Love it or hate it, jak mawiają nowojorczycy. To miasto nie pozostawi cię obojętnym – nawet jeśli przyjedziesz tu tylko na kilkudniową majówkę czy wręcz piknik.
Pierwszy spacer? Ja pięć lat temu poszedłem na Times Square. Rozświetlone tysiącami reklam Skrzyżowanie Wszechświata, jak skromnie nazwali je nowojorczycy. Tak jasne w nocy, że bez problemu można czytać gazetę. To tu co roku wschodnie wybrzeże Ameryki wita Nowy Rok, co pokazuje w tym momencie większość telewizorów na świecie (w Polsce jest szósta rano). Miejsce magiczne, magnetyczne... „Boże, co za smród i hałas. Gdzie ty mnie przyprowadziłeś?!” – ostudziła zachwyty moja małżonka, którą następnego dnia po jej przyjeździe do Nowego Jorku również zaprowadziłem na pierwszą przechadzkę. Tłumy ludzi, góry worów śmieci, wyziewy z knajpek, budek i podziemnych studzienek. A do tego nieznośny hałas dobiegający z silników, klaksonów, młotów pneumatycznych (zawsze coś naprawiają) i próbujących przebić się przez to tysięcy dzieci z żądaniem „kup mi to” w setce różnych języków. Uspokoiła się dopiero 10 przecznic dalej, pod rondem z kolumną Kolumba na środku. Columbus Circle, nazywane przez Polaków swojsko „cyrklem”. Tutaj zaczyna się jedno z najbardziej fascynujących miejsc w Nowym Jorku – Central Park. Wchodzisz i... czujesz, że już tu byłeś. Widziałeś już ten mostek, pod którym przechodzi się do tamtej alejki... A może to był tamten mostek? I zawsze masz rację. Bo każdy tutejszy mostek, skałka, staw, pomnik, pole piknikowe czy boisko „zagrały” w tysiącach hollywoodzkich produkcji i mają większy aktorski dorobek niż Angelina Jolie i Brad Pitt razem wzięci. Musisz więc je znać. Park, mądrze zaprojektowany już 160 lat temu, wygrał z manhattańskim pędem do zabudowy każdego skrawka ziemi. Teraz stanowi płuca tego niezbyt zdrowo się prowadzącego miejskiego organizmu. Tu wraca się wielokrotnie i urok zawsze działa. Jeśli mamy wolne 7 tys. dol., możemy spędzić tydzień w słynnym nowojorskim hotelu The Plaza. (Fot. Shutterstock) Zieleń na wysokościach Jednak gdy znajomi proszą mnie o wskazanie miejsca na spacer, wysyłam ich kilka kilometrów dalej, na południe. W miejsce wprawdzie dużo mniejsze, ale równie zielone. I naprawdę oryginalne. Na High Line. W drugiej połowie XIX w. ciągnąca się wzdłuż rzeki Hudson na zachodzie Manhattanu 10 Aleja była brudna, zatłoczona i otoczona fabrykami. Co i raz przetaczano przez nią wypełnione towarami wagony. Z mięsem z Pensylwanii, ziemniakami z Ohio, drewnem z Kanady. A wszystko środkiem ulicy. Wypadków było tak dużo, że zyskała niechlubne miano „Death Avenue” – Alei Śmierci. W końcu, w roku 1929, miejscy włodarze postanowili przenieść ruch ciężkich parowozów i wypchanych towarami wagonów tam gdzie bezpiecznie – w przestworza. A konkretnie gdzieś na wysokość drugiego, trzeciego piętra. Śmiała wizja planistów została wykonana za niebagatelną kwotę 150 mln ówczesnych dolarów (na dzisiejsze jakieś 2 mld!). W ten sposób powstała na Manhattanie 21-kilometrowa linia kolejowa wzdłuż Hudson River. Linia była ciężko eksploatowana aż do roku 1980, kiedy postanowiono wyłączyć ją z ruchu. Przez następne lata wiadukty coraz bardziej zarastały zielskiem i rdzą. Był pomysł, by ją rozebrać, ale grupa mieszkańców okolicy dostrzegła w starym stalowym gracie jakiś urok. To im zawdzięczamy, że na zapleczu modnych dziś Meatpacking District i Chelsea powstał bodaj jeden z najciekawszych parków miejskich na świecie. Namówili władze, by te zainwestowały w miejsce kupę pieniędzy i w czerwcu 2009 r. otwarto pierwszy odcinek High Line, a dwa lata później kolejny. Spacer po podniebnym wiadukcie, otoczonym nowoczesnymi apartamentowcami i starymi pofabrycznymi loftami, to prawdziwe przeżycie. Jesteśmy w sercu zatłoczonej metropolii, a jednocześnie ponad zgiełkiem i hałasem, tonąc w zieleni i kwiatach. Możemy przysiąść na prostych nowoczesnych ławkach, rozłożyć się na drewnianych leżakach, moczyć nogi w uroczych fontannach i strumykach... Breakfast na trawie Jeśli to majówka, wybrałbym się ze znajomymi na piknik. Na zielonej trawie, pod wielką obsypaną różowym kwieciem magnolią czy figowcem. Z koszem wypełnionym doskonałymi serami z farm New Jersey (w sobotę rano kupimy je na targu przy Union Square), chrupiącymi bagietkami (te dostaniemy trzy przecznice dalej, w dół Broadwayu, w małej piekarni Le Pain Quotidien). Miejsc na pikniki jest mnóstwo. Może to być trawnik w dowolnym miejskim parku. W odróżnieniu od np. takiej Warszawy rozkładamy kocyk bez ryzyka, że nasz tymczasowy stół jest jednocześnie toaletą czyjegoś Azora czy Rexa. W Nowym Jorku już dawno wpadli na to, że nie da się do końca pokochać miasta, gdzie co chwila grozi wdepnięcie na śmierdzącą minę. Dlatego walczą z problemem z całą bezwzględnością i finansową (nawet 500 dol. kary!) surowością prawa. Ale miało być o jedzeniu na świeżym powietrzu. Miejsca sztandarowe to skały w Central Parku, tamtejsza Sheep Meadow („owcza łączka”), Prospect Park na Brooklynie ze wspaniałym ogrodem botanicznym, kultowa brooklińska plaża nad oceanem na Coney Island czy Fresh Meadows na Queensie we wspaniałym parku Corona, w miejscu dwóch wystaw światowych. To tutaj stoi jeden z symboli miasta – wielka kula ziemska ze stali i dwie dziwaczne wieże, które w pierwszej części Man in Black okazały się latającymi spodkami kosmitów. Tu też co roku rozgrywane są jedne z najważniejszych zawodów tenisowych świata US Open. Jednak moje ulubione miejsce na piknik to wielki trawnik przy Hudson River na granicy Battery Park City i Tribeca, dokładnie na zachodnim krańcu ulicy Chambers. Otoczony z dwóch stron wodą parczek nosi imię Nelsona Rockefellera, polityka i filantropa, wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych. Lekki wiaterek od wody, a ty leżysz na kocyku nogami w stronę Statui Wolności, z głową na Empire State Building. Pod prawą ręką New Jersey, pod lewą WTC... I nie znajdziesz tu zbyt wielu turystów, więc możesz się poczuć jak prawdziwy nowojorczyk. Mówisz zakupy, myślisz – Piąta Aleja. Przynajmniej tak długo, jak tu nie mieszkasz. Oczywiście warto przejść nią w celach poznawczych. Choćby po to, by „zaliczyć” ulicę ze statystycznie najdroższym metrem kwadratowym powierzchni handlowej w tej galaktyce. Ale zakupy? Niekoniecznie. No, może warto zajrzeć do modnego ostatnio japońskiego Uniqlo, gdzie znajdziemy dobrej jakości ciuchy po rozsądnych cenach, odwiedzić Apple Store w kształcie szklanej kostki naprzeciwko słynnego hotelu Plaza (tuż przed Central Parkiem) i – jeśli prowadzimy ze sobą pociechy – zabawkowy FAO Schwarz, tuż obok. A poza tym – lepiej przejść spacerkiem wzdłuż witryn, a zakupów poszukać gdzie indziej. Na przykład w Century 21. To nowojorska specjalność i pierwszy stopień szopingowego wtajemniczenia. Wielki skład dóbr markowych w naprawdę atrakcyjnych cenach. Najłatwiej znajdziemy sklep w Downtown przy Broadwayu, tuż przy Ground Zero. I tam swe kroki kieruje większość turystów w mieście. Właśnie z uwagi na to polecałbym wybrać kierunek zgoła odwrotny. Zaledwie 20 min ekspresowym metrem z serca Manhattanu (linia M i R, kierunek Queens) i ten sam sklep znajdziemy w Rego Park. Ten sam, ale nie taki sam. Jest nowy, czysty, nie ma turystów, w związku z tym jest dużo większy wybór. A także spokój, a towary nie kłębią się pozrzucane na podłodze, tylko w idealnym porządku wiszą na wieszakach. Oprócz tego na tym samym piętrze znajdziemy kolejny outletowy hit T.J. Maxx. Coś jak T.K. Maxx w Polsce, tylko z fajnym wyborem ciuchów i naprawdę tani, choć nie najtańszy. Bo ten znajdziemy w sąsiednim budynku na dolnym poziomie i nazywa się Marshall’s. Tu, niczym kiedyś „na ciuchach”, musimy trochę poszperać. Ale jeśli mamy znaleźć supermodel Levi’sa za 15 dol. czy buty Emu za 30 dol., to – przyznacie sami – naprawdę warto. Słynne nowojorskie budki z hot dogami stoją na każdej ulicy. (Fot. Shutterstock) Stek z polskiej dzielnicy Tu każda obdrapana buda może okazać się kulinarnym objawieniem stulecia, a droga i słynna restauracja gastronomiczną tandetą. W tej dziedzinie również każdy ma jakieś