Błękitne miasto ukryte w górach. Dotarłam tam jedną z najpiękniejszych tras Maroka
W Maroku wystarczy zjechać z głównej drogi, by krajobraz zmienił się niemal bez ostrzeżenia. Atlantyckie światło Tangeru ustępuje zielonym wzgórzom, asfalt zaczyna wić się między górami, a za kolejnym zakrętem pojawia się Szafszawan – miasto pomalowane wszystkimi odcieniami błękitu. Północ kraju najlepiej poznaje się właśnie zza kierownicy.
Spis treści: Tanger pachnie miętą, solą i przyprawami Samochodem z Tangeru do Szafszawan. Tu zaczyna się prawdziwa podróż Jak jeździ się samochodem po Maroku? Szafszawan nie jest błękitne przez przypadek. Ale nie ma jednego wyjaśnienia Najlepszy sposób na Szafszawan? Wyjść bez planu Co zjeść w północnym Maroku? Maroko samochodem – praktyczne informacje Maroko kojarzy się z Marrakeszem, pustynią i Atlasem. To jednak tylko część miejsc, które warto uwzględnić, planując podróż po Maroku. Tymczasem jego północ oferuje zupełnie inną podróż: bardziej zieloną, chłodniejszą i momentami niemal śródziemnomorską. W ciągu kilku dni przemierzam trasę z Tangeru do Szafszawan, zaglądam do medyn, próbuję lokalnych smaków i sprawdzam, jak w praktyce wygląda podróż samochodem po Maroku. Tanger pachnie miętą, solą i przyprawami Pierwsze wrażenie? Światło jest tu ostrzejsze niż w Europie. Wydobywa z białych fasad każdy szczegół, odbija się od szyb i rozjaśnia wąskie uliczki starego miasta. Tanger leży między Atlantykiem a Morzem Śródziemnym i od dawna żyje na styku światów afrykańskiego, arabskiego i europejskiego. Ta kulturowa różnorodność jest jedną z wielu rzeczy, które wyróżniają Maroko – kraj pełen zaskakujących miejsc i ciekawostek. Wchodzę do medyny i niemal natychmiast tracę orientację. Przejścia zwężają się, schody prowadzą raz w górę, raz w dół, a między ścianami pojawiają się niewielkie piekarnie, sklepy z oliwkami i stragany pełne przypraw. Pachnie świeżym chlebem, kolendrą, skórą i dymem z grilla. Co kilka kroków ktoś nalewa do małych szklanek bardzo słodką herbatę z miętą. Nie próbuję „zaliczać” kolejnych zabytków. To miasto lepiej działa, kiedy pozwalam sobie zwolnić. Nieprzypadkowo Tanger znalazł się wśród najlepszych kierunków National Geographic na 2026 rok. Zaglądam na place, przechodzę przez kasbę i obserwuję codzienne życie. Dopiero później ruszam w stronę wybrzeża. Warto pojechać na przylądek Spartel, gdzie spotykają się wody Atlantyku i Morza Śródziemnego. W pobliżu znajdują się także Groty Herkulesa – jedno z najpopularniejszych miejsc w okolicach miasta. Oba punkty wymienia wśród najważniejszych atrakcji Tangeru marokańska organizacja turystyczna. Samochodem z Tangeru do Szafszawan. Tu zaczyna się prawdziwa podróż Z Tangeru wyjeżdżam rano. Droga N2 którą docieram do Szafszawanu to czteropasmówka z ładnie wyprofilowanymi licznymi zakrętami. Liczne ronda obstawione są policją, bo okolicę odwiedził właśnie król i trzeba jednak zdjąć nogę z gazu. Przede mną około dwóch godzin jazdy, ale w Maroku czas przejazdu należy traktować elastycznie. Nie dlatego, że drogi są złe. Główne trasy na północy mają zazwyczaj przyzwoitą nawierzchnię. Powodem są widoki, miasteczka, przydrożne kawiarnie oraz zakręty, za którymi co chwilę pojawia się coś wartego postoju. Najpierw krajobraz jest szeroki i otwarty. Widać pola, pojedyncze domy i pasące się zwierzęta. Potem droga wspina się coraz wyżej. Ziemia przybiera rdzawy kolor, zbocza stają się bardziej strome, a na horyzoncie wyrastają góry Rif. Poruszam się Volkswagenem Amarokiem, przygotowanym zarówno do jazdy po asfalcie, jak i po trudniejszym terenie. Na zwykłej drodze największe znaczenie ma dla mnie jednak nie moc silnika, lecz wysoka pozycja za kierownicą i dobra widoczność. Na lokalnych trasach trzeba stale obserwować pobocza, motocykle, pieszych i samochody włączające się do ruchu. Sam Amarok ma napęd pozwalający wybierać ustawienia przeznaczone między innymi do zwykłej jazdy, śliskiej nawierzchni, piasku czy stromych podjazdów. W testowanej wersji zastosowano silnik 3.0 V6 TDI, automatyczną skrzynię dziesięciobiegową i napęd 4x4. Nie oznacza to jednak, że każdy podróżnik potrzebuje dużego auta terenowego. Na trasę Tanger–Szafszawan wystarczy zwykły samochód osobowy, o ile nie planujemy opuszczać utwardzonych dróg. Mniejszy model będzie nawet wygodniejszy podczas parkowania w miastach. Tak wyposażone auto świetnie sprawdza się na górskiej drodze, poprzecinanej koleinami powstałymi po gwałtownych acz krótkotrwałych opadach. A warto wybrać się w wyższe partie Atlasu ze wspaniałymi stokami, które porasta makia i lasy dębowe. Jak jeździ się samochodem po Maroku? W Maroku obowiązuje ruch prawostronny. Znaki drogowe są najczęściej zapisane po arabsku i francusku, a wypożyczalnie samochodów działają między innymi przy lotniskach. Sama jazda nie jest szczególnie trudna, ale wymaga większej koncentracji niż w większości państw Europy. Na drodze spotykają się samochody, skutery, rowerzyści, piesi, ciężarówki, a czasem również zwierzęta. Najważniejsza zasada brzmi: nie spiesz się i nie jedź po zmroku, zwłaszcza na mniej uczęszczanych trasach. Kontrole prędkości są częste. Nie warto sugerować się tempem lokalnych kierowców ani zakładać, że brak wyraźnego znaku oznacza możliwość szybkiej jazdy. Ograniczenia mogą zmieniać się przy wjazdach do miejscowości, skrzyżowaniach i posterunkach policji. Zasady bywają podobne jak w innych krajach, dlatego przed podpisaniem umowy warto przypomnieć sobie, na co zwracać uwagę podczas wynajmu samochodu za granicą. Przed odebraniem samochodu sprawdzam: zakres ubezpieczenia i wysokość udziału własnego, stan opon, świateł i koła zapasowego, politykę paliwową, zasady wyjazdu poza drogi utwardzone, numer alarmowy wypożyczalni, sposób dokumentowania ewentualnych uszkodzeń. Fotografuję samochód ze wszystkich stron, także felgi, szyby i wnętrze. To kilka minut, które mogą oszczędzić problemów przy zwrocie. Szafszawan nie jest błękitne przez przypadek. Ale nie ma jednego wyjaśnienia Szafszawan pojawia się między górami niemal nagle. Białe i niebieskie domy wspinają się po zboczu, a nad nimi wyrastają skaliste szczyty. Już z daleka miasto wygląda jak scenografia – tyle że po wejściu do medyny okazuje się żywym, gwarnym organizmem. Po kilku krokach w medynie mam wrażenie, że koty są prawdziwymi gospodarzami miasta: leżą w bramach, na murkach, schodkach a nawet na środku chodnika. A na pewno są elementem lokalnej społeczności i w krótkim czasie stają się częścią krajobrazu – trudno wyobrazić sobie marokańskie ulice bez ich obecności. Błękit nie ma tutaj jednego odcienia. Jedne ściany są turkusowe, inne kobaltowe albo niemal szare. Niebieskie są schody, drzwi, framugi i donice. Na tle murów wiszą dywany, kolorowe tkaniny i skórzane torby. O pochodzeniu błękitnych fasad krąży kilka teorii. Więcej o historii miasta i odpowiedziach na pytanie, dlaczego Szafszawan jest niebieski, pisaliśmy w osobnym przewodniku. Według jednej błękit wprowadzili żydowscy mieszkańcy miasta, dla których kolor miał symbolizować niebo i boskość. Inna mówi o praktycznym znaczeniu farby, która miała odstraszać owady lub chłodzić budynki. Najuczciwiej powiedzieć, że nie istnieje jedno bezsporne wyjaśnienie, a obecny wygląd miasta jest rezultatem wielu lat odnawiania i rozwijania lokalnej tradycji. Marokańska organizacja turystyczna wskazuje w Szafszawan między innymi medynę, muzeum etnograficzne, lokalne rzemiosło oraz źródło Ras El Maa. I prawdą jest, że w Szafszawan nie ma tak uprzykrzających życie komarów. Najlepszy sposób na Szafszawan? Wyjść bez planu Samochód zostawiam poza najgęstszą częścią starego miasta. Do medyny nie warto próbować wjeżdżać. Ulice są wąskie, zatłoczone i często zamieniają się w schody. Najwygodniejsze rozwiązanie to hotel z własnym parkingiem albo strzeżony plac na obrzeżach centrum. Wchodzę między błękitne mury rano, zanim uliczki wypełnią się grupami zwiedzających. Sprzedawcy dopiero otwierają sklepy. Ktoś ustawia przed drzwiami kosze pomarańczy, ktoś inny rozwiesza tkaniny. Z piekarni wychodzi zapach ciepłego placka, a z niewielkiej kawiarni – aromat mocnej kawy z kardamonem. Nie potrzebuję dokładnej trasy. W Szafszawan zgubienie drogi jest częścią zwiedzania. Każdy skręt prowadzi do kolejnego zaułka, małego placu albo punktu widokowego. Trzeba jednak pamiętać, że medyna nie jest dekoracją. Ludzie mieszkają tu na co dzień, dlatego nie należy zaglądać przez otwarte drzwi ani fotografować mieszkańców bez pytania. To jedna z najważniejszych zasad dla osób, które chcą fotografować ludzi w Maroku. Najbardziej znany plac miasta, Outa el-Hammam, otaczają restauracje i kawiarnie. To dobre miejsce na odpoczynek, ale niekoniecznie na najspokojniejszy posiłek. Kilka ulic dalej łatwiej znaleźć niewielki lokal, w którym obiad jedzą również miejscowi. Co zjeść w północnym Maroku? Najczęściej na stołach pojawia się tadżin – danie przygotowywane w glinianym naczyniu ze stożkowatą pokrywą i jedna z potraw najlepiej reprezentujących kuchnię marokańską. Zamawiam wersję z kurczakiem, kiszoną cytryną i oliwkami. Sos jest gęsty, słony, kwaśny i intensywnie ziołowy, a pieczywo zastępuje sztućce. Warto spróbować również: hariry, gęstej zupy z pomidorów, soczewicy i ciecierzycy, marokańskich sałatek podawanych w kilku małych miseczkach, pieczonych mięs i szaszłyków, lokalnego koziego sera, charakterystycznego dla regionu Szafszawan, naleśników msemen, soku z pomarańczy, herbaty miętowej, która bywa bardzo słodka. W turystycznych restauracjach dobrze zapytać wcześniej o cenę zestawu, napojów oraz dodatków. Nie każdy talerzyk postawiony na stole jest bezpłatny. Wodę piję wyłącznie butelkowaną. Wybieram butelki fabrycznie zamknięte, zwłaszcza podczas krótkiej podróży, gdy organizm nie ma czasu przyzwyczaić się do lokalnych warunków. Punkt widokowy nad Szafszawan. Warto zostać do zachodu słońca Późnym popołudniem idę w stronę Hiszpańskiego Meczetu, stojącego na wzgórzu ponad miastem. Podejście nie jest długie, ale w upale lepiej zabrać wodę i nakrycie głowy. Z góry widać, że Szafszawan nie jest po prostu niebieską plamą. Między dachami wyrastają minarety, dalej rozciągają się zielone zbocza, a całe miasto wciska się w dolinę u podnóża gór. Gdy słońce zaczyna opadać, błękitne ściany zmieniają kolor na srebrny i fioletowy. To jeden z tych widoków, dla których warto mieć samochód. Nie muszę dopasowywać dnia do rozkładu autobusu ani wracać przed zachodem. Mogę zostać dłużej, a później spokojnie zjechać do hotelu – choć właśnie po zmroku jadę szczególnie ostrożnie. Czy warto wynająć samochód w Maroku? Na krótki pobyt wyłącznie w Tangerze samochód nie jest potrzebny. Większość miejsc można zobaczyć pieszo lub dojechać taksówką. Auto zaczyna mieć sens, gdy chcemy połączyć kilka miejsc, zatrzymywać się na trasie i docierać do punktów położonych poza centrami miast. Przejazd z Tangeru do Szafszawan jest dobrym początkiem samodzielnej podróży po kraju. Trasa nie jest ekstremalna, odległości pozostają rozsądne, a krajobraz szybko się zmienia. Kilkudniowy program wyjazdu obejmujący Tanger, przejazd do Szafszawan, jazdy po okolicy i powrót do Tangeru pokazuje, że taki odcinek można wygodnie przejechać nawet podczas krótkiego urlopu. Podczas tej podróży Volkswagen Amarok daje mi większą swobodę wyboru dróg i poczucie bezpieczeństwa na nierównej nawierzchni. Jednak największą zaletą samochodu pozostaje coś bardziej uniwersalnego: możliwość zatrzymania się dokładnie tam, gdzie zaczyna się najciekawszy widok. Maroko samochodem – praktyczne informacje Dokumenty: do wynajęcia auta potrzebne są paszport, prawo jazdy i karta płatnicza. Warunki dotyczące wieku kierowcy, stażu oraz depozytu zależą od wypożyczalni. MSZ podaje, że międzynarodowe prawo jazdy jest pożądane, choć nie obowiązkowe; przed wyjazdem należy jednak zweryfikować aktualne wymagania konkretnej firmy. Nawigacja: warto pobrać mapy offline. W medynach nawigacja samochodowa ma ograniczone znaczenie, ponieważ wiele ulic jest niedostępnych dla aut. Paliwo: na północy kraju stacje są łatwo dostępne, ale poza dużymi miastami nie czekam, aż zapali się rezerwa. Parkowanie: wybieram parkingi strzeżone. Niewielka opłata jest zwykle pobierana przez obsługę na miejscu. Cenę najlepiej ustalić przed pozostawieniem auta. Pora jazdy: staram się pokonywać dłuższe odcinki za dnia. Po zmroku piesi, rowerzyści i nieoświetlone pojazdy mogą być słabo widoczni. Ubiór: w czerwcu potrzebne są krem z filtrem, okulary przeciwsłoneczne i nakrycie głowy, ale w górach warto mieć także lekką kurtkę. Organizator opisywanego wyjazdu zalecał przygotowanie się na temperatury od około 18 do 29°C oraz zabranie solidnego obuwia. Bezpieczeństwo: przed podróżą trzeba sprawdzić aktualne komunikaty polskiego MSZ. Resort zaleca obecnie szczególną ostrożność w Maroku i publikuje osobne ostrzeżenia dotyczące wybranych obszarów Sahary Zachodniej. Źródła: Moroccan National Tourist Office – materiały dotyczące Tangeru, Szafszawan oraz podróżowania po Maroku; Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP – informacje dla podróżujących do Maroka. Nasza autorka Joanna Kopka Kartografka magazynów National Geographic Polska i National Geographic Traveler. Od lat związana z tymi dwoma tytułami. Odwiedza miejsca, w których może obserwować zwierzęta w ich naturalnym środowisku. Szczególne miejsce w jej wyborach zajmują kotowate i ptaki. Swoje zainteresowania rozszerza na aktywne uczestniczenie w działaniach na rzecz ich dobrostanu i ochrony, angażując się w wolontariat.
Chcesz zobaczyć świat z „Odysei”? Oto miejsca, w których kręcono film Christophera Nolana
Do kin trafiła długo wyczekiwana „Odyseja” Christophera Nolana. Widowiskowa adaptacja jednego z najsłynniejszych eposów starożytności zachwyca nie tylko rozmachem, ale również spektakularnymi krajobrazami. W jakich miejscach powstawał film i które z nich naprawdę warto odwiedzić?
Podróż Odyseusza trudno nazwać udaną wyprawą. Po drodze jego załoga trafia na sztormy, gubi kurs, rozbija statki, mierzy się z głodem i kolejnymi przeszkodami, które raz po raz oddalają bohatera od rodzinnej Itaki. Najnowsza ekranizacja eposu Homera w reżyserii Christophera Nolana może jednak zainspirować do zupełnie innego rodzaju podróży. Film powstawał w niezwykłych zakątkach Europy i Afryki, których surowe krajobrazy doskonale oddają atmosferę jednej z najsłynniejszych wypraw w historii literatury. Gdzie kręcono „Odyseję” i które z tych miejsc można odwiedzić także dziś? Grecja. To tutaj powstały najważniejsze sceny „Odysei” Christophera Nolana Choć ekipa filmowa pracowała na kilku kontynentach, właśnie Grecja stała się sercem produkcji „Odysei”. Zdjęcia realizowano przede wszystkim na Peloponezie – w regionie, który od wieków kojarzony jest z mitologią i światem Homera. Filmowcy wykorzystali m.in. malowniczą plażę Voidokilia, słynącą z zatoki w kształcie podkowy, a także znajdującą się nieopodal Jaskinię Nestora, gdzie nakręcono sceny związane z cyklopem Polifemem. W kadrze pojawiają się również średniowieczny zamek w Methoni, monumentalny Akrokorynt oraz okolice Pylos i Mesenii. Właśnie tutaj powstawały sceny związane z Itaką, Spartą oraz podróżą Telemacha poszukującego informacji o ojcu. Aby zachować autentyczny charakter produkcji, do portu w Pylos sprowadzono nawet 37-metrową replikę starożytnej triery, a statyści przeszli szkolenie z wioślarstwa. Jak podkreślała scenografka Ruth De Jong, Nolanowi zależało, by na ekranie wyraźnie było czuć siłę śródziemnomorskiego wiatru i surowość krajobrazu, zamiast pocztówkowych, idealnie skąpanych w słońcu widoków. Włochy. Favignana i Wyspy Liparyjskie stały się filmową Itaką Drugim filarem zdjęć były południowe Włochy, a szczególnie sycylijska wyspa Favignana oraz archipelag Wysp Liparyjskich. To właśnie Favignana, położona u zachodnich wybrzeży Sycylii, wcieliła się w filmową Itakę. Twórców zachwyciły przede wszystkim niewielkie zaludnienie, krystaliczna woda i XV-wieczna twierdza Santa Caterina górująca nad wyspą. Aby dotrzeć na plan, aktorzy i członkowie ekipy codziennie pokonywali pieszo kilkudziesięciominutową trasę pod górę, natomiast ciężki sprzęt transportowano śmigłowcami. Zdjęcia realizowano poza sezonem turystycznym, dzięki czemu udało się uchwycić niemal bezludne krajobrazy. Część scen powstała także na Wyspach Liparyjskich, w tym na Lipari, Vulcano i Basiluzzo. To miejsca od dawna utożsamiane z krainą Eola – strażnika wiatrów z „Odysei”. Wulkaniczne wyspy, fumarole oraz niemal nieustannie aktywny Stromboli od wieków pobudzały wyobraźnię żeglarzy i nic dziwnego, że właśnie tutaj Nolan postanowił stworzyć jedne z najbardziej widowiskowych ujęć swojej ekranizacji. Maroko stało się filmową Troją. Tutaj zbudowano monumentalne dekoracje Choć akcja eposu rozpoczyna się pod murami Troi, zdjęcia do tych scen nie powstawały w Turcji. Christopher Nolan zdecydował się przenieść filmowców do Maroka, gdzie wykorzystano wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO ksar Aït Benhaddou – jedną z najbardziej rozpoznawalnych historycznych osad świata. Na potrzeby produkcji obok zabytkowej wioski powstały ogromne dekoracje przedstawiające Troję, zajmujące powierzchnię blisko hektara. Co ciekawe, scenografię od początku projektowano z myślą o spektakularnym finale i po zakończeniu zdjęć mogła zostać spalona na oczach kamer. Scenografka Ruth De Jong wspominała później, że lokalne władze zgodziły się na realizację efektownych scen pod jednym warunkiem: „Możecie spalić swoją Troję, ale nie naszą wioskę”. W Maroku kręcono również sceny w Marrakeszu, który posłużył jako wnętrza pałacu Menelaosa, a także na atlantyckim wybrzeżu w Essaouirze, gdzie powstały ujęcia związane z koniem trojańskim i początkiem wielkiej podróży Odyseusza. Słoneczny plan filmowy w cieniu kontrowersji Część zdjęć realizowano także w okolicach miasta Dakhla na terytorium Sahary Zachodniej, którego status pozostaje przedmiotem międzynarodowego sporu. Decyzja ta spotkała się z krytyką organizatorów festiwalu FiSahara, którzy uznali, że wybór tej lokalizacji może przyczyniać się do normalizowania marokańskiej kontroli nad tym obszarem. Niektórzy nazywają nawet saharyjczyków współczesnymi „Odyseuszami”. Christopher Nolan nie odniósł się publicznie do tych zarzutów. Mimo kontrowersji surowe krajobrazy gór Atlas, pustynne plenery i wybrzeże Atlantyku nadały filmowi monumentalny, ponadczasowy charakter, doskonale oddający skalę jednej z najsłynniejszych podróży w historii literatury. Islandia i Szkocja. To tutaj Nolan stworzył najbardziej tajemnicze miejsca „Odysei” W przeciwieństwie do klasycznych ekranizacji mitów greckich Christopher Nolan świadomie szukał miejsc, które nie kojarzą się ze słonecznym Morzem Śródziemnym. Od początku wiedział, że sceny rozgrywające się w Hadesie chce nakręcić na Islandii. Zdjęcia powstały między innymi na czarnych plażach u stóp góry Hjörleifshöfði, a także w mniej znanych zakątkach wyspy, z dala od najpopularniejszych atrakcji turystycznych. Reżyserowi zależało na tym, by podziemia nie przypominały mrocznej jaskini, lecz bezkresny, niemal pozaziemski krajobraz skąpany w letnim świetle, które na Islandii niemal nie gaśnie. Zupełnie inny klimat otrzymała natomiast siedziba czarodziejki Kirke. Te sceny powstały na szkockim wybrzeżu Moray Firth, w okolicach Cullen, gdzie strome klify i zielone wzgórza stworzyły idealne tło dla samotnego domu bohaterki. Filmowcy pracowali również w rejonie zamku Findlater oraz lasu Culbin, a w porcie Inverness można było zobaczyć pełnowymiarowy drewniany statek przygotowany specjalnie na potrzeby produkcji. Malta i prawdziwa Itaka. Miejsca, które od wieków kojarzą się z Odyseuszem Ostatnim ważnym przystankiem filmowców była Malta, od dawna utożsamiana z mityczną wyspą Ogygią, na której nimfa Kalipso przez siedem lat przetrzymywała Odyseusza. Zdjęcia realizowano m.in. na wyspie Gozo, w pobliżu czerwonej plaży Ramla Bay oraz słynnej Jaskini Kalipso, skąd rozciąga się widok na otwarte Morze Śródziemne. Archipelag maltański od lat przyciąga hollywoodzkie produkcje nie tylko spektakularnymi krajobrazami, ale także niezwykle bogatym dziedzictwem historycznym – od neolitycznych świątyń starszych od Stonehenge po średniowieczne fortyfikacje Zakonu Maltańskiego. Co ciekawe, choć prawdziwa Itaka pozostaje najważniejszym miejscem całego eposu Homera, Nolan nie realizował tam głównych zdjęć. Współczesna wyspa Ithaki nadal jest jednak celem podróżników podążających śladami Odyseusza i jednym z najbardziej symbolicznych miejsc greckiej mitologii. To właśnie ona od ponad dwóch i pół tysiąca lat pozostaje symbolem domu, do którego – mimo wszystkich przeciwności – warto wrócić. Źródła: Condé Nast Traveler, Insight Vacations, Outside, EUobserver Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Wrak pełen złota zidentyfikowany. 30 lat żmudnych badań przyniosło odpowiedzi
400 złotych monet odnalezionych we wraku w 1995 r. rozpaliło wyobraźnię historyków. Ale dopiero teraz udało się ustalić, skąd pochodziły i do kogo należały. Statek obładowany afrykańskim złotem i egzotycznymi towarami zatonął w 1633 r u wybrzeży Wielkiej Brytanii. Po 30 latach żmudnych badań eksperci poznali nazwę jednostki i jej historię.
