Kraków w centrum badań nad DNA mamutów. Nasi przodkowie polowali głównie na samice
Jak polowali ludzie w epoce lodowcowej? Najnowsze badania genetyczne setek mamutów przynoszą zaskakującą odpowiedź. W miejscach obozowisk ludzkich przeważają szczątki samic. Ważną rolę w tych wnioskach odegrały analizy kości odkrytych w Krakowie.
Są dwa sformułowania, które nieodmiennie kojarzymy w epoką lodowcową: łowcy i zbieracze oraz mamuty. I to nie bez przyczyny, bo mamuty włochate były dla ludzi kluczowym zasobem dla ówczesnych myśliwych. Dostarczały mięso, tłuszcz, skóry oraz kości do budowy schronień. Przez dziesięciolecia naukowcy debatowali, czy wielkie nagromadzenia kości mamutów były wynikiem naturalnych procesów, czy celowej działalności człowieka. Najnowsze badania opublikowane w „Current Biology” dają ostateczną odpowiedź, dotyczącą interakcji ludzi z mamutami 30–20 tys. lat temu. Kluczowe stanowisko w Polsce Fundamentalne znaczenie dla sukcesu badań miało polskie stanowisko archeologiczne Kraków Spadzista. Jest to miejsce o największej liczbie przebadanych osobników (analizy DNA) spośród wszystkich analizowanych akumulacji kostnych w ramach nowych badań, które podsumowano na łamach „Current Biology”. Szacuje się, że w sumie znajdują się tam szczątki co najmniej 113 mamutów. Kluczową postacią w zespole badawczym jest dr Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Już kilka lat temu znalazł „dymiący pistolet” – krzemienne groty wbite w kości mamutów w Spadzistej. To właśnie krakowskie dane pozwoliły potwierdzić, że nagromadzenia te mają charakter antropogeniczny, czyli zostały stworzone przez ludzi, którzy upolowali te wielkie zwierzęta. Nie tylko Spadzista Międzynarodowy zespół naukowców przeanalizował dane genomowe 521 mamutów włochatych z Eurazji i Ameryki Północnej, z czego aż 448 osobników zsekwencjonowano po raz pierwszy. Dzięki precyzyjnym metodom genetycznym badacze mogli określić płeć biologiczną zwierząt nawet z małych fragmentów kości czy zębów, co przy samej analizie kości było często niemożliwe. Skala tego przedsięwzięcia pozwoliła na porównanie płci zwierząt w zależności od kontekstu ich znalezienia. Dysproporcja płci Wyniki badań ujawniły uderzającą różnicę w proporcji płci. W stanowiskach naturalnych, takich jak dawne osuwiska czy zapadliska, aż 66% osobników stanowiły samce, co potwierdza teorię, że samotne samce częściej wpadały w pułapki. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na stanowiskach archeologicznych, takich jak te w Polsce czy Austrii. Tam aż 70% szczątków należy do samic. Jak tam trafiły? Dlaczego samice? Zagadka strategii łowieckiej Naukowcy zastanawiają się, dlaczego ludzie obierali sobie za cel samice, skoro były one mniejsze od samców, ale żyły w dobrze zorganizowanych stadach matriarchalnych. – Choć kusi, by założyć, że myśliwi polowali na samice, ponieważ były one mniejsze od dorosłych samców, rzeczywistość mogła być bardziej skomplikowana. Jeśli mamuty zachowywały się jak współczesne słonie, samice żyjące w stadach matriarchalnych mogły stosować obronę grupową, co sprawiałoby, że konfrontacje z całym stadem były równie lub wręcz bardziej ryzykowne – mówi główna autorka badania dr Hannah M. Moots. – Inną możliwością jest to, że stada prowadzone przez samice przemieszczały się w terenie w bardziej przewidywalny sposób niż samotne samce. To oznacza, że łowcy-zbieracze z górnego paleolitu mogli po prostu częściej na nie natrafiać – czy to w celu polowania, czy pozyskiwania padliny – dodaje. Inną możliwością jest to, że samice z młodymi były mniej mobilne, stając się łatwiejszym celem. Niespodziewane odkrycia w genach Badania przyniosły również unikatowe odkrycia biologiczne, takie jak zidentyfikowanie mamuta z wyspy Wrangla z rzadką wadą genetyczną – mozaicyzmem X0/XX, będącym odpowiednikiem zespołu Turnera u ludzi. Jest to pierwszy przypadek udokumentowania takiej anomalii u wymarłego gatunku. Wyspa Wrangla na Oceanie Arktycznym to ostatnie miejsce, w którym przetrwały mamuty. Wymarły tam zaledwie kilka tysięcy lat temu. Źródło: Current Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Naukowcy i artyści odtworzyli hiperrealistycznego mamuta. Niezwykła atrakcja już w Krakowie
Z mamutem włochatym sprzed 14 tysięcy lat można stanąć oko w oko – tym razem w Krakowie. Jego pełnowymiarowa rekonstrukcja zachwyca precyzją i dbałością o detale. Do stworzenia modelu wykorzystano m.in. skanowanie 3D i naturalne końskie włosie. To wyjątkowa okazja, by zobaczyć prehistoryczne zwierzę z bliska.
Gdy spoglądamy na ten trójwymiarowy skan czaszki mamuta, nieco przypomina ona na pierwszy rzut oka jakiś gatunek obcego z hollywoodzkiej superprodukcji. Omiecenie kości laserem było niezbędne do stworzenia fizycznej rekonstrukcji tego potężnego pradziejowego zwierzęcia. Pierwszy dzień wiosny z mamutem W pierwszy dzień wiosny, 21 marca Centrum Edukacji Przyrodniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego zaprasza na „Sobotę z Mamutem”. Przybyli poznają niezwykłą historię czaszki mamuta włochatego z Bzianki ze zbiorów uniwersyteckich. Dowiedzą się też, jak powstała jego pełnowymiarowa rekonstrukcja. Mamut z kupą włosia Dwuipółmetrowa rekonstrukcja mamuta włochatego została stworzona w pracowni artystycznej Kamyk.pl z Ostrowca Świętokrzyskiego, specjalizującej się w rekonstrukcjach paleontologicznych. Nie jest to tylko artystyczna wizja, ale pełnoprawna próba odwzorowania zwierzęcia, bo powstała we współpracy z naukowcami. A dzięki połączeniu umiejętności rzeźbiarskich artystki Ewy Stawiarskiej współpracującej z pracownią oraz nowoczesnych technologii m.in. skanowania laserowego i frezowania w 3D, uzyskano wspaniały rezultat. Zwierzę wygląda jak żywe. Prace nad modelem trwały ponad rok. Była to bardzo intensywna praca. Ponad trzy miesiące zajęło pokrywanie ogromnego modelu futrem. Na jego pokrycie zużyto ponad 20 kg końskiego włosia. Co wiemy o mamucie z Bzianki? Zdaniem ekspertów czaszka mamuta ze zbiorów UJ jest obiektem unikalnym. Odkryto ją w połowie XIX w. na terenie dzisiejszego Rzeszowa. Była jednym z pierwszych obiektów tego typu opisanych z terenu Europy. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2026/03/fot.-3-d216fd5.jpg" width="2480" height="1728" alt="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" title="Gabinet Geologiczny Uniwersytetu Jagiellońskiego – skamieniałości megafauny plejstoceńskiej z czaszką mamuta z Bzianki na pierwszym planie, ok. 1932 roku" /> Z analiz czaszki wynika, że zwierzę żyło około 14 000 lat temu, co czyni go jednocześnie jednym z ostatnich znanych mamutów z ziem obecnej Polski. Ostatnie mamuty wyginęły około 4 tysiące lat temu na odizolowanej Wyspie Wrangla na Oceanie Arktycznym. Co ciekawe mamut z Bzianki był niewielki jak na przedstawiciela swojego gatunku. Mierzył zaledwie 2,5 m w kłębie. Kręte drogi czaszki Do odkryci czaszki doszło w 1851 roku we wsi Bzianka, która obecnie jest dzielnicą Rzeszowa. Spoczywała w głębokim lessowym wąwozie. Po tysiącleciach w ziemie zaczęła częściowo wysuwać się na powierzchnię. Wykopaliska zagadkowego obiektu zlecił Karola Misky, czyli ówczesny właściciela Bzianki. Sensacja było to, że czaszka mamuta była niemal kompletna – zachowały się nawet ciosy i fragmenty żuchwy. Znalezisko trafiło do Cesarsko-Królewskiego Wyższego Gimnazjum w Rzeszowie (obecnie I Liceum Ogólnokształcące). Ale szybko przekazano je do zbiorów ówczesnego Gabinetu Mineralogicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. W zamian rzeszowska szkoła otrzymała ponad 400 minerałów i ok. 130 okazów ptaków i ssaków, co świadczy o tym, że mamucie znalezisko było niezwykle cenne. W kolejnych latach czaszka „wędrowała” po różnych krakowskich instytucjach. Wiele lat można było ją oglądać w Instytucie Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Teraz będzie pokazywana tuż obok rekonstrukcji mamuta na stałej wystawie, która będzie uroczyści zainaugurowana na pierwszy dzień wiosny. Nie tylko mamut W Centrum Edukacji Przyrodniczej UJ prezentowane są też rekonstrukcje neandertalczyka, człowieka wyprostowanego i słynnego asutralopiteka, Lucy. Wszystkie obiekty powstały przy współpracy z antropologami z CEP UJ. Znajdują się na ekspozycji antropologicznej w części poświęconej ewolucji człowieka. Są autorstwa Ewy Stawiarskiej i Piotra Menduckiego z firmy Kamyk z Ostrowca Świętokrzyskiego. Źródło: Uniwersytet Jagielloński Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Miniaturowy słoń, drapieżne bociany i gigantyczne niedźwiedzie. Tak wyglądały zwierzęta epoki lodowcowej
Lód, mamuty i tygrysy szablozębne? Nie tym razem. Epoka lodowcowa pokazana w trzecim sezonie serialu „Prehistoryczna Planeta” to świat dużo bardziej zaskakujący, złożony i żywy. I przede wszystkim – stuprocentowo zgodny z naukową wiedzą.
Nowy, trzeci sezon serialu BBC „Prehistoryczna Planeta: epoka lodowcowa”, dostępny na Apple TV, przedstawia realistyczny obraz plejstocenu – epoki ogromnych zmian klimatycznych i zaskakujących gatunków. Stworzenia, które w nim zobaczymy to prawdziwe zwierzęta żyjące w tamtym czasie, ożywione doskonałymi efektami specjalnymi. Niektóre z nich są zaskakujące i zupełnie różne od tego, z czym najczęściej kojarzymy epokę lodowcową. A Ziemię zamieszkiwały wówczas nie tylko mamuty - równiez inne, fascynujące stworzenia. Tom Hiddleston, Hans Zimmer i 50 naukowców Producent Mike Gunton, w rozmowie z Associated Press podkreśla, że celem produkcji jest stworzenie prawdziwego filmu przyrodniczego, przy którym widz zapomina, że ogląda świat stworzony na komputerach. Produkcja powstała dzięki ogromnemu postępowi w grafice komputerowej, a nad jej realizmem czuwali nie tylko animatorzy - również ponad 50 naukowców, specjalistów od tego okresu. Narratorem trzeciego sezonu jest Tom Hiddleston, a muzykę stworzyli Hans Zimmer i zespół Bleeding Fingers Music. We wcześniejszych sezonach rolę narratora pełnił sir David Attenborough. Serial, który obala stereotypy Twórcy podkreślają, że nie istniała jedna epoka lodowcowa. Była to seria ośmiu zlodowaceń, podczas których lód pokrył nawet 25 proc. wszystkich lądów. W tym samym czasie inne obszary zamieniały się w pustynie – i tam także rodziły się nowe gatunki zwierząt. Na ekranie pojawiają się zarówno kolosy, jak i gatunki zaskakująco drobne, np. karłowaty krewny słonia – stegodon. Jeden z odcinków przedstawia historię młodego stegodona, na którego polują wielkie drapieżne bociany. Poza tym zobaczymy m.in: mięsożerne kangury, ogromne niedźwiedzie i pancerniki czy diprotodony – gigantyczne torbacze wielkości nosorożców. Produkcja pokazuje Ziemię w czasie wielkich zmian: obniżenie poziomu mórz stworzyło lądowe, międzykontynentalne mosty, umożliwiające wielkie migracje gatunków. Dzięki bardzo licznym zapisom kopalnym – lepszym niż w przypadku dinozaurów – możliwe było wierne odtworzenie wyglądu i zachowań ówczesnej fauny. Efekty specjalne to nie wszystko Twórcy serialu skupili się na relacjach i codziennych zmaganiach zwierząt. Pokazali m.in. stado chroniące ciężarną mamucicę podczas zamieci śnieżnej. Mimo zaawansowanych efektów specjalnych, kluczową rolę odegrała praca artystów i animatorów – to oni nadali serialowi emocjonalną głębię, której nigdy nie zapewniłyby narzędzia oparte na sztucznej inteligencji. Źródło: >Associated Press, >Apple TV Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
To odkrycie zmienia historię i biologię. Syberyjski mamut sprzed 40 000 lat zdradził sekret swoich genów
Najstarsze RNA na świecie zachowało się w ciele mamuta sprzed 40 000 lat. Odkrycie rzuca światło na to, co działo się z małą Yuką w ostatnich chwilach jej życia – i może zmienić nasze podejście do epoki lodowcowej.
Spis treści: RNA kontra DNA – co odkryto? Tropem pradawnych cząsteczek Ostatnie chwile życia mamuta Co to oznacza dla przyszłości? W 2010 roku poszukiwacze kłów, przeczesując brzeg rzeki na Syberii, odkryli zmumifikowane szczątki młodego mamuta. Zwierzę, nazwane „Yuka” od pobliskiej wioski Jukagir, było zamarznięte przez niemal 40 000 lat. Wieczna zmarzlina zachowała jego ciało w niezwykle dobrym stanie: z kępkami czerwonawego futra, skręconą trąbą, a nawet nienaruszonym mózgiem. Teraz naukowcy donoszą, że w tkankach Yuki zachował się jeszcze inny, rzadki prehistoryczny skarb: ślady kwasu rybonukleinowego (RNA). To cząsteczki genetyczne kluczowe dla życia, które zwykle szybko rozpadają się po śmierci organizmu. Wyniki zespołu, opublikowane dziś w czasopiśmie „Cell”, stanowią najstarsze jak dotąd odzyskane sekwencje RNA i pierwszy przypadek wyizolowania tych cząsteczek z mamuta włochatego (Mammuthus primigenius). RNA kontra DNA – co odkryto? Naukowcy od dziesięcioleci badają fragmenty pradawnego DNA pochodzące z dobrze zachowanych szczątków mamutów włochatych, takich jak Yuka. Te fragmenty materiału genetycznego pozwoliły odtworzyć genom gatunku i pokazały, jak blisko spokrewnione są mamuty ze współczesnymi słoniami. Ślady starożytnego RNA okazały się jednak trudne do uchwycenia. Związki te zwykle występują w postaci pojedynczej nici. Są niezbędne do uruchamiania określonych genów i wytwarzania ważnych białek, ale są mniej trwałe niż DNA. – Dawne RNA pokazuje niczym stopklatka, które geny są włączone lub aktywne w danej tkance – mówi Love Dalén, badacz genomiki ewolucyjnej z Uniwersytetu Sztokholmskiego i współautor nowego badania. – Tego nigdy nie bylibyśmy w stanie zobaczyć tylko na podstawie DNA. RNA jest też dobrze znane ze swojego związku z wirusami, takimi jak wirus grypy czy koronawirusy pokroju SARS-CoV-2. Patogeny te przechowują informację genetyczną w nici RNA. Dalén uważa, że starożytne RNA będzie kluczowe do wykrywania śladów wirusów z epoki lodowcowej zachowanych wraz ze zmumifikowaną megafauną. Tropem pradawnych cząsteczek Przez długi czas sądzono, że RNA jest zbyt kruche, by przetrwać całe stulecia, a tym bardziej tysiące lat. Ostatnie badania podważyły jednak to założenie. W 2023 roku Dalén i jego zespół odzyskali RNA ze skóry i tkanki mięśniowej wymarłego wilka workowatego, zwanego wilkoworem tasmańskim. Preparat ten spędził w muzealnej kolekcji ponad 130 lat. W 2017 roku inny zespół badaczy wyizolował znacznie starsze RNA z tkanek żołądka lodowej mumii liczącej około 5300 lat. Aby znaleźć jeszcze starsze RNA, Dalén i jego współpracownicy skupili się na okazach pochodzących z wiecznej zmarzliny północnej Syberii. Wraz z jej topnieniem, miejscowi i naukowcy natrafiają tam na niezwykłe znaleziska. Należą do nich zmumifikowany młody tygrys szablozębny oraz całe mnóstwo szczątków mamutów, w których zachowały się skóra i mięśnie. Zespół przebadał próbki od Yuki i dziewięciu innych syberyjskich mamutów. U trzech z nich udało się wyizolować RNA z tkanek, ale u Yuki nici kwasu były najdłuższe. Tylko u Yuki znaleziono też cząsteczki RNA biorące udział w aktywacji genów niezbędnych do rozwoju tkanki mięśniowej. Ostatnie chwile życia mamuta Te cząsteczki RNA dostarczają również wskazówek na temat ostatnich chwil życia młodego mamuta. Naukowcy zaobserwowali na przykład wiele fragmentów RNA będących markerami stresu komórkowego. – Możemy powiedzieć, że życie Yuki tuż przed śmiercią było dość stresujące i że ma to swój ślad w molekularnym krajobrazie jej mięśni – mówi Emilio Mármol, badacz z Uniwersytetu w Kopenhadze i główny autor nowego badania. Niektórzy naukowcy spekulowali, że młodego mamuta zaatakowały lwy jaskiniowe (Panthera spelaea), zanim zwierzę wpadło do płytkiego jeziora lub stawu. Dokładne okoliczności zdarzenia trudno jest jednak ustalić – dodaje Mármol. Co to oznacza dla przyszłości? Podczas analizy materiału genetycznego młodego mamuta w poszukiwaniu śladów RNA zespół dokonał jeszcze jednego zaskakującego odkrycia: Yuka była genetycznie samcem. Odkrycie to podważa wcześniejsze analizy, według których Yuka była młodą samicą mamuta, co wnioskowano na podstawie cech anatomicznych. Choć w ostatnich latach pomysł wskrzeszenia mamuta włochatego zyskał rozgłos, konkretne fragmenty RNA opisane w nowej pracy mają, jak mówi Dalén, niewielkie bezpośrednie znaczenie dla planów tzw. de-ekstynkcji. Samo odkrycie starożytnego RNA jest jednak przełomem naukowym, który w przyszłości może wesprzeć prace nad przywracaniem wymarłych gatunków – podkreśla Beth Shapiro, biolog ewolucyjna i główna dyrektor naukowa w firmie Colossal Biosciences, słynnej z kontrowersyjnego wskrzeszenia wilka strasznego, który jednak jest tylko genetycznie zmodyfikowanym wilkiem szarym. . – W przyszłości powinniśmy być w stanie wykorzystać tę metodę do badań, jak różni się ekspresja genów u gatunków wymarłych i żyjących – mówi Shapiro. Jednym z przykładów mogą być geny odpowiedzialne za kudłatą sierść mamuta. Dalén mówi, że odkrycie starożytnego RNA w mieszkach włosowych mamuta mogłoby rzucić światło na szlaki genetyczne aktywujące te geny. Źródło: National Geographic
DNA bakterii sprzed miliona lat wyizolowano ze szczątków mamuta. To dentystyczna zagadka
Czy mamuty też cierpiały z powodu bólu zębów? Naukowcy twierdzą, że to możliwe – w szczątkach mamutów zidentyfikowano jedne z najstarszych na świecie i bliskich współczesnym drobnoustrojów, które mogły wywoływać choroby jamy ustnej – i nie tylko – u tych wielkich ssaków.