swoje miejsca. Np. słynny kucharz i showman Jamie Oliver gdzieś w arabskich zaułkach na poły industrialnego Long Island City na Queensie, po drugiej stronie sławionego w piosence Simona i Garfunkela mostu na 59th Street (Queensboro Bridge). Jak twierdzi Jamie, nigdzie nie znajdziemy takich egipskich specjałów – nawet w Egipcie. Na marginesie dodam, że w tej samej okolicy była przez długi czas jedna z nielicznych hurtowni w mieście, gdzie można było kupić mrożone prawdziwki (Amerykanie normalnie nie sprzedają leśnych grzybów). Potem na szczęście zaczęli je sprowadzać również Polacy, pojawiły się więc na rynku także podgrzybki, maślaki czy kurki. Tych, których wrażenia kulinarne potęguje oryginalne otoczenie, warto zaprosić np. do restauracji Sea na modnym od kilku lat Williamsburgu. Część tej tradycyjnie żydowskiej dzielnicy (mieszka tu bodaj największe skupisko ortodoksyjnych Żydów poza Izraelem) stała się wymarzonym miejscem dla alternatywnie myślących młodych ludzi. I tak Bedford Ave. obrosła kawiarniami, klubami, restauracjami czy antykwariatami z płytami gramofonowymi. Tu niedaleko jest też knajpa znana choćby z serialowego Seksu w wielkim mieście. By dostać stolik, trzeba czasem poczekać i kilkadziesiąt minut w kolejce. Ale warto, szczególnie że czas oczekiwania umili barman, serwując świetne mojito. Jeśli wolimy tradycje amerykańskie, np. steki, warto pozostając na Brooklynie, skierować kroki do... polskiej dzielnicy. To nie żart: na Greenpoincie znajdziemy bowiem jeden z najlepszych okolicznych steak house’ów. W restauracji Amber u Henia Skrodzkiego zjecie stek, którego nie przebiją żadne argentyńskie wynalazki. Nowy Jork to również pizza. Ponoć najlepsza na świecie. Zaświadczają o tym medale przywożone z przeróżnych zawodów, również we Włoszech. Nie ma się w sumie co dziwić, przecież to sami swoi. Wielu właścicieli pizzowych biznesów ma na imię Tony i pochodzi z Sycylii. Czemu tak mało włoskie imię? Krąży anegdota, że to po przodkach, którzy wybierając się do Stanów, przy wejściu na statek dostawali pieczątkę: „Do Nowego Jorku” – „TO NY”... Wracając do pizzy: podczas spacerów po manhattańskim Village skierujcie kroki do Johna na Bleecker Street. Nie dość, że pizza jest na wybornym cieście, to mamy duże prawdopodobieństwo, że spotkamy jakiegoś celebrytę. Że przychodzi ich tu wielu, zaświadczają zdjęcia rzeczonych gwiazd wychwalających własnoręcznie flamastrem John’s pizza pod niebiosa. Jeden facet śpiewał kiedyś: Some folks like to get away, take a holiday from the neighbourhood. Hop a flight to Miami Beach or to Hollywood. But I’m taking a Greyhound on the Hudson River Line. I’m in a New York, state of mind. Ten facet to Billy Joel, jeden z najbardziej nowojorskich muzyków i lokalnych patriotów. W wolnym tłumaczeniu ma on gdzieś wszystkie te Hollywoody i Miami, gdzie ruszają wakacyjne tłumy. Zawsze wybiera Nowy Jork, bo to coś więcej niż miasto. To stan umysłu. Którego i państwu życzę. Tanie wejściówki na przedstawienia do teatrów na Broadwayu można kupić w kiosku na Times Square. (Fot. Shutterstock) Warto wiedzieć: Nina Villegas, fotograf z Queensu Prawdziwych nowojorczyków można spotkać... Rano w metrze z Brooklynu na Manhattan. Tych, którzy mają czas i pieniądze, znajdziemy w butikach, restauracjach i galeriach na Madison Ave. Mówią o nas, mieszkańcach Nowego Jorku... Że jesteśmy zawzięci, gadatliwi, ale też przyjaźni i pomocni. Koniecznie spróbuj... Pizzy z Lombardi, bajgla i nowojorskiego cheese­cake’a (sernika). Najbardziej rozrywkowy wieczór spędzisz w... Pewnie jednak w okolicach Times Square. Znajdziesz tu mnóstwo restauracji, sklepów, barów, ale i najsłynniejszych broadwayowskich przedstawień. Na pamiątkę kup... Zieloną koronę ze Statui Wolności albo zamów karykaturę narysowaną przez jednego z artystów z Central Parku. Nowy Jork (prawie) za darmo Statua Wolności – można oczywiście kupić wycieczkę promem razem ze zwiedzaniem, czekając w kilometrowej kolejce. Ale najlepsze widoki na Dolny Manhattan, Statuę z Liberty Island, Ellis Island i Governors Island możemy mieć całkiem za darmo ze Staten Island Ferry. Ten prom pływa regularnie z Manhattanu na Staten Island i służy jako darmowy transport publiczny między tymi dzielnicami miasta. Nowojorskie muzea – to najsłynniejsze kolekcje sztuki dawnej i nowoczesnej. Turyści wydają na nie majątek. Tymczasem można je zwiedzić za symbolicznego dolara lub zupełnie za darmo. Poniżej sposoby, jak to zrobić. ■ Metropolitan Museum of Art – największe zbiory sztuki, od starożytności po dziś dzień. Setki dzieł znanych z podręczników i albumów. To muzeum miejskie i obowiązuje tu tak zwana donacja, czyli datek na rozwój tej placówki. Ta sugerowana to 25 dol. Ale ci nowojorczycy, którzy odwiedzają je często, zwykle dają w kasie dolara, mówiąc: That’s my donation. Każdy z nas może zrobić dokładnie tak samo. ■ Muzeum Guggenheima – perła architektury i świątynia sztuki nowoczesnej. To muzeum prywatne, z biletami. Jednak w soboty między 17.45 a 19.45 obwiązuje zasada pay what you wish, czyli „co łaska”. ■ MoMA – pozycja obowiązkowa dla wszystkich. Sztuka nowoczesna z najwyższej półki – Picasso, Warhol, Pollock i inni. W piątkowe popołudnia otwiera swoje drzwi całkowicie za darmo dla wszystkich chętnych. ■ Muzeum Historii Naturalnej – chyba każde dziecko widziało Noc w muzeum z Benem Stillerem i Robinem Williamsem. Tak jak w Metropolitan obowiązuje datek w dowolnej wysokości (sugerowany 19 dol.). Część wystaw i pokazów może być płatna dodatkowo. NO TO W DROGĘ: Nowy Jork - czas: 7 dni, koszt: 6 tys. zł (w tym bilet lotniczy) INFO ■ Położenie: na wschodnim wybrzeżu USA. Z pięciu dzielnic Nowego Jorku cztery leżą na wyspach, a tylko Bronx na stałym lądzie. ■ Ludność: oficjalnie ok. 8,3 mln. Według szacunków cała metropolia ma 20 mln mieszkańców. ■ Religie: wszystkie religie świata. Największą grupę stanowią katolicy (ok. 40 proc.), potem protestanci, żydzi i muzułmanie. ■ Języki: angielski, hiszpański, chiński, rosyjski, włoski, koreański i kreolski (wszystkie oficjalne). W urzędach możemy też poprosić o konsultanta polskiego. Usłyszymy wtedy: „OK, wait a second”, a po 5 minutach w słuchawce rozlegnie się: „zdrastwujcie...”. Szacuje się, że nowojorczycy posługują się łącznie 800 językami. ■ Waluta: dolar (USD); 1 dolar KIEDY ■ Przez cały rok. Najprzyjemniejsze będą kwiecień i maj oraz wrzesień i październik. Latem duchota potęgowana wysoką wilgotnością powietrza bywa nie do zniesienia. Zima, dość łagodna w porównaniu z polską, też potrafi nieprzyjemnie zaskoczyć. WIZA ■ Niestety mimo tysięcy obietnic składanych na najwyższym możliwym szczeblu ciągle konieczna. Jeśli jednak nie łamaliśmy wcześniej amerykańskich przepisów, nie powinniśmy mieć problemów z jej dostaniem w ambasadzie amerykańskiej. polish.poland.usembassy.gov DOJAZD ■ Samolotem: codziennie do wyboru jest wiele połączeń, zarówno bezpośrednich (LOT), jak i przez dowolne miasto w Europie. Już od 1700 zł w obie strony. Warto polować na promocje. KOMUNIKACJA ■ Nowy Jork ma najbardziej na świecie rozbudowany system metra. Na każdej stacji dostaniemy darmowy plan miasta z zaznaczonymi liniami metra (należy prosić o subway map). BEZPIECZEŃSTWO ■ Wbrew obrazkom z amerykańskich filmów miasto jest naprawdę przyjazne i bezpieczne. WARTO WIEDZIEĆ ■ Z miejskich kraników umieszczonych przy każdym publicznym parku można bez obaw pić wodę. ■ Napiwki w restauracjach wynoszą od 15 do 20 proc. wartości rachunku. Dla ułatwienia powstały już nawet aplikacje na smartfony szybko przeliczające tipy. ■ Tanie wejściówki na przedstawienia do teatrów na Broadwayu można kupić w kiosku na Times Square. Drugi (mniej zatłoczony) – w bocznej uliczce przy Seaport na Dolnym Manhattanie. Adam Michejda, 2013
Nowy Jork w 72 godziny. Naprawdę duży gryz Wielkiego Jabłka
Trzy dni to stanowczo za mało na powolne smakowanie Nowego Jorku. Trzeba więc wziąć jak największy kęs, a resztę najbardziej imponującej amerykańskiej metropolii pozostawić na kolejne wizyty. Stawiam na najwspanialszą z jego pięciu dzielnic – Manhattan.