W 1995 roku zespół nurków z South West Maritime Archaeology Group natrafił na pozostałości wraku u południowych wybrzeży Anglii, w pobliżu Salcombe. Na głębokości kilkunastu metrów spoczywała jednostka o długości około 30 metrów, otoczona armatami i kotwicami. To, co najbardziej rozpaliło wyobraźnię badaczy, to 400 złotych monet, które przetrwały stulecia pod wodą. Jak tam trafiły? Do kogo należały? Rozpoczął się żmudny proces opracowywania informacji na temat statku, bo do teraz nie znano nawet jego nazwy. Trzy dekady detektywistycznej pracy Identyfikacja jednostki jako „Dom van Keulen” była możliwa dzięki ścisłej współpracy archeologów z Bournemouth University, British Museum oraz niezależnych badaczy. Kluczowe były działania historyka Iana Friela, który w Archiwach Narodowych odnalazł dokumenty dotyczące rejsu z 1633 roku. Zapiski te potwierdziły, że statek płynący z Maroka napotkał „bardzo burzliwą pogodę”, doznał przecieku i zatonął w pobliżu Salcombe. Co ciekawe, mimo utraty ładunku, cała załoga zdołała przeżyć. Złoty wiek handlu i holenderska dominacja W XVII wieku morza i oceany były areną globalnej wymiany, w której kluczową rolę odgrywali holenderscy kupcy. Budując swoje handlowe imperium, Holendrzy wymieniali towary przemysłowe na niezwykle cenione, czyste złoto z Afryki Zachodniej, chociaż z jego jakością bywało różnie. Kruszec ten był tak istotny, że importowane dukaty często przetapiano na rodzimą walutę, która stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. W tym kontekście podróż statku z Maroka do Niderlandów jesienią 1633 roku była standardową, choć ryzykowną operacją handlową. Jak wyglądał statek? O wyglądzie i rozmiarach statku „Dom van Keulen” wiadomo niezwykle mało, bo nie zachowały się żadne znane obrazy przedstawiające tę jednostkę. Miał około 30 m długości. Obecnie spoczywa na głębokości około 18 metrów. Skarb to nie tylko złoto Choć to złote dukaty przyciągają uwagę opinii publicznej, ładunek „Dom van Keulen” był znacznie bogatszy. – Wśród przewożonego ładunku znajdowało się 150 worków gumy arabskiej, 64 worki saletry, 320 kozich skór oraz 9 000 dukatów berberyjskich – złotych monet z Maroka. Uważa się, że większość towaru ocalono tuż po katastrofie, jednak ponad 400 monet przeleżało na dnie morza aż do 1995 roku, kiedy to odnaleźli je nurkowie z South West Maritime Archaeology Group – mówi prof. Dave Parham z Bournemouth University. W jego ocenie znalezisko to rzuca światło na bogactwo dynastii Sadytów oraz na handel afrykańskim złotem. Stanowi ono również namacalny dowód na rozkwit siedemnastowiecznego handlu morskiego, który łączył Maroko, Niderlandy i Wielką Brytanię. Archeolodzy wydobyli również przedmioty codziennego użytku, takie jak cynowe łyżki i misy, złotą biżuterię, a nawet unikatowy ciężarek sondujący w kształcie ryby oraz złoty samorodek w kształcie palca. Przedmioty te, obecnie w posiadaniu British Museum, stanowią bezcenne źródło wiedzy o ówczesnym życiu. Źródło: Bournemouth University Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Jak zdobyć Dżebel Tubkal? Wyprawa na najwyższy szczyt Maroka
W górach największym skarbem jest doświadczenie. Ono pozwala nam widzieć to, co niewprawionym oczom umknie niezauważone. Lekki powiew wiatru – zwiastujący wichurę, topniejący śnieg, który może okazać się początkiem odwilży. Ból głowy jeszcze niezbyt mocny, ale pulsujący tak, że niechybnie zamieni się w chorobę wysokościową. To wszystko składa się na doświadczenie, które trudno opisać słowami. Gdy taka wiedza przekazywana jest z pokolenia na pokolenie, szybko staje się jasne, że mamy do czynienia z prawdziwym człowiekiem gór.
Naszą wyprawę na Tubkal, czyli najwyższy szczyt gór Atlas, rozpoczynamy w pierwszych dniach lutego 2026. To właśnie przełom roku jest najlepszym momentem na zdobywanie Tubkalu dla tych, którzy kochają śnieg i mają doświadczenie w zimowych wędrówkach. Jeśli jednak trekking ma być łatwiejszy, a warunki mniej surowe, to przewodnicy rekomendują zdobywanie góry w maju lub czerwcu. Temperatury są wtedy umiarkowane, tuż przed rozpoczynającym się w Maroku upalnym latem. Gdzie nocować przed wejściem na Tubkal? Imil jako baza wypadowa Nocleg najlepiej zarezerwować w Imlil, bo tam rozpoczyna się szlak do pierwszego punktu – czyli schroniska Jebel Toubkal. Znaleźć je można na większości popularnych platform. Dotrzeć można tam na dwa sposoby taksówką lub busem. Minibusy odjeżdżają z okolic Rue Oqba Ben Nafaa w Marrakeszu, a przejazd kosztuje około 30 MAD. Trzeba jednak uzbroić się w cierpliwość i przygotować na liczne przystanki. Prywatna taksówka kosztuje około 70 euro. Do Imlil docieramy wieczorem. Powoli zapada zmrok, ale nad górską wioską widać jeszcze zarysy ostrych szczytów. To w ich kierunku wszyscy spoglądamy z nadzieją. Przepakowujemy plecaki, bo do miejsca noclegu iść będziemy żwirową drogą, której nie da się pokonać samochodem. Przepakowujemy się szybko, ale uważnie, bo po pozostawione rzeczy nie będzie już powrotu. Uczta na koniec dnia Do nas na trasie dołącza Rachid, przewodnik, który razem z rodziną mieszka w Imlil. To w jego domu spędzimy coraz szybciej nadchodzącą noc. Wędrówka trwa blisko godzinę. Do domu gospodarza dotrzeć można, pokonując kamienne schody i wąskie „uliczki” między skałami. Architektura podyktowana jest rozkładem górskich formacji. Na miejscu czeka na nas ojciec Rachida, który również przewodził górskim wyprawom. Dziś pomaga mu przyjmować turystów. Zajadamy się marokańskim tadżinem (ryżem, pieczonymi warzywami), a dla chętnych jest też kurczak. Ucztę wieńczy słodka herbata. W górskich chatach nie ma centralnego ogrzewania. Do utrzymania ciepła służy mały piecyk, ustawiony w centralnym punkcie domu. Tegoroczna zima była wyjątkowo sroga, więc kamienne ściany wciąż trzymają zimno. Mimo że do snu kładziemy się w polarach, czapkach i śpiworach, to w całości chowamy się pod ciężkimi, grubymi kocami. Szybko zapadamy w sen. Przewodnik na Tubkal – czy jest obowiązkowy? Zgodnie z marokańskim prawem, wejście na Jebel Toubkal wymaga wynajęcia licencjonowanego przewodnika. Na trasie (szczególnie przy wyjściu z Imlil) znajdują się posterunki żandarmerii, gdzie sprawdzane są dokumenty. Nas również przy nich zatrzymywano. Lokalnego przewodnika można znaleźć na miejscu, bo w Imlil znajduje się kilka biur turystycznych. To mała miejscowość, więc niemal każdy ma w rodzinie kogoś, kto posiada certyfikat. Jeśli jednak jesteś osobą, która potrzebuje zaplanować to wcześnie, to również polskie agencje korzystają z usług lokalnych przewodników. Taka wędrówka to wielka przyjemność, bo lokalni mieszkańcy mają ogromną wiedzę na temat przyrody i historii okolicy i chętnie dzielą się nią z turystami. Wejście na Dżebel Tubkal zimą. Co warto wiedzieć przed wyprawą? Po pobudce w domu przewodnika, od rana przygotowaniom towarzyszą nerwy. Kilka dni wcześniej w okolicach schroniska, w którym mamy spędzić następną noc zeszła lawina. Lokalne władze zakazały wejścia na Tubkal. Sytuacja jest niepewna, a przewodnik zastrzega, że o tym czy szlak zostanie otwarty, dowiemy się dopiero po dotarciu do kolejnego etapu wyprawy. Na to gotowi muszą być wszyscy, którzy zdecydują się zdobywać Tubkal zimą. Rozmawiamy z Rahidem, o tym co się stało. Imlil ze względu na swoje położenie od lat jest miejscem chętnie odwiedzanym przez miłośników gór. Mężczyźni w tym regionie od pokoleń przekazywali sobie wiedzę o szczytach i przewodzili wyprawom. Wraz z rozwojem masowej turystyki, pojawili się również przewodnicy z innych części kraju. Ci, zdaniem Rahida, nie mają odpowiedniej wiedzy i znajomości gór. Wraz z ich przybyciem, zaczęły się wypadki. Jak mówi – doświadczony górołaz widzi, kiedy sytuacja robi się niebezpieczna, zna wszystkie trudne miejsca. Na braku kompetencji przyjezdnych, tracą wszyscy. Narażeni są podróżnicy, ci, którzy wyruszają z pomocą i lokalny biznes, bo turyści rezygnują z wypraw. Podejście do schroniska pod Dżebel Tubkal Zima jest w tym roku wyjątkowo ciężka. Zwykle o tej porze można już było wchodzić do schroniska w koszulce z krótkim rękawem, tymczasem ja na polar zakładam kolejną warstwę i ciepłą puchową kurtkę. Droga jest piękna i malownicza. Na trasie mijamy kamień Sidi Chamharouch, to miejsce kultu osób, które poszukują uzdrowienia. Wraz z nabieraniem wysokości robi się coraz zimniej. Wieje bardzo silny wiatr. Powyżej 2500 m n.p.m. część uczestników wyprawy zaczyna czuć pierwsze objawy choroby wysokościowej. To częsta przypadłość. Wysokość zdobywamy szybko. Ci, którzy miewali podobne problemy w przeszłości mogą zaopatrzyć się w odpowiednie leki. Ważne jednak, by zacząć je brać odpowiednio wcześnie, zgodnie z zaleceniami lekarza. Tubkal na horyzoncie Ostatnie metry pokonujemy już mocno zmęczeni. Docieramy do schroniska na wysokości 3200 m n.p.m. To piękne miejsce, ale temperatura w nocy to blisko -10 stopni, a my nie możemy liczyć na żadne ogrzewanie. Obowiązkiem jest więc posiadanie ciepłego śpiwora i polaru (którego, jak gwarantuję, nie będziesz chciał zdjąć do spania). Śpimy na drewnianych łóżkach, w wieloosobowych pokojach. Na miejscu dostępne są ciepłe i grube koce, które w tych warunkach są zbawienne. Do toalety przemieszczamy się biegiem, bo każde wyjście z umoszczonego posłania to wyzwanie. O umyciu jakiejkolwiek części ciała nie może być mowy. Najtrudniej mają osoby, które zaczynają odczuwać skutki wysokości i co chwilę muszą biegać do toalety. Mimo to cudowne widoki wynagradzają nam spartańskie warunki. Wieczorem rozpoczynają się narady przewodników. Ciąży na nich ogromna odpowiedzialność, bo – jak mówią – jeden wypadek turyści potraktują jako nieszczęście, ale kolejny obiorą już jako zaniedbanie i brak profesjonalizmu. Cała miejscowość żyje z turystyki, więc to dla nich ogromne zagrożenie. Zasypiamy, słysząc szalejącą za oknami zamieć. Nie maskuje jej żaden inny hałas, bo w schronisku panuje idealna cisza. W pewnym momencie budzi nas Rahid. Dostali wiadomość od lokalnych władz. Wejście na Tubkal jest zabronione. Nikt nie będzie ryzykował życia turystów. Decyzję przyjmujemy z żalem, ale i szacunkiem dla doświadczenia tych, którzy byli tu przed nami. Źródło: National Geographic Polska
Czy w Maroku jest bezpiecznie dla turystów? Sprawdzamy. „Trochę się martwimy”
Niektórzy turyści obawiają się podróży do Maroka po ostatnich protestach na ulicach wielu miast. „Słyszeliśmy o strajkach i trochę się martwimy” – piszą podróżni w mediach społecznościowych. O aktualnej sytuacji w państwie rozmawiałam m.in. z przedstawicielami biur podróży.
Spis treści: Turyści o wydarzeniach w Maroku. „Trochę się martwimy” Co z wycieczkami zorganizowanymi? „Na bieżąco monitorujemy sytuację” „Regiony wypoczynkowe pozostają bezpieczne” Na przełomie września i października w wielu marokańskich miastach wybuchły protesty. Zaczęło się od strajków tzw. pokolenia Z, czyli osób urodzonych między 1997 a 2012 rokiem. To były jedne z największych antyrządowych manifestacji od lat. Według informacji Marokańskiego Stowarzyszenia Praw Człowieka tylko w ciągu jednego dnia kilkadziesiąt osób zostało zatrzymanych. Dochodziło do aktów wandalizmu i zamieszek. Z kolei w niedzielę (5 października) dziesiątki tysięcy osób wyszły na ulice Rabatu, by wyrazić sprzeciw wobec działań Izraela w Strefie Gazy. W związku z ostatnimi wydarzeniami turyści zaczęli się obawiać wycieczek do Maroka. Czy słusznie? Turyści o wydarzeniach w Maroku. „Trochę się martwimy” Na niespokojną sytuację w Maroku zareagowali polscy turyści. Na facebookowych grupach zaczęły pojawiać się pytania o aktualną sytuację w państwie pod kątem bezpieczeństwa. „Słyszeliśmy o strajkach i trochę się martwimy, bo za dwa dni mamy lot. Czy ktoś może powiedzieć, czy jest bezpiecznie podróżować teraz, czy lepiej odpuścić?” – napisała w poniedziałek pani Paulina. Zdaniem pani Danuty, która mieszka w Marrakeszu (miasto w zachodnim Maroku), nie ma powodów do zmartwień. – Absolutnie turyści nie mają się czego obawiać, cisza i spokój. Codziennie jestem na mieście i wstawiam relacje z mojego życia tutaj i z naszych wycieczek. Jest bezpiecznie – zapewnia kobieta. Z kolei pani Luiza przebywała w Agadirze, gdy pod jej oknami przechodzili protestujący. – Czułam się zagrożona w momencie, gdy wieczorem już byłam w łóżku i nagle pojawiły się hałasy. Zrobiło się niesamowicie głośno i akurat tuż przy mieszkaniu, które wynajmowałam. Na szczęście nie doświadczyłam żadnego rzucania kamieniami i innych aktów wandalizmu. Jak było już po wszystkim i chodziłam po Agadirze, to też nie miało to wpływu na to, że czułam się mniej bezpiecznie – opowiada mi polska turystka. Co z wycieczkami zorganizowanymi? „Na bieżąco monitorujemy sytuację” Sprawdziłam, czy ostatnie wydarzenia w Maroku miały również wpływ na turystykę zorganizowaną. Przedstawiciele biur podróży zapewniają, że trzymają rękę na pulsie. – Na bieżąco monitorujemy sytuację w Maroku, śledząc oficjalne komunikaty oraz informacje lokalnych władz. Marokańskie Narodowe Biuro Turystyki (ONMT) zapewnia o bezpieczeństwie i braku zakłóceń w działalności turystycznej – informuje Katarzyna Pasikowska, przedstawicielka biura podróży Rainbow. – Pozostajemy również w stałym kontakcie z naszymi sprawdzonymi partnerami na miejscu, którzy dbają o bezpieczeństwo i komfort uczestników naszych wycieczek. Dzięki tej współpracy, gdy tylko zajdzie taka konieczność, możemy na bieżąco wprowadzać ewentualne modyfikacje w planach podróży, tak aby program zwiedzania przebiegał spokojnie i bez zakłóceń, z dala od miejsc, w których mogą odbywać się zgromadzenia publiczne – dodaje Katarzyna Pasikowska. „Regiony wypoczynkowe pozostają bezpieczne” Jarosław Grabczak, Head of Commercial Product w internetowym biurze podróży eSky.pl również zapewnił, że sytuacja w Maroku jest przez ekspertów stale monitorowana, a reakcja na ewentualne zmiany jest natychmiastowa. – Ostatnie protesty mają charakter wewnętrzny. Dotyczą głównie kwestii gospodarczych i społecznych, nie są wymierzone w odwiedzających ten kraj, ani w branżę turystyczną. Co istotne, główne regiony wypoczynkowe, takie jak Marrakesz, Essaouira czy Fez pozostają stabilne i bezpieczne, a organizacja wyjazdów przebiega w sposób niezakłócony – powiedział Grabczak. Jednocześnie podkreślił, że podróże zorganizowane do Maroka realizowane są zgodnie z planem. – Maroko pozostaje jednym z najchętniej wybieranych kierunków wśród naszych użytkowników – szczególnie jesienią i zimą, gdy oferuje przyjemny klimat, bogatą kulturę i egzotyczny charakter w bezpiecznym otoczeniu. Dla wielu podróżnych to wciąż spokojna, atrakcyjna alternatywa dla bardziej odległych destynacji – dodał ekspert. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Wiktoria Szydło Dziennikarka i miłośniczka dalekich wypraw rowerowych, okazjonalnie poetka. Z pasją pisze o ciekawych miejscach, zapomnianych szlakach oraz niestworzonych – i tych realnych – historiach.