Szwedzcy naukowcy odkryli w skamieniałych zębach mamutów DNA bakterii, które odpowiedzialne były za ich choroby. To jedne z najstarszych pozostałości drobnoustrojów, jakie udało się kiedykolwiek odnaleźć. Co udało się dzięki nim ustalić? Mamucia próchnica Badacze z Centrum Paleogenetyki, będącego efektem współpracy Uniwersytetu Sztokholmskiego i Szwedzkiego Muzeum Historii Naturalnej, przeprowadzili bardzo interesujące badanie na pograniczu archeologii i… stomatologii. Przeanalizowali 483 skamieniałości mamutów – niektóre z nich liczyły sobie ponad milion lat. Skupili się głównie na ich zębach, wykorzystując zaawansowane techniki bioinformatyczne. Dzięki temu udało im się wskazać mikroorganizmy współistniejące z wielkimi ssakami i odróżnić je od tych, które zasiedliły szczątki po śmierci. Wcześniej było to niezwykle trudne. – Wyobraź sobie, że trzymasz w ręku liczący milion lat ząb mamuta. A co, gdybym powiedział ci, że wciąż nosi ślady starożytnych mikrobów, które żyły razem z nim? Nasze wyniki przesuwają badania DNA drobnoustrojów o milion lat wstecz, otwierając nowe możliwości eksploracji tego, jak mikroby związane z żywicielami ewoluowały razem z nimi – mówi Banjamin Guinet z Centrum Paleogenetyki, główny autor badania. Niezwykłe znalezisko w zębach mamutów Naukowców udało się wyróżnić sześć osobnych grup drobnoustrojów stale związanych z mamutami. Były to bakterie spokrewnione m.in. z Actinobacillus, Pasteurella, Streptococcus i Erysipelothrix. Wiele z nich mogło bezpośrednio szkodzić mamutom. Inne, współczesne bakterie spokrewnione z Pasteurella odpowiedzialne są np. z śmiertelne epidemie słoni, które są najbliższymi żyjącymi krewnymi mamutów. Ból zębów mógł być więc najmniejszym wymiarem kary. – Daje nam to wgląd w to, jak mikroorganizmy wpływały na adaptację, choroby i wymieranie w ekosystemach plejstoceńskich – przekazuje Tom van der Valk, badacz z Centrum Paleogenetyki. DNA bakterii wrotami do kolejnych badań – Otwiera to nowy rozdział w zrozumieniu biologii wymarłych gatunków. Możemy teraz nie tylko badać genomy samych mamutów, ale także mikroorganizmów, które w nich żyły – cieszy się Love Dalén, profesor genomiki ewolucyjnej. To bezprecedensowy wgląd w mikrobiomy wymarłej megafauny. Już wstępne badania sugerują, że niektóre linie drobnoustrojów towarzyszyły mamutom przez setki tysięcy lat – od ponad miliona lat temu aż do wyginięcia ostatniej, izolowanej populacji mamutów na arktycznej Wyspie Wrangla. Dzięki badaniom naukowców możemy dowiedzieć się więcej nie tylko o losach samych wielkich ssaków, ale całej plejstoceńskiej fauny. Źródło: Centre for Palaeogentics, phys.org, Cell Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Już wiemy, jak polowano na mamuty. Dzięki polskiemu badaczowi
Mamuty były tak groźne, że dopiero niedawno archeolodzy dowiedli, iż ludzie w ogóle na nie polowali. Polski badacz prof. Piotr Wojtal rozwiał wszelkie wątpliwości, gdy znalazł „dymiący pistolet”: mający 24 tys. lat kawałek krzemiennego grotu tkwiący w żebrze mamuta.
Spis treści: Menu łowców i zbieraczy Czy ludzie polowali na mamuty? Dziwaczne zwierzęta epoki kamienia Grupowe polowanie to skuteczne polowanie Jak wpędzić mamuta do pułapki? Oko w oko z paleolitycznym „czołgiem” Załóżmy, że chcesz odwiedzić epokę, w której lodowce wyższe niż drapacze chmur pokrywały Kanadę, Skandynawię i północną Europę. Chcesz żyć wśród ludzi, hien, niedźwiedzi, wilków, reniferów, nosorożców włochatych, mamutów i lwów. Zamierzasz sprawdzić, czy przetrwasz w jednym z najzimniejszych rejonów świata i w jednym z najzimniejszych okresów w historii ludzkości. Cofnij się więc w czasie o 25 tysięcy lat, by zobaczyć wiosnę na rozległym, mroźnym stepie mamucim w dzisiejszej Europie Wschodniej. Menu łowców i zbieraczy Niestety, tutaj, na tych wysokich, suchych równinach dowody archeologiczne sugerują wyjątkowo ograniczone menu. W stosie śmieci znalezionym w jednym z ludzkich obozów kości mamutów stanowiły 98 procent wszystkich kości. Zła wiadomość jest więc taka, że jeśli chciałbyś tutaj jeść, musiałbyś ścigać najbardziej niebezpieczną zdobycz, na jaką ludzie kiedykolwiek polowali: wielkiego mamuta włochatego. Mamuty były tak groźne, że dopiero niedawno archeolodzy dowiedli, że ludzie w ogóle na nie polowali. Wcześniej wielu uczonych podejrzewało, że łowcy z epoki kamienia żywili się raczej padłymi mamutami, zamiast na nie polować. Jednak wiek mamutów w momencie ich śmierci sugeruje raczej działania myśliwych niż naturalną śmierć. Paleoarcheolog Piotr Wojtal rozwiał wszelkie wątpliwości, gdy znalazł „dymiący pistolet”: mający 24 tysiące lat kawałek krzemiennego grotu tkwiący głęboko w żebrze mamuta. Czy ludzie polowali na mamuty? Obecnie dowody wskazują jednoznacznie na to, że kultury stepowe epoki kamienia łupanego nie tylko polowały na mamuty, ale o mało nie doprowadziły do ich wymarcia. W dzisiejszych czasach bliski i podobnej wielkości krewny mamuta włochatego, sześciotonowy słoń afrykański, czasami zabija kłusowników uzbrojonych w broń palną. Będziesz miał do dyspozycji kij i kamienie. Niemniej gdy zgłodniejesz na mroźnym stepie, możesz mieć tylko jedną opcję: wystrzelić mały kij z zaostrzonym kamiennym czubkiem w zwierzę wielkości minibusa, uzbrojone w dwie włócznie z kości słoniowej o długości dwóch i pół metra. Zanim jednak uda ci się stanąć z bronią w pobliżu wkurzonego sześciotonowego zwierzęcia, będziesz musiał przetrwać w klimacie, który jest zupełnie inny i pod wieloma względami znacznie groźniejszy niż wszystko, czego możesz doświadczyć we współczesnym świecie. Kiedy rozglądasz się po tym nowym świecie lodu, do którego przybyłeś, i próbujesz zrozumieć jego środowisko, możesz mieć tendencję do przypominania sobie tego, co już wiesz o obecnym europejskim stepie i obniżeniu temperatury o 15 stopni. Można pomyśleć, że znalazłeś się w arktycznej tundrze, na przykład we współczesnej północnej Kanadzie lub Rosji. Ale oba przykłady są nietrafione, podobnie jak twoja próba porównania tego środowiska do czegokolwiek, co obecnie można znaleźć na Ziemi. Dziwaczne zwierzęta epoki kamienia To trudne do uniknięcia zniekształcenie poznawcze: w przeciwieństwie do epoki dinozaurów w tym przypadku wiele zwierząt będzie ci znanych, ale pojawią się one w dość dziwnym biologicznym zestawieniu. Zobaczysz zwierzęta, o których myślałeś, że żyją tylko na afrykańskiej sawannie, pasące się obok zwierząt arktycznych. Będziesz obserwować lisa polarnego, żubra i renifera – i wszystko będzie wydawać się normalne. Ale potem zobaczysz, jak goni je gepard. Nosorożec może paść się obok rosomaka. Wilk może siedzieć obok lwa. Rezultatem jest niepokojąco znajomy krajobraz, który tworzy coś w rodzaju biologicznej doliny niesamowitości. Jeśli zauważysz stado lwów ścigających renifera, nie przejmuj się. Cóż, może powinieneś być zaniepokojony. Ale przynajmniej nie jest to iluzja. Zamiast porównywać to, gdzie jesteś, z tym, co wiesz, zacznij od tego, że znajdujesz się w zimnym, suchym środowisku pełnym słonecznych dni i z bardzo małą ilością chmur lub deszczu. Roczne opady zbliżają się do poziomu pustynnego dzięki skandynawskim pokrywom lodowym odbijającym wilgoć z Atlantyku. Jednak te same lodowce wytwarzają glebę o fantastycznym potencjale produkcyjnym dzięki ciągłemu czerpaniu z osadów lodowcowych. Rezultatem jest niesamowita dychotomia fauny między nawodnionymi dolinami rzek a pustynno-suchymi wyżynami w stepie mamucim. Wyniesione płaskowyże i tarasy górskie przypominają polarne pustynie, podczas gdy nawodniona gleba dolin rzecznych eksploduje produktywnością. Tereny zalewowe bogatych gleb stepów mamucich tworzą idealne środowisko do wypasu dużych, koczowniczych zwierząt stadnych, takich jak żubry, konie, mamuty włochate, a także drapieżników zdolnych do ich zabicia. Należą do nich wilki, lwy, gepardy i oczywiście ludzie. Ludzie, których tu widzisz, są członkami społeczności, którą archeolodzy nazywają obecnie kulturą grawecką. Ich obozy położone są nad dolinami rzek. Mogą stamtąd patrzeć na rozległe łąki, obserwować pasące się na nich stada mamutów i planować polowania. Grupowe polowanie to skuteczne polowanie Polowanie na mamuty nie jest samotniczym zajęciem, a to oznacza, że gdy zgłodniejesz, będziesz musiał nawiązać przyjaźnie. To nie tak trudne, jak mogłoby się wydawać. W popkulturze często ukazuje się przedstawicieli kultury graweckiej jako niezbyt rozgarniętych osobników w tygrysich skórach i z dużymi maczugami. Ale wśród archeologów są oni znani ze swoich wyrafinowanych ubrań, dzieł sztuki i misternie wykonanych figurek z kości słoniowej przedstawiających zmysłowe postacie kobiece, zwane Wenus paleolityczną. Aby polować na mamuty, musisz najpierw wykonać oszczep z drzewcem z drewna lub kości i grotem z odłupanego krzemienia. Możesz pomyśleć, że powinieneś rzucić tym oszczepem. Nie rób tego. Twoim celem jest sześciotonowe zwierzę o skórze mającej dwa i pół centymetra grubości. Cios oszczepem tylko je rozwścieczy, a ty zginiesz. Zamiast tego musisz zbudować miotacz oszczepów. Miotacz oszczepów – zwany również atlatlem – to krótki, płaski kij z hakiem do podtrzymywania oszczepu na jednym końcu i uchwytem na drugim. Jego prosta konstrukcja kryje w sobie śmiercionośny efekt: dzięki zwiększeniu zasięgu strzału zamienia się w potężną broń na mamuty. Doświadczony miotacz może użyć atlatla do wystrzelenia oszczepu z prędkością blisko 200 kilometrów na godzinę. Wystrzelony z atlatla krzemienny grot, znaleziony przez Wojtala w żebrze mamuta, przebił dziesięciocentymetrową warstwę skóry i tłuszczu zwierzęcia, a następnie wbił się głęboko w jego kość. Po skonstruowaniu oszczepu i atlatla musisz wybrać swój obóz. Wzgórze nad doliną rzeki, z którego możesz obserwować zbliżające się stada mamutów, jest koniecznością, ale najlepiej byłoby, gdyby dolina rzeki prowadziła również do naturalnej pułapki. Jak wpędzić mamuta do pułapki? Stanowisko kultury graweckiej w południowej Polsce, gdzie Wojtal odkrył kawałek krzemiennego grotu tkwiący w żebrze mamuta, znajduje się na skalistym cyplu z widokiem na naturalną ślepą uliczkę. „Obszar ten był swego rodzaju pułapką – wyjaśnia naukowiec – odizolowaną z trzech stron. Od północy skalistym urwiskiem, a od wschodu i zachodu zagłębieniami i wąwozami”. Musisz znaleźć takie miejsce. Miejsce, do którego zapędzisz pojedynczego mamuta, by mieć szansę się z nim zmierzyć. Kiedy zapytałem Wojtala, w jaki sposób radziłby zlikwidować mamuta, zasugerował podejście stosowane przez ludzi z badanego przez niego stanowiska archeologicznego w Krakowie Spadzistej: wyizoluj mamuta z grupy – na przykład takiego, który wydaje się słaby lub ranny – i spróbuj zagnać go do zaułka. Reszta jest już prosta. Oko w oko z paleolitycznym „czołgiem” „Człowiek po prostu stawał przeciwko mamutowi” – twierdzi Wojtal. Nie ma dowodów na to, że przedstawiciele kultury graweckiej z Krakowa Spadzistej zapędzali mamuty na krawędź urwiska, używali lin, podziemnych dołów lub psów – w sumie istnieje wiele dowodów na to, że tego nie robili. Wojtal mówi mi, że walka była zarówno prosta, jak i brutalna. „Po jednej stronie wściekłe zwierzę o wadze od jednej do sześciu ton, a po drugiej myśliwy z kijem” – wyjaśnia. Z kąta rany wlotowej w kości mamuta, którą znalazł, Wojtal wywnioskował, że łowca musiał stać przed mamutem i szybko strzelać. Strzelanie w przód sześciotonowego stworzenia może wydawać się niebezpieczne – i takie jest, ale niestety nie masz wyboru. Skóra mamuta z tyłu, podobnie jak u słoni, była praktycznie nie do przebicia. Strzelanie do mamuta, gdy stoi on tyłem do ciebie, byłoby pozbawione sensu i bardzo nierozsądne. Równie dobrze mógłbyś strzelać do niego ze słomki. Musisz zadać więcej obrażeń. Musisz stanąć twarzą do mamuta, a jeśli chcesz, by oszczep miał wystarczającą prędkość przy uderzeniu, musisz być niebezpiecznie blisko. Innymi słowy, najlepszym planem jest użycie broni, która sama w sobie ma niewielkie szanse na unieszkodliwienie zwierzęcia, za to jest w stanie go rozwścieczyć z bardzo bliskiej odległości. Wojtal powiedział mi, że nie wiadomo, jak często łowcy ginęli podczas polowań na mamuty – archeolodzy nie znaleźli wystarczającej liczby ludzkich szkieletów, by wyciągnąć jakiekolwiek wnioski. Ale zapewnia, że twoje polowanie nie będzie bezpieczne. Jeśli mamut cię dopadnie, prawdopodobnie spróbuje rozszarpać cię ciosami. Jeśli mu się to nie uda, będzie usiłował cię rozdeptać. A w tych czasach jakiekolwiek obrażenia mogą zakończyć się śmiercią. Ale możesz uniknąć tego losu. To możliwe. Po prostu atakuj w grupie. Unikaj dużych stad mamutów i pojedynczych agresywnych samców. Wystrzeliwuj oszczepy w szybkim tempie, stojąc twarzą do mamuta i miej nadzieję, że zaatakuje kogoś innego z twojej grupy. Jeśli zaś to ty będziesz tym pechowcem – uciekaj. To jest przedruk z książki autorstwa Codiego Cassidiego pt. „Jak przetrwać historię”, która ukazała się nakładem wydawnictwa HI:STORY w przekładzie Piotra Grzegorzewskiego. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Włochata mysz to krok do przywrócenia mamuta. Tak twierdzi firma Colossal, niezależni eksperci mają inne zdanie
We wtorek firma Colossal Biosciences ogłosiła przełom w pracach nad przywróceniem mamuta włochatego. Jest nim wyhodowanie myszy o grubym, jasnym futrze – podobnym do tego, jakie miały mamuty. Zdaniem naukowców Colossala włochate gryzonie stanową praktyczny dowód na to, że obrana przez nią metodą odtwarzania wymarłych gatunków może zakończyć się sukcesem.