Nareszcie! Po godzinie przedzierania się z lotniska zakorkowaną pięciopasmową autostradą taksówka zatrzymuje się niedaleko 1 TIMES SQUARE. Po obu stronach wąskiej uliczki wznoszą się wieżowce, przez co ledwie widać niebo. Zadzieram głowę i próbuję policzyć kondygnacje mojego hotelu. Przy dziesiątym piętrze daję sobie spokój. Padam ze zmęczenia, ale wiem, że teraz nie zasnę. Przecież Times Square jest tuż za rogiem! Broadway krzyżuje się z ulicami 42., 43. i 44. Kto po raz pierwszy zobaczy go o zmierzchu, ten zrozumie, dlaczego jest najsłynniejszym placem Nowego Jorku. Ginę w potoku ludzi. Słyszę wszystkie języki świata, widzę każdy odcień skóry. Z tłumu nowojorczyków łatwo wyławiam wzrokiem turystów. Zagubieni stoją z mapami w rękach. Plac iskrzy meganeonami reklam. Na zaokrąglonym budynku NASDAQ migają notowania spółek. To chyba sen! Dzień 1 NOWOJORSKA KLASYKA 9.00 DZIEŃ DOBRY, AMERYKO Przy jednej z szyb Times Square Studios kłębi się całkiem spory tłum. Wewnątrz na żywo jest nagrywany program ABC „Good Morning America”. Konkurencyjny „The Today Show”, emitowany przez NBC, można obejrzeć z chodnika w jednym z 19 budynków 2 ROCKEFELLER CENTER, tam też, w zachodniej części tego ogromnego kompleksu, jest transmitowany Fox News. Idę z mężem w przeciwną stronę niż kompleks budynków Rockefellera. Za pierwszy cel obraliśmy sobie najsłynniejszy nowojorski drapacz chmur – 3 EMPIRE STATE BUILDING. Został ukończony w 1931 r., na początku wielkiego kryzysu. Kiedy kryzys rozszalał się na dobre, połowa jego powierzchni nie znalazła najemców, więc budynek zaczęto złośliwie nazywać „Empty State Building”. Po katastrofie wież World Trade Center znów znalazł się na pierwszym miejscu na liście najwyższych budynków Nowego Jorku (381 m). Z tarasu widokowego na jego ostatnim, 102. piętrze podziwiam ciągnącą się aż po horyzont dżunglę wieżowców. Jest pocięta jak pod linijkę ulicami (streets) biegnącymi ze wschodu na zachód, krzyżującymi się pod kątem prostym z alejami (avenues). Tylko Broadway przecina Manhattan na skos, wyłamując się z gigantycznej kratownicy. Na północy Dolnego Manhattanu widać iglicę ulubionego wieżowca nowojorczyków 4 CHRYSLER BUILDING. Ornamenty z nierdzewnej stali nawiązują do elementów samochodu. Nic dziwnego, skoro autorem projektu był Walter Chrysler, ówczesny właściciel słynnego koncernu motoryzacyjnego. 11.00 SCHODZIMY POD ZIEMIĘ Życie na Manhattanie toczy się na trzech poziomach, o czym się przekonujemy, wsiadając do metra. Kursuje ono non stop. Pod ziemią jest równie tłoczno co na powierzchni. Z wagoników wylewają się tłumy, z kąta dochodzi gitarowy blues jakiegoś niedocenionego artysty, który wystawił puszkę na datki. Walają się puste kubki po kawie. Plan linii metra wygląda jak kolorowy labirynt bez wyjścia. Jedziemy na południowy kraniec Manhattanu, do Battery Park. Nie możemy się spoźnić na statek płynący na wysepki Liberty i Ellis – bilety kupiliśmy przez Internet dwa miesiące wcześniej! 12.00 WYSPY ŁEZ I NADZIEI Na statku natychmiast wyjmujemy aparaty fotograficzne. Wszyscy dookoła robią zresztą to samo. Bo widok jest rewelacyjny! Panorama Manhattanu z poziomu rzeki Hudson nie ustępuje tej oglądanej z Empire State Building. Za burtą przesuwa się betonowy gąszcz drapaczy chmur. Mam wrażenie, że budynki wyrastają z wody. Aż trudno uwierzyć, że między nimi biegną ulice, przejeżdżają tysiące samochodów. Po 20 minutach dopływamy do 5 LIBERTY ISLAND. To tam stoi wysoka na 46 m, okryta zieloną patyną Statua Wolności. W cokole znajduje się muzeum, w którym przedstawiono kolejne etapy jej budowy. Niestety, korona jest akurat remontowana, więc nie możemy wejść po schodach, liczących 354 stopnie, na punkt widokowy. Od 1886 r., kiedy to statua została ukończona, witała przypływających do Nowego Jorku imigrantów. Zanim jednak postawili swoje stopy na amerykańskiej ziemi obiecanej, musieli przejść szczegółową kontrolę w ośrodku imigracyjnym na sąsiedniej 6 ELLIS ISLAND. Wizyta w znajdującym się na niej Muzeum Imigracji to podroż sentymentalna nie tylko dla Amerykanów. Poszukiwanie własnych przodków stało się ostatnio bardzo modne, także w Polsce. Tutaj ułatwiają to tablice z wyrytymi tysiącami nazwisk, wśród których odnajduję wiele polskich. Po naszych rodakach zachowało się też wiele pamiątek: paszporty, listy, zdjęcia. Siedzę w wielkiej sali na krześle, na którym setki imigrantów oczekiwało w napięciu na decyzję urzędnika. Często sprzedawali cały swój majątek by kupić bilet. Tu rozstrzygały się ich dalsze losy. Wpuszczani byli tylko zdrowi, mający 20 dolarów oraz rodzinę w Stanach Zjednoczonych. Cierpiący na choroby zakaźne przechodzili kwarantannę albo wracali do domu. Odesłano tylko około 1–2 proc. z 12 mln przybyszów, ale to wystarczyło, by Ellis Island nazywać Wyspą Łez i Nadziei. 17.30 ZDJĘCIA BEZ UŚMIECHU Statek wraca do portu na Dolnym Manhattanie. Z Battery Park idziemy na północ i zagłębiamy się w ulice najstarszej części miasta. Jesteśmy w centrum światowej finansjery. Na 7 WALL STREET w monumentalnych gmachach z białego kamienia mieszczą się giełda, siedziby banków i funduszy inwestycyjnych. Spokojniej tu niż na Broadwayu. Przechodnie ubrani są w świetnie skrojone czarne garnitury i płaszcze z kaszmirowej wełny. Na moje oko – za co najmniej 500 dolarów. Przed nami pojawia się ogrodzenie. Zaglądam przez szpary – plac budowy jak każdy inny. To 8 GROUND ZERO – miejsce po bliźniaczych wieżowcach World Trade Center. Stanie tu kompleks budynków z najwyższym Freedom Tower. Przy ogrodzeniu działa małe centrum informacyjne; są tablice z opisami, zdjęciami, nazwiskami ofiar 9/11. Kręci się mnóstwo turystów, strzelają flesze aparatów fotograficznych. Coś jest tu jednak nie tak. Dopiero po chwili zdaję sobie sprawę, że nikt się do tych zdjęć nie uśmiecha. Dalej na północ dzielnica finansowa przechodzi w rozrastające się 9 CHINATOWN, które wchłonęło już niemal całą dzielnicę włoskich emigrantów Little Italy. Na szyldach królują chińskie znaki, wśród lokali – chińskie restauracje i bary. Nie ma drapaczy chmur, ale zabudowa jak wszędzie na Manhattanie jest bardzo gęsta. Stąd już blisko do 10 MOSTU BROOKLYŃSKIEGO. Idziemy specjalnie wydzieloną kładką dla pieszych. Manhattan wygląda stąd olśniewająco. Dosłownie, bo promienie słońca odbijają się w tysiącach szyb drapaczy chmur. 19.30 OSTRYGI NA DWORCU Obok gmachu Chryslera stoi Grand Central Terminal. Budynek dworca kolejowego kryje restaurację wymienianą w każdym przewodniku o Nowym Jorku. 