Awantura o najdroższy meteoryt marsjański: Niger żąda zwrotu
Najdroższy meteoryt marsjański, wart ponad 5 milionów dolarów, stał się powodem dyplomatycznego sporu. Władze Nigru twierdzą, że 24,7-kilogramowy okaz opuścił kraj wbrew prawu.
Spis treści: Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Meteoryt znaleziono w listopadzie 2023 r. w regionie Agadez w Nigrze. To wyjątkowy przybysz z Marsa – ważący 24,7 kg i nazwany NWA 16788 jest największym tego typu obiektem odkrytym na Ziemi. W lipcu 2025 trafił na aukcję w nowojorskim Sotheby’s, gdzie anonimowy kupiec zapłacił za niego 5,2 miliona dolarów. Ani tożsamość sprzedawcy, ani kupującego nie została ujawniona. Największy kawałek Marsa na Ziemi wyjechał z Nigru nielegalnie Mniej niż 400 z ok. 50 tys. znanych meteorytów pochodzi z Marsa. Jednak szybko pojawiły się pytania o legalność wywozu wyjątkowego znaleziska. Rząd Nigru zgłosił wątpliwości co do zgodności eksportu z prawem i wszczął śledztwo, podejrzewając możliwy nielegalny handel. Sotheby’s utrzymuje, że wszystkie procedury międzynarodowe zostały zachowane. Według włoskich publikacji naukowych, meteoryt znalazł anonimowy poszukiwacz na Saharze, 90 km na zachód od oazy Chirfa. Kamień został sprzedany przez lokalną społeczność międzynarodowemu handlarzowi. Trafił do prywatnej galerii w Arezzo, gdzie przebadali go naukowcy z Uniwersytetu Florenckiego. Część skały pozostawiono we Włoszech do dalszych analiz, a reszta trafiła na aukcję w USA. Niger ogłasza zakaz wywozu minerałów Prof. Paul Sereno z Uniwersytetu Chicagowskiego, od lat związany z Nigrem, uważa, że doszło do złamania prawa, i apeluje o zwrot meteorytu jako elementu dziedzictwa narodowego. Niger chroni swoje dobra kulturowe ustawą z 1997 r., która obejmuje m.in. „okazy mineralogiczne”, lecz nie wymienia wprost meteorytów. Brak szczegółowych przepisów może tłumaczyć, jak artefakt opuścił kraj niezauważony. Podobne problemy ma Maroko, które od lat jest jednym z największych eksporterów meteorytów, mimo prób wprowadzenia regulacji. Prof. Hasnaa Chennaoui, geolog z Casablanki, wskazuje że meteoryty są częścią krajowej kultury, a jednak w praktyce większość okazów trafia do zagranicznych kolekcji. Przykładem jest meteoryt Tissint z 2011 r., z którego w Maroku pozostało jedynie 30 g. Póki co skutkiem tej międzynarodowej awantury jest zakaz eksportu niektórych minerałów i meteorytów wydany przez prezydenta Nigru gen. Abdourahamane Tianiego. O jego decyzji poinformowała krajowa agencja prasowa ANP. Źródło: Nauka w Polsce, BBC Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Maroko robi coś, czego nie ma nikt w Afryce. To będzie rewolucja w podróżowaniu
Podróże po Maroku w najbliższych latach staną się szybsze i łatwiejsze. Kraj ten, jako jedyny w Afryce, inwestuje w rozwój kolei dużych prędkości. Między takimi turystycznymi hitami jak Casablanca i Marrakesz będzie można podróżować z prędkością ponad 300 km/godz.
Spis treści Podróże po Maroku będą łatwiejsze i szybsze Szybkie koleje już jeżdżą po Maroku Do 2040 roku szybkich pociągów będzie jeszcze więcej >Czy kolej połączy Hiszpanię z Marokiem? 24 kwietnia król Maroka Mohammed VI zainaugurował budowę nowej linii szybkich kolei. Ta wielka inwestycja połączy Marakesz oraz Kenitrę, miasto na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego. Maroko konsekwentnie inwestuje i wyrasta na lidera infrastruktury na całym kontynencie afrykańskim. Podróże po Maroku będą łatwiejsze i szybsze Nowa trasa kolei dużych prędkości będzie miała o długość 430 km i połączy główne ośrodki polityczne, gospodarcze i turystyczne Maroka: Rabat, Casablankę i Marrakesz, znacząco skracając czas podróży. Na przykład podróż między Tangerem a Marrakeszem potrwa tylko 2 godziny i 40 minut, a dojazd z Rabatu na lotnisko w Casablance – zaledwie 35 minut. ​ Projekt ten to kluczowy element narodowego planu kolejowego o wartości 9,5 miliarda dolarów. Obejmuje on też zakup 168 nowoczesnych pociągów oraz rozwój systemów komunikacji miejskiej w Casablance, Rabacie i Marrakeszu. Rozbudowa linii kolejowej pochłonie ponad 5 miliardów dolarów i umożliwi pociągom osiąganie prędkości do 350 km/h. Ma zostać ukończona do 2030 roku. Sieć szybkich pociągów nie tylko usprawni komunikację, ale i odciąży tradycyjne regionalne i podmiejskie linie kolejowe, co przełoży się też na ruch samochodów i autobusów. W metropoliach takich jak Casablanca ogromnym problemem są korki i zanieczyszczenie powietrza. Szybkie koleje już jeżdżą po Maroku Nowa linia Kenitra–Marrakesz to kontynuacja wcześniejszych inwestycji w infrastrukturę kolejową, takich jak uruchomiona w 2018 roku linia Al Boraq łącząca Tanger z Kenitrą nad Atlantykiem. Była to pierwsza kolej dużych prędkości w Afryce i jak na razie jedyna. Na odcinku 186 km Al Boraq osiąga prędkości dochodzące do 320 km/godz. Podróż z Tangeru do Kenitry trwa tylko 50 minut. Linia jest obsługiwana przez nowoczesne aerodynamiczne pociągi typu „bullet train” firmy Alstom, jakością nieustępujące europejskim standardom. Nie zapominajmy jednak o tradycyjnych kolejach. Maroko posiada nieźle rozbudowaną i działającą infrastrukturę kolejową. Dojazd do wszystkich najważniejszych miast jest dość łatwy, choć nie tak szybki jak 320 km/godz. Narodowy przewoźnik to ONCF. Do 2040 roku szybkich pociągów będzie jeszcze więcej Rozbudowa sieci kolejowej jest też elementem przygotowań Maroka do współorganizacji mistrzostw świata w piłce nożnej w 2030 roku wraz z Hiszpanią i Portugalią. Do 2040 roku ONCF planuje podwoić liczbę obsługiwanych miast do 43, obejmując 87% populacji kraju. To znacząco poprawi dostępność transportu kolejowego dla mieszkańców i turystów. Docelowa długość linii kolei dużych prędkości to ponad 1000 km. W siatce połączeń mają znaleźć się takie turystyczne hity jak Agadir i Fez. Plan zakłada, że ponad 40% komponentów nowych pociągów będzie produkowanych lokalnie, co stworzy tysiące nowych miejsc pracy. W projekt zaangażowane są międzynarodowe firmy, takie jak francuski Alstom, hiszpańska CAF i południowokoreański Hyundai Rotem. Ich zadaniem jest dostarczenie pociągów dużych prędkości, taboru międzymiastowego i pociągów podmiejskich. Czy kolej połączy Hiszpanię z Marokiem? Od wielu lat mówi się też o planach budowy tunelu kolejowego pod Cieśniną Gibraltarską. Pierwsze koncepcje takiego połączenia pojawiły się już w XIX wieku, jednak dopiero w 1979 roku, po podpisaniu porozumienia między królem Hiszpanii Juanem Carlosem a królem Maroka Hassanem II, rozpoczęto formalne prace nad jego realizacją. Projekt był wielokrotnie wznawiany i wstrzymywany. W 2023 roku Hiszpania i Maroko powróciły do rozmów na ten temat. Obecnie planowany tunel ma mieć długość około 42 km, z czego 27,8 km przebiegałoby pod dnem morskim. Trasa łączyłaby Punta Paloma w Hiszpanii i Przylądek Malabata w Maroku. Budowa będzie ogromnym wyzwaniem, w końcu głębokość cieśniny sięga 900 metrów. Co więcej, jest to region aktywny sejsmicznie. Postęp technologiczny oraz zaangażowanie obu państw zwiększają jednak szanse na realizację tego ambitnego planu. Źródło: TimeOut, Business Insider Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Egipt nie jest już numerem 1. Zaskakujący kierunek bije rekordy i przyciąga tłumy
Zmiany na turystycznej mapie Afryki. Po latach dominacji Egipt oddaje palmę pierwszeństwa krajowi, który jeszcze niedawno był pomijany w wakacyjnych planach wielu turystów.
W tym artykule: Egipt zdetronizowany Maroko stanie się turystycznym hitem Polaków? Myśląc o wakacjach w Afryce, większość osób automatycznie wskazuje Egipt. I trudno się dziwić. Kraj faraonów oferuje bowiem wszystko, czego tylko turystyczna dusza zapragnie. Od majestatycznych piramid, przez luksusowe kurorty i szerokie, piaszczyste plaże, po gwarancję słońca niemal przez cały rok. Od niedawna jednak widać wyraźny zwrot w preferencjach podróżnych. Miejsce lidera – o dziwo – zajmuje ktoś inny. Szczegóły poniżej. Egipt zdetronizowany Jak się okazuje, afrykańska turystyka przechodzi cichą rewolucję. Na prowadzenie wysuwa się już nie Egipt, a – ku zaskoczeniu wielu – Maroko. Według oficjalnych danych, w 2024 roku kraj ten odwiedziło aż 17,4 mln turystów, czyli o 20% więcej w porównaniu z rokiem poprzednim. Dla porównania, dotychczasowy lider przyciągnął w minionych dwunastu miesiącach 15,7 mln wczasowiczów. Z opublikowanych liczb wynika, że wśród ponad 17 mln odwiedzających znalazło się 8,8 miliona turystów zagranicznych (wzrost o 23% rok do roku) i 8,6 mln członków marokańskiej diaspory (+17%). Taki wynik oznacza 35-procentowy wzrost w porównaniu do czasów sprzed pandemii i historyczny sukces dla branży. Rosnące zainteresowanie krajem przełożyło się także na gospodarkę. W 2024 roku przychody z turystyki osiągnęły 104 miliardy dirhamów (10,4 mld dolarów), notując wzrost o przeszło 7%. Władze w Rabacie nie zamierzają jednak spoczywać na laurach. Celem strategicznym władz jest przyciągnięcie 26 milionów odwiedzających rocznie. Ma w tym pomóc m.in. organizacja piłkarskich Mistrzostw Świata w 2030 r., których Maroko będzie współgospodarzem wraz z Hiszpanią i Portugalią. Maroko stanie się turystycznym hitem Polaków? Nowe kierunki coraz śmielej wchodzą na listę wakacyjnych hitów. Choć wciąż królują te najbardziej znane, wiele osób zaczyna szukać czegoś innego. Pomagają w tym bezpośrednie loty, jak te z Warszawy do Marrakeszu, które sprawiają, że egzotyka staje się dostępna na wyciągnięcie ręki. Tygodniowe wakacje all inclusive w Maroku można znaleźć już od około 1800–2000 zł za osobę, choć standardowe oferty zazwyczaj mieszczą się w przedziale 2500–3500 zł, w zależności od sezonu i lokalizacji. Warto przypomnieć, że w ostatnich miesiącach rekordy popularności wśród naszych rodaków bije Malta. Tylko w styczniu tę śródziemnomorską wyspę odwiedziło ponad 30 tysięcy turystów znad Wisły, co czyni nas najliczniejszą grupą odwiedzających z całej Europy. Według szacunków Maltańskiej Organizacji Turystycznej, do końca 2025 roku liczba polskich odwiedzających może przekroczyć 300 tysięcy. – Trudno sondować wynik całego roku po wynikach z jednego miesiąca, ale nie można przejść obojętnie obok faktu, iż pierwszy raz w historii maltańskiej turystyki goście z Europy Wschodniej (Polacy) byli liderami zestawienia. To dużo mówi o potencjale tego rynku – podkreśla John Mary Attard, regionalny dyrektor biura MTA w Warszawie. Źródło: National Geographic Traveler Polska Nasz ekspert Igor Szulim Od zawsze wiedziałem, co chcę robić w życiu. Dlatego z pasji i z wykształcenia jestem dziennikarzem. W National-Geographic.pl zajmuje się tematyką podróżniczą. Szczególnie bliskie są mi kraje niemieckojęzyczne. Po godzinach najchętniej spędzam czas na korcie tenisowym.
Ten region był uważany za niezamieszkały. Teraz odkryto tu osadę sprzed 4200 lat
W północno-zachodnim Maroku archeolodzy odnaleźli stanowisko archeologiczne, na którym odkryto ślady osadnictwa sprzed 4200 lat. To wiele lat przed tym, zanim w ten region przybyli Fenicjanie.
W tym artykule: Region, który uważany był za niezamieszkały Kim byli Fenicjanie? Osadnictwo w Kach Kouch Chociaż obecność ludzi w niektórych zakątkach ziemi w czasach sprzed nawet kilkuset tysięcy lat może być udokumentowana różnymi odkryciami archeologicznymi, to dopiero w neolicie zaczęły powstawać pierwsze osady, które składały się z konkretnych struktur społecznych i politycznych. W epoce brązu takie ośrodki powstawały w basenie Morza Śródziemnego i m.in. w Maroku. Region, który uważany był za niezamieszkały Do tej pory uważano, że północno-zachodni region pierwotnie zamieszkany był przez Fenicjan, którzy osiedlili się w tym miejscu. Najnowsze odkrycie archeologów w Kach Kouch rzuca jednak nowe światło na historię osadnictwa w tej części Afryki. W swojej pracy opublikowanej na łamach czasopisma Antiquity naukowcy napisali, że znaleziona osada podważa postrzeganie tej części Maroka i całej północno-zachodniej Afryki jako terra nullius, czyli niezamieszkanego obszaru przed przybyciem Fenicjan. Badacze podkreślają, że najwcześniejsze dowody na osadnictwo na stanowisku w Kach Kouch, które zidentyfikowali, pochodzą z okresu między 2200 a 2000 r. p.n.e. Badacze znaleźli w najnowszych wykopaliskach trzy odłamki ceramiki, kość bydlęcą i odłupany kamień, który być częścią z narzędzia kamiennego. – Nie jest jednak jasne, czy w tym czasie w Kach Kouch istniała stała osada – powiedział Live Science główny autor badania Hamza Benattia, archeolog z Uniwersytetu w Barcelonie. Według naukowców kolejne ślady ludzkiej obecności pojawiają się ok. 1300 r. p.n.e., gdy ludzie powrócili do Kach Kouch i przekształcili je w kwitnącą osadę. Archeolodzy znaleźli pozostałości domostw z tego okresu, które budowane były z drewna i gliny. – Część sukcesu Kach Kouch w tamtym czasie wynikała z uprawy roślin przez ówczesnych osadników, w tym jęczmienia, pszenicy, fasoli i grochu. Znaleźliśmy ponad 8 tys. kości zwierzęcych, co wskazuje, że ludzie hodowali także różne zwierzęta, w tym bydło, owce i kozy – powiedział Benattia. Kim byli Fenicjanie? Fenicjanie byli starożytnym ludem semickim, który zamieszkiwał wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, czyli tereny dzisiejszego Libanu, zachodniej Syrii i północnego Izraela. Znani byli przede wszystkim ze swych umiejętności żeglugi. Zakładali liczne kolonie na wybrzeżach Morza Śródziemnego. Wprowadzili wiele innowacji w dziedzinie żeglugi, a także stworzyli jeden z pierwszych alfabetów, który miał ogromny wpływ na rozwój pisma w regionie. Według Herodota przybyli znad Morza Czerwonego przez Syrię, natomiast według niektórych starożytnych geografów pochodzili znad Zatoki Perskiej. Około 2750 r. p.n.e. Fenicjanie założyli w Tyrze świątynię Melkarta. Lud ten prowadził na Morzu Śródziemnym handel i zakładał w wielu miejscach basenu Morza Śródziemnego swoje kolonie. Fenicja bowiem nie stanowiła jednolitego państwowego terytorium. Osadnictwo w Kach Kouch Naukowcy twierdzą, że ok. 800 r. p.n.e., wraz z przybyciem Fenicjan na ten obszar, osada uległa znacznej zmianie. Pojawiła się ceramika fenicka, a ewolucji uległa także architektura. – Chociaż ludzie nadal budowali domy z plecionki i gliny, zaczęli budować je na kamiennej podstawie, czyli czymś podobnym do cokołu, co było techniką fenicką. Sugeruje to, że na miejscu nastąpiła „hybrydyzacja” lokalnej i fenickiej kultury – napisali badacze w Antiquity. – Kach Kouch zostało opuszczone ok. 600 r. p.n.e., bez żadnych dowodów na konflikt, czy kataklizm. W tym czasie na północnym wybrzeżu Afryki zakładano nowe osady i możliwe, że ludzie przenieśli się w inne miejsce, które było bardziej prosperujące. Jednym z takich miejsc była Kartagina w dzisiejszej Tunezji – napisali archeolodzy w swoim artykule. Źródło: livescience.com Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Mało kto kojarzy to miejsce z nazwy. Wszyscy za to znają niebieskie ściany
Szafszawan, nazywane „Niebieskim Miastem”, to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w Maroku. Jego charakterystyczna architektura przyciąga podróżników. Dlaczego króluje tam błękit?