W tym artykule: Co futrzana mysz ma wspólnego z mamutami? Przez mysz do mamutów Zachwyt czy potwory z laboratorium? O firmie Colossal Biosciences głośno zrobiło się w 2021 roku. Wówczas spółka z siedzibą w Dallas w Teksasie ogłosiła, że zamierza starać się o przywrócenie wymarłych gatunków z użyciem całego zestawu genetycznych technologii. Chodzi o zwierzęta takie jak dodo, wilk workowaty, a przede wszystkim mamut włochaty, kuzyn żyjących współcześnie słoni. Mamuty żyły na Ziemi jeszcze ok. 4 tys. lat temu. We wtorek Colossal wydała oświadczenie, w którym pochwaliła się sukcesem na drodze do reintrodukcji mamutów. Jest nim… mysz. Taka jak widać na zdjęciu po lewej: z jasnym, długim i gęstym futrem. – Mysz Włochata Colossala oznacza przełomowy moment w naszej misji odtworzenia gatunków wymarłych – oświadczył Ben Lamm, współzałożyciel i szef firmy. Lamm chwali się, że prace nad myszami poszły błyskawicznie. – Zaczęliśmy się nimi zajmować we wrześniu [zeszłego roku – przyp.red.] – powiedział „Live Science” CEO Colossala. – Nie sądziliśmy, że będą takie słodkie. Co futrzana mysz ma wspólnego z mamutami? Od razu trzeba podkreślić jedno. Modyfikowane genetycznie myszy, które pokazano, nie mają żadnych genów mamutów. Koncepcja Colossala zakłada, że należy zmieniać geny istniejących gatunków tak, by zaczęły przypominać te wymarłe. W przypadku mamutów główne prace są prowadzone na słoniach. Celem firmy jest wyhodowanie odpornych na zimno słoni o grubym futrze i innych fizycznych cechach mamutów. Pokazane właśnie myszy mają stanowić dowód, że to możliwe. Naukowcy Colossala zmodyfikowali siedem ich genów. Sześć z nich związanych jest z długością, gęstością i wyglądem futerka. To np. gen FGF-5, który zazwyczaj jest aktywny. U włochatych myszy został zablokowany, dzięki czemu ich futro zrobiło się trzy razy dłuższe niż u „zwykłych” myszy laboratoryjnych. Przez mysz do mamutów Inna genetyczna zmiana dotyczyła genu związanego z metabolizmem tłuszczów. Co ciekawe, okazało się, że nie wpłynęła ona na wagę myszy. Mamucie gryzonie wcale nie były cięższe od swoich zwykłych odpowiedników. Celem wprowadzenia takich a nie innych zmian było wyhodowanie myszy bardziej odpornych na zimno. Czy to się udało? Jeszcze nie wiadomo. Myszy mają zaledwie kilka miesięcy. Naukowcy Colossala – kierowani przez biolożkę ewolucyjną Beth Shapiro – nie mieli więc zbyt wiele czasu, aby zbadać, jak mutacje mogą wpłynąć na ich zdrowie w długim okresie: np. na płodność czy skłonność do zachorowań na nowotwory. Ustalenie, czy faktycznie włochate myszy mogłyby polubić chłodniejszy klimat, też jest dopiero w planach. View oEmbed on the source website Zachwyt czy potwory z laboratorium? Badania zostały opisane w artykule opublikowanym na serwisie preprintów naukowcych BioRvix. Nie był on jeszcze recenzowany i nie został przyjęty do publikacji w żadnym czasopiśmie. Wśród społeczności naukowej prace Colossala budzą mieszane odczucia. Mają swoich zwolenników, ale także krytyków, którzy nie zostawiają na nich suchej nitki. – To dalekie od stworzenia mamuta lub „myszy mamuta” – stwierdził Stephan Riesenberg, genetyk z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maxa Plancka w Lipsku. – To po prostu mysz, która ma pewne specjalne geny – dodał. Jego zdaniem zrobienie kilku zmian w genomie to dzisiaj standard w inżynierii genetycznej, szczególnie w przypadku myszy. Riesenberg wraz z zespołem zajmuje się badaniami genomu neandertalczyków. Jeszcze bardziej krytycznie oceniają działania Colossala biolodzy ewolucyjni i ekolodzy. Ich zdaniem pomysły odtwarzania wymarłych gatunków nie mają sensu, bo nie ma już środowisk naturalnych, które te gatunki mogłyby zamieszkiwać. – Jeśli nie ma w tym żadnego celu, po prostu tworzymy potwory w laboratorium – powiedział na łamach science.org Douglas McCauley z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara. Firma Colossal oświadczyła, że już w 2028 roku na świat przyjdzie małe słoniątko, które będzie wyglądało jak mamut włochaty. Źródła: BioRxiv, nature.com, science.org, Live Science Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”.
Jak ludzie polowali na mamuty? Wcale nie rzucali oszczepami. Nasi przodkowie byli o wiele sprytniejsi
Kilkanaście tysięcy lat temu, w plejstocenie, ludzie z powodzeniem polowali na megafaunę. Ich ofiarami padały mamuty, mastodony, bizony czy smilodony. W jaki sposób naszym praprzodkom udawało się zabić ważącego kilka ton mamuta? Zdaniem badaczy z Uniwersytetu Berkeley używali broni drzewcowej przypominającej o wiele późniejsze piki.
W tym artykule: Jak polowano na mamuty? Inżynierowie z plejstocenu Polowanie na mamuty Czego było potrzeba mieszkańcom plejstocenu, by upolować mamuta? Właściwej broni, grupy towarzyszy, dużej porcji odwagi, planu. A także znajdowania się w odpowiednim miejscu w odpowiednim czasie. O tym, jak ważny był ostatni czynnik, można przekonać się, odwiedzając muzeum archeologiczne w Pavlovie na Morawach. Znajduje się ono niedaleko głównej drogi do Wiednia – i jest zdecydowanie warte zatrzymania. Powstało w miejscu stanowiska archeologicznego Palvov I, gdzie znaleziono kości mamutów, narzędzia i ceramikę sprzed 24–26 tys. lat. Wśród eksponatów w Pavlovie wyróżnia się słynna paleolityczna Wenus z Dolnych Vestonic oraz figurki mamutów wypalane z gliny przez dawnych łowców tych zwierząt. Spacer nad muzeum – jego nietypowy, wkopany w ziemię budynek zdobył ważną czeską nagrodę architektoniczną – uświadamia, jak przemyślni byli paleolityczni myśliwi. Zakładali swoje prowizoryczne obozowiska na stokach jedynego w okolicy wzniesienia, otoczonego rozległymi dolinami. Widok stąd rozciąga się na wiele kilometrów w każdą stronę. Jeśli znało się zwyczaje mamutów i ścieżki, którymi podążały, można było wypatrzyć te wielkie zwierzęta z daleka. I przygotować obławę. Jak polowano na mamuty? Zwiedzanie Archeoparku w Pavlovie warto zacząć od obejrzenia krótkiego filmu wprowadzającego. Obala on kilka popularnych mitów związanych z polowaniem na mamuty. Jeden z tych mitów powstał jeszcze na początku poprzedniego stulecia. Według niego nasi praprzodkowie wykopywali na drodze mamutów doły, które następnie maskowali gałęziami i liśćmi. Następnie mieli zapędzać gigantyczne ssaki do takich pułapek. Jak tłumaczą na filmie czescy archeolodzy, to nic innego niż bajka. Ich zdaniem mamuty były zbyt inteligentne, by wpaść w tego typu potrzaski. Skuteczne mogło być za to oddzielenie chorego lub młodego zwierzęcia od stada, a następnie zagnanie go na błotnisty stok. Tam mamut miałby kłopot z utrzymaniem się na nogach i jednoczesnym bronieniem się przed myśliwymi. To pozwalało otoczyć go i zabić. Tylko czym? Na współczesnych ilustracjach pokazujących łowców mamutów najczęściej widzimy ich z oszczepami lub włóczniami zakończonymi grotami. Czy rzucali nimi w zwierzę? A może dźgali je równocześnie ze wszystkich stron, czekając aż się wykrwawi i osłabnie? Inżynierowie z plejstocenu Zdaniem naukowców z Uniwersytetu Berkeley – autorów artykułu opublikowanego w czasopiśmie „PLOS ONE” – żadna z tych odpowiedzi nie jest prawdziwa. Scott Byram wraz z innymi archeologami z Berkeley zbudowali repliki broni sprzed kilkunastu tysięcy lat. Z ich pomocą wykazali, że ludzie z plejstocenu mogli używać czegoś podobnego do pik. Czyli zakończonej grotem broni drzewcowej, którą nastawiali w kierunku szarżującego zwierzęcia. Naukowcy nie mieli oczywiście zachowanej broni, którą mogliby odtworzyć – a przynajmniej nie w całości. Jako groty przypuszczalnych pik posłużyły repliki tzw. grotów typu Clovis. Tak określa się szpiczasto zakończone ostrza z licznymi żłobieniami z północnoamerykańskiej kultury Clovis. Po raz pierwszy znaleziono je w Nowym Meksyku prawie sto lat temu. Groty typu Clovis odkrywano również w szkieletach mamutów. Uzasadnia to przypuszczenie, że stanowiły część broni służącej do polowań na megafaunę. Groty typu Clovis miały ostre krawędzie i charakterystyczne podłużne wżłobienia u podstawy (można je dostrzec na zdjęciu ilustrującym ten artykuł). Wykuwano je z czertu, krzemienia albo jaspisu. Później osadzano na trzonkach tyczek, a następnie przewiązywano rzemieniem. Drzewce z plejstocenu nie zachowały się. Naukowcy odtworzyli, je sięgając do przekazów z różnych kultur, współczasnych i starożytnych (m.in. greckiej). Polowanie na mamuty Jak najlepiej używać takiej broni? Zdaniem Byrama i jego współpracowników, nasi przodkowie zapierali jej trzonek o ziemię. Następnie kierowali drzewce pod kątem w stronę szarżującego zwierzęcia. Jeśli mamut nadział się na grot, ostrze rozrywało jego ciało z ogromną siłą. – Energia, którą można wytworzyć za pomocą ludzkiego ramienia, w niczym nie przypomina energii generowanej przez szarżujące zwierzę. To różnica o rząd wielkości – zauważa antropolog Jun Sunseri. – Te włócznie zostały zaprojektowane tak, aby chronić użytkownika – dodaje. Po wykonaniu replik naukowcy sprawdzili ich wytrzymałość w badaniach eksperymentalnych. Zrzucali na swoje piki z niewielkiej wysokości (35 cm) ciężar 11 kg. Miało to symulować uderzenie w pikę przez niewielkie zwierzę. Jak się okazało, w rezultacie grot cofał się, przepoławiając trzonek. Naukowcy porównali ostateczny efekt do działania pocisku grzybkującego. Ten rodzaj pocisku rozszerza się, gdy trafia w ciało zwierzęcia. Badacze są przekonani, że techniki myśliwskie ludzi z plejstocenu były skomplikowane, a ich broń wyrafinowana, solidna i wytrzymała. W planach mają przeprowadzenie kolejnych testów praktycznych swoich replik. Tym razem chcą zbudować zjeżdżalnię albo wahadło, które pozwoliłyby symulować atak mamuta. Źródło: EurekAlert, PLOS ONE. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Znaleziono skamieniałości chromosomów mamuta sprzed 52 tys. lat. Czy to krok do odtworzenia tego gatunku?
Ze skóry wymarłego mamuta włochatego udało się pozyskać wyjątkowo duże fragmenty DNA. Na ich podstawie możliwe było wykonanie trójwymiarowej rekonstrukcji chromosomów mamuta włochatego. To krok do opracowania metody odczytywania genomu wymarłych gatunków.
W tym artykule: Ile par chromosomów miały mamuty? Jak DNA przetrwało tak długo? Geny aktywne i nieaktywne Mamuty wrócą? W najnowszym numerze czasopisma naukowego „Cell” badacze ze Stanów Zjednoczonych, Danii i Hiszpanii informują o niezwykłym osiągnięciu. Udało im znaleźć skamieniałość chromosomów mamuta włochatego. W próbce pozyskanej z zachowanych fragmentów skóry mamuta naukowcy wyodrębnili nietypowo duże fragmenty DNA z dokładnością do nanometrów – miliardowych części metra. – Wiadomo było, że maleńkie części prehistorycznego DNA mogą przetrwać długi czas – mówi dr Marcela Sandoval-Velasco z Uniwersytetu Kopenhaskiego, główna autorka badań. – Jednak teraz znaleźliśmy próbkę, w której dziesiątki tysiącleci przetrwał cały trójwymiarowy układ fragmentów DNA. W ten sposób zachowana została struktura całego chromosomu – wyjaśnia badaczka. Odkrycie może pomóc lepiej poznać historię życia na Ziemi. Może też ułatwić prace na przywróceniem wymarłych gatunków. Jest na tyle istotne, że znalazło się na okładce „Cell”. Ile par chromosomów miały mamuty? Generalnie materiał genetyczny słabo przechodzi próbę czasu. To, co z niego pozostaje po tysiącleciach, to bardzo krótkie kawałki DNA. Rzadko kiedy są dłuższe niż sto par zasad – podstawowych cegiełek, z których zbudowany jest kwas dezoksyrybonukleinowy. Sto par stanowi zaledwie ułamek całości, ponieważ pełne DNA organizmu może składa się nawet z miliardów par zasad. Ludzki genom to 3,2 mld par zasad ułożonych w 23 pary chromosomów. Natomiast skamieniałe chromosomy są około milion razy dłuższe niż większość znajdowanego dotychczas prehistorycznego DNA. Zrekonstruowanie ich trójwymiarowej struktury pozwoliło odtworzyć organizację całego genomu (za wzór posłużył genom słoni). I uzyskać zupełnie nowe informacje, których nie mieliśmy wcześniej. Jakie? Nowe odkrycie wyjaśniło, ile mamuty miały chromosomów. – Odkryliśmy, że miały 28 par chromosomów. To ma duży sens, ponieważ właśnie tyle mają współczesne słonie, najbliżsi żyjący krewni mamuta włochatego – mówi dr Juan Antonio Rodríguez, współautor badań. – Możliwość policzenia chromosomów wymarłego stworzenia po raz pierwszy była niezwykle ekscytująca. Liczenie od jednego do 28 zwykle nie daje tyle frajdy – dodaje naukowiec. Jak DNA przetrwało tak długo? Kluczem do odkrycia było znalezienie odpowiedniej próbki. Trwało to pięć lat, w czasie których przetestowano dziesiątki próbek. Ostatecznie naukowcy trafili na doskonale zachowanego mamuta, znalezionego na Syberii w 2018 r. Żył 52 tys. lat temu. Niedługo po śmierci przeszedł proces naturalnej liofilizacji – został zamrożony i wysuszony. Do badań posłużył niewielki fragmencik skóry pobrany zza ucha zwierzęcia. Przy okazji naukowcy przeprowadzili ciekawe testy z suszoną wołowiną. Chcieli sprawdzić, czy po odpowiedniej obróbce – mrożeniu i suszeniu – materiał genetyczny w komórkach ma szanse przetrwać. – Strzeliliśmy do niej ze strzelby. Przejechaliśmy po niej samochodem. Były miotacz drużyny Houston Astros rzucił w nią szybką piłką. Za każdym razem suszone mięso rozpadało się na drobne kawałki, rozbijając się jak szkło. Ale w skali nano chromosomy pozostały nienaruszone. To jest powód, dla którego te skamieliny się zachowały – opowiada dr Cynthia Pérez Estrada, współautorka pracy. Mamuty włochate mogą wrócić na Ziemię. Naukowcy osiągnęli przełom związany z komórkami macierzystymi Po raz pierwszy udało się przeprogramować komórki słonia tak, by zamieniły się w komórki macierzyste. To osiągnięcie bioinżynierów firmy Colossal przybliża nas do przywrócenia Ziemi m... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mamuty-wlochate-moga-wrocic-na-ziemie-naukowcy-osiagneli-przelom-zwiazany-z-komorkami-macierzystymi-c2de9eb.jpg" width="938" height="528" alt="Mamuty włochate mogą wrócić na Ziemię. Naukowcy osiągnęli przełom związany z komórkami macierzystymi" title="Mamuty włochate mogą wrócić na Ziemię. Naukowcy osiągnęli przełom związany z komórkami macierzystymi" /> Geny aktywne i nieaktywne Materiał badawczy okazał się tak doskonały, że pozwolił nawet sprawdzić, które geny mamuta były aktywne. Jest to możliwe dzięki zjawisku tzw. kompartmentacji DNA. W uproszczeniu oznacza ono, że w jądrze komórkowym aktywne i nieaktywne fragmenty DNA grupują się w oddzielnych obszarach. Okazało się, że w większości przypadków mamuty miały aktywne te same geny co współczesne słonie. Ale nie zawsze. – Oczywiste pytanie brzmiało: dlaczego jest to „mamut włochaty”, a nie „szokująco łysy mamut”? – pyta żartobliwie dr Thomas Gilbert, współautor artykułu. – Fakt, że w tych skamieniałościach zachowała się kompartmentacja, miał kluczowe znaczenie. Umożliwił po raz pierwszy sprawdzenie, które geny u mamuta włochatego były aktywne. I okazało się, że istnieją kluczowe geny regulujące rozwój mieszków włosowych, których schemat działania jest zupełnie inny niż u słoni – mówi naukowiec. Mamuty wrócą? Odkrycie opiera się na doskonale zachowanym, długo poszukiwanym materiale badawczym. Jednak naukowcy uważają, że ich metodę można ją zastosować do badania innego prehistorycznych DNA – od mamutów po mumie egipskie. A także materiału genetycznego pozyskanego z nowszych okazów muzealnych. – Wyniki te mają również oczywiste konsekwencje dla współczesnych wysiłków zmierzających do odtworzenia wymarłego mamuta włochatego – dodaje Gilbert. Źródło: EurekAlert, EurekAlert, Cell Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zaskakujące odkrycie w piwniczce na wino. Kości gigantów sprzed tysiącleci
Liczne kości gigantów żyjących przed dziesiątkami tysięcy lat w Europie odkrył właściciel winnicy w pobliżu Langenlois w Austrii. Szczątki mamutów spoczywały wewnątrz piwniczki na wino.
