu loretanek w 1928 roku. W 1946 roku podczas podróży pociągiem przez Indie postanowiła opuścić zakon loretanek na rzecz Misjonarek Miłości. Zakon oficjalnie założyła cztery lata później. Od tej pory na całym świecie zakon otworzył ponad 130 domów, by nieść opiekę chorym i umierającym. Misjonarki Miłości tradycyjnie składają śluby ubóstwa, posłuszeństwa i czystości i oprócz tego czwarty ślub pełnienia „całym sercem bezinteresownej służby najbiedniejszym z biednych”. Matka Teresa z roli przewodniczącej zgromadzenia Misjonarek Miłości ustąpiła w wieku 86 lat, na sześć miesięcy przed swoją śmiercią w 1997 roku. Nieżyjący już Christopher Hitchens był jednym z najbardziej zdeklarowanych krytyków Matki Teresy. W swojej książce z 2012 roku "Misjonarska miłość. Matka Teresa w teorii i w praktyce" Hitchens pisze, że niektórzy lekarze odwiedzający jej misje skarżyli się, że pacjenci nie mają wystarczającej opieki - przebywają w niehigienicznych warunkach, głodni i bez dostępu do środków przeciwbólowych. Matka Teresa z kolei pojechała do drogich amerykańskich ośrodków medycznych, kiedy sama wymagała leczenia. Hitchens pisze, że Matka Teresa przyjęła donację w wysokości ponad miliona dolarów od finansisty Charlesa Keatinga, który później siedział w więzieniu za oszukanie inwestorów. Zakonnica napisała do sądu z prośbą o łaskę dla Keatinga, ale nie wytłumaczyła, w jaki sposób jest z nim powiązana. Wychwalała i przyjęła pieniądze od prawicowego dyktatora Jean-Claude’a Duvaliera, który później został oskarżony o pozwolenie na torturowanie i mordowanie tysięcy Haitańczyków w czasie jego rządów. Hitchens cytuje również nieopublikowaną książkę Susan Shields, byłej Misjonarki Miłości, która twierdzi, że Matka Teresa nauczyła zakonnice potajemnego udzielania chrztu umierającym. Po zapytaniu umierającego, czy chce „bilet do nieba”, siostry „udawały, że chłodzą czoło tej osoby mokrą szmatką, a tak naprawdę chrzciły ją, po cichu wypowiadając niezbędne słowa”. Proces kanonizacji Proces kanonizacji zmieniał się na przestrzeni dziejów. Pierwsi święci byli męczennikami, którzy umarli za wiarę. We wczesnym okresie kościoła katolickiego papież nie zawsze brał udział w tym procesie. W 1234 roku prawo do kanonizacji zostało oficjalnie przekazane papiestwu. Do czasów papieża Jana Pawła II kanonizowano około 300 osób. Za czasów papieża Jana Pawła II proces kanonizacyjny został uproszczony, co spowodowało gwałtowny wzrost liczby świętych. Jan Paweł II, podczas 26-letniego okresu sprawowania funkcji papieża w latach 1978 – 2005, kanonizował 482 świętych. Beatyfikował 1327 osób, w tym Matkę Teresę. Źródło: National Geographic News, pełna wersja artykułu znajduje się tutaj. Tekst: Jackie Snow Obejrzyjcie kolejny odcinek naszego serialu "Warto spróbować"! Tym razem odkrywamy skarby w zatopionym kamieniołomie. View oEmbed on the source website
Tak walczy tylko matka broniąca swoich dzieci. Zobacz jak mniejsze zwierzęta pokonują drapieżniki walcząc o młode
Natura jest piękna, ale nie ma co się łudzić, w świecie zwierząt wciąż trwa brutalna walka o przetrwanie. Drapieżniki szukają nowych zdobyczy, a zagrożone przez nie ofiary robią co mogą by nie wpaść w ich szpony. W tej walce nie znajdziecie waleczniejszych niż matki broniące młodych.
Niedawno internet obiegł ten film, na którym zarejestrowano walkę szczurzej mamy w obronie młodego przed wężem. Mimo tego, że gad pochwycił już maleństwo i zabierał je do swojego gniazda samica wydała walkę większemu od siebie przeciwnikowi i wygrała. View oEmbed on the source website Uważacie, że króliki to tylko spokojne i potulne puchate stworzonka? Tylko do momentu, gdy ktoś zagrozi ich życiu lub bezpieczeństwu młodych. Na tym filmiku widać jak królicza mama ratuje młode przed atakującym wężem. View oEmbed on the source website Kolejny film pokazuje determinację, która pozwala nie przejmować się przewagą liczebną przeciwnika. Bawola matka broni swojego dziecka przed trzema lwami, dopóki nie nadchodzi pomoc jej stada. View oEmbed on the source website Na sam koniec kacza mama, która w samotnej walce pokonuje i przegania kruki, które chcą porwać małe kaczuszki. View oEmbed on the source website Jedno jest pewne - zwierzęcym mamom nie wolno wchodzić w drogę! Zobacz kolejny odcinek naszego serialu "Warto spróbować" - tym razem nasza reporterka podejmuje wyzwania kajakarstwa górskiego! View oEmbed on the source website
DZIEŃ MATKI: Macierzyństwo to coś pięknego. Te zdjęcia to najlepiej pokazują [GALERIA]
Z okazji Dnia Matki przesyłamy waszym i naszym mamom najgorętsze życzenia szczęścia, zdrowia i pociechy z nas (choć nie zawsze przecież jesteśmy grzeczni). Przy tej okazji wybraliśmy z nadsyłanych przez was zdjęć te, które najlepiej dokumentują cud jakim jest macierzyństwo.