Spis treści: Szafszawan w Maroku przyciąga błękitem Szafszawan: czy warto? Szafszawan: atrakcje Ile dni przeznaczyć na Szafszawan? Jak dojechać do Szafszawanu? Szafszawan to jedno z tych miejsc, które znajduje się na liście wielu podróżników, choć pewnie nie wszyscy wiedzą od razu, jak zapisać jego nazwę. Miasto słynie z charakterystycznej niebieskiej zabudowy. To właśnie dzięki barwnej architekturze Szafszawan tak często pojawia się na pocztówkach i w turystycznych przewodnikach jako obowiązkowe miejsce do odwiedzenia w Maroku. Szafszawan w Maroku przyciąga błękitem Szafszawan został założony w 1471 roku przez Mulaja Raszida. Pierwotnie była to baza do ataków na Portugalię. Po upadku Grenady w 1492 roku Szafszawan stał się schronieniem dla muzułmańskich i żydowskich uchodźców uciekających przed hiszpańską rekonkwistą. W 1920 roku miasto zostało przejęte przez Hiszpanię. Przynależność geopolityczna Szafszawanu zmieniła się po odzyskania niepodległości przez Maroko w 1956 roku. Od tamtej pory jest jedną z najważniejszych marokańskich atrakcji turystycznych. Podróżnych przyciąga nie tylko historia miasta, ale też – a w zasadzie przede wszystkim – nietypowa błękitna zabudowa. Istnieje kilka teorii tłumaczących, dlaczego niemal cały Szafszawan jest skąpany w odcieniach niebieskiego. Jedna z nich sugeruje, że żydowscy uchodźcy zaczęli malować budynki na niebiesko, co miało symbolizować niebo i przypominać o obecności Boga. Inna teoria mówi, że niebieski kolor pomaga odstraszać komary, ponieważ przypomina wodę, a owady jej unikają. Szafszawan: czy warto? To malownicze miasto położone w północnym Maroku, w sercu gór Rif, przyciąga turystów z całego świata. W gąszczu niebieskich budynków i wąskich uliczek podróżni szukają niezapomnianych widoków i najlepszych kadrów. Nietrudne je tu znaleźć. Pod względem architektury Szafszawan uchodzi za jedno z najbardziej fotogenicznych miast w Afryce. Dlaczego jeszcze warto odwiedzić to miejsce? Oto kilka powodów, które mogą pomóc w podjęciu decyzji. Szafszawan: atrakcje Szafszawan to raj dla smakoszy. Lokalne piekarnie oferują tradycyjny chleb wypiekany w piecach opalanych drewnem. Dzięki temu ma niepowtarzalny smak i chrupiącą skórkę. Będąc na miejscu, warto także spróbować lokalnych specjałów, takich jak tagine. To potrawa z mięsa (kurczaka lub wołowiny), warzyw i aromatycznych przypraw, serwowana na kuskusie. Miasto słynie również z tradycyjnego rzemiosła, w tym ceramiki i tkanin. Można nabyć na lokalnych targach (sukach) jako unikatowe pamiątki. Uwaga, od nadmiaru koloru i zapachów niejednej osobie zakręciło się tam w głowie. Nie ma co ukrywać, największą atrakcją Szafszawanu są labirynty wąskich, krętych uliczek medyny. Wraz z błękitnymi fasadami budynków tworzą niepowtarzalny klimat. Niemal każdy zakątek wygląda tam jak kadr gotowy do uwiecznienia na zdjęciu. Pewne miejsca są jednak szczególnie fotogeniczne. Jedno z nich to plac Uta el-Hammam, czyli centralny punkt medyny. Jest otoczony kawiarniami i restauracjami, z widokiem na XV-wieczny Wielki Meczet z charakterystycznym ośmiobocznym minaretem. Warto przysiąść tu, aby odpocząć i zaobserwować, jak miasto żyje własnym rytmem. Przy placu Uta el-Hammam znajduje się też stara forteca (kasba). W jej wnętrzu znajduje się muzeum etnograficzne oraz ogród. Ile dni przeznaczyć na Szafszawan? Aby w pełni docenić atmosferę Szafszawanu, zaleca się przeznaczenie na zwiedzanie od 1 do 2 dni. Im więcej czasu, tym spokojniej będziemy mogli odkrywać malownicze uliczki i cieszyć się lokalną kuchnią w tradycyjnych restauracjach. Najlepszymi miesiącami na odwiedzenie Szafszawanu są marzec, kwiecień, maj, wrzesień, październik i listopad. Wówczas temperatury są przyjemne, a turystów może być mniej niż w szczycie letniego sezonu. Odradza się za to podróże od czerwca do sierpnia. W tych miesiącach temperatury w Maroku mogą nierzadko przekraczać 35 stopni Celsjusza, a to utrudnia komfortowe zwiedzanie. Jak dojechać do Szafszawanu? Najwygodniejszym sposobem dotarcia z Polski do Maroka jest lot samolotem. Bezpośrednie połączenia oferują m.in. tanie linie Ryanair i Wizz Air. Loty do Marrakeszu startują np. z Krakowa. Ceny biletów zaczynają się od ok. 380 zł. Po przylocie do Maroka istnieje kilka opcji dotarcia do Szafszawanu. Wszystko zależy od miejsca rozpoczęcia podróży. Jeśli jesteśmy w Marrakeszu, najlepszym rozwiązaniem będzie nocny pociąg do Tangeru (czas trwania przejazdu to około 10 godzin). Z Tangeru dostępne są regularne połączenia autobusowe. Podróż do Szafszawanu trwa około 2 godzin i 30 minut. Przedostanie się z Agadiru do Szafszawanu to nie lada wyprawa. Bezpośrednim środkiem transportu jest autobus. Połączenia na tej trasie oferuje między innymi CTM. Podróż trwa około 13 godzin i 30 minut, a koszt biletu wynosi od 330 do 550 dirhamów marokańskich, czyli od ok. 130 do 217 zł. Warto pamiętać: Obywatele Polski nie potrzebują wizy na pobyt turystyczny w Maroku do 90 dni. Maroko znajduje się w strefie czasowej UTC+1, co oznacza, że w Polsce jest godzinę później niż w Maroku. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Jak wyglądała medycyna w prehistorii? W marokańskiej jaskini odkryto dowody stosowania ziół leczniczych
W marokańskiej jaskini archeolodzy odnaleźli dowody na to, że 15 tysięcy lat temu prehistoryczni ludzie stosowali zioła lecznicze. To przede wszystkim roślina zwana jako przęśl.
Spis treści: Ziołolecznictwo w paleolicie Makroszczątki rośliny zawierającej efedrynę Uniwersalny lek? Prawdopodobnie tradycja stosowania ziół w lecznictwie jest tak stara, jak historia naszego gatunku. Doceniali ją ludzie w epoce kamienia kilkadziesiąt tysięcy lat temu. Z kolei już w starożytności historycy i filozofowie opisywali działanie poszczególnych roślin i ich wpływ na zdrowie ludzi. Lecznicze zioła wykorzystywano tak naprawdę na każdym kontynencie. Jednak ziołolecznictwo różniło się w zależności od konkretnego regionu, ponieważ nie wszędzie występowały te same rośliny, głównie ze względu na klimat. Ziołolecznictwo w paleolicie Problem polega na tym, że jest bardzo mało dowodów archeologicznych na wykorzystanie ziół w tradycyjnej medycynie i wszelkich rytuałach, przede wszystkim z okresu paleolitu. Oczywiście powodem jest fakt, że rośliny szybko ulegają degradacji, a ich pyłki bardzo trudno jest wykryć. Najczęściej badaczom udaje się odnaleźć szczątkowe ślady różnych gatunków, lecz problemem jest również ich identyfikacja. Międzynarodowy zespół naukowców z Hiszpanii, Maroko, Wielkiej Brytanii i Niemiec prowadził wykopaliska w jaskini Taforalt, znanej również jako Grotte des Pigeons w północno-wschodnim Maroku. To stanowisko archeologiczne, gdzie w przeszłości odkryto artefakty typowe dla kultury iberomauruzyjskiej i aterskiej oraz liczne szkielety. Ustalono, że jest prawdopodobnie najwcześniejszy cmentarz prehistoryczny w Afryce Północnej. Makroszczątki rośliny zawierającej efedrynę W toku prac naukowcom udało się zidentyfikować obecność rośliny znanej jako przęśl (Ephedra). To rodzaj krzewu nagonasiennego, który jest szeroko rozpowszechniony w wielu suchych regionach świata, m.in. w południowo-zachodniej Ameryce Północnej, południowej Europie, południowo-zachodniej i środkowej Azji czy właśnie w północnej Afryce. Dzięki zawartości tanin i alkaloidu efedryny, rośliny te były i są wykorzystywane leczniczo. Efedryna stosowana jest jako stymulant, reduktor apetytu, czy środek zwiększający koncentrację i uwagę. Współcześnie jest lekarstwem na nieżyt nosa oraz wykorzystywana jest do leczenia niedociśnienia związanego z narkozą. Co ciekawe, ten związek chemiczny bywa używany jako prekursor do produkcji np. metaamfetaminy. Ze względu na swoje właściwości pobudzające używana jest także jako domieszka do niektórych narkotyków. W nowych badaniach naukowcy zidentyfikowali pyłki przęśli na szczątkach ludzkich. Datowanie radiowęglowe wykazało, że zarówno człowiek, jak i roślina pochodzą z tego samego okresu, czyli sprzed ok. 15 tysięcy lat. Co więcej, niektóre pozostałości przęśli były nadpalone. Naukowcy uważają, że pozostałości rośliny nie znalazły się tam przez przypadek. Uniwersalny lek? – Sugerujemy, że zwęglone cząstki tej rośliny prawdopodobnie stanowią pozostałości przetwarzania i spożycia mięsistych fragmentów przęśli. Mogły być cenione zarówno ze względu na ich właściwości odżywcze, jak i terapeutyczne. Ponadto uważamy, że obecność Ephedra i jej osadzenie w miejscu pochówku, to dowód na to, że roślina ta odegrała znaczącą rolę podczas czynności pogrzebowych – napisali w badaniu autorzy. Badacze uważają, że paleolityczni ludzie mogli wykorzystywać zioła przęśli w leczeniu schorzeń takich jak przeziębienie, a także stosowali je w celu zmniejszaniu krwawienia. Naukowcy podkreślają, że makroszczątki botaniczne tej rośliny są najstarszymi, jakie do tej pory odkryto i które mają związek z wykorzystaniem przez człowieka. Co ciekawe, w tej samej jaskini odkryto także dowody na jeden z najstarszych zabiegów chirurgicznych w historii. Badacze w przeszłości zidentyfikowali ślady na ludzkiej czaszce, które zostały wykonane narzędziami. Analiza wykazała wówczas, że pacjent przeżył ten zabieg. Bardzo możliwe, że w celu znieczulenia podawano mu właśnie przęśl. Może to świadczyć o zaawansowanej wiedzy medycznej ówczesnych ludzi w Afryce Północnej. – Przęśl mogła być „żywnością leczniczą” i mogła mieć uniwersalne zastosowanie. Ludzie jedli ją zarówno, aby łagodzić głód, jak i utrzymać dobre zdrowie. Dowody udanego powrotu do zdrowia po operacjach, takich jak wyrwanie zęba i trepanacja czaszki, wykonanych przez mieszkańców Grotte des Pigeons, sugerują, że Ephedra mogła być stosowana w celach leczniczych – podkreślają badacze. – Roślina jest środkiem zwężającym naczynia krwionośne. Mogła być stosowana w celu zmniejszenia utraty krwi podczas tych zabiegów chirurgicznych. Była też pomocna w rekonwalescencji. Związki fenolowe z efedry mają działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, które mogą pomagają w gojeniu ran – podsumowują. Zródło: Scientific Reports. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Nieznana społeczność sprzed ponad 5 tysięcy lat. Odkrycie archeologów w Maroku
Nie tylko w Egipcie rozkwitały w IV tysiącleciu w północnej Afryce społeczności rolnicze. Archeolodzy ogłosili właśnie odkrycie w Maroku osady po nieznanej społeczności uprawiającej rolę w tym wczesnym okresie.
Spis treści: Nieznana zaawansowana społeczność rolnicza Archeologiczne białe plamy Afryki Co odkryli archeolodzy w Oued Beht? Gdy myślimy o wczesnych społecznościach rolniczych, zwanych neolitycznymi, najczęściej stają nam przed oczami starożytny Egipt czy Mezopotamia. Uznaje się je tradycyjnie za miejsca, gdzie rozkwitały pierwsze wielkie cywilizacje. A to wszystko dzięki uprawie roli i osiadłemu trybowi życia. Nieznana zaawansowana społeczność rolnicza Archeolodzy długo uważali, że rolnictwo najpierw rozkwitło w północnej Afryce w Egipcie. Wyniki szeroko zakrojonych badań wykopaliskowych na marokańskich stanowisku archeologicznym Oued Beht zdają się negować tę hipotezę. Opublikowano je na łamach czasopisma naukowego „Antiquity”. Międzynarodowy zespół badaczy z Anglii, Włoch, Maroka i Hiszpanii twierdzi, że udało mu się zidentyfikować nieznaną wcześniej neolityczną społeczność w północno-zachodniej Afryce, która żyła 3400–2900 lat p.n.e. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/09/urncambridge.orgidbinary20240912083126276-0474S0003598X24001017S0003598X24001017figU1-ff04c58.png" width="768" height="768" alt="Lokalizacja Oued Beht, unikatowego stanowiska archeologicznego w Maroku/Fot. Cyprian Broodbank et. al, Antiquity 2024" title="Lokalizacja Oued Beht, unikatowego stanowiska archeologicznego w Maroku/Fot. Cyprian Broodbank et. al, Antiquity 2024" /> Według odkrywców jest to najwcześniejszy i największy kompleks rolniczy znaleziony w Afryce poza Nilem. – Sugeruje to, że Maghreb odegrał kluczową rolę w kształtowaniu zachodniej części basenu Morza Śródziemnego w czwartym i trzecim tysiącleciu p.n.e. – twierdzą badacze. Archeologiczne białe plamy Afryki Jak to możliwe, że dopiero teraz archeolodzy doszli do tak śmiałych wniosków? Winę zwalają na niedostateczny stan badań. – Przez ponad sto lat ostatnią wielką niewiadomą późniejszej prehistorii śródziemnomorskiej była rola odgrywana przez społeczeństwa afrykańskich wybrzeży Morza Śródziemnego na zachód od Egiptu. Nasze odkrycia dowodzą, że luka ta nie była spowodowana brakiem większej aktywności prehistorycznej, ale względnym brakiem badań i publikacji. Oued Beht potwierdza teraz centralną rolę Maghrebu w powstaniu zarówno śródziemnomorskich, jak i szerszych społeczeństw afrykańskich – uważają autorzy publikacji. W XIX w. i w początkach XX wieku światowi archeolodzy skupiali swoje wysiłki na badaniu Egiptu i Mezopotamii. Skusiły ich do tego spektakularne zabytki: piramidy i świątynie. Takich budowli w innych częściach Afryki północnej jest zdecydowanie mniej. Dlatego też przeszłość tych krain jest zdecydowanie słabiej poznana. Co odkryli archeolodzy w Oued Beht? Twierdzenia naukowców na temat tego nowego odkrycia brzmią bardzo szumnie. A co tak naprawdę udało im się odkryć? Nie są to wcale ruiny po pradawnych domostwach ani budowlach porównywalnych do tych z Egiptu z tego okresu. Są to przede wszystkim liczne zabytki świadczące o tym, że społeczność ta trudniła się rolnictwem. W czasie szeroko zakrojonych prac wykopaliskowych na powierzchni blisko 20 ha udało się odkryć: skorupy naczyń ceramicznych (ponad 26 tys. fragmentów), kamienne topory (50 sztuk), odłupki i narzędzia krzemienne, w tym sierpy (blisko 3 tys.) i rozcieracze. O tym, że była to osada świadczą nie tylko liczne narzędzia i wyposażenie domostw, ale też doły, w których zapewne przechowywano zboże. Jak widać, nie są to spektakularne zabytki. Świadczą jednak o tym, że żyjące wówczas ludy znały rolnictwo. A to dla tego okresu i lokalizacji jest dla archeologów nowością. Naukowcy zwrócili też uwagę na interesujący fakt. Podobne ślady archeolodzy wcześniej odkryli na Półwyspie Iberyjskim. Tam też odkrywano na stanowiskach archeologicznych na wyroby z kości słoniowej i strusich jaj. Oznacza to, że społeczności z tych dwóch kontynentów były ze sobą w kontakcie już w IV tysiącleciu p.n.e. Wygląda na to, że Maghreb odegrał kluczową rolę w rozwoju zachodniej części basenu Morza Śródziemnego w czwartym tysiącleciu p.n.e. Źródło: Antiquity. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
1100 kilometrów po Maroku w dwa dni. Jedna rzecz mnie zaskoczyła najbardziej
To, że Maroko mnie zaskoczyło i zachwyciło, to jak nic nie powiedzieć. Kraj o wielu twarzach, pięknych krajobrazach i imponujących bezkresach. W dwa dni przejechałem 1100 kilometrów Mazdą CX-60, czasem w naprawdę ekstremalnych warunkach, ale każdy kilometr pozostanie niezapomniany.
W tym artykule: Mazda na marokańskich bezdrożach spisała się świetnie Żwir, piach i ostre kamienie CX-60 to wielki sukces Przebita opona i wielbłądy Brak cywilizacji = piękne drogi Drugi dzień jeszcze lepszy od pierwszego Potem już tylko z górki Jadąc do Maroka nie wiedziałem, czego się spodziewać. Po wylądowaniu w Marrakeszu przywitała mnie wysoka temperatura i bezchmurne niebo, z którego lało się słońce. Ten dzień był wyjątkowo spokojny, bowiem dopiero następnego ranka czekała na mnie prawdziwa przygoda. Mazda na marokańskich bezdrożach spisała się świetnie To już kolejna edycja „Epic Drive” – wyjazdów w najbardziej egzotyczne miejsca na świecie, organizowanych przez Mazdę. Tym razem do pokonania 1100 kilometrów otrzymałem SUV-a, model CX-60. Na pierwszy rzut oka nie wyglądał, jakby dał radę pokonać afrykańskie bezdroża, ale to było tylko złudzenie. Trasa rozpoczęła się od przebicia się przez Marrakesz. Zasady ruchu drogowego tam w zasadzie nie obowiązują i trzeba być wyjątkowo mocno skoncentrowanym, by przypadkiem nie przejechać pieszego, który akurat zdecydował się przejść na drugą stronę ulicy. Mazda CX-60 to nie jest mały samochód, jednak podczas jazdy jest to w ogóle nie odczuwalne. Świetnie spisywał się w miejskim zgiełku, a dynamiczny silnik pozwalał na szybkie manewry, które w Maroku są nieuniknione. Moim pierwszym celem była miejscowość Tarmigt. Czekał tam na mnie hotel zasilany tylko i wyłącznie energią słoneczną. Po wyczerpaniu baterii włącza się specjalny agregat, który potrafi płatać figle i czasem w całym hotelu wysiada prąd. To nie był zwykły hotel. Nie było kart do pokoi, tylko średniowieczne, duże klucze. Internet? Zapomnij. Tylko jak miałem szczęście udało mi się choć na chwilę podłączyć do sieci. Z jednej strony to fajna sprawa, by na chwilę odłączyć się od całego świata, ale z drugiej przerażające, bo nie widziałem, co się dzieje aktualnie, czy mnie coś omija. Żwir, piach i ostre kamienie Na odprawie przed wyjazdem dostałem ostrzeżenie, by uważać na opony. Kamienie lubią tu sprawiać problemy kierowcom. Dlatego w bagażniku znalazłem zapasowe koło na wypadek przebitej opony. Instruktorzy nie przesadzali. Po zjechaniu z utwardzonej drogi od razu zwolniłem i uważnie zacząłem obserwować drogę. Nie chciałem przebić opony na totalnym pustkowiu, po których głównie jechałem. Porozrzucane skały na drogach to skutek trzęsień ziemi. Zniszczenia widać do dziś. Domy bez dachów, ścian, w których nadal mieszkają ludzie. Odbudowa trwa, ale środki są bardzo ograniczone. W niektóre miejsca ciężarówka nie ma szans dojechać. CX-60 to wielki sukces Już podczas premiery wóz mi się bardzo spodobał. Nowoczesny design w japońskim stylu bardzo do mnie przemawia. We wnętrzu panuje harmonia i spokój. Świetne właściwości jezdne pozwalały cieszyć się każdym kilometrem. Nawet najmocniejsze serpentyny górskie, po których jechałem, CX-60 pokonywała bez problemu. Przypomnę, że jest to duży SUV, który mierzy 4745 mm długości, 2134 mm szerokości z lusterkami, wysokość to ok. 1680 mm, a rozstaw osi to porządne 2870 mm. Mimo wszystko zawieszenie zostało tak skonstruowane, by dawało radość z jazdy i komfort podczas dalekich podróży. Bez dwóch zdań inżynierowie znaleźli złoty środek. Do dyspozycji miałem silnik benzynowy Skyactive–G o poj. 2,5 l i mocy 190 KM. Ma wprawdzie tylko cztery cylindry, ale wspólnie z drugim, elektrycznym, 136–konnym silnikiem rozwija systemową moc 327 KM. Rozpędza się do setki w 5,8 s i osiąga maksymalną prędkość 200 km/godz. Jest też w stanie przejechać bez włączania spalinowego motoru do 63 km. To dlatego, że w podwoziu jest ukryty akumulator o poj. 17,8 kWh. Na osiągi więc nie narzekałem. Podczas zjazdów i hamowania doładowywał się oczywiście akumulator, więc część trasy przejechałem bezemisyjnie. Po dwóch dniach wysiadłem z Mazdy bez zmęczenia. To zasługa foteli, które są naprawdę bardzo komfortowe. Nawet na miejscu pasażera praca na laptopie to była czysta przyjemność. Nic więc dziwnego, że CX–60 osiągnęło globalny sukces. Nawet w Polsce widać bardzo dużo tych samochodów. Stosunek ceny do jakości i osiągów jest tutaj naprawdę dobry. Najmocniejsza w historii seryjna osobowa Mazda? Model CX-60! Japońska marka pokazała światu samochód, którego nikt się nie spodziewał, a na którego wszyscy czekali. To najbardziej komfortowy model Mazdy. Przebita opona i wielbłądy No i stało się. Pierwsza opona przebita. Na szczęście nie w moim samochodzie, ale w aucie, którym jechali moi koledzy po fachu. Na jednej z przełęczy wyskoczył komunikat o spadku ciśnienia w lewej, tylnej oponie. Po kilku kilometrach spadło już dość mocno i wymiana była konieczna. Zatrzymaliśmy się na zboczu i musieliśmy sięgnąć po koło z bagażnika. Okazało się, całe szczęście, że jechał za nami jeszcze samochód „ekipy ratunkowej”, która pomogła z kołem. Po wymianie mogliśmy ruszyć dalej. Następne kilometry to była już jazda po totalnym pustkowiu, dosłownie. Przez 2 godziny jazdy nie minął nas ani jeden samochód, czego nigdy w życiu nie doświadczyłem. Dookoła widoki niczym z Gwiezdnych Wojen i planety Tatooine. Doszły mnie nawet słuchy, że pewne części tej serii były właśnie tam kręcone. Samochodów może i nie mijałem, ale na drodze było mnóstwo wielbłądów. Po chwili to już był tak znajomy widok, że przestałem się zachwycać. Brak cywilizacji = piękne drogi Z drugiej strony, nie przeszkadzała mi ogromna pustka i brak ludzi. Dzięki temu drogi asfaltowe, jak już były, to były w naprawdę dobrej jakości. I oczywiście w pięknych okolicznościach. Krajobrazy zmieniały się naprawdę często. Dominowała pustynia, ale nie zabrakło też górzystych widoków. Mówię to śmiało i z ogromną pewnością. Po ładniejszych drogach nigdy nie jeździłem. W pewnych momentach nawet samochód na mnie krzyczał, że odrywam wzrok od drogi, ale inaczej się nie dało. Drugi dzień jeszcze lepszy od pierwszego Pobudka o wschodzie słońca i znowu wskakuję do auta. Dobrze zaznajomiony już z kokpitem, czuje się jakbym, jeździł tym samochodem kilka dni. To tylko złudzenie, bowiem poprzedniego dnia spędziłem w nim 12 godzin. Drugi dzień zapowiadał się podobnie, tylko z jeszcze lepszymi widokami. I to była prawda. Po około dwóch godzinach dojechałem do miejscowości Ait Sedrate Jbel El, gdzie jechałem najbardziej krętą drogą. Wąskie i bardzo ciasne zakręty jeszcze mocniej podkreśliły walory CX–60. Precyzyjny układ kierowniczy i mocne hamulce spisywały się tu wyśmienicie. Takiej pewności prowadzenia w tak dużym samochodzie się nie spodziewałem. Dalej było jeszcze lepiej. Krętym drogom przez cały czas towarzyszyły niesamowite krajobrazy. Do tej pory takie rzeczy widziałem na zdjęciach czy filmach, ale zobaczyć to wszystko na własne oczy to doświadczenie, którego nigdy nie zapomnę. Oczywiście, nie zbrakło dróg, na których nie przekraczałem 30 km/godz. Wszystko z obawy o uszkodzenia, których chciałem uniknąć. Droga się ciągle zmieniała, ale na każdej nawierzchni CX–60 była dzielna. W pewnym momencie wspięliśmy się na ponad 3000 m n.p.m. Droga, którą jechaliśmy była akurat remontowana i wiele wskazuje, że w przyszłości zamiast ostrych kamieni będzie tam wylany asfalt. Zatrzymałem się na szczycie, by jeszcze bardziej pozachwycać się otaczającą perspektywą. Staliśmy w kilka osób w zupełnej ciszy, bo widoki zapierały dech w piersiach. Potem już tylko z górki Po wspinaczce nadszedł czas na zjazd. System rekuperacji energii mógł pokazać, na co go stać. Napracować się musiały również hamulce, które wytrzymywały bardzo mocne hamowania. Podczas zjazdu akumulator naładował się aż do połowy, więc ponownie mogłem poruszać się, nie wytwarzając CO2. Zbliżając się do miast, liczba samochodów zdecydowanie się zwiększała. Jak już wyżej pisałem, przepisy ruchu drogowego są, ale nikt się do nich nie stosuje. Na drodze z dwoma pasami ustawiły się 4 samochody, z którego jeden miał włączony lewy kierunkowskaz, a pojechał w prawo. Ponownie zbliżając się do Marrakeszu kończyła się również moja przygoda. 1100 kilometrów spędzone w CX–60 to był najlepszy road trip. Połączenie podróży z motoryzacją uwielbiam i sam bardzo często udaję się na takie wyjazdy. Dostając propozycję wyjazdu do Maroko nie mogłem odmówić. To był jeden z najlepszych wyjazdów na jakich byłem, a cały kraj zrobił na mnie piorunujące wrażenie. Jednak na oddzielne brawa zasługuje zdecydowanie bohater tej podróży, Mazda CX–60. Świetnie zrobiony samochód, który sprawdził się w naprawdę ekstremalnych warunkach. Nie było z nim ani jednego problemu. Spalanie też było na przyzwoitym poziomie, bowiem na całej trasie średnie zużycie wyniosło 7,9 l/100 km. Jazda po marokańskich bezdrożach to był prawdziwy test dla tego modelu. Bez cienia wątpliwości mogę powiedzieć, że CX–60 zdała ten egzamin na szóstkę! Nasz ekspert Piotr Kolasa Pasjonat motoryzacji, podróży i piłki nożnej. W redakcji National-Geographic.pl odpowiada za media społecznościowe i nowe technologie.