W tym artykule: Odkrycie szczątków mamutów w Austrii Klęska urodzaju, czyli mnóstwo mamutów Kości mamutów. Rzadkie znaleziska? Mamuty to olbrzymie wymarłe zwierzęta, które przywodzą na myśl żyjące do dzisiaj słonie. Pojawiły się w Europie około pół miliona lat temu. Osiągały ponad 3 m wysokości i ważyły do 6 ton, czyli tyle, ile 2–3 samochody osobowe. Populacja mamutów zaczęła się gwałtownie zmniejszać kilkanaście tysięcy lat temu. Ostatnie osobniki przetrwały na Alasce i w północno-wschodniej Rosji na Wyspie Wrangla. Tam żyły jeszcze do połowy III tysiąclecia p.n.e., czyli do czasów, w których w Egipcie wznoszono piramidy. Odkrycie szczątków mamutów w Austrii Odkrycie kości tych wielkich zwierząt jest dla badaczy przeszłości zawsze wielką gratką, bo nadal wiele pytań na ich temat pozostaje bez odpowiedzi. Podczas prac remontowych prowadzonych w piwniczce do przechowywania wina plantator winorośli z Dolnej Austrii niedaleko miejscowości Langenlois, Andreas Pernestorfer niespodziewanie natknął się na duże kości. Mężczyzna natychmiast zgłosił znalezisko do Federalnego Urzędu Ochrony Zabytków. Urzędnicy wysłali na miejsce naukowców z Austriackiego Instytutu Archeologicznego (OeAI), z grupy badawczej „Archeologia czwartorzędu”. Badaniami kieruje dr Hannah Parow-Souchon. Klęska urodzaju, czyli mnóstwo mamutów – To, co początkowo wyglądało na kilka pojedynczych kości mamuta, okazało się grubą warstwą kości z co najmniej trzech różnych zwierząt – czytamy na stronie Austriackiej Akademii Nauk. Piwnica, w której znaleziono szczątki pradziejowych gigantów jest bardzo głęboka, bo ma nawet 17 m głębokości. Lokalne media donoszą, że wśród licznych kości znaleziono również narzędzia kamienne. Można je wstępnie datować na około 40–30 tysięcy lat. Planowane jest wykonanie datowania kości metodą radiowęglową. Postawi to kropkę nad i w kwestii precyzyjnego określenia wieku znaleziska. Nie jest to pierwsze tego typu odkrycie w okolicy. Sto lat temu hrabia von Wurmbrand i Hugo Obermaier badali w jednej z sąsiednich piwniczek na wino podobne nagromadzenie kości tych prahistorycznych zwierząt. Obszar Dolnej Austrii jest bardzo bogaty w znaleziska archeologiczne z okresu paleolitu. Niecało 30 km na południowy-wschód od właśnie odkrytego nagromadzenia kości, w 1908 roku odkryto w wiosce Willendorf słynną kobiecą figurkę sprzed około 30 tysięcy lat. Nazwano ją Wenus z Willendorfu. Kości mamutów. Rzadkie znaleziska? Z terenu Europy znanych jest mnóstwo miejsc, w których odkryto szczątki mamutów. Są to jednak najczęściej przypadkowe odkrycia pojedynczych kości, dokonane w czasie prac budowlanych czy ziemnych. Naukowcy bardziej cenią sobie znaleziska w postaci większych nagromadzeń kości, które sami mogą przebadać w sposób metodyczny. Dlatego tak ważne jest nowe znalezisko z Austrii. Tutaj mamy do czynienia najprawdopodobniej z miejscem, w którym przed dziesiątkami tysięcy lat człowiek oprawiał mamuty, o czym świadczą leżące obok narzędzia krzemienne. Spektakularnym stanowiskiem archeologicznym, na którym odkryto szczątki ponad 100 mamutów i przebadano w bardzo metodyczny sposób jest Kraków Spadzista u podnóża kopca Kościuszki w Krakowie. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. To stanowisko archeologiczne jest jednym z największych w Europie nagromadzeń kości i zębów mamuta zarówno jeśli chodzi o liczbę szczątków kostnych, jak i liczbę opisanych osobników. Stąd też pochodzi pierwszy bezpośredni dowód z Europy na polowanie ludzi na mamuty. Jest to fragment krzemiennego grotu sprzed 25 tys. lat, wbity w żebro mamuta. To odkrycie ogłosili w 2019 roku dr hab. Piotr Wojtal i dr hab. Jarosław Wilczyński z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN w Krakowie. Nowo odkryte nagromadzenie z austriackiego Langenlois wygląda na dużo mniejsze, ale może przynieść równie ważne dane. Archeolodzy planują kontynuować badania wykopaliskowe w austriackiej piwniczce. Źródła: OEAI, noen.at. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Mamuty włochate mogą wrócić na Ziemię. Naukowcy osiągnęli przełom związany z komórkami macierzystymi
Po raz pierwszy udało się przeprogramować komórki słonia tak, by zamieniły się w komórki macierzyste. To osiągnięcie bioinżynierów firmy Colossal przybliża nas do przywrócenia Ziemi mamutów włochatych.
W tym artykule: Przez słonie do mamutów Mamuty włochate: pierwszy przełom Kiedy zobaczymy mamuty włochate? Mamuty włochate (Mammuthus primigenius) to jedne z najbardziej fascynujących wymarłych zwierząt. Potężne ssaki, które przemierzały lodowate pustkowia, od dawna rządzą ludzką wyobraźnią. Są bohaterami niezliczonych filmów, książek i gier komputerowych. Czy jest szansa, żebyśmy kiedykolwiek zobaczyli mamuty w rzeczywistości? To marzenie założycieli firmy Colossal Biosciences – przedsiębiorcy Bena Lamma i dr. George’a Churcha, genetyka z bostońskiej Harvard Medical School. Dwa lata temu Lamm i Church pozyskali od inwestorów 15 mln dolarów na wskrzeszenie mamutów włochatych. Prace nad przywróceniem Ziemi prehistorycznych kolosów ruszyły pełną parą. Na początku marca br. firma ogłosiła pierwszy przełom. Jej naukowcom udało się przekształcić komórki skóry słoni azjatyckich w indukowane pluripotencjalne komórki macierzyste. Czyli takie, z których może rozwinąć się każda tkanka dorosłego organizmu. To milowy krok na drodze do rekonstrukcji mamutów włochatych. Przez słonie do mamutów Dlaczego? Co zagrożone słonie azjatyckie (Elephas maximus) mają do mamutów? Plan Colossala zakłada wszczepienie genów mamutów do DNA słoni. Chodzi o geny odpowiedzialne za typowo mamucie cechy: gęstą sierść, długie, zakrzywione ciosy czy czaszkę w charakterystycznym kształcie kopuły. Tak zmodyfikowany materiał genetyczny trafi do komórek jajowych i plemników wyhodowanych z komórek macierzystych słoni azjatyckich. Zapłodniona komórka zacznie się dzielić, tworząc embriony z genami mamutów. Na koniec albo zostaną one wszczepione słonicom surogatkom, albo będą rozwijać się w sztucznych macicach. Oczywiście, w ten sposób w najlepszym razie powstaną raczej „odporne na zimno słonie wyglądające jak mamuty” niż „prawdziwe” mamuty. Wskrzeszenie tych ostatnich nie jest jednak możliwe. Co prawdo udało się zsekwencjonować DNA pozyskane ze znalezionych szczątków mamutów, ale jest ono niekompletne. Stąd wymyślona przez Colossal droga do mamutów wiedzie przez słonie. Mamuty włochate: pierwszy przełom Jak widać, powyższy plan jest bardzo skomplikowany. Wymaga m.in. opracowania nowych technicznych metod z dziedziny inżynierii genetycznej. Jedną z nich było skłonienie komórek skóry słoni, by cofnęły się do wcześniejszego etapu rozwoju. I ponownie stały się komórkami macierzystymi. Dla genetyków nie jest to nic nowego: coś takiego zrobiono z komórkami myszy już osiemnaście lat temu. Trzynaście lat temu to samo udało się dla pierwszych zagrożonych gatunków, nosorożca północnego (Ceratotherium simum cottoni) i mandryla równikowego (Mandrillus leucophaeus). Później uzyskano komórki macierzyste jeszcze wielu innych zagrożonych zwierząt. Jednak choć wiele zespołów próbowało, dotychczas nigdy nie powiodło się to dla słoni. Stąd ogłoszone przez Colossal osiągnięcie nazywane jest przełomem. Stoi za nim genetyczka Eriona Hysolli. Jej zespół znalazł klucz do sukcesu. Okazało się nim stłumienie ekspresji antynowotworowego genu TP53. Dzięki temu w wielostopniowym procesie uzyskano cztery linie komórek macierzystych. W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. Kiedy zobaczymy mamuty włochate? Oczywiście to dopiero pierwszy krok do rekonstrukcji mamutów. Jednak mając komórki macierzyste słoni, naukowcy Colossal mogą zabierać się za kolejne. Teraz zbadają różnice w genomie słoni i mamutów, by wybrać kluczowe „mamucie” geny. Następnie postarają się stworzyć modyfikowane genetycznie komórki macierzyste i przekształcić jej w komórki jajowe i plemniki. I znów: inni badacze zdołali to zrobić z komórkami myszy. Jednak nie oznacza to wcale, że dla słonio-mamutów ten etap przebiegnie bezproblemowo. Gdyby udało się stworzyć embriony, pojawi się kolejna trudność. Ciąża u słoni trwa 22 miesiące, zaś słonie azjatyckie są gatunkiem zagrożonym. Dotychczasowe doświadczenia z modyfikowanymi embrionami pokazują, że zazwyczaj trzeba ich wszczepić co najmniej kilkadziesiąt, by uzyskać jedne zdrowe narodziny. Dlatego dr Church myśli o sztucznych macicach – również wyhodowanych z komórek pluripotencjalnych – w których miałyby dojrzewać embriony. - Nie chcemy zakłócać naturalnego rozmnażania się zagrożonych gatunków – wyjaśniał dr Church dla nature.com. W Kanadzie znaleziono mumię małego mamuta sprzed 30 tys. lat Mały mamut włochaty znaleziony w Kanadzie zachował się w idealnym stanie. W jego jelitach nadal jest ostatni posiłek. Co to było? Na razie osiągnięcie naukowców Colossala musi przejść przez etap recenzji naukowych. Artykuł opisujący przełomowe osiągnięcie ma się wkrótce znaleźć na serwisie preprintów bioRxiv. Wówczas inni genetycy będą mogli przetestować metodę dr Hysolli we własnych laboratoriach. Co to wszystko oznacza dla miłośników mamutów, którzy chcieliby je zobaczyć na własne oczy? Dwa lata temu, gdy Colossal chwaliła się zdobyciem finansowania, mówiło się, że pierwszy mamut może narodzić się za sześć lat. Tym razem nie pojawia się żadna data. Co oznacza, że wszyscy kochający mamuty powinni uzbroić się w cierpliwość. Źródła: Nature.com, Live Science, Guardian, New Scientist Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pierwsi Amerykanie mieszkali obok gigantycznych mamutów. Wskazują na to dowody sprzed 14 tys. lat
Obozowiska pierwszych Amerykanów, zasiedlających Alaskę 14 tysięcy lat temu, znajdowały się w sąsiedztwie stad mamutów. Zwierzęta te były nie tylko bardzo kalorycznym źródłem pożywienia.
W tym artykule: Pierwsi Amerykanie obok mamutów Zmiana klimatu niebezpieczna dla mamutów Mamut – cenna zdobycz Od wielu dekad uwagę archeologów przykuwa kwestia pojawienia się ludzi na kontynencie amerykańskim. Moment ten stale oddala się w czasie. Teraz przyjmuje się, że pierwsi migranci z Azji dotarli do Nowego Świata kilkanaście tysięcy lat temu. Badania naukowców z Alaski i Kanady rzucają na ten intrygujący moment nowe światło. Swoje analizy opublikowali oni na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science Advances”. Pierwsi Amerykanie obok mamutów Naukowcy ustalili, że kilkanaście tysięcy lat temu miejsca pobytu mamutów włochatych pokrywały się z siatką obozowisk ludzi na Alasce przez około tysiąc lat. Długotrwała i przewidywalna obecność mamutów włochatych mogła przyciągnąć ludzi na ten obszar. Taki wniosek umożliwiła m.in. analiza izotopowa ciosu samicy mamuta przez radę wioski Healy Lake nazwanej Élmayųujey'eh. Dzięki analizie można uzyskać wgląd w dietę i miejsca pobytu zwierzęcia. Cios odkryto na stanowisku archeologicznym Swan Point w interiorze Alaski. Obok leżały kości dwóch spokrewnionych młodych mamutów i innych zwierząt. Wygląda na to, że zwierzęta zostały upolowane, bo ich szczątki spoczywały obok ognisk i kamiennych narzędzi używanych przez ludzi zapewne do sprawiania tusz. – Samica wędrowała po najgęstszym regionie stanowisk archeologicznych na Alasce – powiedziała Audrey Rowe, doktorantka University of Alaska Fairbanks i główna autorka artykułu. – Wygląda na to, że ci pierwsi ludzie zakładali obozowiska na obszarach, które były odwiedzane przez mamuty. Czego jeszcze naukowcy dowiedzieli się o samicy mamuta z analiz izotopowych? Znaczna część wędrówki Elmy pokrywała się z podróżą wcześniej badanego samca mamuta, który żył 3000 lat wcześniej. Oznacza to, że istniały stałe wzorce migracji tych wielkich zwierząt. Elma w momencie śmierci miała około 20 lat i była zdrowa. – Badania izotopowe wykazały, że nie była niedożywiona i że jej śmierć zbiegła się w czasie z funkcjonowaniem sezonowego obozu w Swan Point, gdzie znaleziono jej ciosy – dodał Matthew Wooller, który jest dyrektorem Alaska Stable Isotope Facility i profesorem w College of Fisheries and Ocean Sciences. Zmiana klimatu niebezpieczna dla mamutów Kilkanaście tysięcy lat temu krajobraz północnej Ameryki zmieniał się wraz ze zmianami klimatu. Stepy zdominowane przez trawy i krzewy, tak powszechne w alaskańskim interiorze, zaczęły stopniowo porastać drzewa. Być może te zmiany zbiegały się w czasie z wędrówką mamutów na północ. Ludzie szli na południe z Azji, a mamuty z Ameryki na północ, tam gdzie klimat był dla nich bardziej odpowiedni. Oba gatunki spotkały się w połowie drogi. – Zmiana klimatu pod koniec epoki lodowcowej spowodowała fragmentację preferowanego przez mamuty otwartego siedliska, potencjalnie zmniejszając ich mobilność i czyniąc je bardziej podatnymi na polowania organizowane przez ludzi – zauważył archeolog Ben Potter z University of Alaska Fairbanks, jeden z autorów publikacji. Mamut – cenna zdobycz Polowanie na mamuty było sporym wyzwaniem. Wymagało skoordynowanych działań kilkunastu osób. Pradziejowi myśliwi często unikali bezpośredniego starcia. Woleli zagonić mamuty w pułapki. Tak było na przykład w przypadku stanowiska Kraków-Spadzista w Polsce. Gdy mamuta udało się w końcu upolować, stawał się obfitym źródłem tłuszczu i mięsa, z którego można było czerpać przez wiele miesięcy. Ale używano też skór i kości tych zwierząt. Skóry wykorzystywano na odzienia ludzi. Z kości wykonywano m.in. szałasy. Żadna część mamuta się nie marnowała. W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano. To właśnie w czasach, gdy ludzie zaczęli przedzierać się z Azji do Ameryki, mamuty zaczęły na całym świecie masowo wymierać. Na Alasce przetrwały dłużej, a najdłużej w północno-wschodniej Rosji, na Wyspie Wrangla, bo aż do III tysiąclecia p.n.e. Dlaczego mamuty zniknęły z powierzchni Ziemi? Podstawowym powodem były zmieniające się warunki klimatyczne związane z końcem epoki lodowcowej. Wskazuje się też na działalność człowieka jako jedną z przyczyn ich końca. Źródło: Science Advances Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W tym miejscu w Polsce zabito ponad 100 mamutów. Poznaj cmentarzysko tych gigantów
U podnóża kopca Kościuszki w Krakowie archeolodzy trafili na szczątki ponad 113 mamutów. Te ważące kilka ton zwierzęta spędzano na wzgórze, a potem zabijano, ćwiartowano i spożywano.
W tym artykule: Nowa wystawa w Muzeum Przyrodniczym ISEZ PAN Ludzie kontra mamuty Co można zobaczyć na nowej wystawie? Kiedy przyjść do muzeum? Niewiele jest miejsc z czasów pradziejowych w Polsce, które tak mocno uruchamiają wyobraźnie, jak stanowisko określane przez archeologów, jako Kraków Spadzista (od nazwy ulicy, przy której się znajduje). Na ślady po pradziejowej obecności zwierząt i ludzi u podnóża kopca Kościuszki na terenie XIX-wiecznego ziemnego fortu austriackiego natknięto się przypadkowo w 1967 roku. Miejsce szybko zainteresowało archeologów, którzy prowadzili tam wykopaliska od 1968 do 2023 roku. Efekty tych prac robią olbrzymie wrażenie. Nowa wystawa w Muzeum Przyrodniczym ISEZ PAN Naukowcy podsumowali właśnie wieloletnie badania. Zapraszają na wystawę „Spadzista – krakowskie cmentarzysko mamutów”, na której zaprezentowane są niektóre okazy pochodzące ze stanowiska. Miejsce to jest bardzo ważne dla naukowców zajmujących się okresem paleolitu w Europie. Okazało się bowiem, że w trakcie badań w północnej części stanowiska, tuż przy krawędzi skalnej, odsłonięto jedno z największych w Europie nagromadzeń kości i zębów mamuta zarówno jeśli chodzi o liczbę szczątków kostnych, jak i liczbę opisanych osobników. Znaleziono tam szczątki ponad 113 mamutów. Spośród ponad 20 tys. szczątków kostnych znalezionych na Spadzistej, większość z nich, bo ponad 90 proc. kości oraz zębów należy do mamuta Mammuthus primigenius (mamuta włochatego). Ludzie kontra mamuty Nie było to jednak w sensie dosłownym cmentarzysko tych zwierząt. Do tego, że znalazły się w dołach u podnóża wzgórza przyczynił się człowiek. Skąd to wiemy? Odkryto tam kilkadziesiąt tysięcy wyrobów krzemiennych wykorzystywanych jako ostrza broni miotanej oraz narzędzia służące do obróbki skór, mięsa oraz kości mamucich. Człowiek w bardzo sprytny sposób polował na te zwierzęta. Były one niebezpieczne, dlatego uciekł się do podstępu. Niektórzy badacze co prawda sądzili, że łowy na mamuty nie odbywały się na samym wzgórzu, ale w pewnej odległości od niego. Następnie ciała zwierząt miano wlec w miejsce dzisiejszych wykopalisk. Innego zdania jest wieloletni badacz stanowiska paleontolog dr hab. Piotr Wojtal z Instytutu Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN. Według niego mamuty były zapędzane przez myśliwych na wzgórze i tam je zabijano, a potem ćwiartowano. W jego ocenie to najbardziej logiczna i najlepiej wyjaśniająca krakowskie znaleziska hipoteza. Ówcześni łowcy rzucali dzidami zaopatrzonymi w ostrza krzemienne. Potwierdzeniem tej koncepcji są złamane wierzchołki grotów. Takie zniszczenie zapewne nastąpiło na skutek silnego uderzenia krzemieni o twarde kości mamutów. Drzewce nie zachowały się do naszych czasów. Co można zobaczyć na nowej wystawie? Na ekspozycji w Muzeum Przyrodniczym ISEZ PAN przy ulicy św. Sebastiana 9 w Krakowie, można zobaczyć część okazów pochodzących ze stanowiska Spadzista. Naukowcy musieli wybrać tylko niektóre, bo było ich po prostu bardzo dużo. Biotechnolodzy ogłosili plan przywrócenia mamutów włochatych Zwolennicy projektu przekonują, że przywrócenie mamuta włochatego w zmienionej formie ma pomóc w odbudowaniu ekosystemu arktycznej tundry i zapobiec wyginięciu słonia indyjskiego. Oprócz tego można zapoznać się z tym, w jaki sposób naukowcy prowadzili badania terenowe i analizowali szczątki kostne. Można też poznać warsztat pradziejowych ludzi i dowiedzieć się tego, w jaki sposób produkowali narzędzia kamienne, które używano między innymi w czasie polowania na mamuty. Kiedy przyjść do muzeum? „Spadzista – krakowskie cmentarzysko mamutów” to wystawa stała, więc nie ma obaw, że nie zdążymy jej odwiedzić. Muzeum Przyrodniczym ISEZ PAN w Krakowie będzie nieczynne w okresie świątecznym. Muzealnicy zapraszają do odwiedzin od 3 stycznia 2024 roku. Nowa ekspozycja jest współfinansowana ze środków Ministerstwa Edukacji i Nauki. Źródło: ISEZ PAN Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
W amerykańskiej rzece odnaleziono ogromną szczękę mamuta. Odkrywca pomylił ją z kłodą drewna
W amerykańskim stanie Floryda nurek odnalazł ogromną szczękę mamuta. Kość ważyła prawie 30 kilogramów.