11 GRAND CENTRAL OYSTER BAR ma przypominać, że kiedyś miasto słynęło ze wspaniałych ostryg. Tu zjemy zasłużoną kolację. Otwieramy kartę. W menu mięczaki na 30 sposobów – głownie surowe, ale także: smażone, duszone, gotowane, w zupie i w gulaszu. Jeśli ktoś się waha, może wybrać: homara, kremową zupę New England Clam Chowder z małżami (specjalność Nowej Anglii), krewetki (w każdej postaci), filety rybne, wreszcie krwiste steki i niemorskie desery. Moj mąż decyduje się na specjalność lokalu – ostrygi, ja zamawiam zupę Clam Chowder i smażone krewetki z czosnkiem. Kiedy przychodzi do zapłacenia rachunku, stajemy się świadkami dosyć szokującej dla Europejczyka praktyki. Kelner stoi przy nas z kalkulatorem i wylicza co do centa wysokość napiwku. A już chcieliśmy być spontanicznie hojni! Ostrygowa restauracja zamyka się już o 21.30. Wcześnie, jak na Nowy Jork, ale dla nas, zmęczonych zwiedzaniem i zmianą czasu – pora jest w sam raz. Dzień 2 KULTURALNIE I ARTYSTYCZNIE 9.00 TUTAJ SZTUKA CIĘ NIE OSZUKA Udajemy się do bodaj najbardziej kulturalnego miejsca na świecie. 12 MUSEUM MILE – to odcinek 5. Alei między ulicami 82. a 104. Znajduje się tam aż 10 muzeów. Które wybrać, skoro wszystkich i tak nie zwiedzimy? Zaczynamy od 13 METROPOLITAN MUSEUM OF ART, największej takiej placówki na zachodniej półkuli. Jego neoklasyczna fasada z kolumnami przywodzi mi na myśl antyczną świątynię. W istocie jest to jedna z największych świątyń sztuki, w której na dwóch piętrach zgromadzono 2 mln eksponatów z całego świata. Porażona tą liczbą bezradnie patrzę na plan muzeum. Co obejrzeć, skoro jest tu wszystko – malarstwo, rzeźba, sztuka użytkowa. Przebiegamy przez sekcję antyczną, w biegu podziwiamy wyrafinowaną sztukę Orientu, przechodzimy przez stylowo umeblowane wnętrza, aby się zatrzymać na dłużej przy czymś, co lepiej znamy. W sekcji malarstwa europejskiego zgromadzono dzieła najznakomitszych malarzy ze Starego Świata: Caravaggia, Jana van Eycka, Renoira, Rembrandta, Vermeera, Rubensa, Delacroix, Cezanne’a, Moneta, Gauguin’a. Staję przed obrazem „Pole zboża z cyprysami” van Gogha. Po plecach przebiega mi miły dreszczyk. Oto oglądam oryginał słynny na cały świat i wart miliony. Po drugiej stronie 5. Alei wchodzimy do gmachu 14 MUZEUM GUGGENHEIMA Zaprojektował go Frank Lloyd Wright – najważniejszy architekt w dziejach Ameryki. Dążył do uzyskania „jednej rozległej podłogi o dobrze wyważonych proporcjach, rozciągającej się od parteru po wierzchołek […] wspaniale oświetlanej od góry”. Tak powstała gigantyczna spiralna rampa prowadząca na wysokość ponad 30 m. W muzeum jest prezentowana współczesna sztuka europejska i amerykańska – głownie wystawy czasowe, ale w stałej kolekcji są dzieła Chagalla, Kandinsky’ego, Modiglianiego i Picassa. To jedno z miejsc Nowego Jorku, ktore robi na mnie największe wrażenie. 15.00 POLLOCK DLA POLKI Z oazy spokoju, jakim jest Central Park, wracamy na Środkowy Manhattan. Tam szybko pijemy kawę w Starbucks Coμee i idziemy się zmierzyć ze zbiorami 15 MoMA. Placówka jest uważana za najbardziej wpływowe muzeum sztuki współczesnej na świecie. Ma w swoich zbiorach dzieła van Gogha, Moneta, Matisse’a, Cezanne’a, Rousseau, Dalego, Andy'ego Warhola i Jacksona Pollocka. Ale znajduje się tam nie tylko sztuka rozumiana tradycyjnie jako obrazy, rzeźby i rysunki. Są także fotografie, filmy, projekty architektoniczne, grafiki, tkaniny, formy przemysłowe, współczesny design. Przyznaję, że niektórych prac zupełnie nie rozumiem, ale wiele robi na mnie wrażenie. Z zainteresowaniem oglądam dział z fotografią. Przystaję dłużej przy ogromnym obrazie Pollocka. Nie jestem znawcą – na pierwszy rzut oka to bazgranina. Ale kiedy patrzę dłużej, dostrzegam w niej harmonię. Kreski przeplatają się, tworząc gąszcz, jakby walczyły o przestrzeń lub starały się prześcignąć. 18.30 NAJPIERW ABBA, POTEM JAZZ Knajpka niedaleko Times Square. Kelner stawia przede mną zamówione danie: na oko trzy czwarte kilograma pokrojonej wędliny. To już nawet nie jest porcja XXL, lecz mega-jumbo-bomba cholesterolowa. Głodni z pewnością stąd nie wyjdziemy. Jako dodatek do mięsa dostajemy – tu, w sercu Manhattanu – najprawdziwsze kiszone ogórki! No i jak tu się nie zakochać się w tym mieście? Mój mąż chciałby zasmakować atmosfery „sport barów”, gdzie można obejrzeć na wielkich telewizorach HD mecze na przykład koszykówki, słuchając siarczystego dopingu kibiców. Nie zgadzam się. Skoro jesteśmy na Broadwayu, musimy zobaczyć broadwayowski supershow. W 16 WINTER GARDEN THEATRE przedstawienie „Mamma Mia”, oparte na przebojach Abby, grają bez przerwy od 2001 r. Ciekawe, czy jest tak zabawne jak fi m? Nie zawodzę się. Dobór aktorów pierwszorzędny, szczegóły dopracowane. Artyści dostają owacje na stojąco; sama, zachwycona, biję brawo, aż puchną mi ręce. Na Broadwayu mieszamy się z kolorowym tłumem ludzi wychodzących z innych teatrów (w okolicy jest ich około 40). W jednym z barów zamawiamy drinka „Cosmopolitan” (podawany w kieliszkach koktajlowych nazywanych tutaj martini glass). I słuchamy jazzu sączącego się z głośników. 3 dzień SZAŁ ZAKUPÓW 10.00 ZAPACH LUKSUSU Piąta Aleja, czyli miks elegancji, szyku i snobizmu. Chcę przez parę godzin poczuć się jak jedna z tych kobiet w odlotowo wysokich szpilkach, w kardiganie z najmiększego kaszmiru, która zostawia za sobą smugę bardzo drogich perfum o zapachu... pieniędzy. Dom towarowy 17 BERGDORF GOODMAN (754 Fifth Avenue) jest właśnie jednym z tych miejsc. Na tyle duży (7 pięter), że nie speszy nas od razu ekspedientka, która na podstawie naszego wyglądu oszacuje wysokość kredytu na naszej karcie. Wkraczamy tam odważnie, by nacieszyć oczy widokiem najnowszych kolekcji sławnych projektantów. Na metkach widnieją trzy- i czterocyfrowe ceny. Podobnie jest w 18 SAKS FIFTH AVENUE, gdzie czuję na twarzy oddech najbardziej wyrafinowanego luksusu. 12.00 ZAKUPY KONTRA ROZSĄDEK Wracamy w okolice centralnego Manhattanu. I udaję się prosto do 19 MACY'S – największego domu towarowego w Nowym Jorku, znajdującego się na Broadwayu, między ulicami 34. a 35. Ma 11 pięter i gwarantuje rozkoszne zagubienie się między wieszakami i pólkami. Są tu stoiska także mniej znanych w Europie marek: BCBGMAXAZRIA, Charter Club, Karen Scott, INC International. Oj, można zapomnieć o czasie! Ekspedientka poznaje mój słowiański akcent i radzi, bym w punkcie klienta poprosiła o 10-procentową kartę rabatową dla obcokrajowców. Mąż musi użyć perswazji, żeby mnie stąd wyciągnąć… Ale to nie koniec zakupów. Idziemy na Broadway do sklepów z elektroniką. Wydaje się, że Hindusi opanowali ten biznes. Jest wszystko, ceny atrakcyjne, ale i tak trzeba się targować. Przy kasie czeka nas przykra niespodzianka – do ceny jest doliczany podatek (8,7 proc.), o którym sprzedawca zapomniał wspomnieć. Na osłodę daje nam gratis dwie koszulki z napisem „New York City”. 