Milioner kontra potomek Mahometa. Co tak naprawdę wydarzyło się w 1904 roku?
Kiedy w 1904 r. amerykański milioner został uprowadzony w Tangerze przez „marokańskiego Robin Hooda”, Zachód wysłał do północnej Afryki okręty wojenne. Sprawa przybrała jednak nieoczekiwany obrót.
W tym artykule: Atak na willę w Tangerze Kim był Ion Perdicaris? Skradziona żona Marokański Robin Hood Mała wojna domowa Sprawa dużego kalibru Amerykanin czy Grek? Żywy lub martwy Uwolnienie i syndrom sztokholmski Dalsze losy Perdicarisa Maroko – kraj rozciągający się między Morzem Śródziemnym i Atlantykiem miał spore znaczenie strategiczne. Najbardziej wysunięty na północ port Tanger „jest całkiem blisko Europy – podkreślał francuski pisarz i obieżyświat Pierre Loti. Pierwsze marokańskie miasto niczym najbardziej wysunięta na północ Afryki czatownia; można się do niego dostać w 3 lub 4 godziny parowcem, a każdej zimy staje się miejscem wypoczynku dla wielkiej liczby turystów”. Lecz „New York Tribune” ostrzegał w 1903 r., że „Maroko wciąż pozostaje dla nas zamkniętą księgą. Europejczycy nie wyruszają tam dla jakiejkolwiek przyjemności, nie licząc Fezu i miast nadbrzeżnych. Wewnątrz jest niebezpiecznie dla każdego z wyjątkiem wyznawców Proroka”. Rok później słowa te okazały się prorocze. Atak na willę w Tangerze 18 maja 1904 r. około godziny 20.30 do położonej na wzgórzach Tangeru willi włamali się rabusie. Banda dowodzona przez Mulaia Ahmeda er Raisuniego – jak zauważyła bezradna służba – wdarła się na teren posiadłości, poturbowała panią domu i porwała dwóch mężczyzn. Aktualnego męża kobiety – pochodzącego z USA przedsiębiorcę Iona Perdicarisa oraz jej syna z poprzedniego małżeństwa – Cromwella Olivera Varleya. Konsulat USA dowiedział się o całej sprawie następnego dnia rano. Konsul Samuel Gummeré, przyjaciel Perdicarisa, nie tracił czasu. Skontaktował się z kierującym brytyjskim poselstwem Arthurem Nicolsonem. Mający doświadczenie w podobnych sprawach Brytyjczyk nie miał wątpliwości, że niebawem wpłynie żądanie okupu. Obarczył też rząd sułtana Maroka odpowiedzialnością za spełnienie żądań porywaczy i uwolnienie uprowadzonych. Tymczasem Gummeré poinformował o sytuacji przełożonych w Waszyngtonie. Prezydent Roosevelt był oburzony zamachem na Amerykanina, dlatego nie czekał na ogłoszenie żądań porywaczy i wysłał do Tangeru flotę. Arabowie w Rzymie splądrowali Bazylikę św. Piotra. Islamska armia bez trudu pokonała wojska chrześcijan Hordy islamskich wojowników wtargnęły do Bazyliki św. Piotra, bezczeszcząc i łupiąc świątynię. Był 27 sierpnia 846 roku. Arabowie w Rzymie znaleźli się w samym sercu zachodniego chrze... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/arabowie-w-rzymie-spladrowali-bazylike-sw-piotra-islamska-armia-bez-trudu-pokonala-wojska-chrzescijan-fot-getty-images-099df25.jpg" width="938" height="665" alt="Arabowie w Rzymie splądrowali Bazylikę św. Piotra. Islamska armia bez trudu pokonała wojska chrześcijan (fot. Getty Images)" title="Arabowie w Rzymie splądrowali Bazylikę św. Piotra. Islamska armia bez trudu pokonała wojska chrześcijan (fot. Getty Images)" /> Kim był Ion Perdicaris? Ion Perdicaris urodził się w 1840 r. Jego ojciec Gregory pochodził z Aten, wyemigrował stamtąd do USA, wżenił się w bogatą amerykańską rodzinę z Karoliny Południowej i objął funkcję nauczyciela języków nowożytnych na Uniwersytecie Harvarda. Później był ambasadorem USA w Atenach, a następnie dorobił się fortuny na finansowych spekulacjach. Młody Ion spędził kilka lat na studiach w Europie. Uważano, że miał talent pisarski, malarski i muzyczny. Uczestniczył w życiu towarzyskim Nowego Jorku, gdzie wzięła go pod swoje skrzydła aktorka Anna Cora Mowatt. Zafascynował się okultyzmem, co było bardzo modne. W 1860 r. wstąpił na prestiżowy Harvard, gdzie wykładał jego ojciec. To beztroskie życie skończyło się jednak z nastaniem wojny secesyjnej. Rodzina Perdicarisów zaczęła się obawiać, że jej majątek skonfiskuje rząd Skonfederowanych Stanów Ameryki (czyli Południa), bo Gregory i syn sprzyjali wojskom Północy. Ion udał się więc do Grecji, gdzie zrzekł się obywatelstwa i wystąpił o greckie. Doszedł do wniosku, że konfiskata majątku obywatela obcego państwa byłaby dla Konfederacji znacznie bardziej ryzykowna niż zabór mienia krnąbrnego mieszkańca Południa. Jak się okazało, ten grecki wątek miał w przyszłości odegrać niespodziewaną rolę. Skradziona żona Po wojnie domowej Ion podróżował po Europie. W Wielkiej Brytanii poznał lady Ellen, żonę Cromwella Fleetwooda Varleya, znanego inżyniera i spirytualisty. Zakochali się. Brytyjka opuściła męża, a uciekając przed skandalem, wyjechała do USA. Tam Ion i Ellen pobrali się, a kilka lat później zamieszkali w Tangerze. Bogaty Perdicaris szybko stał się znany, gościł też wielu turystów. Był popularnym wśród biedoty filantropem. Nie uniknął jednak skandalu. Otóż zabronił guwernantce swoich pasierbów poślubić jednego z marokańskich arystokratów, oczarowanego jej głosem. Małżeństwo ostatecznie doszło jednak do skutku, wbrew sprzeciwom Perdicarisa. Ofiara porwania nie była zatem postacią anonimową. Kim był zaś jego porywacz? Aby zasięgnąć o nim języka, dyplomaci udali się po radę do Waltera B. Harrisa – brytyjskiego dziennikarza uprowadzonego przez Raisuniego rok wcześniej. Marokański Robin Hood Harris udzielił dyplomatom dość zaskakujących informacji. Otóż 33-letni Raisuni pochodził z jednego z najbardziej szanowanych rodów arystokratycznych Maroka. Był szarifem, czyli potomkiem proroka Mahometa! Jego przodkiem był prapraprawnuk Idrisa I, założyciela Maroka. Raisuni odebrał też staranne wykształcenie w zakresie prawa religijnego. A mimo to wybrał życie bandyty! Zaczął jako nastolatek, kradnąc bydło. Co ciekawe, w Maroku ta przynosząca spore zyski profesja nie spotykała się z pogardą społeczeństwa; rabusie byli wręcz popularni – zwłaszcza że pozyskane pieniądze szybko wydawali. Harris ostrzegał, że kradzieżom towarzyszyły też morderstwa. Usprawiedliwiał jednak porywacza. „Morderstwa w Maroku nie można oceniać tak samo jak morderstwa w Anglii. Życie jest tanie, a o zmarłych szybko się zapomina” – stwierdził. Podobnie dziennikarze z amerykańskiej gazety „Deseret Evening News” stwierdzali, że Raisuni był po prostu „produktem swojego kraju i swoich czasów, czyli średniowiecza”. W latach 90. XIX w. sułtan kazał aresztować awanturnika i Raisuni spędził kilka lat zakuty w łańcuchy w więzieniu. Wyszedł na wolność dopiero za wstawiennictwem jednego z sułtańskich urzędników. Nie miał jednak z czego żyć, bo jego majątek skonfiskowano. A dokonał tego były kompan Raisuniego, który zdradził go i wydał władzom, a następnie został paszą Tangeru. Raisuni wrócił więc do rozbojów, a swe wysiłki skierował głównie przeciw paszy. Mała wojna domowa Walki dawnych kompanów rozegrały się na przełomie XIX i XX w. Pasza wykorzystywał wojska sułtańskie, a Raisuni zyskał poparcie górskich plemion buntujących się przeciw władzy centralnej. Konflikt był brutalny. Pasza palił wioski i nękał plemiona współpracujące z Raisunim. Ten w odwecie wyrżnął oddział ludzi paszy, a wysłanych emisariuszy odesłał do Tangeru w kawałkach. To podczas tego konfliktu w ręce Raisuniego dostał się w 1903 r. Harris. Według „Deseret Evening News” brytyjski dziennikarz nie był pierwszym uprowadzonym obcokrajowcem. W 1899 r. banda Raisuniego porwała dla okupu wnuki pewnego Włocha mieszkającego w Maroku, uwierzywszy w pogłoski o ukrywanym przez niego skarbie. Nim starzec zdążył przekonać rozbójników, że w rzeczywistości jest biedakiem, dzieci zostały zamordowane. Później Raisuni nie popełnił już takiej pomyłki. Zarówno Harris, jak i Perdicaris, byli faktycznie bogaci, ważni i wpływowi. Wobec Harrisa Raisuni zachowywał się uprzejmie, choć nie ukrywał, że w razie niepomyślnego dla porywaczy obrotu spraw dziennikarz zginie. W celi panowały fatalne warunki. Wnętrze było zakrwawione, bo wcześniej przechowywano w niej zwłoki zmaltretowanego więźnia, którego zdekapitowano. Przez 9 dni Brytyjczykowi nie pozwolono umyć się ani przebrać. Raisuni, wiecznie smutny i pozbawiony uśmiechu, chętnie jednak z nim rozmawiał, m.in. o filozofii. Czuł też potrzebę wytłumaczenia się przed swoim więźniem. „Ludzie myślą, że troszczę się jedynie o pieniądze – utyskiwał – ale jedynie one są użyteczne w polityce”. Sprawa dużego kalibru Obraz romantycznego bandyty walczącego przeciw władzy, która zrabowała cały jego majątek, nie uspokoił Gummerégo i Nicolsona. Wiedzieli, że mają do czynienia z człowiekiem brutalnym, gotowym na każde okrucieństwo dla osiągnięcia celu. Sytuacja wydawała się tym bardziej poważna, że pertraktacje, które rząd Maroka podjął z porywaczami pod wpływem nacisków z Zachodu, nie przynosiły rezultatów. Zdenerwowany konsul USA telegraficznie ponaglał więc Waszyngton: „Z niecierpliwością wyczekuje się przybycia okrętu wojennego”. Uważał, że wywarcie dodatkowej presji na sułtana „zachęci” rząd marokański do skuteczniejszych negocjacji, a jego przyjaciel odzyska wolność. Amerykański rząd współpracował z mafią. Czy to właśnie dzięki temu władzę na Sycylii zdobyli gangsterzy? W czasie II wojny światowej amerykański rząd zawarł przymierze z włoską mafią. Czy w zamian za pomoc w zwycięstwie nad faszyzmem alianci oddali władzę na Sycylii gangsterom? Tymczasem warunki postawione przez Raisuniego były skandaliczne. Pomijając kwotę okupu (70 tys. ówczesnych dolarów, czyli ok. 2 mln obecnych), którą miał zapłacić osobiście pasza Tangeru, w praktyce domagał się zalegalizowania zbrodniczej działalności bandy oraz zagwarantowania tej ugody przez USA i Wielką Brytanię. Tego sułtan nie mógł zaakceptować. Żadnych gwarancji nie zamierzał też dawać prezydent Theodore Roosevelt. Sekretarz stanu John Hay stwierdził wprost: „Mam nadzieję, że nie zabiją pana Perdicarisa, ale naród nie może się degradować, aby zapobiec złemu traktowaniu swego obywatela”. 30 maja do Tangeru zawinął amerykański krążownik „USS Brooklyn”. Dwa dni później wsparła go brytyjska eskadra śródziemnomorska. Pokładowe działa miały być kolejną metodą nacisku na władze Maroka, by dogadały się wreszcie z Raisunim. Amerykanin czy Grek? W USA opinia publiczna żyła sprawą Perdicarisa, każda większa i mniejsza gazeta miała w tej sprawie coś do powiedzenia. Tym większe było zaskoczenie, gdy jeden z przemysłowców z Karoliny Północnej przypomniał prezydentowi fakt, o którym wszyscy zapomnieli: Perdicaris zrzekł się amerykańskiego obywatelstwa! Czy zatem USA w ogóle powinny interesować się sprawą i naciskać na Maroko, aby doprowadziło do jego uwolnienia? Roosevelt wezwał do siebie doradców. Na nogi postawiono amerykańskie poselstwo w Atenach. Sprawdzano, czy w czasie wojny secesyjnej Perdicaris rzeczywiście przyjął greckie obywatelstwo. Poszukiwania potwierdziły obawy prezydenta. Teoretycznie USA mogły więc się wycofać, zostawiając Perdicarisa na łaskę Raisuniego. Skazałyby się jednak na pośmiewisko! Przecież do tego czasu zmobilizowały do pomocy Wielką Brytanię i Francję. Ta druga udzieliła nawet Maroku pożyczki na finansowanie żądań porywacza. Pod Tangerem były też zachodnie okręty wojenne. I co teraz? Wycofać się? Sprawa nie mogła też po prostu przycichnąć, bo mimo ustępstw sułtana Raisuni piętrzył trudności i odmawiał wypuszczenia więźnia. Zdecydowano zatem podążać obraną wcześniej drogą. Hay poinformował Gummeré’a, że jeśli Perdicaris zginie, to USA „będą domagały się życia mordercy”. Żywy lub martwy Sekretarz stanu Hay, który od początku nie żywił większych nadziei na uwolnienie Perdicarisa, zaczął wspierać pomysł amerykańsko-brytyjsko-francuskiej akcji odwetowej w razie śmierci zakładnika. Żadnych działań jednak nie podjęto, bo negocjacje marokańskich władz z Raisunim w końcu przyniosły rezultaty. Do 19 czerwca zwolniły z więzienia dawnych członków jego bandy i przekazały mu część okupu. Resztę porywacz miał otrzymać po wypuszczeniu zakładników. Zadowolony Gummeré oświadczył przełożonym, że jeśli nie zaistnieją jakieś nieprzewidziane przeszkody, to porwani zostaną uwolnieni 21 czerwca. Sprawa wydawała się przesądzona, ale Raisuni opóźniał wydanie Perdicarisa i jego pasierba, aby zapewnić sobie bezpieczny odwrót. Tymczasem w Chicago odbywała się konwencja Partii Republikańskiej, która miała udzielić poparcia Rooseveltowi w nadchodzących wyborach. Choć prezydent miał nominację w kieszeni, to atmosfera na konwencji była daleka od entuzjazmu. Dlatego gdy pojawiły się informacje o kolejnych przeszkodach czynionych przez Raisuniego, Roosevelt i Hay wykorzystali sytuację. 22 czerwca sekretarz stanu zażądał od sułtana „żywego Perdicarisa lub martwego Raisuniego”. Ultimatum odczytano na konwencji partyjnej. Według dziennika „Evening Statesman” wywołało to „dziki aplauz”. „Naród chce rządu, który będzie stał za swoimi obywatelami, nawet jeśli potrzeba do tego floty” – komentował pewien kongresman, bo ciągle tylko nieliczni znali prawdę na temat obywatelstwa Perdicarisa. W tej atmosferze Roosevelt uzyskał jednogłośną nominację ze strony swej partii. Uwolnienie i syndrom sztokholmski W tym samym czasie w Maroku dopinano kwestię zwolnienia więźniów. Raisuni osobiście dostarczył ich na miejsce wymiany w niewielkiej wiosce Zellal. Stamtąd Perdicaris i Varley udali się do Tangeru. Do domu dotarli 24 czerwca około północy. Jakież było jednak zdziwienie wszystkich, gdy uwolniony Perdicaris zaczął opisywać swego porywacza jako „jednego z najbardziej interesujących i uprzejmych miejscowych gentlemanów”. Otwarcie przyznawał, że „wyjątkowa uprzejmość i kurtuazja” Raisuniego wzbudziły jego sympatię. Według Perdicarisa Maroko znajdowało się w fatalnej sytuacji i potrzebny był ktoś, kto zaprowadzi w nim porządek. Ktoś taki jak Raisuni. Nie zgadzał się z jego wyobrażeniem jako „pospolitego rabusia”. „Raisuni uważa, że uda mu się utrzymać porządek [w kraju] i wierzę, że należy dać mu szansę” – stwierdził, bo porywacz liczył na polityczną karierę. Zagadka syndromu paryskiego. Czemu dotyka turystów i jak się przed nim ustrzec? Syndrom paryski po raz pierwszy został opisany w 2004 roku na łamach francuskiego czasopisma „Nervure”. Już w latach 80. XX wieku typowe dla niego objawy pojawiły się u turystów odwiedzaj... Choć warunki, w jakich trzymano zakładników, częściowo pokrywały się z tymi, w których wegetował wcześniej Harris, uprowadzeni nie wyglądali na udręczonych. Jak pisały gazety, „Perdicaris zniósł wiele trudów, jednak nie uważa, że były one winą bandyty, lecz że zapewniono mu wszelkie możliwe w tej sytuacji wygody. Varley wydaje się tak radosny i pogodny jakby dopiero co wrócił z pikniku”. „Deseret Evening News” nazwał nawet Perdicarisa apologetą Raisuniego. Takie zjawisko polegające na identyfikowaniu się ofiary ze sprawcą nazwano wiele lat później „syndromem sztokholmskim”. Dalsze losy Perdicarisa Po uwolnieniu milioner Perdicaris przeprowadził się do Wielkiej Brytanii, gdzie zmarł w 1925 r. Z kolei Raisuni przez pewien czas był paszą okręgów powierzonych jego opiece w zamian za uwolnienie Perdicarisa. Ale korupcja w podległych mu prowincjach oraz okrucieństwo przesądziły o jego upadku. W 1907 r. porwał dla okupu brytyjskiego oficera. Później walczył kolejno z sułtanem i Hiszpanami, a podczas I wojny światowej nawiązał kontakty z Niemcami. Marokańscy wrogowie uwięzili go w styczniu 1925 r.,a cztery miesiące później zmarł – w tym samym roku co Perdicaris. Historia porwania po latach pobudziła wyobraźnię filmowców. W 1975 r. powstał „Wiatr i lew” w reżyserii Johna Miliusa. Raisuniego, kreowanego na romantycznego buntownika, zagrał w nim… Szkot Sean Connery. Na dodatek w filmie marokański bandyta porywał nie mężczyznę, ale kobietę – Eden Perdicaris! Rolę Maroka odegrała zaś… Hiszpania.