W tym artykule: Gigantyczna szczęka wymarłego mamuta Do jakiego gatunku należały skamieniałości? Ryzykowne poszukiwanie skamieniałości Na początku listopada John Kreatsoulas nurkował w Peace w południowo-zachodniej części Florydy. Amerykanin jest łowcą skamieniałości i organizatorem stowarzyszenia „Fossil Junkies Dig and Dive Charters”, które zajmuje się poszukiwaniem prehistorycznych kości i artefaktów. Ostatnie łowy okazały się owocne. Mężczyźnie udało się bowiem odnaleźć ogromną szczękę mamuta. Gigantyczna szczęka wymarłego mamuta Kość była naprawdę ciężka. Ważyła ponad 27 kg. Chociaż w przeszłości Kreatsoulasowi udało się odnaleźć kilka imponujących skamieniałości, najnowsze trofeum bardzo go zaskoczyło. Nie tylko rozmiar szczęki, ale również stan jej zachowania. – Można przez całe życie polować na coś wyjątkowego, ale nigdy czegoś takiego nie znaleźć – powiedział Amerykanin w rozmowie z NBC2 News. Mamuty to wymarły rodzaj trąbowców. Żyły do ostatniej epoki lodowej, a ostatnie osobniki przemierzały naszą planetę u schyłku plejstocenu. Te wielkie ssaki zamieszkiwały rozległe obszary nie tylko Europy, ale również Ameryki Północnej i północnej Azji. Najbardziej znanym przedstawicielem rodzaju był mamut włochaty, który był również jedynym gatunkiem mamuta mającym gęstą sierść. Do jakiego gatunku należały skamieniałości? Kreatsoulas oprócz szczęki odnalazł również parę zębów trzonowych mamuta. Wstępna analiza wykazała, że mogą być to pozostałości mamuta kolumbijskiego. To gatunek trąbowca, który zamieszkiwał Amerykę Północną w epoce plejstocenu. Występował na terenach od północy dzisiejszych Stanów Zjednoczonych aż do Kostaryki. Mastodonty – co wiemy o tych wymarłych zwierzętach? Charakterystyka i ciekawostki Mastodonty, przodkowie dzisiejszych słoni, przemierzały ziemię ok. 20 mln lat temu. Miały wiele cech mamutów, ale były też podobne do swoich dzisiejszych dalekich krewnych. Kiedy żyły te p... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/mastodonty-co-wiemy-o-tych-wymarlych-zwierzetach-charakterystyka-i-ciekawostki-fot-getty-images-756d533.jpg" width="933" height="700" alt="Mastodonty – co wiemy o tych wymarłych zwierzętach? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Getty Images)" title="Mastodonty – co wiemy o tych wymarłych zwierzętach? Charakterystyka i ciekawostki (fot. Getty Images)" /> Wyewoluował z mamuta stepowego, który dostał się na kontynent północnoamerykański z Azji około półtora miliona lat temu. Co ciekawe, najbliższym współczesnym krewnym tego zwierzęcia jest słoń indyjski. Zwierzę osiągało nawet 4 m wysokości w kłębie i ważyło co najmniej 10 ton. To czyniło go największym stworzeniem spośród wszystkich gatunków mamutów. Miał długie, zakrzywione ciosy i cztery trzonowce, zastępowane sześciokrotnie w ciągu życia osobnika. Ssaki te wymarły między 13 000 a 10 000 lat temu. Ryzykowne poszukiwanie skamieniałości Kreatsoulas planuje teraz dokładną analizę znalezionych przez siebie skamieniałości. Szczątki zostały przewiezione do Tampy, gdzie czekają na badania metodą datowania radiowęglowego. Amerykanin chce również dokonać rekonstrukcji fragmentów i połączyć szczękę z zębami trzonowymi. W rozmowie z lokalnymi mediami Kreatsoulas opowiadał o swojej pracy „łowcy skamieniałości”. Nurek przyznał, że na wyprawy chętnie zaprasza ochotników, którzy mogą się od niego nauczyć, jak szukać prehistorycznych skarbów. Nurkują głównie w rzece Peace, a także w Zatoce Meksykańskiej, gdzie bardzo często odnajdują skamieniałe zęby megalodonów. To wymarłe prehistoryczne rekiny, uważane są za największe ze znanych ryb drapieżnych. Żyły w morzach miocenu i pliocenu, 15,9–2,6 mln lat temu. Chociaż tych olbrzymów w amerykańskich wodach dziś już nie ma, Kreatsoulasowi wciąż zagrażają aligatory. Aby zmniejszyć ryzyko spotkania z tymi niebezpiecznymi zwierzętami, odkrywca nurkuje tylko zimą. Temperatura wody jest wtedy niższa, a drapieżniki te są mniej aktywne. Źródło: Smithsonian Magazine Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Mastodonty – co wiemy o tych wymarłych zwierzętach? Charakterystyka i ciekawostki
Mastodonty, przodkowie dzisiejszych słoni, przemierzały ziemię ok. 20 mln lat temu. Miały wiele cech mamutów, ale były też podobne do swoich dzisiejszych dalekich krewnych. Kiedy żyły te prehistoryczne trąbowce? Czym różniły się od mamutów i jak wyginęły? Na te i inne pytania odpowiadamy poniżej.
W tym artykule: Czym były mastodonty? Kiedy żyły mastodonty? Charakterystyka mastodontów Czym się różni mamut od mastodonta? Jak wyginęły mastodonty? Skamieniałości mastodontów Ciekawostki o mastodontach Niektóre wymarłe gatunki były podobne do swoich współcześnie żyjących odpowiedników. Megalodon przypominał żarłacza białego, ale był od niego przynajmniej trzykrotnie większy. Mastodonty były zbliżone do współczesnych słoni indyjskich, także pod względem rozmiarów (z jednym wyjątkiem). Należy jednak podkreślić, że gdyby dzisiaj oba zwierzęta stanęły obok siebie, nikt nie miałby problemu z ich odróżnieniem. Czym były mastodonty? Mastodonty to wymarłe ssaki zaliczane do rzędu trąbowców. Przez długi czas ta nazwa była używana w odniesieniu do wszystkich wymarłych trąbowców, także tych, które nie zaliczały się do słoniowatych. Współcześnie do mastodontów przynależą wyłącznie przedstawiciele rodzaju Mammutidae. Podstawą klasyfikacji rodzajowej jest specyficzna budowa zębów trzonowych, które były wyposażone w stożkowe guzki. Na rodzinę mastodontów składa się pięć gatunków: Mammut americanum (mastodont amerykański, klasyfikowany jako gatunek typowy), Mammut cosoensis, Mammut matthewi, Mammut raki, Mammut borsoni. Kiedy żyły mastodonty? Majestatyczne mastodonty amerykańskie pojawiły się na Ziemi w pliocenie, ok. 3,7 mln lat temu i żyły w całym plejstocenie. Zasiedlały tereny Ameryki Północnej i Środkowej. Z kolei mastodont Borsona żył i wyginął mniej więcej 3 mln lat temu. Zasiedlał tereny Azji, Afryki i Europy. Prehistoryczni krewni słoni żyli na dość ograniczonych terenach. Jedynym wyjątkiem był mastodont amerykański. Liczne szczątki odnajdywane w różnych miejscach świadczą, że w plejstocenie był to jeden z najliczniejszych trąbowców Ameryki Północnej. Najdalej wysunięte na południe pozostałości mastodontów odnaleziono w Hondurasie i przypuszcza się, że to właśnie ten obszar wyznaczał granicę ich występowania. Siedliskami mastodontów były przede wszystkim lasy, które zapewniały im dostatek pożywienia. Charakterystyka mastodontów Mastodonty były spokrewnione z mamutami, ale bardziej niż do nich były podobne do współczesnych słoni indyjskich. Miały dość krótkie kończyny. Ciało mastodonta było dość smukłe (w porównaniu z mamutem). Przed zimnem chroniła je gęsta, długa sierść. Podłużna czaszka wyposażona w długie, nieznacznie zakrzywione ciosy, była osadzona dość nisko. Przeciętny przedstawiciel gatunku typowego osiągał od 2,5 do 3 metrów wysokości w kłębie. Tak duże zwierzę mogło ważyć więcej niż 4 tony. Podobnie jak u współczesnych słoni, samice były mniej okazałe niż samce. Krewniak mastodonta amerykańskiego, mastodont Borsona, był znacznie potężniej zbudowany. Osiągał ok. 4 m w kłębie i mógł ważyć nawet 16 tom. Miał też najdłuższe, bo 5-metrowe, ciosy w całym królestwie trąbowców. Czym się różni mamut od mastodonta? Mastodonty często są utożsamiane z mamutami. To błąd, bo w praktyce mówimy tu o dwóch różnych gatunkach. Czym się różniły? Pod względem wielkości i wagi, mamutom bliżej było do współczesnych słoni afrykańskich niż do mastodontów amerykańskich, uważanych za gatunek typowy. Osiągały do 5 metrów wysokości i ważyły nawet 10 ton. Miały dłuższe ciosy niż mastodont amerykański. Te były też wyraźnie zakrzywione. Mamuty miały dłuższe kończyny, a ich ciało było bardziej umięśnione. Należy też wspomnieć, że mamuty (dotyczy to mamuta włochatego) miały nieco gęstszą i dłuższą sierść. Jak wyginęły mastodonty? Przez długi czas sądzono, że mastodonty wyginęły na skutek działalności praludzi. Nasi przodkowie polowali na te zwierzęta dla mięsa i kości. Aktualny stan wiedzy pozwala jednak stwierdzić, że przyczyna wymarcia tych zwierząt była inna. W 2021 roku międzynarodowy zespół naukowców opublikował na łamach „Nature Ecology & Evolution” wyniki swojej pracy. Zdaniem badaczy, nadrzędnym czynnikiem, który doprowadził do wymarcia mastodontów, były drastyczne zmiany klimatu, które nastąpiły w plejstocenie. Skamieniałości mastodontów Najliczniejsze znaleziska pozostałości mastodontów są datowane na późny plejstocen. Pierwszą skamieniałość, która została sklasyfikowana jako szczątki mastodonta, odkryto w 1705 roku, w Claverack w stanie Nowy Jork (USA). Mowa o ważącym ponad 2 kg zębie. Na bogatsze znaleziska natrafiono 34 lata później, w stanie Kentucky. Ten obszar jest znany jako Big Bone Lick State Park. Nieco później na skamieniałości prehistorycznych trąbowców natrafiono w Karolinie Północnej. Pierwszy kompletny szkielet odkryto w stanie Ohio. To znalezisko potwierdziło wcześniejsze przypuszczenia paleontologów – mastodont miał wiele cech wspólnych ze słoniem indyjskim. Należy podkreślić, że skamieniałości mastodontów nie są odnajdywane wyłącznie w Ameryce. Mastodont Borsona (czyli Mammut borsoni) żył na terenach Azji, Afryki i Europy. Ciekawostki o mastodontach Na koniec zostawiliśmy kilka ciekawostek na temat tych prehistorycznych zwierząt. Zanim w środowisku naukowym ugruntowała się nazwa „mastodont”, zwierzęta te nazywano incognitum. Właściwe nazewnictwo wprowadził francuski anatom, Georges Cuvier. Nastąpiło to w 1806 roku, czyli 101 lat po odkryciu pierwszych skamieniałości tego zwierzęcia. O ile trzonowce u większości słoniowatych są płaskie, to u mastodontów były wyposażone w charakterystyczne stożkowe wypustki, które nadawały się do rozdrabniania niezbyt twardego pokarmu. To świadczy, że zwierzęta te nie odżywiały się twardymi trawami, a liśćmi i innymi miękkimi częściami roślin, prawdopodobnie także wodnych. Najwięcej zachowanych szczątków mastodontów pochodzi z ostatniego zlodowacenia. Nie oznacza to jednak, że w tym czasie ich liczebność była największa. Po prostu warunki klimatyczne późnego plejstocenu sprzyjały zachowaniu pozostałości po tych zwierzętach. Mastodonty nigdy nie zawędrowały do Ameryki Południowej. Dlaczego? Przypuszcza się, że zwierzęta te miały dość wyspecjalizowaną dietę, a występujące tam rośliny nie były dla nich odpowiednie. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Po raz pierwszy zrobiono tomogram całego ciosu mamuta. „Praca z cennymi skamieniałościami to wyzwanie”
Naukowcy wykorzystali tomografię komputerową, by zobrazować, jak w przekroju wygląda cios mamuta. Po raz pierwszy udało się przeskanować cenną skamieniałość w całości.
W tym artykule: Kiedy wymarły mamuty? Jak się szacuje wiek mamuta? Cios mamuta – z czego jest zbudowany? Gdzie można zobaczyć szkielet mamuta? – Nasz mamut żył ok. 17 tys. lat temu – mówi dr Tilo Niemann, szef oddziału radiologicznego w szwajcarskim szpitalu Kantonsspital Baden. Pod jego kierunkiem badacze po raz pierwszy przeskanowali cios mamuta w całości. Wykorzystali do tego nowy, większy tomograf, do którego zmieściła się cała skamieniałość. – Wprawdzie istnieją różne techniki obrazowania, pozwalające badać wewnętrzną strukturę danego obiektu, jednak dotychczas nie było możliwe przeskanowanie ciosu in toto – bez dzielenia go na części albo bez pracochłonnego składania w całość wielu pojedynczych skanów – opowiada dr Niemann. – Zobaczenie, jak wygląda wewnętrzna budowa ciosu mamuta, było fascynujące – dodaje. Praca naukowców opisująca ich dokonanie ukazała się właśnie w czasopiśmie naukowym „Radiology”. Kiedy wymarły mamuty? Badany cios należał do mamuta włochatego (Mammuthus primigenius) – potężnego wymarłego trąbowca, którego najbliższymi żyjącymi kuzynami są słonie. Mamuty włochate były wielkości dzisiejszego słonia afrykańskiego. Występowały w Eurazji i Ameryce Północnej i przetrwały aż do końca plejstocenu. Ich ostatni przedstawiciele jeszcze kilka tysięcy lat temu żyli na Aleutach, na północy Oceanu Spokojnego. Co spowodowało wyginięcie mamutów? Naukowcy proponują nowe wyjaśnienie. Naukowcy twierdzą, że to nie ludzie spowodowali wyginięcie mamutów. Najbardziej charakterystyczną cechą mamuta włochatego jest gęsta rudobrunatna sierść, która chroniła zwierzę przed zimnem. Mamuty miały również małe uszy i krótki, owłosiony ogon. Potężne ciosy służyły im do zdzierania kory z drzew, grzebania w ziemi w poszukiwaniu jedzenia, a także do walki. Badania mamutów pozwalają na dokonywanie wielu zaskakujących odkryć, również dotyczących ludzi. Jak się szacuje wiek mamuta? Ciosy mamutów – od wieków cenna i poszukiwana odmiana kości słoniowej – kryją sekret wieku danego osobnika. Przyrastały rokrocznie. Ich przeskanowanie umożliwia określenie, jak długo żył mamut, którego cios znalazł się w rękach badaczy. Cios badany przez szwajcarskich naukowców został znaleziony w środkowej Szwajcarii przez archeologów z kantonu Zug. Ma 206 cm długości, a jego średnica mierzona u podstawy wynosi 16 cm. Natomiast średnica krzywizny to 80 cm. Naukowcy nie byli dotychczas w stanie przeskanować w całości tak dużego obiektu. Cios mamuta – z czego jest zbudowany? Ciosy mamutów to przekształcone siekacze. Składają się z dwóch materiałów, które znajdziemy również w zębach innych ssaków. Większość ciosów mamucich stanowi zębina, którą otacza cement (kostniwo). Zębina przyrasta każdego roku, tworząc charakterystyczny stożek (taki sam jak rożek, w którym jemy lody). Układ tych stożków, „włożonych” jeden w drugi, widać dobrze na rysunku dołączonym do skanów zrobionych przez naukowców ze Szwajcarii. Pierwszy stożek, najstarszy, to czubek ciosu. Natomiast najmłodszy znajduje się u podstawy ciosu i powstał w roku śmierci zwierzęcia. Policzenie wszystkich stożków, jakie składają się na cios, pozwala określić, ile mamut miał dokładnie lat. Gdzie można zobaczyć szkielet mamuta? – Praca z cennymi skamieniałościami to wyzwanie – mówi dr Niemann. – Nie można ich zniszczyć ani uszkodzić – dodaje. W tym przypadku nic takiego nie nastąpiło i naukowcy policzyli, że badane zwierzę miało w chwili śmierci nieco ponad 32 lata. Czyli było w średnim wieku, ponieważ mamuty włochate dożywały 60–70 lat. Zwierzęta te występowały również na terytorium dzisiejszej Polski. Zmontowany szkielet mamuta włochatego znajduje się w głównej sali wystawowej Muzeum Geologicznego Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie. Natomiast fragment ciosu mamuta można obejrzeć np. w Muzeum Regionalnym w Bełchatowie. Źródło: EurekAlert, Muzeum Regionalne w Bełchatowie, Radiology Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
W Kanadzie znaleziono mumię małego mamuta sprzed 30 tys. lat
Mały mamut włochaty znaleziony w Kanadzie zachował się w idealnym stanie. W jego jelitach nadal jest ostatni posiłek. Co to było?