19.00 POŻEGNANIE PO WŁOSKU Dzień kończymy w bardzo modnej (hip and trendy) dzielnicy 20 MEATPACKING DISTRICT (West Village pomiędzy 14th St, Hudson Street i Gansevoort St). Kiedyś były tu magazyny mięsa i rzeźnie, od lat 90. XX w. miejsce to upodobała sobie śmietanka Nowego Jorku. Działają tu najmodniejsze restauracje i kluby, otwierają swoje butiki najdrożsi projektanci odzieży, butów, torebek, ściągają artyści, pisarze, fotografowie, architekci. Tutaj mieszka też Carrie – główna bohaterka serialu Seks w wielkim mieście, która spotyka się ze swoimi przyjaciółkami w Magnolia Bakery, w okolicznych restauracjach lub klubach nocnych. My jemy naszą pożegnalną kolację z Nowym Jorkiem w świetnej włoskiej restauracyjce Vento. A swoją drogą to duży błąd, że najnowszy Seks w wielkim mieście nie dzieje się w Nowym Jorku. Jeśli fi lm będzie klapą, ja będę wiedziała dlaczego. Wielkie Jabłko ma smak nie do podrobienia!
Jak zwiedzać najdroższe miasto USA bez portfela biznesmena z Wall Street - 7 sposobów na tani Nowy Jork!
Aby doświadczyć potęgi i wyjątkowej energii tego miasta, wcale nie trzeba mieć portfela wypchanego „zielonymi”. Wystarczy spacerować, włóczyć się, chodzić bez celu. Tutaj na każdym kroku napotyka się coś interesującego, pięknego, niezwykłego, nowego. Kolejną atrakcję, detal, wspaniały budynek, niezwykłego przechodnia. Wszyscy trochę znamy Nowy Jork: z dziesiątków filmów, zdjęć, teledysków, seriali. Jednak nadal pierwsze żywe zetknięcie z największym miastem Ameryki zwanym Wielkim Jabłkiem (wiele lat temu muzycy jazzowi zaczęli tak nazywać nowojorskie City) robi piorunujące wrażenie. Można czuć się naraz zachwyconym i przytłoczonym, oczarowanym i przerażonym, podekscytowanym i przybitym. Dynamika nowojorskiej ulicy przypomina pszczeli ul. Miliony przechodniów szybkim krokiem mkną we wszystkich kierunkach. Pora dnia nie ma znaczenia. Ludzie na całym świecie noszą koszulki z charakterystycznym czerwonym jabłkiem i wielkim napisem: „Kocham NY”. To miasto łatwo pokochać. W wyszukiwarce Google nie ma bardziej popularnego miasta od Nowego Jorku: prawie 5 mld zapytań w zeszłym roku. Po „Big Apple” radzę spacerować krokiem wolnym i beztroskim. Mieć oko obserwatora i podglądacza. Do tego jeść w restauracjach na kółkach, oglądać darmowe uliczne przedstawienia i szukać biletów za dolara do muzeów. No i nie spać, bo Nowy Jork nigdy nie śpi. 7 sposobów na tani Nowy Jork 1. Leć jesienią lub zimą Loty do Nowego Jorku można znaleźć już za 1200–1600 zł. Najtaniej lecieć zimą, po 5 stycznia. Miasto wtedy uwalnia się od turystów, którzy przyjechali tutaj świętować Nowy Rok. Zima w Nowym Jorku nie jest siarczysta. Kto jednak nie lubi zimna, powinien lecieć jesienią, tuż po sezonie letnim. 2. Noclegu szukaj w internecie W serwisie bookit.com wybierasz hotel, obok widzisz rabat. Musisz od razu zapłacić, ale to jeszcze nie oznacza, że zarezerwowałeś pokój. Musisz czekać około doby na potwierdzenie od hotelu. Jeśli ten nie potwierdzi rezerwacji, bookit.com zwraca pieniądze. Może trochę ryzykowne, ale rabaty są duże (na trzech nocach nawet 300 zł). Na stronie priceline.com jest jeszcze ciekawiej, bo wybierasz standard hotelu, okolicę i proponujesz swoją cenę. W czasie rzeczywistym dostajesz odpowiedź. Jeśli ci się udało, od razu za to musisz zapłacić kartą. W tym serwisie możesz też wybrać „ekspresowy deal” – rabaty są mniejsze, ale za to szybciej znajdziesz ofertę. No i serwis airbnb.com – wynajem prywatnych mieszkań i pokoi. Czasami słabych, ale dwa razy tańszych od najtańszego hotelu. 3. Zwiedzaj na nogach Nowy Jork, jaki znamy, to przede wszystkim wyspa Manhattan. Bardzo gęsto zaludniona, ale niezbyt duża: zaledwie 4 km szerokości (w najszerszym miejscu) i długa na 22 km. Można ją łatwo przejść wzdłuż i wszerz. Nowojorczycy chodzą, rzadziej pchają się na ciasną wyspę samochodami; tutaj trudno o parking, łatwo o utknięcie w korku. Dlatego na ulicach jest więcej charakterystycznych żółtych taksówek niż prywatnych aut. Chodź wszędzie, nie korzystaj z taksówek (nie są tanie). Wielu takie piesze błądzenie po Nowym Jorku uważa za najlepszą podróż życia. 4. Jedz z furgonetek Ruchome knajpy serwujące szybkie, tanie i pożywne jedzenie jeżdżą po całym Nowym Jorku. Nazywane przez miejscowych food truck, przez kilka dekad zawojowały żołądki nowojorczyków. Obecnie w mieście jest ponad 4 tys. mobilnych kuchni sprzedających śniadania i lunche z okna miniciężarówki. Dostępne jest wszystko: od kuchni azjatyckiej, przez włoską, meksykańską, do amerykańskiej. Furorę robią polskie kiełbaski. Najlepsze food trucks mają swoją renomę (warto przeglądać rankingi). Większość z nich stoi codziennie w tym samym miejscu. Inne informują swoich klientów o tym, gdzie aktualnie są, za pomocą Twittera. 5. Szukaj muzeów za dolara Nowy Jork roi się od artystów. Codziennie odbywa się tutaj kilkadziesiąt wernisaży i koncertów, spektakli i przedstawień, każdy pragnie się przebić, odnieść sukces. Nawet w toaletach restauracji można natknąć się na dobre obrazy i ciekawe grafiki. To pokazuje, jak obfity i bogaty w sztukę jest Nowy Jork. Największe skarby historii piękna zgromadzono w kilku najlepszych światowych muzeach: The Metropolitan Museum of Art, Muzeum Guggenheima, Muzeum Sztuki Współczesnej. W tym pierwszym nie ma biletów, są tylko „sugerowane dotacje”, można wejść za 1 dolara. W innych muzeach należy wypatrywać dni, kiedy wejście jest darmowe. 6. Popłyń autobusem Aby zobaczyć panoramę Nowego Jorku oraz podpłynąć bliżej Statui Wolności, możesz wykupić wycieczkę turystyczną na małym statku lub promie, która będzie cię kosztować 25–40 dol. Możesz również wsiąść na pierwszy lepszy prom, swoisty wodny autobus, którym nowojorczycy jeżdżą do pracy i do domu (2,5 dol.). Zobaczysz to samo, ale dziesięć razy taniej. Wodna komunikacja jest dobrze zorganizowana: łódki odpływają co kwadrans z wielu miejsc na Manhattanie. Najlepiej płynąć w kierunku New Jersey, Liberty Island lub Brooklynu. 7. Jesteś spłukany, idź do parku Jeśli nie masz już ani centa, zaszyj się w Central Parku. Jest tak olbrzymi, że można w nim odciąć się od cywilizacji, pomimo tego, że odwiedza go 20 mln ludzi rocznie. Jeszcze dwie dekady temu park był miejscem niebezpiecznym i brudnym, dziś zachwyca porządkiem i czystością. Jest bezpiecznie. Nie radzę jednak spać na trawniku, chociaż wielu zdesperowanych backpackerów tak właśnie robi. W parku natkniesz się na mężczyzn grających w szachy, warcaby i bingo. Przy odrobinie szczęścia możesz wygrać kilka dolarów.