Miasteczko Imsouane to perła Maroka. Teraz umiera przez piłkę nożną
W spokojnej harmonii miasteczka Imsouane niespodziewane ogłoszenie na przestrzeni 24 godzin zakłóca jej odwieczny rytm. Podczas gdy Maroko przygotowuje się do Mistrzostw Świata FIFA 2030, lokalni mieszkańcy stają przed zagrożeniem eksmisji, co stanowi poważne ryzyko dla istoty tego ukochanego nadmorskiego klejnotu.
W tym artykule: Imsouane – historyczny klejnot Świat to wioska Dziedzictwo kulturowe i turystyka 17 stycznia rząd marokański niespodziewanie wydal komunikat o natychmiastowej ewakuacji. Mieszkańcy dotychczas bezpiecznego i żyjącego własnym rytmem Imsouane, mieli 24 godziny na spakowanie całego swojego życiowego dorobku i opuszczenie miasteczka. Powodem nagłej mobilizacji rządu są zbliżające się mistrzostwa Świata FIFA 2030. Niestety, Imsouane nie jest jedynym przypadkiem. Podobne wyzwania spotykają mieszkańców innych nadmorskich miejscowości, takich jak na przykład Tifnit. Imsouane – historyczny klejnot Maroko zachwyca nie tylko swoją piękną przyrodą, ale również bogactwem kultury i historii, których ślady widać na każdym kroku. Imsouane, będące sercem harmonijnego połączenia kultur Amazigów i Arabów, jest mikrokosmosem, który łączy wszystkich: surferów, rybaków, turystów i mieszkańców. Gościnność ludzi oraz hojność fal są głównymi powodami, dla których to miasteczko zdobyło światowe uznanie. Jego ewolucja przeniosła je z małej wioski rybackiej w jeden z najbardziej znanych surferskich punktów. To tutaj można znaleźć falę o największej długości w Afryce. Wraz z przybyciem hipisów lat 70. z całego świata, Imsouane stało się ulubionym miejscem surferów. Zwłaszcza od pandemii COVID-19, kiedy życie w vanie stało się niezwykle popularne, przyciąga swoją otwartą atmosferą i świeżymi owocami morza. Natomiast wraz ze wzrostem zainteresowania, jak widać w mediach społecznościowych, jego popularność gwałtownie wzrosła. Rząd marokański planuje zastąpić tradycyjne domy nowoczesnymi, dwupoziomowymi apartamentami. To potencjalnie zmieni nie tylko krajobraz wybrzeża, ale też jego energię i ruch, który może nie odpowiadać na oczekiwania wielu turystów. Świat to wioska Demontaż konstrukcji jest czasami nieodzowny w procesie tworzenia zmiany. „Świat to wioska" – rozbrzmiewa na całym świecie, a jednak ta wioska, jak wiele innych, stanowi świat sam w sobie. Jest tam harmonia, która jest wyjątkowa. W Imsouane, z jego niebieskimi, żółtymi, niedokończonymi i zakurzonymi drzwiami, zawsze było otwarte dla gości, zarówno dla tych, którzy pojawiali się na chwilę. Jak i dla tych, którzy zdecydowali się na stałe zamieszkać – tak jak ja. Uchwycił Alpy z Polski. Niektórzy nie dowierzają, że to możliwe Czy z Polski można zobaczyć Alpy? Choć odpowiedź może być dla wielu ogromnym zaskoczeniem, okazuje się, że tak. Udowadniają to najnowsze zdjęcia jednego z fotografów, które obiegły ca.. Zakochałam się w tym miniaturowym uniwersum, jak tylko otworzyłam te drzwi. Wiele miesięcy później nadal jestem tutaj, pracując nad własnymi filmowymi projektami. Choć może być teraz mniej drzwi, to ludzie nadal są obecni, tak samo jak wieczny duch tego miejsca. Dziedzictwo kulturowe i turystyka Aby zachęcić czytelników do powtarzania swoich wizyt w Imsouane, podkreślamy kluczowe znaczenie wsparcia lokalnych społeczności i biznesów. Ponowne ich odwiedzanie pomogłoby przekonać rząd, że podróżnicy przybywają dla uroku i charakteru takich miejsc. Jednym z przykładów, co miasteczko może oferować odwiedzającym, jest wzięcie udziału w dogłębnym kursie longboardingu w „Tamoont” (co oznacza „zbiór” w języku Tamazight), prowadzonym przez Lahcena Aguerda. Potem można zamówić delikatnie przyrządzony tadżin w jednym z urokliwych miejsc nad portem. Dlatego tak ważnym jest kultywowanie turystyki świadomej. Czyli wspierania tych, którzy podtrzymują tradycje poprzez autentyczne i rzemieślnicze środki nie tylko w Maroku, ale i na całym świecie. Aby oddać coś miejscu, które odwiedzamy i aby urok miejsca mógł trwać. „Douri ya donia" – Ziemia ciągle się kręci, a fale nadal się toczą. Góry wciąż otaczają opieką Imsouane, i my również.
Odkryto sekret tajemniczej wydmy gwiaździstej na Saharze. Powstała w niespodziewany sposób
Wielka wydma gwiaździsta w Maroku formowała się przez kilkanaście tysięcy lat. Jednak jej czubek jest o wiele młodszy niż sądzono. Naukowcy odkryli też, że wydma przesuwa się o kilkadziesiąt centymetrów rocznie.
W tym artykule: Jak powstają wydmy gwiaździste? Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Jak się ustala wiek wydmy? Wydmy gwiaździste a geologia Wydmy gwiaździste to jeden z naturalnych cudów świata. Są ogromne, masywne i imponujące. Oglądane z ziemi wyglądają jak piramidy. Gdyby zaś spojrzeć na nie z powietrza, przypominałyby gwiazdy. Zawdzięczają to ramionom odchodzącym od wspólnego wierzchołka. Jak powstają te niezwykłe struktury? By odpowiedzieć na to pytanie, naukowcy z Aberystwyth University oraz University of London wybrali się do południowo-wschodniego Maroka. Tam zbadali jedną z najpiękniejszych wydm gwiaździstych świata. To Lala Lallia, znajdująca się w części Sahary znanej jako Erg Chebbi. W artykule opublikowanym w czasopiśmie „Scientific Reports” badacze opisują efekty tej wyprawy. Sprytne badanie wykazało, że podstawa wydmy Lala Lallii ma 13 tys. lat. Jednak jej górna część uformowała się stosunkowo niedawno. Potężna piaskowa góra urosła zaledwie w tysiąc lat. Jak powstają wydmy gwiaździste? Wiejące na pustyniach wiatry nieustannie przenoszą piasek. Jeśli na ich drodze pojawią się przeszkody – np. kamienie – piasek zaczyna się na nich gromadzić. Z czasem powstaje całe wzniesienie, czyli wydma. Wydmy mają różne kształty, w zależności od kierunku wiatru. Wydmy gwiaździste są jednymi z najbardziej skomplikowanych. Powstają tam, gdzie wiatry wieją z różnych stron. W takim wypadku usypują rozległe struktury o złożonym kształcie. Największa wydma gwiaździsta świata najprawdopodobniej znajduje się w Chinach na pustyni Badain Jaran. Ma 300 m wysokości. Piaszczyste góry istnieją też na Marsie i Tytanie. Badana przez Brytyjczyków Lala Lallia ma 700 metrów szerokości i 100 wysokości. Jej nazwa, pochodząca z języków berberyjskich, oznacza „najwyższy święty punkt”. Szybki wzrost wydmy gwiaździstej Naukowcy ustalili, że podstawa tej wydmy uformowała się ok. 13 tys. lat temu. Później wydma powoli rosła, aż ok. 9 tys. lat temu zatrzymała się. Wówczas na Saharze było bardziej wilgotno niż obecnie. Naukowcy znaleźli pozostałości starych korzeni. Wskazuje to, że Lala Lallię ustabilizowała roślinność. Aż przez 8 tys. lat wydma się nie zmieniała. Jednak ok. tysiąc lat temu znów zaczęła rosnąć. I to bardzo szybko, usypywana przez piasek nawiewany jednocześnie z przeciwnych kierunków: południowego zachodu i północnego wschodu. Był to efekt zmian klimatu. Naukowcy odkryli też, że wydma cały czas jest w ruchu. Wiatr ze wschodu powolutku pcha ją na zachód. Lala Lallia przesuwa się w tempie 50 cm rocznie. Fizycy sprawdzili, jak "komunikują się" wydmy. Czeka nas zderzenie? Na lądzie lub pod wodą wydmy zwykle występują w skupiskach, bardzo rzadko pojedynczo. Fizycy z BP Institute for Multiphase Flow University of Cambridge obserwując przemieszczanie się mas pias... Jak się ustala wiek wydmy? Skąd to wszystko wiadomo? Piasek powstał miliony lat temu. Jego wiek nie wyjaśnia, kiedy uformował wydmę. Jednak okazuje się, że da się z niego wyczytać co innego: kiedy ostatni raz wystawiony był na światło słoneczne. Naukowcy opracowali specjalną technikę datowania wydmowego piasku. Wymagała ona wydobycia próbek z wnętrza wydmy tak, by nie padło na nie światło. Zrobiono to z pomocą zwykłych rur. Później próbki trafiły do laboratorium osłoniętego przed światłem słonecznym. Tam, mierząc wypromieniowywaną energię, udało się określić, kiedy raz ostatni raz na piasek widział słońce. W ten sposób badacze mogli określić wiek różnych części wydmy. Wydmy gwiaździste a geologia Dla geologów wydmy gwiaździste kryją pewien sekret. Dotychczas naukowcy nie znajdowali zbyt wiele ich śladów w zapisie geologicznym. Ta tajemnicza nieobecność stanowiła wielką zagadkę. Autorzy najnowszej pracy uważają, że ją rozwiązali. Badanie Lala Lallii pozwoliło im opracować zestaw cech wydm gwiaździstych, które pozwolą je zidentyfikować podczas badań geologicznych. – Dzięki temu geolodzy będą po prostu lepiej wiedzieli, czego szukać – mówi prof. Charlie Bristow, główny autor pracy. Źródła: Guardian, phys.org, Scientific Reports.
W Maroku archeolodzy odnaleźli skamieniałe odciski ludzkich stóp. Mogą mieć aż 90 tys. lat
Marokańscy archeolodzy natrafili na skamieniałe odciski stóp. Na jednej z plaż odnaleźli ich nawet 85. Badacze twierdzą, że to jedne z najstarszych i najlepiej zachowanych tego rodzaju śladów.
W tym artykule: Odciski stóp ludzi sprzed 90 tys. lat 85 śladów, które zostawiło co najmniej 5 osób w różnym wieku Jaka jest historia tej grupy Homo sapiens? Na łamach czasopisma naukowego „Scientific Reports” ukazał się właśnie interesujący artykuł. Naukowcy z Maroka informują w nim, że na plaży w Larache (północno-zachodnie wybrzeże kraju) odnaleźli odciski ludzkich stóp sprzed 90 tys. lat. To okres nazywany późnym plejstocenem, znanym również jako jako ostatnia epoka lodowa, który zakończył się około 11 700 lat temu. Odciski stóp ludzi sprzed 90 tys. lat Badacze napisali w sprawozdaniu z badań, że udało im się zidentyfikować co najmniej 85 skamieniałych odcisków stóp ludzkich. – Odciski stóp stanowią cenne źródło dostarczające bezpośrednich informacji na temat biologii, lokomocji i zachowania osób, które je zostawiły – twierdzi Mouncef Sedrati, naukowiec z uniwersytetów w Bretanii i Brest we Francji. – Jednakże czasoprzestrzenne rozmieszczenie śladów człowiekowatych jest niejednorodne, szczególnie w Afryce Północnej, gdzie przed holocenem nie były znane żadne stanowiska z takimi śladami – dodaje. Badacze twierdzą, że region ten jest bardzo ważny w kontekście ewolucji hominidów. To tutaj bowiem znajdują się najwcześniejsze znane stanowiska, na których odnaleziono ślady Homo sapiens. Chodzi o Dżabal Ighud w południowej części Maroka. 85 śladów, które zostawiło co najmniej 5 osób w różnym wieku Miejsce zostało odkryte przypadkowo w 1960 roku podczas prac górniczych, a rok później rozpoczęto jego badania. Odkopano tu szczątki, które zidentyfikowano jako wczesnych przedstawicieli naszego gatunku. Badania metodą termoluminescencyjną datowały to miejsce na aż 315 tysięcy lat. Naukowcy odnaleźli najstarsze ślady pozostawione przez człowieka. Mają ponad 300 tys. lat W Niemczech naukowcy odnaleźli prawdopodobnie najstarsze odciski ludzkich stóp. Ślady pochodzą z paleolitycznego stanowiska w Dolnej Saksonii i mogą mieć nawet 300 tys. lat. – Podczas najnowszych badań udało nam się odkryć 85 śladów ludzkich stóp na utwardzonej w późnym plejstocenie plaży o powierzchni około 2800 m2. Szeroki zakres rozmiarów śladów sugeruje, że zostawiło je kilka osób z różnych grup wiekowych, poruszając się w kierunku lądu i morza – wyjaśnił prof. Sedrati. Badania geologiczne i datowanie próbki skały wydobytej ze stanowiska wskazują, że powierzchnia śladu hominina ma ok. 90 tys. lat. – Ślady Larache’a są zatem najstarszymi odciskami Homo sapiens nie tylko w Afryce Północnej, ale i w południowym rejonie Morza Śródziemnego – czytamy w artykule. – Byliśmy zaskoczeni, gdy znaleźliśmy pierwszy odcisk stopy. Na początku nie byliśmy przekonani, że to ślad człowieka, ale potem trafiliśmy na kolejne – powiedział w rozmowie z „Live Science” prof. Sedrati. Naukowcy uważają, że wszystkie odciski zostały zostawione przez co najmniej 5 osób. Jaka jest historia tej grupy Homo sapiens? – Przeprowadziliśmy pomiary na miejscu, aby określić długość i głębokość odcisków – powiedział uczony. – Na podstawie nacisku stopy i wielkości śladów udało nam się określić przybliżony wiek osób, które zostawiły po sobie te niezwykłe pamiątki – dodał. Badacze twierdzą, że wśród nich były zarówno małe dzieci, jak i osoby dorosłe. Co najważniejsze, ślady prehistorycznych ludzi były doskonale zachowane. Zdaniem naukowców to zasługa czynników środowiskowych. – Wyjątkowe jest położenie plaży na skalistej platformie pokrytej glinianymi osadami – przekazał uczony. – Osady te stwarzają dobre warunki do zachowania śladów, a przypływy spowodowały, że szybko zostały zakryte. Dlatego odciski przetrwały do naszych czasów – wyjaśnił. Naukowcy planują teraz kolejne badania na plaży w Larache. Chcą wyjaśnić m.in. to, co ci ludzie robili w tym miejscu i skąd mogli przybyć. Źródło: Scientific Reports Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Dlaczego warto odwiedzić Maroko? Ciekawostki o kraju gór, zabytków i muzyki gnawa
Maroko to nie tylko atlantyckie plaże, kolorowe, egzotyczne i gwarne miasta czy pustynny urok Sahary. Oto 10 nieoczywistych faktów, które pozwolą spojrzeć na ten północnoafrykański kraj świeżym okiem. Na co warto zwrócić uwagę, odwiedzając Maroko? Ciekawostki na ten temat znajdziecie poniżej.