W tym artykule: Mamuciątko zamarzło 30 tys. lat temu „Idealny” mały mamut Czy mamuty włochate wrócą na łono natury? Gorączka złota nad rzeką Klondike w Kanadzie rozpoczęła się w 1896 r. i potrwała kilka lat. Na początku XX w. poszukiwacze złota coraz rzadziej przyjeżdżali do kanadyjskiego Jukonu. Ponad 100 lat później w regionie nadal są prowadzone poszukiwania złota, choć już nie na taką skalę, jak na przełomie XIX i XX w. Ostatnie odkrycie w Trʼondëk Hwëchʼin Traditional Territory jest jednak cenniejsze od złota. Młody poszukiwacz złota trafił na idealnie zachowaną mumię małego mamuta sprzed 30 tys. lat. Naukowcy ocenili, że to najbardziej kompletny zmumifikowany ssak znaleziony w Ameryce Północnej. Jukon słynie ze skamielin z epoki lodowcowej, ale rzadko znajduje się tam tak nieskazitelne i dobrze zachowane ślady życia. Mamuciątko zamarzło 30 tys. lat temu Jak podały lokalne media, znalezione mamuciątko to samica. Ze względu na to, że zwierzę przez tysiące lat znajdowało się na terenie Pierwszego Narodu Tr'ondëk Hwëch'in (w Kanadzie rdzenne plemiona nazywa się First Nations), starszyzna społeczności mogła je nazwać. Wybrano imię Nun cho ga, co w języku han oznacza „duże młode zwierzę”. Nun cho ga zmarła i zamarzła w wiecznej zmarzlinie ponad 30 tys. lat temu. W tych samych czasach po dzisiejszym Jukonie obok mamutów żyły między innymi lwy jaskiniowe i przodkowie współczesnych żubrów. View oEmbed on the source website Paleontolodzy oszacowani, że w chwili śmierci mamut włochaty z Kanady miał niewiele ponad miesiąc. Samica mierzyła 140 cm, a więc była niewiele większa od innego w pełni zachowanego mamuciątka znalezionego w 2007 r. na Syberii. Co spowodowało wyginięcie mamutów? Naukowcy proponują nowe wyjaśnienie. Naukowcy twierdzą, że to nie ludzie spowodowali wyginięcie mamutów. „Idealny” mały mamut Dr Grant Zazula, paleontolog współpracujący z władzami Jukonu, w wywiadzie dla kanadyjskiego radia CBC nazwał Nun cho ga „piękną i idealną”. – Ma trąbę. Ma ogon. Ma malutkie uszy. Ma mały chwytak na końcu trąby, którego mogła używać do zbierania trawy – opisywał. Profesor Dan Shugar z University of Calgary, członek zespołu, który wykopał mamuta włochatego, powiedział, że to odkrycie było „najbardziej ekscytującą naukową rzeczą, w jakiej kiedykolwiek brał udział”. Podkreślił, że Nun cho Ga zachowała się w doskonałym stanie, a w jelitach został jej ostatni posiłek – trawa. Wiemy, gdzie podróżował mamut żyjący 17 tys. lat temu. Odczytano to z jego kłów Analiza chemiczna ciosów mamuta włochatego (Mammuthus primigenius) przemierzającego Ziemię w czasie ostatniej epoki lodowcowej pokazuje, jak wielkie odległości przebył i którędy pod... Czy mamuty włochate wrócą na łono natury? Szacuje się, że ostanie mamuty włochate wyginęły około 4 tys. lat temu. Naukowcy są podzieleni w kwestii ustalenia, co doprowadziło do ich zagłady. Najczęściej wymienia się polowanie – mamuty zabijano dla pożywienia, a kości wykorzystywano do budowy narzędzi i tworzenia dzieł sztuki – oraz ówczesne zmiany klimatu. Polowanie na mamuty, choć te dawno temu wymarły, nadal jest aktualnym problemem. Obecnie jednym z najcenniejszych trofeów poszukiwanych w rosyjskiej Arktyce są właśnie mamucie ciosy. Kości mamuta są też unikatowym źródłem wiedzy o prehistorii. Naukowcy wyczytali z nich między innymi, że ludzie byli na Syberii już 45 tys. lat temu. Co jakiś czas na tapet wraca pomysł przywrócenia mamutów włochatych. W 2021 r. biolodzy z amerykańskiej firmy Colossal ogłosili, że dzięki najnowszym technologiom planują przywrócić gatunek do arktycznej tundry. Ich zdaniem takie działania mogą pomóc w przywróceniu utraconych ekosystemów i spowolnieniu skutków globalnego ocieplenia. Źródło: Government of Yukon Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Co spowodowało wyginięcie mamutów? Naukowcy proponują nowe wyjaśnienie.
Naukowcy twierdzą, że to nie ludzie spowodowali wyginięcie mamutów.
W tym artykule: Naukowcy właśnie zaproponowali nową hipotezę „Środowiskowe DNA” Spór o to, co tak naprawdę spowodowało ogólne wymarcie gatunków zwierząt określanych jako arktyczna megafauna, do której należał też mamut włochaty trwa od ponad stu lat. Proponowane przyczyny obejmują różne czynniki od zabijania ich przez ludzi po zmiany klimatu. Naukowcy właśnie zaproponowali nową hipotezę Główną przyczyną wyginięcia mamutów zdają się być zmiany klimatyczne i zmieniające się wzorce wegetacji roślin stanowiących ich pożywienie. Jednocześnie według naukowców mamuty przetrwały na Ziemi znacznie dłużej niż sądzono. Wcześniej twierdzono, że mamuty wełniste wyginęły około 10 000 lat temu. Okazuje się jednak, że ostatnie z nich żyły na Syberii jeszcze 3 900 lat temu! Badanie sugeruje, że unikalna roślinność stanowiąca pożywienie tych ogromnych ssaków na obszarach północnej Syberii istniała przez tysiące lat dłużej niż się spodziewano, co pomogło mamutom utrzymać się przy życiu. Ostatecznie jednak wahania dotyczące ilości tych roślin doprowadziły do ich zbyt małej ilości, która mogłaby wyżywić obecne tam ostatnie populacje mamutów. Jednocześnie, jak pokazują najnowsze badania mamuty współistniały z ludźmi, którzy zasiedlali tamte tereny przez około 2 000 lat. W związku z tym nie ma możliwości, by ludzka aktywność wystarczyła do spowodowania wyginięcia mamutów zaledwie w ciągu kilkunastu, najwyżej kilkudziesięciu stuleci po pierwszym ich kontakcie z ludźmi. Jak mówi Yucheng Wang, naukowiec z Uniwersytetu w Cambridge, przewodzący omawianym badaniom, „Rozmieszczenie ludzi w czasie było prawie całkowicie niezwiązane z obecnością megafauny, jaką stanowiły m.in. mamuty". Dokładne określenie kiedy mamuty włochate zniknęły z powierzchni Ziemi z powodu ograniczonej liczby ich odnalezionych skamielin. Dlatego Wang razem ze swoim zespołem zastosował nową metodę – zbadali tzw. „środowiskowe DNA” lub „eDNA" pochodzące z roślin i zwierząt znalezionych na terenach, na których żyły kiedyś mamuty. „Środowiskowe DNA” „Środowiskowe DNA” to DNA zachowane w próbkach takich jak gleba, woda, powietrze i inne próbki pochodzenia biologicznego. Na przykład, zwierzęta wydalają eDNA poprzez mocz, kał, a po śmierci ich materiał genetyczny pochodzący z fragmentów kości, włosów i komórek skóry wchodzi w kontakt z cząsteczkami gleby. Z czasem DNA zagęszcza się w warstwach gleby. Kolejne jej warstwy odpowiadają różnym okresom czasu, co pozwala badaczom lepiej zrozumieć okres w jakim żyły i wyginęły te zwierzęta. Zespół badawczy wyodrębnił i zsekwencjonował eDNA w warstwach syberyjskiej gleby, a następnie porównał te dane z DNA wyodrębnionym ze współczesnych roślin arktycznych. Zebrano w ten sposób ponad 500 próbek eDNA roślin i zwierząt z ostatnich 50 000 lat. Badania zespołu Wanga sugerują, że wzrost średnich temperatur, który nastąpił po ostatnim glacjalnym maksimum (czyli okresie kiedy pokrywy lodowe były najgrubsze), spowodował topnienie pokryw lodowych, co stworzyło warunki do rozwoju roślinności charakterystycznej dla terenów podmokłych na północnosyberyjskim płaskowyżu. Jednocześnie mamutom trudniej było się poruszać po podmokłych terenach i uzyskać dostęp do roślin, które wcześniej stanowiły podstawę ich jadłospisu.
Biotechnolodzy ogłosili plan przywrócenia mamutów włochatych
Zwolennicy projektu przekonują, że przywrócenie mamuta włochatego w zmienionej formie ma pomóc w odbudowaniu ekosystemu arktycznej tundry i zapobiec wyginięciu słonia indyjskiego.
W tym artykule: Nowe stare mamuty Kontrowersyjny projekt za krocie Wskrzeszanie wymarłych gatunków zwierząt od lat budzi kontrowersje w świecie nauki. Temat raz jeszcze wrócił na tapet, po tym jak biolodzy z amerykańskiej firmy Colossal ogłosili, że dzięki najnowszym technologiom planują przywrócić mamuty włochate do arktycznej tundry. Ich zdaniem takie działania mogą pomóc w przywróceniu utraconych ekosystemów i spowolnieniu skutków zmian klimatycznych. – Nigdy wcześniej ludzie nie potrafili wykorzystać potencjału tej technologii do reintrodukcji wymarłych gatunków zwierząt, a tym samym do uzdrowienia Ziemi i zadbania o jej przyszłość – tłumaczy Ben Lamm, dyrektor generalny i współzałożyciel Colossal. Jak dodaje, naukowcy będą mogli nie tylko przywracać wymarłe gatunki, ale też uratować przed wyginięciem te najbardziej zagrożone. Dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na własną truciznę? Biologów od lat fascynuje, dlaczego jadowite zwierzęta są odporne na samozatrucia. Istnieją trzy naukowe wyjaśnienia. Nowe stare mamuty Pracownicy firmy Colossal chcą stworzyć hybrydę słonia indyjskiego i mamuta włochatego na podstawie dobrze zachowanych szczątków. Co ciekawe, DNA obu zwierząt jest podobne w 99,6 proc. Zwolennicy projektu przekonują, że przywrócenie mamuta włochatego w zmienionej formie ma pomóc w odbudowaniu ekosystemu arktycznej tundry i zapobiec wyginięciu słonia indyjskiego. Zespół badawczy przeanalizował genomy 23 żyjących gatunków słoni i wymarłych mamutów. Naukowcy przewidują, że będą musieli wprowadzić „ponad 50 zmian” w kodzie genetycznym słonia indyjskiego, aby nadać mu cechy niezbędne do rozwoju i przetrwania w Arktyce. – Nasz cel to stworzenie pierwszych takich hybryd w przeciągu najbliższych 4-6 lat – zapowiada Lamm. Archiwalne nagranie tygrysa tasmańskiego po raz pierwszy w kolorze Od połowy lat 30. ubiegłego wieku wilki workowate zaczęto coraz rzadziej obserwować na wolności. Gatunek oficjalnie uznano za wymarły w 1986 r. Kontrowersyjny projekt za krocie Po opracowaniu komórek z nowym DNA naukowcy planują przeprowadzić zapłodnienie w sztucznym łonie. Jak na razie są to jednak tylko plany, ponieważ podobna technologia nie została jeszcze odkryta. George Church, współzałożyciel firmy Colossal, nie wyklucza wykorzystania samic słonia indyjskiego jako surogatek. Reintrodukcja mamutów włochatych ma kosztować 15 mln dolarów. Śmiały projekt wzbudza wiele kontrowersji natury etycznej. Pasjonaci science fiction mają z kolei nadzieję, że w niedalekiej przyszłości naukowcom uda się przywrócić nie tylko wymarłe w ostatnich latach gatunki zwierząt, ale również dinozaury.
Wiemy, gdzie podróżował mamut żyjący 17 tys. lat temu. Odczytano to z jego kłów
Analiza chemiczna ciosów mamuta włochatego (Mammuthus primigenius) przemierzającego Ziemię w czasie ostatniej epoki lodowcowej pokazuje, jak wielkie odległości przebył i którędy podróżował ponad 17 000 lat temu.
Naukowcy zrekonstruowali podróż mamuta za pomocą chemicznych „znaczników GPS” zachowanych w jednym z jego kłów. Autorzy badania wyjaśniają, że każde miejsce na Ziemi ma odrębną sygnaturę chemiczną opartą na różnicach w jego geologii. Proporcje różnych izotopów pierwiastków obecne w podłożu skalnym i wodzie tworzą unikalny profil, specyficzny dla każdego miejsca na Ziemi. Profil ten pozostaje spójny przez tysiąclecia i stanowi swoisty „odcisk palca” danego regionu, który można znaleźć w roślinach, skałach, a nawet – szczątkach zwierząt. Gdy przed tysiącami lat mamuty włochate pasły się na arktycznych równinach, te tzw. sygnatury izotopowe pozostawiły ślad w ich rosnących kłach. Tym sposobem jeden z kłów mamuta stał się doskonałym zapisem wszystkich miejsc, jakie zwierzę odwiedziło za życia – z dokładnością niemal co do dnia. Choć mamuty dawno wymarły - znów się na nie poluje. Tym razem dla skamielin Prehistoryczni łowcy polowali na mamuty dla mięsa. Dzisiaj w rosyjskiej Arktyce poszukiwanym trofeum są cenne mamucie ciosy Mamut przemierzał tereny Alaski i Kanady Do tej pory nikt nie analizował chemicznych znaczników GPS na całej długości kła mamuta. To zdecydowanie największe i najbardziej wszechstronne badanie tego rodzaju – mówi współautor badania Matthew Wooller, paleoekolog z University of Alaska Fairbanks. Analiza chemiczna kła pokazała, że zwierzę przemierzało tereny dzisiejszej Alaski i Kanady. Pokonywało je tak wiele razy, że łączny dystans tych wędrówek odpowiada niemal dwóm okrążeniom Ziemi. Zdaniem autorów badania to ważna wskazówka dotycząca tego, dlaczego mamuty wyginęły. Chociaż naukowcy wiedzą sporo o diecie, genetyce i środowisku mamutów włochatych, wgląd w historie pojedynczych zwierząt jest ograniczony. W nowych badaniach analiza kła o długości 1,7 metra wykazała, że należał on do samca mamuta, który zmarł około 17 100 lat temu, gdy miał co najmniej 28 lat. W Jakucji odkryto nosorożca włochatego z epoki lodowcowej. „Doskonale zachowany” Nosorożec włochaty ze Staruni to jedno z najważniejszych odkryć paleontologicznych na terenie dzisiejszej Ukrainy. Jedyny na świecie kompletny egzemplarz tego wymarłego gatunku został odnale... Historia mamuta zapisana w kości Naukowcy przecięli kieł, aby odsłonić warstwy wzrostu, które przypominają słoje drzewa. Następnie wykorzystali lasery do zbadania składu chemicznego ciosów w około 340 tys. punktów na całej długości kości, po czym porównali profile izotopowe z każdego z punktów z danymi geologicznymi Alaski i północno-zachodniej Kanady. W kolejnym kroku użyli algorytmu komputerowego do wyznaczenia najbardziej prawdopodobnych tras, które mógł pokonywać mamut – cofając się od miejsca, w którym znaleziono jego szczątki. Okazało się, że mamut spędził większość swojego wczesnego życia w dorzeczu Jukonu i na obszarze obecnej Alaski, gdzie wielokrotnie odbywał dalekie podróże między mniejszymi terytoriami. Zachowanie migracyjne jest podobne do zachowań współczesnych grup słoni, co sugeruje, że młody mamut poruszał się ze stadem. W wieku około 16 lat wzór izotopowy w ciosie staje się bardziej zmienny. Mamut prawdopodobnie wędrował na większe odległości w mniej regularny sposób niż wcześniej. Może to wskazywać, że pozostawił swoje stado, aby swobodnie wędrować, co jest również charakterystyczne dla dojrzałych samców współczesnych gatunków słoni. 6 gatunków zwierząt, które moglibyśmy przywrócić do życia Oczywiście jeśli najpierw pokonamy pewne bariery technologiczne i dylematy natury etycznej. W ciągu ostatniego półtora roku życia zwierzęcia, jego podróże zostały znacznie ograniczone i skupiły się w pobliżu północnego wybrzeża Alaski, w obrębie koła podbiegunowego. Charakterystyczny wzór izotopowy zarejestrowany u nasady kła samca wykazał, że zwierzę prawdopodobnie zmarło z głodu. Odkrycie potwierdza teorię, że za wyginięcie mamutów może odpowiadać ocieplenie ówczesnego klimatu i utrata siedlisk. Inna z dominujących teorii mówi, że za wymarcie tych starożytnych gigantów odpowiadają praludzie i rozwój kultury łowieckiej. Źródło: Science.
Ludzie z epoki kamienia byli hipermięsożercami. Aż wszystkie duże zwierzęta wymarły
Na uniwersytecie w Tel Awiwie odtworzono dietę ludzi z epoki kamienia. W analizie opublikowanej w “Yearbook of the American Physical Anthropology Association” dr. Miki Ben-Dor oraz prof. Ran Barkai z wydziału archeologii przekonują, że pierwsi ludzie byli drapieżnikami szczytowymi przez dobre 2 mln lat.