Park w dużym mieście kojarzy się z ostoją, zieloną wyspą na morzu betonu. Tymczasem High Line na dolnym Manhattanie ma, na pierwszy rzut oka, niewiele wspólnego z tym wyobrażeniem. Wzrok od początku zatrzymuje się na stalowej konstrukcji podtrzymującej stare tory kolejowe.
Park w dużym mieście kojarzy się z ostoją, zieloną wyspą na morzu betonu. Tymczasem High Line na dolnym Manhattanie ma, na pierwszy rzut oka, niewiele wspólnego z tym wyobrażeniem. Wzrok od początku zatrzymuje się na stalowej konstrukcji podtrzymującej stare tory kolejowe. High Line do niedawna było reliktem przeszłości, i to w kiepskim stanie. Sąsiedzi, a także rządzący Nowym Jorkiem w latach 90. XX w. Rudolph Giuliani liczyli na wyburzenie obiektu. Dzielnica Chelsea przechodziła gentryfikację, czyli zmieniającą jej charakter metamorfozę – powstawały tu kolejne galerie, restauracje i lofty. Władze uznały więc, że pozostała część biegnącej kilka metrów nad ziemią High Line, ciągnąca się przez ponad 2 km od Gansevoort Street do ulicy 34., stanowi zbędny balast, który należało usunąć, aby dzielnica wykorzystała cały swój potencjał. Od czasów Giulianiego minęło 10 lat, a dzielnica uchodzi za najbardziej innowacyjne i przyjazne miejsce publiczne w całym Nowym Jorku. Zaś stalowe podpory torów kolejowych dziś podtrzymują podwieszany park, który łączy elementy promenady, placu i ogrodu botanicznego. Spacer po parku High Line jest niepowtarzalnym doświadczeniem nawet jak na Nowy Jork. Płynnie przemieszczasz się 8 m nad ulicami – nie tracisz kontaktu z miastem, ale jesteś dosłownie ponad jego zgiełkiem. Możesz też przysiąść w otoczeniu roślinności, wyciągnąć się w słońcu, podziwiać rzekę Hudson i miejską zabudowę. A że idziesz nad ulicami, pokonanie dziesięciu przecznic zajmuje ci pięć razy mniej czasu niż przemierzenie tego dystansu „po ziemi”. Zwycięska koncepcja parku połączyła prosty poprzemysłowy charakter High Lane z lekkością nowych elementów. – W naszym zamyśle park miał przypominać długą zakręconą wstążkę z kilkoma niespodziankami – opowiada projektant James Corner. – Dążyliśmy do utrzymania spójnego charakteru High Lane, unikając zarazem monotonii. Mała architektura obejmuje więc drewniane ławki „wyrastające” z gruntu, ale też oryginalne tory. Na liście nasadzeń znalazły się wysokie trawy i trzciny nawiązujące do porośniętego chwastami torowiska High Line z długiego okresu zaniedbania (linię kolejową oddano do użytku w 1934 r., ale na znaczeniu straciła w latach 60. XX w. Ostatni pociąg, z ładunkiem mrożonych indyków, pokonał trasę w 1980 r.). Prawdziwymi bohaterami tej historii są Joshua David, wtedy 36-letni pisarz, i Robert Hammond, 29-letni pracownik spółek technologicznych. – Przeczytałem w New York Timesie, że High Line zostanie rozebrana – opowiada Hammond. – A ja byłem po prostu zakochany w stalowych konstrukcjach stacji, tych nitach i ogólnie w całym obiekcie. Pomyślałem, że pewnie jacyś społecznicy podejmą walkę o jego zachowanie, a z informacji wynikało, że sprawa ma trafić pod obrady samorządu. Poszedłem na posiedzenie, a Josh usiadł obok mnie. Okazało się, że spośród wszystkich obecnych tylko my chcieliśmy ratować linię. David i Hammond poprosili kolejarzy, aby pokazali im High Line. – Weszliśmy na peron i naszym oczom ukazało się 2,5 km dzikiej łąki w samym środku Manhattanu. Oszołomieni odkrytą przestrzenią postanowili za wszelką cenę powstrzymać rozbiórkę trasy. W 1999 r. powołali do życia grupę Przyjaciele High Line stawiającą sobie jasny cel działania. – Mieliśmy po prostu walczyć z Giulianim, by uratować obiekt – opowiada Hammond. – Powoli docierało do nas, że jednocześnie możemy stworzyć nową, niezwykłą przestrzeń publiczną. Atak na World Trade Center w 2001 r. okazał się momentem zwrotnym. – Początkowo uznaliśmy, że w takiej chwili nikt nie będzie już myślał o High Line – ciągnie Hammond. – Tymczasem na fali projektów związanych z odbudową Ground Zero rosło zainteresowanie naszą sprawą. Ludzie uznali, że mogą zrobić coś dobrego. Mniej więcej w tym właśnie czasie w Paryżu, w okolicach placu Bastylii, oddano do użytku park na miejscu starej linii kolejowej – Promenade Plantée. Francuski precedens zdecydowanie zwiększył wiarygodność działań Davida i Hammonda. Przyjaciele High Line byli młodą grupą, ale zakorzenioną w środowiskach młodych artystów i biznesmenów. W 2003 r. nasi bohaterowie rozpisali konkurs – nie było to formalne postępowanie, a jedynie zaproszenie do przedstawie nia swojego pomysłu na nową High Line wraz z projektem. Liczyli na kilkadziesiąt pomysłów mieszkańców Nowego Jorku, tymczasem otrzymali 720 prac z 36 krajów. Nowy Jork wychodził z traumy 11 września, a Przyjaciele High Line rośli w siłę. Było o nich głośno wśród młodych menedżerów funduszy hedgingowych i deweloperów. Projektem interesowali się ci, dla których instytucje kulturalne burmistrza były za wysokim progiem, ale którzy chcieli zrobić coś dla miasta. High Line idealnie się do tego nadawała – coroczne letnie zbiórki funduszy cieszyły się wielką popularnością. Przyjaciele High Line zadeklarowali pozyskanie na projekt 20 mln dolarów oraz pokrycie większości kosztów operacyjnych po otwarciu parku. Tymczasem okolica starej linii stawała się najpopularniejszą dzielnicą miasta – realizowano w niej projekty znamienitych architektów, takie jak np. centrala IAC autorstwa Franka Gehry’ego. Wiosną 2006 r. zdemontowano pierwszą szynę na linii High Line. Budowa parku ruszyła. Od otwarcia pierwszego etapu High Line w czerwcu 2009 r. park należy do głównych atrakcji turystycznych w mieście, ale jednocześnie zachował lokalny charakter. Gdy w zeszłym roku jesienią spacerowaliśmy tam z Hammondem w słoneczny dzień, zauważyłem mnóstwo przechadzających się gości i wcale nie mniej „plażujących” miejscowych. Mówiąc o niespodziankach w parku High Line, James Corner miał na myśli np. pokłady słoneczne. W pierwszej części jest ich najwięcej z uwagi na liczne zakręty ścieżki i fragmenty biegnące pod budynkami, po których przed spacerowiczem otwiera się panorama centrum czy perspektywa rzeki Hudson. Przy skrzyżowaniu z Tenth Avenue ścieżka opada, tworząc amfiteatralną nieckę. Można tu przysiąść i śledzić zgiełk ulicy pod stopami. W drugiej części parku trasa prostuje się. – Najpierw otacza nas przestrzeń i panorama miasta, a potem wciskamy się między budynki. Zależało nam, by spacerowicze nie czuli się tam jak w tramwaju – wyjaśnia Corner. Projektant postanowił więc obsadzić początek drugiej części bujniejszą roślinnością, zakładając, że nie wyeliminuje, a nawet nasili poczucie ścisku na długości jednej przecznicy, ale potem gładko przejdzie do otwartej łąki. Wchodzimy na „wiadukt” – metalową konstrukcję, która unosi ścieżkę nad gęsto porośnięte podłoże. Ulokowano tu kolejne siedziska z widokiem na ulicę poprzez ogromne białe ramy nawiązujące do billboardów, które niegdyś oblepiały okoliczne budynki. Nieco dalej ciągnie się promenada obsadzona polnymi kwiatami. – Prawdę mówiąc, myślałem, że będzie mi trochę brakować ciszy starej High Line – zwierzył mi się Hammond, gdy doszliśmy do końca parku. I zaraz dodał, że ogromny sukces projektu daje mu jednak znacznie więcej.