W tym artykule: Maroko – ciekawostki kulturowe Góry w Maroku Maroko jako sceneria filmów Najstarszy uniwersytet Marokańska muzyka Zabytki Maroka Maroko graniczy z Hiszpanią – na kontynencie afrykańskim leży bowiem Ceuta, administracyjna enklawa Hiszpanii. Ma zaledwie około 20 kilometrów kwadratowych i ponad 80 tys. mieszkańców. Od europejskiego wybrzeża Hiszpanii dzielą ją tylko 22 km. Zarówno Ceuta, jak i jej najbliższa okolica, czyli Cieśnina Gibraltarska, od stuleci są miejscami o wyjątkowym znaczeniu strategicznym. Ceuta była już w rękach Fenicjan, Rzymian, Wandalów, Wizygotów, Bizantyjczyków, Arabów i Portugalczyków. Maroko – ciekawostki kulturowe Maroko jest królestwem, a dynastia z której wywodzi się obecny król Muhammad VI, jest jedną z najdłużej panujących na świecie. Alawici – bo o nich mowa – panują w Maroku nieprzerwanie od 1631 roku. Ustrój Maroka to dziedziczna monarchia konstytucyjna. Głową państwa i władzy wykonawczej jest król, który powołuje premiera. Parlament, czyli władza ustawodawcza, jest dwuizbowy, składa się z Izby Radców i Izby Reprezentantów. W kraju tym splatają się wpływy arabskie, berberyjskie, afrykańskie i europejskie. To wszystko tworzy unikatową mozaikę kulturową. Jej przejawem są m.in. języki, którymi się w Maroku mówi: te urzędowe to arabski i tamazight, czyli berberyjski. To język, a właściwie rodzina języków jakimi posługują się Berberowie, rdzenna ludność północy Afryki. Marokański dialekt języka arabskiego jest również dość specyficzny. Na tyle, że osoba mówiąca tylko klasycznym arabskim może go nie zrozumieć. Większość Marokańczyków zna oba języki urzędowe, a poza tym trochę francuskiego i angielskiego, a na północy także hiszpańskiego. Góry w Maroku Choć kojarzy się z afrykańskim gorącem, oceanem i Saharą, Maroko to także kraj wysokich gór. Przecina je kilka górskich pasm, z których najpotężniejsze to Atlas Wysoki, z najwyższym szczytem Dżabal Tubkal, wznoszącym się aż na 4167 m n.p.m. Gór nie brakuje w całym kraju – równolegle do Atlasu Wysokiego, nieco północy leży Atlas Średni, a na południu Antyatlas. Wzdłuż wybrzeża Morza Śródziemnego ciągnie się pasmo Rif. Wyrusz w magiczną podróż - pięć perełek Maroka, które musisz zobaczyć Powodów jest znacznie więcej by tam pojechać, mamy dla Was pięć, od których można zacząć - resztę poznacie na miejscu. 80 km na południe od Marakeszu, w Atlasie Wysokim, można nawet jeździć na nartach. Kurort Oukaimeden ma 7 tras o łącznej długości 10 km, położonych na wysokości od 2600 do 3200 m n.p.m. Latem Oukaimeden staje się centrum boulderingu, czyli wspinaczki po głazach, których tu nie brakuje. Maroko jako sceneria filmów Krajobrazy i urokliwe miasta Maroka wystąpiły w niezliczonych filmach, kraj posiada też znane i często wykorzystywane studia filmowe. Atlas Studios, niedaleko pustynnego miasta Warzazat na południu kraju, są od lat wykorzystywane przez hollywoodzkich filmowców. Kręcono tu m.in. „Lawrence’a z Arabii”, „Mumię”, „Królestwo Niebieskie”, „Gladiatora”, „Grę o Tron”, a ostatnio końcówkę 3. sezonu „Wiedźmina”. Filmowa historia Maroka sięga jednak znacznie dalej – kręcili tu także Orson Welles („Otello”, 1951) i Alfred Hitchcock („Niewłaściwy człowiek”, 1956). Najsłynniejszym filmem związanym z Marokiem jest „Casablanca” Michaela Curtiza z 1942 roku, z Humphreyem Bogartem i Ingrid Bergman. Choć fabuła rozgrywa się w kontrolowanej wówczas przez Francję Casablance, to film nakręcono w całości w Kalifornii. Maroko od wielu dekad przyciąga także artystów. W latach 50 i 60 ubiegłego wieku w Tangerze tworzyli m.in. Jack Kerouac, Tennesee Williams, Allen Ginsberg i William S. Burroughs. W poszukiwaniu inspiracji do Maroka podróżowali także Mark Twain i George Orwell. Przez jakiś czas w Tangerze mieszkali Rolling Stonesi, w Essaouirze na wybrzeży Oceanu Atlantyckiego – Jimi Hendrix, a w Marakeszu – projektant mody Yves Saint-Laurent. Najstarszy uniwersytet Położony w Fezie meczet Al-Karawijjin jest uważany za najstarszy uniwersytet na świecie. Wybudowany w IX wieku, był centrum ówczesnej nauki, m.in. logiki, filozofii, prawa, matematyki i astronomii. Oprócz tego był oczywiście także madrasą, czyli szkołą koraniczną, w której zgłębiano teologię. Studiowali tu nie tylko muzułmanie, także Żydzi i chrześcijanie, m.in. Gerbert z Aurillac, czyli późniejszy papież Sylwester II. W meczecie zachowała się biblioteka z IX wieku, uważana za najstarszą nieprzerwanie działającą na świecie. W 2016 roku pieczołowicie ją odrestaurowano, a dziś można ją zwiedzać. Marokańska muzyka Nieodłączną częścią marokańskiego krajobrazu kulturowego jest muzyka gnawa. Wywodzi się głównie z południowego Maroka oraz regionu Sahary. Jej źródła to afrykańskie tradycje ludowe oraz śpiewane modlitwy i praktyki mistyczne. Główne instrumenty to guembri – trójstrunowy bas wykonany z wężowej skóry, metalowe kastaniety zwane qraqeb oraz różnego rodzaju bębny. Ta kombinacja tworzy hipnotyczny, transowy rytm, mogący kojarzyć się z trochę z brazylijską sambą. Muzykę gnawa gra się nie tylko dla rozrywki, ale i podczas ceremonii religijnych czy praktyk leczniczych. Najlepszym miejscem do jej poznania jest Essaouira, gdzie co roku odbywa się wielki festiwal gnawy, na który zjeżdżają się wykonawcy z całego Maroka i zza granicy. W 2019 r. gnawa została wpisana na listę Niematerialnego Dziedzictwa UNESCO. Zabytki Maroka Na liście UNESCO znajduje się także 9 miast i miejsc w Maroku. Obok bardzo znanych – m.in. medyn (starych dzielnic) Marakeszu, Fezu i Essaouiry, są tam też obiekty mniej znane, a równie ciekawe. Na przykład Volubilis – olbrzymi, 42-hektarowy kompleks pozostałości po rzymskim mieście z pierwszych wieków naszej ery. To jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych po starożytnym Rzymie. Volubilis, chociaż pod koniec III w.n.e. zostało podbite przez lokalne plemiona, było ważnym i stale zamieszkanym miastem regionu aż do XI w. Ale nawet potem nie zostało zniszczone – opuszczone, ale we względnie dobrym stanie stało aż do trzęsienia ziemi w połowie XVIII wieku. Ile kolorów ma Maroko? Zobacz jego całą paletę barw podczas jednej wyprawy! Maroko to nie tylko pustynia, chociaż Sahara stanowi większą część południowo-wschodniej części kraju. Oprócz pociągających, magicznych oaz w miejscach pozornie niezdatnych do życia, M... Wbrew temu, czego można by oczekiwać, Maroko nie jest krajem tanim. Fakt, że od prawie stu lat jest popularne wśród artystów i turystów z USA i Europy Zachodniej sprawił, że za lokalne rękodzieło, biżuterię, przyprawy, a nawet jedzenie trzeba zapłacić czasem całkiem sporo. Za posiłek na słynnym placu Dżami al-Fana w Marakeszu zapłacimy równowartość przynajmniej 50 zł. Ceny dla turystów i mieszkańców potrafią różnić się o kilkaset procent, a sprzedawcy nie lubią się z turystami targować. Nasz ekspert Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Maroko otwiera granice. Kiedy odwiedzimy Marrakesz?
Maroko to idealny kierunek na zimę. Już niedługo turyści z zagranicy znów będą mogli się tam wybrać. O czym warto pamiętać?
W tym artykule: Dalekie podróże w pandemii. Część państw znów otwiera granice Maroko otwiera granice dla podróżnych. Co wiemy o wjeździe do kraju? Tak Maroko radzi się sobie z pandemią Stolica Maroka – nie pomyl się Jak i gdzie podróżować zimą? Szkoły są dwie: jedni ruszają na ośnieżone stoki, inni przeciwnie – szukają miejsc, gdzie termometry wskazują co najmniej 20 stopni Celsjusza. W pandemii na popularności zyskały między innymi Zanzibar i meksykański kurort Tulum. Turystów z całego świata zachęciły dość łagodne obostrzenia. To oczywiście nie wszystkie propozycje dla stęsknionych za dalekimi podróżami. Dalekie podróże w pandemii. Część państw znów otwiera granice Od dwóch lat sytuacja w branży turystycznej jest – delikatnie mówiąc – dynamiczna. Pod koniec ubiegłego roku część państw ponownie zamknęła granice dla podróżnych. Na szczęście od lutego znów będziemy mogli zwiedzać między innymi Maroko. Polacy chętnie odwiedzają Afrykę Północną latem, ale zimą również warto zaplanować podróż na Czarny Ląd. Choćby dlatego, że w lutym jest tam znacznie cieplej niż w Polsce. Poza sezonem nawet w najpopularniejszych miejscach nie zastaniemy tłumów turystów, a ceny w hotelach mogą być niższe. Po wykryciu wariantu Omikron władze Maroka wprowadziły jeden z najsurowszych zakazów podróży na świecie. 29 listopada 2021 r. zamknięto granice lądowe, powietrzne i morskie. Nie wszyscy zagraniczni turyści zdążyli wrócić do domów i część z nich wyleciała z kraju dopiero w grudniu. Dlaczego w Maroku kozy wchodzą na drzewa? Maroko ma wiele symboli, a jednym z nich są kozy wchodzące na drzewa. Jak wytłumaczyć ten fenomen? To proste i praktyczne. Maroko otwiera granice dla podróżnych. Co wiemy o wjeździe do kraju? Już 7 lutego Maroko zniesie zakaz międzynarodowych podróży, a turyści z zagranicy ponownie będą mogli cieszyć się regionalnymi smakami i poznawać fascynującą kulturę. Decyzja rządu została podjęta po ustabilizowaniu się liczby hospitalizowanych pacjentów zakażonych COVID-19. Zagraniczne kraje zostaną podzielone na trzy listy: A, B i C na podstawie ryzyka rozprzestrzeniania się koronawirusa. Nie wiadomo jeszcze jednak, jakie wymagania będą dotyczyły państw z poszczególnych list. Szczegóły mają zostać podane bliżej dnia otwarcia granic, czyli 7 lutego. Na pewno o nich poinformujemy. Znalezisko w marokańskiej jaskini sugeruje że ludzie szyli ubrania już 120 tysięcy lat temu W jaskini w Maroku odkryte zostały narzędzia wykonane z kości, które, według naukowców, służyły do usuwania skóry i futra z ciał upolowanej zwierzyny, a następnie mogłyby być używane... Tak Maroko radzi się sobie z pandemią Obecnie w Maroku obowiązuje nakaz noszenia maseczek w miejscach publicznych. Z kolei w hotelach, kawiarniach, restauracjach, muzeach, siłowniach supermarketach i transporcie publicznym sprawdzane są dowody szczepień (paszporty COVID-owe). Obywatele Unii Europejskiej będą mogli okazać cyfrowe certyfikaty uznawane w państwach członkowskich. Maroko ma najwyższy procent zaszczepienia populacji spośród wszystkich afrykańskich krajów. 23 miliony osób z 36-milionowej populacji przyjęło dwie dawki szczepionki. Tylko w styczniu 3 miliony Marokańczyków zaszczepiło się po raz trzeci. „Marokańczycy nie lubią być fotografowani”. Joanna Mrówka radzi, gdzie w Maroku wybrać się z aparatem [FOTOGRAF MIESIĄCA] Maroko pełne jest koloru i światła. Jednego i drugiego bardzo brakuje mi w Krakowie. Szczególnie zimą, kiedy zwykle wyjeżdżałam – mówi Joanna Mrówka, bohaterka cyklu Fotograf Miesiąca ... Stolica Maroka – nie pomyl się Co warto wiedzieć przed wyjazdem do Maroko? Poza popularnymi atrakcjami turystycznymi dobrze wiedzieć też, że choć Marrakesz to najbardziej znane marokańskie miastem na świecie, w rzeczywistości stolicą kraju jest Rabat. Stolica Maroka jest położona nad Oceanem Atlantyckim. Miasto zamieszkuje ponad pół miliona mieszkańców. Dla porównania populacja Marrakeszu to 900 tys. osób. Najbardziej znane zabytki w Rabacie to Mauzoleum Muhammada V i Wieża Hassana. Spacerując po mieście, możemy też podziwiać liczne medresy – teologiczne szkoły muzułmańskie – oraz mury z historycznymi bramami. W stolicy Maroka funkcjonuje międzynarodowe lotnisko i port morski. Źródło: AFP, Reuters
Dlaczego w Maroku kozy wchodzą na drzewa?
Maroko ma wiele symboli, a jednym z nich są kozy wchodzące na drzewa. Jak wytłumaczyć ten fenomen? To proste i praktyczne.
W tym artykule: Kozy na drzewach w Maroku Dywany z Maroka Stolica Maroka Na zakurzonej trasie z Marrakeszu do nadmorskiego miasta Essaouira rosną charakterystyczne drzewa arganowe. Te sękate, kolczyste rośliny uprawia się tylko w południowo-zachodnim Maroku i zachodniej Algierii. Być może nie są szczególnie ładne, ale i tak mają swoich miłośników – stada wygłodniałych kóz. Nie rzadko na jednym drzewie można zaobserwować ponad tuzin zwierząt. Znalezisko w marokańskiej jaskini sugeruje że ludzie szyli ubrania już 120 tysięcy lat temu W jaskini w Maroku odkryte zostały narzędzia wykonane z kości, które, według naukowców, służyły do usuwania skóry i futra z ciał upolowanej zwierzyny, a następnie mogłyby być używane... Kozy na drzewach w Maroku Jak wytłumaczyć ten fenomen? Owoce drzew arganowych wyglądają jak pomarszczone oliwki, dojrzewają co roku w czerwcu. Choć są gorzkie, to stanowią główny składnik diety marokańskich kóz. Żeby je zjeść, zwierzęta wchodzą na wysokość nawet do 10 metrów. Pod grubą skórką owoców ukryty jest kozi przysmak, czyli miąższ pokrywający orzechy. Co dzieje się po konsumpcji? Kozy wydalają niestrawione orzechy, a te są następnie zbierane przez berberyjskie kobiety. Rdzenne mieszkanki Maroka rozłupują je, aby otrzymać cenny olej. Wykorzystuje się go między innymi do produkcji kosmetyków oraz w gastronomii. 50 mililitrów czystego oleju arganowego kosztuje 48 dolarów. Drogo, ale to dlatego, że do wyprodukowania jednego litra płynnego złota potrzeba ponad 27 kilogramów owoców. W Marokańskiej kuchni olejek często wykorzystuje siew kuchni, na przykład do nasączania pieczywa śniadaniowego. Rolnicy korzystają na współpracy z kozami i kupując ich coraz więcej, jednak to może zaszkodzić wytrzymałości drzew. Z drugiej strony w ten sposób powstają nowe miejsca pracy dla kobiet z okolicy. Kozy na drzewach to też atrakcja turystyczna, dlatego im jest ich więcej, tym częściej podróżni przyjeżdżają, żeby zobaczyć nietypowe zjawisko na własne oczy. Kobiece spółdzielnie funkcjonują praktycznie na każdym wzgórzu w regionie. Wiele z nich, tak jak spółdzielnia Marjana w pobliżu Ounagha pokazuje gościom, jak wygląda proces produkcji cennego olejku. „Marokańczycy nie lubią być fotografowani”. Joanna Mrówka radzi, gdzie w Maroku wybrać się z aparatem [FOTOGRAF MIESIĄCA] Maroko pełne jest koloru i światła. Jednego i drugiego bardzo brakuje mi w Krakowie. Szczególnie zimą, kiedy zwykle wyjeżdżałam – mówi Joanna Mrówka, bohaterka cyklu Fotograf Miesiąca ... Dywany z Maroka Kozy wchodzące na drzewa to tylko jedna z wielu atrakcji Maroka. Położony w północnej Afryce kraj co roku gości turystów z całego świata, również z Polski. W porównaniu z Egiptem czy Turcją Maroko wydaje się bardziej tajemnicze i mniej zmienione przez tak zwany Zachód. Oczywiście, żeby najlepiej zrozumieć lokalną kulturę, warto wychylić nos poza kurort i podejrzeć, jak żyją ludzie na wsiach i obrzeżach większych miast. W tych miejscach mamy największe szanse na skosztowanie prawdziwej kuchni marokańskiej. Wielu podróżnych odwiedza Maroko, aby kupić lub przynajmniej pooglądać słynne dywany. Tradycja tkania ich sięga VIII w. Dywany są wykonywane według konkretnych wzorów, jednak nie zobaczymy dwóch takich samych sztuk. Berberyjskie kobiety tkają historie, wykorzystując symbole szczęścia, natury i miłości. Stolica Maroka Stolicą Maroka jest Rabat. Miasto położone nad Oceanem Atlantyckim zamieszkuje ponad pół miliona osób. To właśnie tu znajduje się jeden z najważniejszych marokańskich zabytków – Wieża Hassana. Źródło: nationalgeographic.com Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Znalezisko w marokańskiej jaskini sugeruje że ludzie szyli ubrania już 120 tysięcy lat temu
W jaskini w Maroku odkryte zostały narzędzia wykonane z kości, które, według naukowców, służyły do usuwania skóry i futra z ciał upolowanej zwierzyny, a następnie mogłyby być używane do szycia z nich odzieży.
W tym artykule: Narzędzia sprzed 120 tysięcy lat Pierwsza odzież w historii Starożytni wytwórcy ubrań z futer i skór byli wczesnymi przedstawicielami Homo Sapiens, czyli współczesnymi ludźmi, takimi samymi jak my. Nasz gatunek znajdował się wtedy na wczesnym etapie rozwoju i jeszcze nie opuścił Afryki, by zasiedlić pozostałe kontynenty. Narzędzia sprzed 120 tysięcy lat Takie znalezisko normalnie nie byłoby uważane za niezwykłe. Ale te konkretne narzędzia mają około 120 000 lat, co przesuwa ramy czasowe dla praktyk tworzenia ubrań dalej w przeszłość, niż naukowcy kiedyś uważali za możliwe. Niektóre z 62 kości pochodzenia zwierzęcego z jaskini w Maroku zostały przerobione na różnego rodzaju narzędzia, co samo w sobie nie jest niczym nadzwyczajnym. Jednak jedno z nich zwróciło uwagę archeologów. Chodzi o przedmiot wykonany z kości żebrowych bydła o zaokrąglonym kształcie na jednym końcu w kształt łopatki. Jest to istotne, ponieważ „narzędzia w kształcie szpatułki są idealne do skrobania, a tym samym usuwania wewnętrznych tkanek łącznych ze skór i skórek podczas procesu obróbki skóry lub futra, ponieważ nie przebijają skóry ani futra", mówi antropolożka kierująca zespołem badaczy dr. Emily Hallett z Instytutu Maxa Plancka w Niemczech i dodaje: „W tym samym czasie zauważyliśmy nacięcia na kościach, których układ sugeruje, że ludzie nie polowali na zwierzęta do których należały kości, w celu pozyskania z nich mięsa, ale po to by zdobyć ich futro. Nasze badania stanowią kolejny kawałek układanki jaką są ludzkie zachowania, które zaczynają pojawiać się w zapisach archeologicznych Afryki sprzed około 100.000 lat temu". Pierwsza odzież w historii Odnosząc się do odkrycia w Maroku, inny archeolog, dr Matt Pope, z Uniwersytetu Londyńskiego, twierdzi że starożytni ludzie, którzy używali tych narzędzi musieli być doskonałymi skórzanymi robotnikami: „To adaptacja, która wykracza poza samo pojęcie okrywania ciała czymkolwiek. To pozwala nam wyobrazić sobie odzież, która była bardziej wodoodporna, dopasowana do kształtu ludzkiego ciała i która nie krępowała ruchów. To coś więcej niż proste, oprawione skóry". Ponadto, Dr Pope twierdzi, że dobrze przetworzona skóra mogła być również wykorzystywana do produkcji czegoś na kształt toreb, wiatrochronów, zadaszenia ludzkich schronień i wielu innych użytecznych produktów. Dr Hallett jest ciekawa, czy teraz inni archeolodzy badający zamieszkałe przez pradawnych ludzi jaskinie w innych częściach Afryki również znajdą podobne dowody na istnienie starożytnych praktyk wytwarzania odzieży. Teraz, kiedy dzięki odkryciu w Maroku wiedzą, że takie dowody istnieją, będą już wiedzieli, na co, ewentualnie zwracać uwagę i raczej nie pominą przypadkowo znalezisk, które mogą nam powiedzieć o zwyczajach pierwszych ludzi.
„Marokańczycy nie lubią być fotografowani”. Joanna Mrówka radzi, gdzie w Maroku wybrać się z aparatem [FOTOGRAF MIESIĄCA]
Maroko pełne jest koloru i światła. Jednego i drugiego bardzo brakuje mi w Krakowie. Szczególnie zimą, kiedy zwykle wyjeżdżałam – mówi Joanna Mrówka, bohaterka cyklu Fotograf Miesiąca National Geographic Polska, przedstawiając serię fotografii z tego malowniczego kraju.
Niepokojący rytuał ze Sri Lanki i malownicze Maroko. Osobiste TOP 5 ujęć Joanny Mrówki [FOTOGRAF MIESIĄCA]
Joanna Mrówka – bohaterka cyklu Fotograf Miesiąca National Geographic Polska – prezentuje subiektywny wybór najważniejszych fotografii w swojej karierze. Niektóre wpłynęły na jej fotograficzne decyzje i zainteresowania, inne pokazują, że fotograf zawsze powinien mieć przy sobie aparat i być gotowym na niespodzianki.
Madera - wyspa wiecznej wiosny. Tu uciekniesz od szarości
Portugalska wyspa leżąca leżąca na Atlantyku, około 500 km od wybrzeży Maroka cieszy się coraz większą popularnością. W ofertach biur podróży pojawia się coraz więcej wycieczek, a dostanie się tam regularnymi liniami lotniczymi wcale nie jest tak karkołomne i drogie jak przed kilkoma laty.