W tym artykule: Nowe podejście Dowody Gdy z czasem wyginęły mamuty i inne chętnie jadane wówczas duże zwierzęta (megafauna), nie mając alternatywy ludzie stopniowo zmieniać dietę dodając więcej „zielonego”. Ostatecznie zaczęli sadzić warzywa i trzymać zwierzęta koło miejsc, w których żyli. I z łowców stali się rolnikami. Nowe podejście - Dotychczasowe próby odtworzenia diety ludzi epoki kamienia bazowały na porównaniach z obserwowanymi w XX-wieku społeczeństwami zbieracko-łowieckimi. To próżny trud, bo dwa miliony lat temu społeczeństwa zbieracko-łowieckie mogły polować i zjadać słonie. Dziś nie mają szans na łapanie dużego zwierza – tłumaczy dr. Ben-Dor. Naukowiec przekonuje, że zmienił się cały ekosystem i dawnych warunków nie da się porównać z obecnymi. – Zdecydowaliśmy się dokonać rekonstrukcji na podstawie tego, co zachowało się w naszych ciałach. Nasz metabolizm, genetyka i budowa ciała. Zachowanie człowieka zmienia się szybko, ale ewolucja działa powoli. Ciało pamięta – przekonuje naukowiec. Bazując na ok. 400 wcześniejszych badaniach z różnych dyscyplin nauki spróbowali odpowiedzieć na jedno zasadnicze pytanie: czy pierwsi ludzie byli przede wszystkim mięsożercami, czy raczej elastycznymi wszystkożercami? Dowody - Jeden z bezspornych dowodów na częstą konsumpcję mięsa to poziom kwasowości w naszych żołądkach. Jest za wysoki dla wszystkożerców. Znacznie wyższy niż u wielu drapieżników. Żeby utrzymać taki poziom kwasowości potrzeba dużo energii, właśnie z mięsa. Wysoka kwasowość chroni przed bakteriami w mięsie. A nasi przodkowie jedząc jednego mamuta przez wiele dni, i to na zimno, połykali dużo bakterii i ta kwasowość była im niezbędna – wyjaśniają autorzy analizy. Kolejny opisany dowód na naszą przeszłość największego drapieżcy to rozmieszczenie komórek tłuszczowych w ciele. U zwierząt wszystkożernych tłuszcz gromadzi się w relatywnie małej liczbie dużych komórek. U drapieżników, w tym ludzi, jest odwrotnie. Dużo małych komórek. Znaczący dowód na mięsożerność naszych przodków znaleziono w genomie. U ludzi jego budowa nastawiona jest na umożliwienie diety wysokotłuszczowej, gdy np. u szympansów konstrukcja odpowiednich fragmentów genomu ma pozwolić na utrzymanie diety bogatej w cukry. Dowody znaleziono też w ziemi. Zarówno na podstawie zawartości stabilnych izotopów w wykopanych kościach, jak i bazując po typie narzędzi służących do polowania i obróbki mięsa zwierząt. Specjalizowaliśmy się w łowieniu dużych i średnich zwierząt bogatych w tkankę tłuszczową. Jak dzisiejsi drapieżcy ponad 70 proc. energii dawni ludzie czerpali z jedzonego mięsa. Zmiana paradygmatu - Polowanie na dużego zwierza to nie jest rozrywka, którą można zabić popołudniową nudę. Tu trzeba szerokiej wiedzy. Lwy i hieny zdobywają tę wiedzę latami. To, że w siedzibach pierwszych ludzi odnajdujemy ślady dużych zwierząt dowodzi ich ekspertyzy w zabijaniu. Nie brakuje przecież badań pokazujących naszych przodków jako bezpośrednich sprawców wyginięcia megafauny – zauważa dr. Ben-Dor. Owoc 10 lat badań naukowców z Izraela może doprowadzić do kompletnej zmiany paradygmatu w zakresie rozumienia ewolucji człowieka. Wbrew powszechnie przyjętej hipotezie, że przetrwaliśmy bo mieliśmy elastyczne nawyki jedzeniowe, z analizy badaczy z uczelni z Tel Awiwu wyłania się obraz człowieka-pożeracza wielkich zwierząt. -Zebrane dowody nie zaprzeczają, że w epoce kamienia ludzie jedli też rośliny. Ale według naszych badań, rośliny stały się ważnym składnikiem ich diety dopiero pod koniec tego okresu – dodaje dr. Ben-Dor. Zmiany w genomie i pojawienie się narzędzi kamiennych służących do obróbki roślin umiejscawiają to 85 tys. lat temu w Afryce i 40 tys. lat temu w Europie i Azji. – Jak sam Darwin zauważył, zdolność adaptowania się gatunków do nowych metod pozyskiwania i trawienia pokarmu jest głównym mechanizmem napędowym ewolucji – skomentował prof. Barkai.
Odkryto największe mamucie cmentarzysko. Na placu budowy w Meksyku
Szczątki należące do około 200 mamutów znalezione zostały na północ od Mexico City. To największy zbiór kości tych prehistorycznych zwierząt, jaki kiedykolwiek odkryto. Na cmentarzysko natrafiono na placu budowy, na którym powstać ma lotnisko.
Archeolodzy z meksykańskiego Narodowego Instytutu Antropologii i Historii po raz pierwszy zaczęli podejrzewać, że na terenie przeznaczonym pod budowę nowego międzynarodowego lotniska Felipe Ăngeles mogą znajdować się ślady mamutów, jeszcze w listopadzie. W odległości zaledwie 19 kilometrów od planowanego lotniska pod koniec ubiegłego roku natrafiono na dwie pułapki na mamuty. W pułapkach znaleziono szczątki co najmniej 14 osobników mamuta kolumbijskiego. W maju tego roku zespoły wykopaliskowe odkryły, że na terenie wyschniętego jeziora Xaltocan znajduje się co najmniej 60 mamucich szkieletów. Od tego czasu liczba odsłoniętych szczątków się potroiła. Znaleziono już 200 szkieletów, a jeszcze więcej wciąż pozostaje pod ziemią i czeka na odsłonięcie. W trosce o to, by w trakcie prac budowlanych nie uszkodzić cennych szkieletów, pracownikom budowy stale towarzyszy zespół archeologiczny, który monitoruje prace. View oEmbed on the source website Śmiertelne sidła Pedro SĂnchez Nava, archeolog z meksykańskiego instytutu, twierdzi, że odkrycie tak wielkiego cmentarzyska mamutów pomoże w ustaleniu, co ostatecznie było przyczyną wyginięcia praprzodków dzisiejszych słoni. W pierwszej kolejności przyjrzą się jednak przyczynom śmierci znalezionych osobników. Badacze uważają, że ludzie mogli zabić część mamutów, których szczątki znaleziono w dołach w Tultepec, ale nie jest jasne, czy także ludzie przyczynili się do zepchnięcia ponad 200 zwierząt na dno jeziora. Mamuty mogły utknąć w błocie przy brzegu jeziora, a następnie – nie mogąc się wydostać – umrzeć z głodu lub utonąć. SĂnchez Nava twierdzi, że taka sytuacja mogła mieć miejsce bez udziału ludzi, ponieważ trawy i trzciny jeziora przyciągały mamuty do żerowania. Z drugiej strony ogromna liczba znalezionych szkieletów może oznaczać, że ludzie urządzili na mamuty zasadzkę, aby zwabić je do wody – ocenia archeolog. Wskazówek pozwalających wyjaśnić tę zagadkę, powinny dostarczyć badania laboratoryjne szczątków. Jednak nawet jeśli ludzie nie zabili tego stada celowo, to archeolodzy znaleźli dowody na to, że starożytni zamieszkujący te tereny używali narzędzi wykonanych z mamucich kości, a więc na ich śmierci zyskiwali. W poprzednim stanowisku archeologicznym, które dotychczas było uznawane za rekordowe pod względem liczby odnalezionych szczątków mamutów, odkryto kości należące do 60 osobników. Mowa o wykopaliskach w Hot Springs w Dakocie Południowej. Tajemnica sprzed 10 000 lat Mamuty kolumbijskie przybyły do ​​Ameryki Północnej około miliona lat temu. Mogły osiągać wysokość nawet 4,3 metra, a niektóre osobniki przeżywały nawet 70-80 lat – podaje Science News. Mamuty kolumbijskie nie posiadały tak bujnej sierści, jak te, które zamieszkiwały tereny Europy, a to ze względu na cieplejszy i łagodniejszy klimat. Te prehistoryczne olbrzymy zajmowały tereny od dzisiejszej Kanady po Nikaraguę i Honduras. Szacuje się, że wymarły między 13 000 a 10 000 lat temu. Teorii na temat przyczyny upadku ich gatunku jest wiele. Znaczna część badaczy uważa, że za unicestwienie mamutów odpowiadają praludzie, którzy polowali na te zwierzęta nie tylko dla mięsa i skór, ale również ze względu na zagrożenie, jakie stanowiły dla ludzi. Inne hipotezy mówią o zabójczych dla mamutów zmianach klimatu, które postępowały zbyt szybko, aby zwierzęta były w stanie się do nich przystosować i w wyniku których utraciły źródło pożywienia oraz siedliska. Z kolei ostatnie badania szczątków mamutów pokazują też, że winna mogła być genetyka – ostatnie mamuty były bowiem zmutowane, a w związku z tym mogły cierpieć na wiele uciążliwych schorzeń. Paleontolog Joaquina Arroyo-Cabralesa, który pracuje w instytucie antropologicznym w Meksyku, twierdzi, że najprawdopodobniej nie ma jednego głównego czynnika, a na wymarcie gatunków wpływ miała zarówno działalność człowieka, jak i zmieniający się klimat.
Zaginione giganty. Co się z nimi stało? [REPORTAŻ]
Kangury wysokie na dwa metry, wombaty rozmiarów nosorożca, ogromne nielotne ptaki i drapieżniki, które na to wszystko polowały: oto zwierzęta panujące niegdyś na kontynencie australijskim. Gdy przybyli tu ludzie, większość z nich zniknęła. Czy dopadły je w końcu skutki epoki lodowej? A może to ludzie wytępili olbrzymie kręgowce?
JASKINIE NARACOORTE ZNAJDUJĄ SIĘ W IDYLLICZNEJ KRAINIE WINNIC W AUSTRALII POŁUDNIOWEJ, cztery godziny jazdy z Adelaide pustymi drogami na południe. Winorośl krzewi się tam bujnie na czerwonej glebie, leżącej na porowatym podłożu wapiennym jak polewa na torcie. Krajobraz jest piękny, ale zdradliwy. Tutejszy grunt jest usiany mniejszymi i większymi dziurami. Przepastne wilcze doły pochłonęły już niejednego wałęsającego się nocą kangura. Pewnego dnia w 1969 r. łowca skamieniałości Rod Wells przybył tu, żeby rozejrzeć się w grocie zwanej Jaskinią Wiktorii. Wyposażona w schodki, poręcze i oświetlenie elektryczne, od dawna była turystyczną atrakcją. Wells z kilkorgiem kolegów zapuścił się jednak poza obszar udostępniony do zwiedzania, w ciemne, wąskie korytarze. Gdy grotołazi poczuli powiew od strony zwaliska rumoszu, wiedzieli, że za nim musi być następna komora. Wells i jeden z jego towarzyszy przecisnęli się do niej. Na rozległym płaskim dnie z czerwonej gleby poniewierały się dziwne przedmioty. Wells nie od razu zdał sobie sprawę, że ma przed oczami kości. Bez liku. Zgromadziły się tu szczątki co najmniej 45 tys. osobników zwierząt, które wpadły do naturalnego wilczego dołu. Niektóre pochodziły od stworzeń większych i groźniejszych niż wszystko to, na co możemy się w Australii natknąć dzisiaj. To przedstawiciele tzw. megafauny – wielkie kręgowce, które panowały na kontynencie w plejstocenie. Na tego typu stanowiskach w różnych miejscach Australii paleontolodzy natrafili już na skamieniałe szczątki ogromnego węża, wielkiego nielotnego ptaka, torbacza rozmiarów nosorożca oraz wysokiego na dwa metry kangura o krótkim pysku. Znaleziono też pozostałości czworonoga podobnego do tapira, ziemno-wodnego stwora w typie hipopotama, sześciometrowej jaszczurki, która polowała z zasadzki i połykała swoje ofiary w całości. Wielkie kręgowce odgrywały zasadniczą rolę w ekosystemach. A potem nagle zniknęły. Pod ziemię zapadły się niemal wszystkie zwierzęta o masie ponad 45 kg. Co je wykończyło? Biorąc pod uwagę, jak wiele atramentu pochłonął temat wyginięcia dinozaurów, dziwić może, że równie wiele szumu nie robi się wokół wielkich kręgowców plejstocenu – stworzeń, które nie tylko miały ogromne rozmiary, lecz także współegzystowały z ludźmi. Prehistoryczni wojownicy nigdy nie dźgali oszczepami tyranozaura, chyba że w komiksach. Tymczasem na mastodonty polowali naprawdę. Zagłada dużych kręgowców w Ameryce – mamutów, gigantycznych wielbłądów, wielkich niedźwiedzi krótkopyskich, ogromnych pancerników, prałosi, gliptodonów, tygrysów szablastozębych, wilków strasznych, wielkich megateriów (leniwców naziemnych) – wydarzyła się wkrótce po przedostaniu się na ten kontynent pierwszych ludzi, czyli około 13 tys. lat temu. W latach 60. XX w. paleontolog Paul Martin sformułował tzw. hipotezę blitzkriegu. Jego zdaniem prehistoryczny Homo sapiens, rozprzestrzeniając się w obu Amerykach ze swoimi dzidami o kamiennych ostrzach, siał spustoszenie wśród zwierząt, które nigdy nie zetknęły się z „utechnicznionym” drapieżnikiem. Niemniej jednak zagłada, choć szybka, nie była gruntowna. Pewne gatunki ocalały: w Ameryce Północnej jelenie, widłorogi, baribale i bizony, a niedźwiedź brunatny i niedawno przybyły na kontynent łoś oraz jeleń wapiti nawet powiększyły zasięgi. W Ameryce Południowej utrzymały się jaguary i lamy. Natomiast w Australii największym zwierzęciem, które przetrwało, jest kangur rudy. Co się stało z dużymi kręgowcami Australii, pozostaje jedną z największych zagadek paleontologii. Przez lata naukowcy obwiniali o ich zagładę zmiany klimatu. I rzeczywiście, Australia wysychała przez milion lat z górą, więc duże zwierzęta stanęły w obliczu ubożenia szaty roślinnej na wielkich obszarach. Natomiast paleontolog Tim Flannery przypuszcza, że ludzie, którzy pojawili się w Australii około 50 tys. lat temu, polowali z użyciem ognia, co doprowadziło do szybkiego wylesienia kontynentu i zakłóceń cyklu hydrologicznego. Zdaniem Flannery’ego musiało się wydarzyć coś dramatycznego, coś, co spowodowało, że dominujące w ekosystemach duże zwierzęta nagle (na ile nagle – to wciąż przedmiot sporów), mniej więcej 46 tys. lat temu, czyli tuż po najeździe inteligentnego drapieżnika wyposażonego w narzędzia, po prostu zniknęły. W 1994 r. Flannery wydał książkę pt. The Future Eaters (Zjadacze przyszłości), w której przedstawił australijską wersję hipotezy blitzkriegu. Postawił nawet ogólniejszą tezę: ludzkość to pierwszy gatunek istoty żywej, który zajmuje się rujnowaniem ekosystemów, podkopywaniem własnej przyszłości. Książka Flannery’ego wywołała wiele sprzeciwów. Niektórzy uważali, że jej wymowa uderza w Aborygenów, których przecież stawia się za przykład życia w harmonii z przyrodą. Ale podstawowy kłopot z tezą Flannery’ego polega na tym, że nie ma ani jednego bezpośredniego dowodu na to, że ludzie zabijali którekolwiek z tych dużych zwierząt. Mógłby to być szkielet przedstawiciela rodzaju Diprotodon z krzemiennym grotem utkwionym między żebrami albo stos kości lwa workowatego w sąsiedztwie węgla drzewnego z ogniska. Z obu Ameryk takie znaleziska są znane. Z Australii zaś nie. Jak podkreśla jeden z krytyków koncepcji Flannery’ego, Stephen Wroe z Uniwersytetu Nowej Południowej Walii: – Gdyby to miała być sprawa o morderstwo, materiał nie nadaje się na akt oskarżenia. Sąd by to wyśmiał. Zaproponowany przez Flannery’ego model zagłady australijskiej fauny dużych zwierząt ma jeszcze jeden mankament: jak ludzie uzbrojeni tylko w dzidy i ogień byli w stanie wytępić tak wiele gatunków, i to gruntownie? Było ich przecież stosunkowo niewielu, parę tysięcy, a musieliby wybić do nogi populacje zwierząt zamieszkujących najróżniejsze siedliska i zakątki kontynentu. Zagłada to zagłada: nie ma tych, co przeżyją. Dyskusje o wielkiej plejstoceńskiej faunie obracają się w dużej części wokół metod datowania szczątków kopalnych i osadów, w których owe szczątki tkwią. Zasadnicza sprawa to określenie czasu. Gdyby naukowcy zdołali wykazać, że wielkie kręgowce wymarły szybko, w ciągu kilkuset czy jednego–dwóch tysięcy lat po przybyciu na kontynent ludzi, byłaby to mocna poszlaka, że istnieje między tymi dwoma wydarzeniami związek przyczynowo-skutkowy. Flannery twierdzi, że dodatkowych wskazówek dostarczają wyspy. Niektóre gatunki dużych kręgowców przeżyły na Tasmanii dłużej, aż do chwili, gdy obniżenie się poziomu oceanów umożliwiło ludziom dotarcie na wyspę, ok. 40 tys. lat temu. Analogicznie było z mamutami na Syberii i wielkimi leniwcami naziemnymi w Nowym Świecie, które też znalazły sobie ostoje na wyspach. Argumentacja opiera się tu na braku dowodów archeologiczno-paleontologicznych na długotrwałą koegzystencję ludzi i dużych kręgowców. Gdyby jednak udało nam się dowieść, że ludzie i duże kręgowce żyli obok siebie przez tysiące czy dziesiątki tysięcy lat, wtedy postulat, iż to człowiek był przyczyną wymierania, stałby się co najmniej wątpliwy. A już na pewno nie do utrzymania byłyby poglądy w stylu Martina i Flannery’ego, o zmasowanym, błyskawicznym wybiciu wielkich kręgowców. Niewykluczone jednak, że pewne stanowisko wykopalisk w australijskim interiorze dostarczy nowych dowodów. Tyle że nie wiemy jeszcze, na poparcie jakiej hipotezy. CUDDIE SPRINGS to jezioro okresowe leżące w Nowej Południowej Walii. W roku 1878 pewien rolnik drążąc studnię, natknął się tam na kości wielkiego zwierzęcia. Dzisiaj najwięcej do powiedzenia o miejscowych znaleziskach ma dr Judith Field. W 1991 r. prowadząc tu wykopaliska po raz pierwszy, znalazła kości wielkich kręgowców obok kamiennych narzędzi człowieka. Było to odkrycie na czołówki gazet. Badaczka twierdzi, że na takie współwystępowanie natrafiła w