Spośród wszystkich gości odwiedzających Nowy Jork w ostatnich latach największe zdumienie wzbudziła wizyta bobra Joségo.
Nie wiadomo, skąd się wziął. Przypuszcza się, że przypłynął rzeką Bronx z podmiejskiego hrabstwa Westchester. Pewnego zimowego dnia w 2007 r. po prostu pojawił się na brzegu nieopodal zoo w dzielnicy Bronx, zwalił kilka wierzb i zbudował sobie żeremie. – Gdyby ktoś zapytał mnie wtedy, jakie są szanse na pojawienie się bobra na Bronksie, powiedziałbym, że żadne – mówi Eric Sanderson, ekolog z organizacji Wildlife Conservation Society (WCS) z siedzibą w ogrodzie zoologicznym na Bronksie. – Od ponad 200 lat w Nowym Jorku nie widziano bobrów. Na początku XVII w., gdy dzisiejszy Nowy Jork nazywał się Nowy Amsterdam i był holenderską wsią, powszechnie polowano na te gryzonie dla ich futer, modnych wówczas w Europie. Handel skórami okazał się tak rentowny, że parka bobrów trafiła na oficjalny herb miasta i widnieje tam do dziś. Niestety, prawdziwe zwierzęta wyginęły. Dlatego Sanderson nie dowierzał swojemu współpracownikowi z WCS Stephenowi Sautnerowi, gdy ten powiedział mu, że widział ślady bobra podczas spaceru brzegiem rzeki. Sanderson podejrzewał jednak, że chodzi o piżmaka. Te gryzonie charakteryzują się większą „odpornością na miasto”. Gdy dwaj badacze pokonali siatkowy płot odgradzający rzekę od parkingów przy zoo, od razu natrafili na „domostwo” Joségo w tym samym miejscu, w którym wcześniej widział go Sautner. Kilka tygodni później José wciąż tam był. Powrót bobra do Wielkiego Jabłka okrzyknięto wielkim sukcesem ekologów i wolontariuszy działających na rzecz ochrony przyrody, którzy przez ponad 30 lat walczyli o rekultywację rzeki Bronx, sprowadzonej przez lata do roli wysypiska śmieci i podwodnego cmentarzyska starych samochodów. Bobra nazwano José na cześć Joségo E. Serrano, senatora z Bronksu, bo to dzięki staraniom tego polityka na oczyszczanie rzeki przeznaczono ponad 15 mln dolarów z funduszy federalnych. Dla Sandersona pojawienie się Joségo miało dodatkowe znaczenie. Przez ponad 10 lat kierował bowiem projektem badawczym w WCS, którego celem było jak najdokładniejsze odtworzenie krajobrazu wyspy Manhattan przed jej zabudowaniem. Autorzy Projektu Mannahatta (nazwa pochodzi z języka plemienia Lenape i oznacza „wyspę o wielu wzgórzach”) podjęli się nie lada zadania – postanowili cofnąć czas do popołudnia 12 września 1609 r., kiedy to Henry Hudson i jego załoga dopłynęli do portu Nowy Jork i odkryli wyspę, na której leży dzisiejszy Manhattan. Zdaniem Sandersona, gdyby ludzie mogli zobaczyć, jak piękna przyroda rozpościerała się przed oczami pierwszych przybyszów, być może nabraliby większego przekonania o celowości ochrony innych zagrożonych miejsc. Na długo zanim wzgórza wyspy zostały zrównane z ziemią, a bagna wybetonowane, Manhattan porastały ogromne kasztany, dęby i orzeszniki. Wśród słonych bagien, lasów i łąk żyły jelenie wapiti, indyki i baribale. Ziemia najpiękniejsza, po jakiej chodził człowiek – pisał o Nowym Jorku Hudson. Piaszczyste plaże rozciągały się po obu stronach wybrzeża wąskiej wyspy długości 21 km, zasiedlonej przez plemię Lenape, które żywiło się m.in. ostrygami. Ponad 105 km potoków płynęło przez Manhattan, a w większości z nich występowały bobry. – Dzisiaj trudno to sobie wyobrazić, ale 400 lat temu pośrodku Times Square prawdopodobnie mieściło się bagno porośnięte czerwonym klonem – Sanderson powiedział mi któregoś dnia, idąc Siódmą Aleją. Ubrany w czarne dżinsy i wiatrówkę nie wyróżniał się z masy turystów otaczających nas na skrzyżowaniu. W odróżnieniu od nich jednak zamiast zatłoczonej nowojorskiej ulicy w myślach widział bagnisty strumyk, który kończył się mniej więcej przy wejściu do hotelu Marriott Marquis na rogu Broadwayu i West 46th Street. – Kawałek dalej był staw stworzony przez bobry, mówił, przekrzykując przejeżdżający autobus. – To było idealne środowisko dla jeleni, karolinek i innych zwierząt żerujących nad potokami. Prawdopodobnie żyły tu również pstrągi źródlane, węgorze, szczupaki amerykańskie i bassy. Na pewno było tu bardzo cicho i spokojnie, choć akurat dzisiaj i tak nie jest źle – dodał. Sanderson wpadł na pomysł Projektu Mannahatta pewnego wieczoru w 1999 r., po tym jak kupił stary atlas z historycznymi mapami miasta. Niewiele wcześniej przeniósł się do Nowego Jorku z północnej Kalifornii i był ciekawy, jak przez wieki kształtowała się ewolucja miasta. Jedna z map przykuła szczególną uwagę badacza – piękny kolorowy starodruk z 1782 lub 1783 r. Mapa mierzyła ponad 3 m na metr i powstała w czasie ośmioletniej okupacji Nowego Jorku podczas rewolucji amerykańskiej. Jej autorami byli brytyjscy kartografowie wojskowi. Zyskała nazwę Mapy Sztabu Brytyjskiego, a topografia wyspy była odwzorowana tak szczegółowo, aby oficerowie mogli dobrze zaplanować obronę Manhattanu. Dla Sandersona mapa okazała się idealnym przyczynkiem do spojrzenia w głąb ziemi i doszukania się pierwotnego wyglądu wyspy. Najpierw jednak musiał z jej powierzchni usunąć wirtualnie wieżowce i zerwać asfalt z ulic miasta. Zastanawiał się, co by się stało, gdyby przyłożył dzisiejszą siatkę miasta do XVII-wiecznej mapy wyspy. Czy uda się zlokalizować jakieś wspólne punkty? Sanderson zaprosił rodzinę i przyjaciół do weekendowych badań terenowych, podczas których odwiedzali miejsca zaznaczone na starej mapie, a nadal istniejące. Podczas jednej z takich wypraw odwiedzili kościół Trinity na południowym Manhattanie, który wzniesiono pod koniec XVII w. Typowa sentencja na grobie na przykościelnym cmentarzu brzmi: Tu spoczywa ciało Johna Abrella, którego życie dobiegło kresu 10 stycznia 1762 r. po 40 latach. Cmentarz widnieje zarówno na Mapie Brytyjskiego Sztabu, jak i na współczesnym planie miasta, co pozwoliło Sandersowi zaznaczyć to miejsce wirtualną pinezką spinającą obie mapy. Jednocześnie wprowadził podwójne dane do GPS, przez co zidentyfikowano pierwszy punkt styczny między współczesną a starą mapą. Po zlokalizowaniu około 200 takich punktów jego zespół osiągnął przełożenie Mapy Sztabu Brytyjskiego na dzisiejszy plan miasta z dokładnością do ok. 40 m. Dla Sandersona badania te dodały kolejny wymiar krajobrazowi miasta. Stojąc w niemal dowolnym miejscu centrum, mógł wreszcie wyobrazić sobie, jak wyglądało ono w 1782 r. Piąta Aleja pnie się łagodnie pod górę na wysokości Biblioteki Miejskiej Nowego Jorku. – Nie bez przyczyny można dzisiaj zatrzymać się w tym miejscu i móc widzieć głowy ludzi idących kilka kwartałów dalej – mówi Sanderson. – Dokładnie tu wznosiło się wzgórze Murray Hill, na