Madera to niewielka wyspa o powierzchni 800 km2 i liczbą ludności niespełna 250 tysięcy, przy czym nieco ponad 110 tysięcy mieszka w stolicy - Funchal. W archipelagu Madery znajduje się także zamieszkana wyspa Porto Santo z długą, 10-kilometrową plażą oraz dwie niezamieszkałe - Desertas i Salvagens. Jak się dostać? Na Maderę możemy dolecieć z wycieczką biura podróży. Lot bezpośrednio z Polski trwa około 5 godzin i ja podczas mojego pobytu skorzystałem właśnie z tej opcji. Jak się okazało, wykupienie wycieczki w czerwcu było tańsze niż osobne kupno lotu i rezerwacja hotelu na miejscu. Jednak w miesiącach wakacyjnych, kiedy wycieczki są droższe, warto osobno kupić bilety i zarezerwować hotel. Na Maderę dolecimy liniami TAP Portugal z Lizbony, do której dostaniemy się z Polski zarówno liniami TAP, Ryanair’em, jak i Wizzair’em. Samo lądowanie na Maderze jest niemałym przeżyciem, bo znajduje się tam jedno z najbardziej niebezpiecznych lotnisk na świecie. Jego pas startowy był przedłużany z powodu licznych wypadków. Obecnie pas umieszczony jest na 180 ogromnych kolumnach, pod którymi przebiega droga. Całość robi naprawdę niesamowite wrażenie. Tu zachęcam do wizyty na plaży w Santa Cruz, skąd widać początek pasa startowego i lądujące samoloty. To prawdziwa gratka dla miłośników lotnictwa. Gdzie zamieszkać, jak się przemieszczać? Funchal, stolica Madery według mnie jest najlepsza opcja do zamieszkania podczas pobytu. To dość duże miasto, więc mieszkając blisko centrum, możemy zwiedzić je pieszo. To także bardzo dobra baza wypadowa do kolejnych miejscowości, bo Funchal znajduje się w południowej części wyspy, mniej-więcej pośrodku wybrzeża. W mieście znajduje się spora dzielnica hotelowa w zachodniej części miasta, ale wiele mniejszych hoteli znajdziemy znacznie bliżej centrum. Ja zdecydowałem się na niesamowity hotel Castanheito Boutiqe stworzony w zespole XIX-wiecznych willi. Ma swój niepowtarzalny klimat. Każdy pokój wygląda nieco inaczej, w lobby znajdziemy wiele antyków, a połączenie klasyki z nowoczesnością, projektantom wyszło nadzwyczaj dobrze. Mniejsze miasteczka są również bardzo urokliwe, ale w związku z tym, że są naprawdę malutkie, zobaczymy wszystkie atrakcje w ciagu godziny. Decydując się na pobyt poza Funchal, wypożyczenie samochodu jest niemal koniecznością. Z resztą posiadanie samochodu na miejscu jest niezwykle wygodne. Mimo że po wyspie kursuje komunikacja autobusowa, skorzystanie z wypożyczalni samochodów jest lepszym rozwiązaniem, szczególnie że w miejscowościach takich jak Canical czy Porto da Cruz zatrzymamy się na kilkadziesiąt minut. Dodatkowo, widoki jakie możemy zobaczyć po drodze są naprawdę niesamowite. Ja zdecydowałem się na wcześniejsze wypożyczenie samochodu na cały pobyt, co kosztowało około 120 zł za dzień i szczerze polecam to rozwiązanie. Co zobaczyć? Na Maderze dobrze jest spędzić przynajmniej dwa tygodnie. Ja niestety nie miałem tego szczęścia, ale w ciagu tygodnia starałem się wyciągnąć jak najwiecej. Warto zacząć od samego Funchal, które przypomina mi połączenie Lizbony z Andorą. Centrum podzielone jest na kilka części, które oddalone są od siebie o kilkaset metrów, więc na zobaczenie całego centrum stolicy wystarczą nam dwie-trzy godziny spokojnego spaceru. Niska zabudowa, charakterystyczna portugalska kostka i niewielkie sklepiki ciągną się wzdłuż Avenida Arriaga. Przy tej ulicy warto spróbować najlepszych lodów na wyspie, serwowanych w kawiarni Ritz. Jeśli interesują nas zakupy, warto przejść ulicą dr Fernao de Ornelas, której zwieńczeniem jest hala targowa Mercado de Lavradores, na której kupimy niesamowite owoce i jedyne w swoim rodzaju ryby. Nie sposób pominąć promenady przy Avenida do Mar, która kończy się przy muzeum najsłynniejszego Maderyjczyka - Christiano Ronaldo. W Funchal niemal na każdym kroku trafiamy na park czy ogród, który aż bije po oczach niezliczoną liczbą kolorów i pachnie słodko kwitnącymi kwiatami. Warto zdecydować się na wycieczkę do Jardim Botanico de Madeira w górze miasta, gdzie dostaniemy się kolejną linową z dolnej części miasta. W tym ogrodzie ilość zieleni jest jeszcze spotęgowana, a całość robi niesamowite wrażenie - zarówno podróż wagonikiem między zabudowaniami, jak i sam ogród. Będąc na Maderze, grzechem będzie nie skorzystać z usług carreiros, czyli maderyjskich gondolierów, którzy z góry Monte, w tradycyjnych, wiklinowych koszach, ulicami Funchal zwiozą nas w dół miasta. Prędkość dochodzi nawet do 50 km/h, więc jest to naprawdę niezapomniane przeżycie. Warto jednak pamiętać, że kolejne dwa kilometry trzeba pokonać na nogach lub taksówką. Mając samochód, koniecznie trzeba wybrać się w różne części wyspy. Ja zacząłem od wycieczki na zachód, gdzie jednym z pierwszych miejsc było Camara de Lobos, z jednym z najwyższych klifów na wyspie i Europie (Cabo Girão 589 m n.p.m). Rozpościera się stamtąd piękny widok, a taras widokowy z przeszklonym podestem robi niemałe wrażenie. Samo miasteczko ma swój klimat. To właśnie w nim sam Winston Churchil malował tamtejszą zatokę. Jadąc dalej na zachód, trafimy do urokliwej miejscowości Caletha, gdzie znajdziemy jedną z nielicznych plaż, ale amatorzy wypoczynku na pięknym, białym piaskiem będą zawiedzeni, bo ładnych plaż na Maderze właściwie nie znajdziemy. Lepszym pomysłem jest wygrzewanie się przy hotelowym basenie. Jadąc dalej na zachód dwupasmową drogą VR1 dojedziemy na koniec wyspy, do latarni morskiej, skąd rozpościerają się naprawdę piękne widoki dzikiej przyrody. Przez inne miejscowości po drodze również warto przejechać, bo każda ma swój ciekawy klimat. Jadąc na wschód od Funchal warto zahaczyć o Canico i przejść tamtejszymi uliczkami, ale w kolejnej miejscowości - Santa Cruz polecam zatrzymać się chwilę dłużej. Znajduje się tam ciekawa hala targowa i urokliwy budynek urzędu w centrum miasta. To również miejscowość, w której ulokowano lotnisko, o którym pisałem w pierwszej części artykułu. Lądujące tuż nad plażą samoloty robią niesamowite wrażenie. Warto także podjechać na drogę ER207, skąd bez problemu widać cały pas startowy i lądujące na nim samoloty. Dalej, znajdziemy miejscowość Canical, z równie urokliwą starówką i pięknymi widokami na klify. Z jej okolic można wyruszyć na kilkukilometrowy trekking wzdłuż klifów. Jadąc dalej na północ trzeba koniecznie odwiedzić Santanę - to miasteczko, w którym znajdziemy tradycyjne, kryte strzechą, maleńkie domki, w których kupimy lokalne produkty. W drodze powrotnej polecam zjechać z głównych dróg i przejechać przez środek wyspy. Każda podróż po wyspie będzie wymagająca i może się okazać, że kilkunastokilometrowe odcinki będziemy pokonywać w ponadprzeciętnie długim czasie. Wszystkie drogi, prócz dwupasmowej VR1 są niezwykle kręte i wiją się między górami. Niesamowitym przeżyciem może okazać się ekspresowa zmiana pogody. Szczyty wyspy zazwyczaj pokryte są grubą warstwą chmur, więc wyjeżdżając ze słonecznego Funchal już po 15 minutach może się okazać, że temperatura jest niższa o 15 stopni, a wszystko spowite jest gęstą mgłą. Między innymi dlatego warto mieć w bagażniku nieprzemakalną kurtkę i coś cieplejszego. Nie sposób nie wspomnieć o Lewadach, których niestety nie udało mi się zwiedzić z uwagi na zbyt krótki czas, który spędziłem na wyspie. Lewady to systemy kanałów i śluz transportujących wodę z głębi wyspy do miejscowości na wybrzeżu. W sumie długość lewad to ponad 3000 km i oplatają niemal całą wyspę. Wzdłuż nich prowadzą ścieżki, którymi przebiegają trasy trekkingowe. Sama Madera jest niesamowicie zielona i naprawdę piękna. Niemal na każdym kroku uderza bogactwo flory, zarówno w centrach miast, jak i poza nimi. Powietrze jest czyste, a nocami warto obserwować piękne, gwieździste niebo. Co warto zjeść? Madera słynie przede wszystkim z podawania pałasza atlantyckiego (espada), który występuje jedynie u wybrzeży Madery i Japonii, a dodatkowo nie powinno się go mrozić, więc podawany jest tylko w tych dwóch miejscach na świecie. Ta brzydka, żyjąca na głębokości kilometra ryba jest naprawdę delikatna i smaczna. Nieco przypomina dorsza, ale jej mięso bardziej rozpływa się w ustach. Kolejnym, ciekawym daniem jest espetada. To mięso z grilla podawane w formie szaszłyków podwieszanych nad stołem. Z ich podawania słynie restauracja Viola, która wygląda niepozornie, ale zapach jaki można poczuć już z kilkuset metrów zdradza, że będziemy mieć do czynienia z ponadprzeciętnym jedzeniem. Rzeczywiście, smaki są niesamowite, mimo że bardzo proste. W licznych restauracjach, serwowane są prato do dia, czyli dania dnia. W cenie około 5-7 Euro dostaniemy zupę, drugie danie, napój i kawę. Oczywiście nie będą to najbardziej wykwintne dania, bo portugalska kuchnia jest niezwykle prosta i w tym tkwi cały urok. Tylko tam dostajemy ziemniaki z ryżem i ma to swój niepowtarzalny charakter. W każdym barze dostaniemy też rewelacyjne espresso za nie więcej niż 70 Eurocentów. Czym fotografować? Ja na Maderę zabrałem ze sobą niewielki zestaw bezlusterkowy. Korpus to Olympus PEN-F - jest mały, bardzo niepozorny, ale piekielnie szybki i oferuje niesamowicie wysoką jakość. Jego niewątpliwą cechą, szczególnie kiedy fotografuję ludzi, jest fakt że wygląda jak aparat z lat sześdziesiątych ubiegłego stulecia, a dzięki temu mogę wtopić się w tłum. Jeśli dodam do tego wykrywanie twarzy i bezgłośną, elektroniczną migawkę, mogę robić zdjęcia niezauważony. Warto wspomnieć o bardzo wydajnej, 5-osiowej stabilizacji matrycy, dzięki której mogę fotografować z długimi czasami naświetlania nie martwiąc się o poruszone zdjęcia. Do zdjęć ludzi wybieram zazwyczaj obiektyw M. Zuiko Digital 17 mm f/1.8. Idealnie pasuje do PEN’a-F, jest bardzo ostry, jasny i ładnie rozmywa tło. Do fotografowania szerokich krajobrazów wybrałem M. Zuiko Digital 7-14 mm f/2.8 PRO. To już nieco większa konstrukcja, która zapewnia bardzo szeroki kąt widzenia. Jadąc w tak piękne miejsce, ultraszerokokątny obiektyw musi znaleźć się na wyposażeniu. Dzięki niemu mogę pokazać piękno i rozłożystość krajobrazu. Obiektyw jest uszczelniony, więc nie straszny mu deszcz czy pył, a do tego jest bardzo ostry i jasny. Ostatnim obiektywem, który zabrałem ze sobą na Maderę był M. Zuiko Digital 40-150 mm f/2.8 PRO. To długi, ale bardzo jasny teleobiektyw. Fotografując nim skupiam się na detalach i dalszych krajobrazach. Podobnie jak 7-14 mm f/2.8 jest uszczelniony, równie ostry, a przy tym lekki i poręczny, jak na swoje parametry. To wszystko wylądowało w niewielkim plecaku Lowepro Streetline, łącznie z niewielkim statywem Manfrotto Compact. Dobór sprzętu podyktowany był przede wszystkim niewielkimi wymiarami, ale nie poszedłem na kompromis jeśli chodzi o jakość zdjęć. Niepozorny aparat z porządną optyką okazały się strzałem w dziesiątkę. Nawet po długich wycieczkach, nie odczuwałem ciężaru zestawu, a całość sprawdziła się wyśmienicie.
Jego wysokość Tubkal. Trekking na najwyższy szczyt Maroka
Wejście na ten szczyt Atlasu to niemal punkt obowiązkowy w czasie pobytu w Maroku. Jak to zorganizować?
Który to Tubkal? Zadajemy sobie to pytanie, patrząc na nagie rdzawe szczyty wznoszące się w głębi doliny Ait Mizane. Tak jakby sam wygląd góry miał nam zdradzić, czego się po niej spodziewać. Tubkal, najwyższy szczyt całej Afryki Północnej (4167 m), uchodzi za stosunkowo łatwy czterotysięcznik, bez lodowców i ostrych grani, w sam raz na pierwsze doświadczenie z taką wysokością. Większość w mojej ekipie takie doświadczenie akurat już ma, ale dla dwóch osób będzie to nowość. Plan jest w każdym razie prosty – następnego dnia zamierzamy stanąć na wierzchołku Tubkala. Tymczasem dzieli nas od niego kilkanaście kilometrów w linii prostej i niemal 2,4 tys. m w pionie. Za dużo, żeby zrobić całość w jeden dzień, potrzebujemy choćby minimum aklimatyzacji. Nie będziemy oryginalni – jak chyba wszyscy, którzy się tu pojawiają, przenocujemy w schronisku u podnóża góry i dopiero kolejnego ranka zaatakujemy Jego Wysokość Tubkal. Może okaże się dla nas łaskawy. Mijamy ostatnie zabudowania berberyjskiej wioski Imlil, która rozwinęła się dzięki rosnącej liczbie chętnych na zdobycie Tubkala. Ludzie żyją tutaj przede wszystkim z turystyki. Dużo tu hotelików, są też agencje turystyczne i wypożyczalnie sprzętu, m.in. raków i czekanów. My ich nie potrzebujemy, bo jest koniec sierpnia i śniegu w górach nie ma, zimą są jednak niezbędne. Właściciele sklepików z pamiątkami nagabują nas nienachalnie, jakby wiedzieli, że nikt idący w góry nie dociąży się zbędnym gramem. Tego, co mamy w plecakach, i tak nam wystarczy – grube śpiwory, ciepłe ubrania, woda i dużo kremu z filtrem UV. Imlil leży w zielonej dolinie na wysokości mniej więcej 1,8 tys. m. Czasem jest nazywane małym Chamonix. Nie wydaje mi się, żeby ta marokańska miejscowość potrzebowała porównania do francuskich ośrodków, ale rzeczywiście jest bazą wypadową w masyw Atlasu Wysokiego. Ma swój własny klimat. Poczułam go z całą mocą poprzedniego wieczora. Z tarasu hotelu patrzyliśmy na zapadający zmierzch. Nagle z kilku stron dobiegły śpiewy muezinów. Niosły się w dolinie, jedne bliższe, inne dalsze, a my staliśmy w ciemnościach jak zaczarowani. Jakie tam Chamonix, pomyślałam sobie. Oto Maroko! Wysoko, coraz wyżej W drodze na Tubkal nie da się zabłądzić, szlak jest oczywisty. Idziemy noga za nogą, wspierając się na kijkach trekkingowych. Od czasu do czasu mijają nas muły obładowane bagażami turystów, którzy zdecydowali się maszerować na lekko, tylko z małymi plecakami. Na jednym z mułów jedzie turystka. Zastanawiam się, co będzie dalej, jeżeli już teraz nie daje rady iść na własnych nogach? Teren powoli się wznosi. Ostatnim płaskim odcinkiem jest suche koryto rzeki, tej samej, która przepływa przez Imlil. Słońce praży, na szczęście wysokość niweluje jego moc. To nie piekielne 42°C w cieniu, jakie przerabialiśmy w Marrakeszu. W maleńkiej berberyjskiej osadzie Sidi Chamha­rouche z ulgą opadamy na krzesła i zamawiamy świeżo wyciskany sok z pomarańczy. Smakuje jak ambrozja. Można też wypić słodką miętową herbatę, ale niektórzy z nas zaczynają mieć jej dosyć. Odpoczywamy, gapiąc się na imponujący biały głaz wystający ponad dachy zabudowań. Dla miejscowych muzułmanów, cierpiących m.in. na choroby psychiczne, Sidi Chamharouche stanowi cel pielgrzymek. Według lokalnych wierzeń z jednego ze stromych zboczy spadł wielki skalny blok, przygniatając złego dżina. Głaz został pomalowany na biało i zwieńczony chorągiewkami, a tuż obok niego wybudowano świątynię i grobowiec jakiegoś pobożnego człowieka. Przy świątyni z czasem pojawiło się kilkanaście zabudowań i tak powstała osada. Dla nas jest półmetkiem w drodze do schroniska. Za nią ścieżka robi się jeszcze bardziej stroma i kamienista. Znikają cyprysy, za to pojawiają się wielkie zielone poduchy, które przy bliższym kontakcie okazują się sztywne i kłujące. Dolina Ait Mizane coraz bardziej się zwęża. Od jakiegoś czasu idziemy już przez teren Parku Narodowego Tubkalu. Rocznie odwiedza go ok. 40 tys. osób, głównie z zagranicy. I pewnie większość z nich wchodzi na najwyższy szczyt. Po niemal siedmiu godzinach od naszego wyjścia z Imlilu docieramy do schroniska. Za sobą mamy ok. 11 km marszu i przewyższenie 1,4 tys. m. W schronisku nie jesteśmy sami. Słychać języki z różnych krajów, m.in. niemiecki i słowacki. To popularne miejsce. Zaskakująco wcześnie nurkujemy do śpiworów. Pobudka o piątej rano. Oko na Maroko Ból głowy o świcie przypomina mi, że... Nie, to nie efekt dnia następnego. W Maroku bardzo trudno jest zdobyć alkohol, a w schronisku obowiązuje zakaz jego spożycia. Mój organizm doskonale wie, na jakiej wysokości nocowaliśmy (3,2 tys. m), i daje znać, że go nie oszukam. Jemy śniadanie, choć apetyty nieszczególnie dopisują, i szykujemy plecaki do wyjścia. Świt jest bardzo zimny. Naciągamy mocniej czapki na uszy i zaczynamy mozolne podejście. Przed nami zaledwie 2 km w poziomie, za to aż 1 tys. m w pionie – i ten pion zaczyna się zaraz przy schronisku. Ścieżka pnie się ostrymi zakosami po kamienistym, osuwającym się zboczu. Wejście na Tubkal latem nie wymaga żadnych umiejętności technicznych ani sprzętu, ale to nie znaczy, że jest lekko. Co jakiś czas musimy się oprzeć na kijkach i wyrównać oddech. Szczytu jeszcze długo nie będzie widać, pojawi się niemal w ostatniej chwili. Krajobraz jest iście księżycowy, surowy i pozbawiony wszelkiego życia. Otaczają nas suche skaliste szczyty w kolorze rdzawobrązowym, oświetlone ostrym słońcem. Cisza jest absolutna, a dzikość i pustka przejmujące. Mamy szczęście do pogody – nie pada, nie wieje. A potrafi tu naprawdę mocno dmuchać, latem po południu zdarzają się gwałtowne burze. Dopiero gdy docieramy na przełęcz pod szczytem i zbliżamy się do krawędzi skał, atakuje nas lodowaty wiatr. Tubkal jednak pokazuje swój pazur. Wierzchołek wydaje się być już blisko, niestety to tylko złudzenie. Ostatnie trzysta metrów dłuży się niemiłosiernie, brakuje mi sił. Ból coraz mocniej pulsuje w głowie, nie zamierzam jednak odpuszczać. Reszta ekipy różnie – część podobnie jak ja wlecze się w ogonie, ale chłopacy pognali do góry. Jeśli ktoś na szczycie spodziewa się wąskiej ostrej grani, na której trzeba walczyć o przetrwanie, będzie zaskoczony. Wierzchołek jest tak płaski i rozległy, że mógłby być boiskiem piłkarskim. W najwyższym punkcie wieńczy go metalowa konstrukcja – pomalowany sprejami punkt triangulacyjny, który stał się znakiem rozpoznawczym Tubkala. Widoki są wspaniałe. U stóp mamy cały Atlas, Antyatlas i wciśnięty trochę z boku masyw Djebel Saghro. Całkiem niedaleko stąd na południe zaczyna się Sahara. Wydaje mi się nawet, że na horyzoncie widzę jej płowe piaski, ale może to tylko moje pobożne życzenie. Na wierzchołku spędzamy około pół godziny. Większość tego czasu leżę skulona na skałach, powalona potwornym bólem głowy. To właśnie wysokość jest największym wyzwaniem na Tubkalu. W drodze na szczyt nie ma żadnych trudności – ani eksponowanych miejsc, które przyprawiałyby o zawrót głowy, ani stromizn, które zmuszałyby do wspinaczki. Żeby wejść, trzeba po prostu iść.