którym w 1782 r. rodzina Murrayów prowadziła gospodarstwo i sad. Podczas bitwy o Nowy Jork Brytyjczycy wylądowali w Kips Bay na East River i przemaszerowali aż do tego miejsca, wybijając połowę armii Waszyngtona uwięzionej na południowym Manhattanie. Legenda głosi, że pani Murray zaproponowała oficerom brytyjskim herbatę. Ci ponoć przyjęli zaproszenie, usiedli na poczęstunek, a gdy pili napar, żołnierze Waszyngtona prześlizgnęli się niepostrzeżenie za ich plecami ulicą Bloomingdale, czyli dzisiejszym Broadwayem, i uciekli – opowiada badacz. Sanderson nie chciał jednak zatrzymać rozpędzonej machiny czasu na roku 1782. Marzyła mu się podróż do samych początków historii wyspy, czyli do roku 1609. W tym celu wraz z zespołem usunął wirtualnie z mapy wszystkie drogi, gospodarstwa i fortyfikacje wzniesione przez żołnierzy i osadników, aż odwzorowywała jedynie fizyczne ukształtowanie terenu, z brzegami, wzgórzami, skałami, roślinnością, strumykami i stawami. Sanderson, z wykształcenia ekolog krajobrazu, miał doświadczenie w koncepcyjnym rozbieraniu na części dzikich miejsc w celu zrozumienia procesów w nich zachodzących. Doświadczenia zdobył, na przykład dzieląc na warstwy – geologiczną, hydrologiczną, ekologiczną i kulturową – las w Gabonie. Przy tym projekcie zespół Sandersona postawił sobie za cel zbudowanie krajobrazu od spodu wzwyż, począwszy od podłoża, zapełniając go roślinnością i zwierzętami, które mogły zamieszkiwać ten obszar. Prace rozpoczęli od spisania ekosystemów, których istnienie na wyspie mogli z dużym prawdopodobieństwem założyć, takich jak las pierwotny, mokradła, równiny, klasyfikowanych na podstawie rodzaju gleby, opadów i innych czynników. W związku z tym, że Manhattan leży na styku regionów geograficznych, na wyspie rosły przypuszczalnie nie tylko świerki typowe dla lasów północnych, ale również magnolie z lasów południowych, odwiedzały ją migrujące ptaki, których trasy przebiegały nad lądem. Latem w okolicznych rzekach można było spotkać tropikalne ryby z Prądu Zatokowego. Łącznie zidentyfikowano 55 różnych zespołów ekologicznych. – Gdyby wyspa przetrwała do dziś w pierwotnym stanie, z pewnością byłaby parkiem narodowym jak Yosemite czy Yellowstone – dodaje. Po ustaleniu liczby ekosystemów wyspy teren zaczęto zapełniać fauną. Jakie zwierzęta mogły tam żyć? Aby osiągnąć jak najbardziej wiarygodne wyniki, Sanderson i jego współpracownicy poszli o krok dalej niż w pierwszych badaniach. Dla każdego z gatunków z osobna określono podstawowe wymagania, jakie musiało spełniać środowisko, by zwierzę mogło w nim przetrwać. Na przykład żółw torfowiskowy potrzebuje do życia wilgotnej łąki, owadów i słońca, by się ogrzać, a rysiowi rudemu wystarczają króliki i legowisko, w którym wychowa młode. – Baza danych rozszerzała się, a naukowcy stopniowo odkrywali ścisłe powiązania między gatunkami, poszczególnymi ekosystemami wyspy, przypominające w znacznym stopniu relacje tworzące się między ludźmi. Sanderson nazwał tę sieć powiązań siatką Muira – na cześć amerykańskiego naturalisty Johna Muira, który w swoim dzienniku napisał, że gdy próbujemy wyodrębnić jakąś istotę czy roślinę, okazuje się, że jest ona połączona tysiącem nierozerwalnych niewidzialnych nici z całym wszechświatem. Sanderson i jego zespół w pewnym sensie próbowali ujawnić te tysiące powiązań. Weźmy na przykład bobra, który w 1609 r. mieszkał tam, gdzie dzisiaj znajduje się Times Square. Gdyby go złapać za futro i podnieść do góry, wyciągając z siatki, zobaczylibyśmy linie łączące go z meandrującym potokiem, z osikami, które jadał, z błotem i gałęziami, z których budował żeremie. Ale to nie wszystko. Pokazałyby się też nici związków z rysiem rudym, z baribalami i wilkami, które polowały na bobry, oraz z żabami, rybami i roślinnością wodną porastającą staw, który bóbr stworzył swoją pracą. – Wychodzi na to, że bóbr niczym architekt krajobrazu kształtuje środowisko – mówi Sanderson. – Jest on potrzebny, aby las mógł zostać zalany, co zabije drzewa, żeby dzięcioły mogły w nich wydrążyć dziuple, które później służą za schronienie kaczkom. Usunięcie bobra z siatki zaburzyłoby rytm życia innych mieszkańców lasu, co pokazuje, jak ważne jest traktowanie ekosystemu jako złożonej sieci. Do czasu zakończenia tworzenia bazy danych badaczom udało się stworzyć jedną z najdokładniejszych naukowych rekonstrukcji krajobrazu w historii, obejmującą około 1 300 zidentyfikowanych gatunków oraz co najmniej 8 000 wzajemnych powiązań i połączeń ze środowiskiem. – To było bardzo ryzykowne z naszej strony, wykonać tak wiele badań na temat miejsca, które już dawno nie istnieje – wspomina z uśmiechem Sanderson. Tę samą metodologię, którą wykorzystano przy tworzeniu portretu Manhattanu, można zastosować do opracowania pierwotnych krajobrazów innych terenów zielonych, takich jak parki narodowe, lasy w Kongu czy mongolskie stepy. Gdyby naukowcy mieli do dyspozycji model interakcji krajobrazu z gatunkami żyjącymi na danym terenie, byliby w stanie przewidzieć, jak wpływają na środowisko zmiany klimatyczne, polowania czy inne szkodliwe czynniki z większym prawdopodobieństwem, niż czynią to obecnie. Celem Projektu Mannahatta od samego początku było pokazanie ludziom, jak każde miejsce na dzisiejszym Manhattanie, np. postój taksówek przy Siódmej Alei naprzeciwko Madison Square Garden, wyglądało 400 lat temu. (Było tam bagno na skraju lasu). Aby to osiągnąć, Markley Boyer, grafik specjalizujący się w tworzeniu wizualizacji, wykorzystał oprogramowanie do modelowania w technologii 3D do wypełnienia każdego stworzonego cyfrowo kwartału wyspy odpowiednim zestawem dębów, orzeszników, potoków, stawów, bagien, opracowanym na podstawie danych z bazy Muira. – Korzystamy z tej samej technologii 3D co Hollywood przy tworzeniu np. multiplikacji maszerujących żołnierzy – wyjaśnia Boyer – z tą różnicą, że my generujemy cyfrowo dziesiątki tysięcy drzew w odpowiednich proporcjach dla poszczególnych typów lasów. Internauci odwiedzający stronę www.themannahattaproject.org wypróbowują machinę czasu, by sprawdzić, jak ich najbliższe sąsiedztwo wyglądało cztery wieki temu. W tym miesiącu nowojorczycy obchodzą 400. rocznicę pierwszej wizyty Hudsona na Manhattanie. – Marzy mi się, by każdy nowojorczyk miał świadomość, że żyje w miejscu, które kiedyś szczyciło się tak bujnym ekosystemem – mówi pomysłodawca projektu. – Chciałbym, by Nowy Jork był znany nie tylko ze sztuki, muzyki i kultury, ale również ze swojego niezwykłego potencjału przyrodniczego – nawet jeżeli dostrzeżenie go wymaga całkiem sporo wysiłku – dodaje.