dwóch warstwach osadów – jednej sprzed 30 tys., drugiej sprzed 35 tys. lat. Jeśli datowania są ścisłe, oznacza to, że ludzie i wielkie zwierzęta w Australii żyły obok siebie przez 20 tys. lat. – Znaleziska z Cuddie Springs wykazują, że mamy do czynienia z długotrwałą koegzystencją ludzi i dużych kręgowców – twierdzi Field. Tymczasem jej naukowi oponenci utrzymują, że to nieprawda. Ich zdaniem skamieniałe szczątki przemieściły się – pod wpływem różnych czynników – z warstw, gdzie pierwotnie się znajdowały do osadów młodszych. Bert Roberts, który w 2001 r. ogłosił wspólnie z Flannerym artykuł sugerujący, że to ludzie byli przyczyną wymarcia wielkich kręgowców, badał ziarna piasku z Cuddie i twierdzi, że znalazł bardzo młode ziarna wymieszane z prawdopodobnie znacznie starszymi skamieniałościami. Wyciąga z tego wniosek, że datowanie stratygraficzne nie jest tu dokładne. Inny australijski naukowiec Rainer Griin, który zajmował się datowaniem skamieniałości z tego stanowiska, popiera Robertsa: – Na tym stanowisku widać wyraźne oznaki zaburzenia warstw. Jest możliwe, że ludzie i wielkie kręgowce występowały razem. Nie przeczę. Ale dowieść tego nie sposób – podkreśla. Field zażarcie broni swojej interpretacji i twierdzi, że jej krytycy nadmiernie się przywiązali do hipotezy, że przyczyną wyginięcia wielkich kręgowców są ludzie. Niestety, w czasie gdy przebywałem w Australii, Cuddie Springs stało pod wodą i miejsce wykopalisk było niedostępne. Dlatego też zdecydowałem się pojechać z dr Field na inne słynne stanowisko na tym samym mniej więcej obszarze – do jaskiń Wellington Caves. Z Sydney jechaliśmy samochodem pięć godzin przez Góry Błękitne, krainę przypominającą łagodne wzgórza środkowej Kalifornii. Zatrzymaliśmy się na parkingu przed jaskiniami, u stóp gigantycznego stwora z włókna szklanego, podobizny wombatopodobnego torbacza z rodzaju Diprotodon. Był to największy torbacz, jakiego ziemia nosiła. Niezgrabny, ociężały olbrzym o grubych łapach. Udaliśmy się na spotkanie z Mike’em Augee, miejscowym naukowcem, który zaprowadził nas na miejsce, gdzie znaleziono pierwsze szczątki giganta. Była to szeroka dziura w ziemi, pionowy szyb w wapiennym zboczu, dziś przykryty metalową kratą. – To święte miejsce australijskich paleontologów – powiedział Augee. Oto dlaczego: W 1830 r. miejscowy urzędnik George Rankin opuścił się do jaskini na linie uwiązanej do występu w ścianie szybu. Występ w ścianie okazał się skamieniałą kością. Po kilku miesiącach przybył tu mierniczy Thomas Mitchel, zbadał jaskinie i przesłał znalezione skamieniałości Richardowi Owenowi, angielskiemu paleontologowi, który później zdobył rozgłos odkryciem dinozaurów. Owen rozpoznał, że kości z Wellington należały do wymarłych ssaków workowatych. Zapytałem Augee o jego opinię o przyczynach wyginięcia wielkich kręgowców plejstoceńskich. – Wierzę w model Flannery’ego – rzekł. Field zrobiła powątpiewającą minę. – Ale to jaskinia – dodał. – Tu osadów nie da się datować na podstawie węgla drzewnego. To prawda. W jaskiniach woda wymywa materiał, przenosi go z miejsca na miejsce, zaburza osady. Materiał młodszy, ale ciężki wnika w starsze warstwy. Sprawy się komplikują. DANYCH JEST ZA MAŁO, żeby na ich podstawie snuć opowieści o dawnych dziejach – Judith Field podkreśla ten aspekt zgromadzonych przez nią naukowych materiałów. – W Australii znajduje się około 200 stanowisk z późnego plejstocenu. A tylko dla 20 z nich datowania są ogólnie przyjęte. Mamy do czynienia z niezwykle skromną ilością informacji, a na tej kruchej bazie konstruuje się rozbudowane, skomplikowane modele – mówi. Na szczęście w całej Australii działają łowcy skamieniałości, paleontologowie amatorzy. Ich rola w odnajdywaniu szczątków wielkich kręgowców jest nie do przecenienia. Należy do nich Lindsay Hatcher. Spotykam się z nim w pobliżu miejscowości Margaret River, cztery godziny jazdy samochodem z Perth na południe. Hatcher dokonał tam jednego z najważniejszych odkryć szczątków kopalnych ostatnich lat. W 1992 r. postanowił zbadać jaskinię Tight Entrance Cave („Grota o ciasnym wejściu”). Obrał tę samą drogę co większość grotołazów, którzy ją zwiedzali, i stwierdził, że przeciska się przez skamieniałości. – Wszyscy chodzili po ogromnym wymarłym kangurze – opowiadał. Otwór w dnie jaskini okazał się jego oczodołem. Od tamtej pory z Tight Entrance Cave wydobyto ponad 10 tys. kości wielkich zwierząt. Niekiedy łowcy skamieniałości odbywają loty ultralekkimi awionetkami nad Nullarbor Plain – bezdrzewną równiną na południowym wybrzeżu Australii – i za pomocą GPS lokalizują wejścia do jaskiń zauważone z lotu ptaka. Na obszarze Nullarbor odkryto ostatnimi czasy setki jaskiń, a w czterech z nich znaleziono ogromne złoża skamieniałych kości wielkich zwierząt. Hatcher zna też jaskinie, w których można znaleźć prymitywne bumerangi. Jego zdaniem służyły do polowania na nietoperze. Ale i tutaj szczątki dużych zwierząt i pozostałości po ludziach nie występują w tych samych miejscach. Z nielicznymi (tym bardziej ciekawymi) wyjątkami. Mammoth Cave (Jaskinia Mamucia) to atrakcja turystyczna w pobliżu Margaret River. W latach 1909–1915 osady zawierające skamieniałości wydobyto z jaskini i poddano badaniom metodami, które dzisiejszych badaczy napawają zgrozą (– Przede wszystkim szukali szlachetnych kamieni – mówi Hatcher). Mimo wszystko jedno znalezisko wzbudza do dziś duże zainteresowanie: kość udowa, na której jest wyraźne nacięcie. Kopię tej kości wyeksponowano w Jaskini Mamuciej. Hatcher uważa, że nacięcie powstało od ostrego narzędzia. Jego zdaniem Mammoth Cave to idealne schronienie dla ludzi epoki lodowcowej. – Piękne miejsce do życia. Zaciszne. Całoroczny dostęp do wody. Naokoło pełno zwierzyny – opowiada Hatcher, gdy zwiedzamy oświetlone komory jaskini. A może nacięcie na kości powstało od ostrych zębów lwa workowatego? Kwestia interpretacji. Jedno jest pewne: Hatcher będzie szukał nadal, próbując rozwikłać największą zagadkę kontynentu. Dzieje Ziemi odbijają się w osadach geologicznych w sposób przypadkowy, chaotyczny. Kości rozkładają się, wytwory człowieka niszczeją, gleba ulega erozji, klimat się zmienia, lasy wyrastają i znów nikną, rzeki zmieniają koryto. Wszystko ulega zatarciu – jeśli nie całkowitemu, to co najmniej częściowemu. Dlatego też odtwarzamy je na podstawie niepełnych danych. Najdawniejsi mieszkańcy Australii wyrażali siebie w malowidłach naskalnych znajdowanych na całym kontynencie. Dołączam do Petera Murraya, paleontologa z Alice Springs. Jedziemy na stanowisko na południe od miasta, gdzie na czerwonym piaskowcu widnieją koliste i zygzakowate symbole. – Bardzo ładne. I tajemnicze – mówi Murray. – Ale nie ma wizerunków dużych zwierząt. Murray badał jednak malowidła z Ziemi Arnhema na północnym krańcu Australii, które przedstawiają zwierzę podobne do wielkiego wymarłego torbacza znanego pod nazwą Palorchestes. Palorchestes bywa porównywany do tapira – miał krótką, ruchliwą trąbę i długi język, podobny do języka żyrafy. W Australii Zachodniej znaleziono inne tajemnicze malowidło, na którym można się domyślać myśliwego z lwem workowatym lub wilkiem tasmańskim – a to duża różnica, bo lew workowaty wyginął dawno, a dużo mniejszy wilk tasmański dotrwał do czasów historycznych. Wieczorem przy kolacji w Alice Springs Murray przyznaje, że w jego zawodzie ciągle ma się do czynienia z interpretacjami: – Znaleziska nie mówią same za siebie. Hipoteza blitzkriegu maluje przerażający obraz ludzi masowo wybijających ogromne liczby zwierząt. Ale możliwe, że odbywało się to jeszcze bardziej złowrogo: zagłada nie przyszła natychmiast, wskutek masowego zabijania, lecz szła drobnymi kroczkami, po trochu, pod wpływem różnych czynników, w tym zmian klimatu, a ludzie nie zdawali sobie sprawy z tego, co się naprawdę dzieje z ich środowiskiem. Jak my dzisiaj. – Tak dawniej, jak i teraz żyjemy w taki sposób, że podcinamy gałąź, na której siedzimy – twierdzi Flannery. Dopiero zaczynamy sobie zdawać sprawę, jak głęboko zmieniamy świat wokół nas i do jakiego stopnia nasza działalność szkodzi niezliczonym gatunkom, a często prowadzi do ich zagłady. KRĘCIŁEM SIĘ PO AUSTRALII parę tygodni. Wędrowałem po buszu, zaglądałem do jaskiń w różnych zakątkach, a w końcu wróciłem do Sydney na podsumowującą rozmowę z Judith Field. Wtajemniczała mnie w kontrowersyjne zagadnienia stratygrafii Cuddie Springs, opowiadała o warstwach, w których tkwią obok siebie szczątki dużych zwierząt i narzędzia wykonane przez człowieka, zagłębiała się w historię naukowych sporów. Słuchałem jej, gdy nagle zapytała: – Ma pan już dość? – Siedziałem z brodą opartą na dłoni i pewnie wyglądałem tak, jakby głowa miała mi zaraz opaść na stół. – Przepraszam, że nie byłam w stanie przedstawić panu tej historii z krystaliczną jasnością – usprawiedliwiała się kilka tygodni później przez telefon. – Ależ nie, sprawa jest krystalicznie jasna – odparłem. – To mętlik idealny.
Choć mamuty dawno wymarły - znów się na nie poluje. Tym razem dla skamielin
Prehistoryczni łowcy polowali na mamuty dla mięsa. Dzisiaj w rosyjskiej Arktyce poszukiwanym trofeum są cenne mamucie ciosy
Przez pięć miesięcy Karol Gorochow tropił prehistoryczną zwierzynę po bezludnych wyspach Morza Wschodniosyberyjskiego, brnąc w śniegach po 18 godzin na dobę. Jest przemarznięty i wyczerpany. Głód doskwiera mu tak, że poluje nawet na mewy. Wygłodzone były też atakujące jego obozowisko dwa niedźwiedzie polarne. Gdy je zastrzelił, okazało się, że miały zupełnie puste żołądki. Gorochow, 46-latek o rzadkiej rudawej brodzie, wyruszając codziennie rano w tundrę, mija dziewięć mogił. Przypuszcza, że spoczęli na tej wyspie jacyś uciekinierzy z sowieckiego łagru. Gorochowowi zaczyna brakować czasu. Lato się kończy, po wyspie Kotielnyj hulają zamiecie – w końcu to aż 1000 km za kołem podbiegunowym. Gorochow szuka tylko jednego – ciosów mamuta. Szczęśliwie czuje swędzenie dłoni i palców. – To dobry znak – powie później. Włochate olbrzymy, które w plejstocenie przemierzały licznie północną Syberię, wyginęły 10 tys. lat temu, choć ich niewielkie stadka na wyspach przetrwały dłużej. Ostatnie osobniki wymarły mniej więcej 3700 lat temu. Ciosy mamutów są spiralnie wygięte, a ich długość może przekraczać 4 m. Coraz więcej ich wyłania się z topniejącej wiecznej zmarzliny, pozwalając przeżyć wielu mieszkańcom podbiegunowych obszarów Syberii. Gorochow, jeden z pionierów poszukiwań mamucich kości, od dekady przeczesuje te najbardziej niegościnne obszary świata. Ufając w znak swędzących palców, wyostrza uwagę i po chwili niemal potyka się o wystający z ziemi czubek ciosu. – Bywa, że pojawia się wprost przed oczami, jakby cały czas człowieka ku sobie prowadził – mówi. Wydobycie znaleziska z zamarzniętego gruntu wymaga czasem doby wytrwałego kopania. Ten egzemplarz okazał się gruby jak pień, ważył 70 kg i był zachowany niemal idealnie. Przed zabraniem kości Gorochow wrzuca do dołu po niej srebrny kolczyk. To ofiara dla miejscowych bóstw. Jeśli bezpiecznie dostarczy znalezisko do domu, dostanie za nie ponad 60 tys. dolarów. Gorochow przyszedł na świat 5 maja 1966 r. Imię dostał po Karolu Marksie, który też urodził się 5 maja. W latach 60. XX w. handel mamucią kością praktycznie nie istniał. Gorochow pamięta, że jako dziecko widywał wystające z urwisk nad rzeką Janą butwiejące ciosy. Było to opodal Ust-Janska, jego rodzinnej rybackiej wioski. W ZSRR prywatna przedsiębiorczość była zabroniona. Poza tym miejscowi uważali, że nie należy ich ruszać, bo to przynosi pecha. Wierzyli, że pochodzą od jakichś gigantycznych stworzeń ryjących pod wieczną zmarzliną niczym krety. Ale Gorochowa prehistoryczne ciosy zafascynowały. Wychowywał się w Jakucji, oficjalnie zwanej Republiką Sacha. Region bogaty w surowce naturalne, dorównujący powierzchnią Indiom, zamieszkuje obecnie mniej niż milion ludzi. W dzieciństwie słyszał tutejszą legendę: stwórca Ziemi, przelatując nad Jakucją, zmarzł tak bardzo, że upuścił wiele ze swoich skarbów: złoto, srebro, diamenty, ropę naftową. Ale większe wrażenie na Gorochowie zrobiły opowiadania szkolnego nauczyciela o XVII-wiecznych odkrywcach, którzy handlowali kością mamucią. Po latach znalazł w bibliotece książki ze zdjęciami z wypraw, które tu docierały w początkach XX w.: brodaci mężczyźni na wyspie Kotielnyj, przy nich zakrzywione ciosy dużo od nich wyższe; łodzie zanurzone po skraj burt pod ciężarem kości. – Wciąż się zastanawiałem, czy jeszcze tam jest – wspomina. Nikt, nawet Gorochow, nie wyobrażał sobie, że mamucie ciosy staną się ostatnią deską ratunku dla gospodarki regionu, który zaczął pustoszeć po upadku radzieckich kopalni i zakładów przemysłowych. Liczba ludności ułusu ust-janskiego, który obejmuje obszar tundry o powierzchni trzech Szwajcarii, w ciągu ostatnich 50 lat zmniejszyła się z 80 do 8 tys. Dzisiaj setki, a może nawet tysiące Jakutów zajęło się polowaniem na mamucie kości – podążając szlakami przodków, znoszą te same co oni surowe warunki i tropią te same paleolityczne stworzenia. Ale mamucią „gorączkę złota” napędziły nie prehistoryczne, lecz zupełnie współczesne czynniki: upadek ZSRR, zakaz międzynarodowego handlu kością słoniową i związany z nim ogromny popyt na jej zamienniki. Wzrost temperatury pod koniec ostatniego zlodowacenia przypieczętował los mamutów: wskutek zalewania skurczyły się obszary trawiaste. Stada wielkich zwierząt utknęły uwięzione na wyspach, na których dzisiaj ich szczątków szuka Gorochow. Współczesne ocieplenie powoduje z kolei topnienie wiecznej zmarzliny, w której przechowały się te szczątki, co ułatwia zadanie poszukiwaczom. Pierwsze dobrze zachowane osobniki mamutów znaleziono w tundrze w XIX w., dzisiaj jest tych znalezisk coraz więcej. We wrześniu 2012 r. na półwyspie Tajmyr pewien 11-latek natknął się na dobrze zachowanego młodego osobnika mamuta – zauważył kończynę wystającą z na wpół rozmarzniętego błota. Największy jednak wpływ na handel mamucią kością ma prosperity, jaką przeżywają Chiny. Blisko 90 proc. wszystkich ciosów mamucich pozyskanych na Syberii – 60 ton rocznie, jak się ocenia, choć rzeczywista ilość jest prawdopodobnie większa – trafia właśnie tam. Ta gwałtowna zwyżka popytu niepokoi naukowców, którzy martwią się utratą cennego materiału do badań: w mamucim ciosie, niczym w pniu drzewa, zapisały się informacje o pożywieniu zwierzęcia, klimacie, warunkach środowiskowych. Nawet Jakuci zastanawiają się, na jak długo wystarczy tego nieodnawialnego surowca. W wiecznej zmarzlinie Syberii nadal tkwią miliony kości, ale coraz trudniej je znaleźć. Liczono na to, że kość z mamucich ciosów wypełni lukę między popytem a podażą na kość słoniową, a to zmniejszy presję na słonie afrykańskie. Handel kością mamucią jest dozwolony, choć słabo kontrolowany. Kość z ciosów mamuta od słoniowej można łatwo odróżnić po widocznych na przekroju przecinających się liniach, tzw. prążkach Huntera-Schregera. Ceny kości mamuciej i słoniowej są zbliżone. Wciąż jednak nie ma oznak, że azjatycki popyt na kość słoniową zelżał. Przeciwnie, odstrzał słoni afrykańskich zwiększył się wyraźnie. W 2012 r. w Hongkongu celnicy skonfiskowali rekordową ilość nielegalnej kości słoniowej – 5,5 tony. Sytuację komplikuje to, że kość słoniowa (nielegalna) i ta z ciosów mamutów (legalna) często lądują w tych samych zakładach przetwórczych w Chinach. Ani jeden z poszukiwaczy mamucich ciosów, których poznałem w czasie wyprawy na północ Jakucji, nigdy nie podróżował poza obszar podbiegunowej Syberii. Mimo to wszyscy dobrze wiedzą o chińskim popycie, który doprowadził do podwojenia w ostatnich latach cen kości mamuciej. W Jakucku, stolicy regionu, za towar pierwszego gatunku płaci się obecnie 900 dol. Za chińską granicą cena jest dwukrotnie wyższa, a misternie rzeźbiony cały cios mamuci jest wart majątek. W sklepie z antykami w Hongkongu widziałem trzymetrowy okaz pokryty rzeźbionymi scenami bachanaliów wyceniony na 1,1 mln dolarów. Gdy mówiłem łowcom, że mieszkam w Pekinie, wszyscy prosili mnie o jedno: kontakt do chińskiego kupca. Poszukiwania trwają w całej Jakucji. W osadzie Kazaczje, ośrodku handlowym nad Janą, łowcy przygotowują się do wypraw w tundrę na skuterach śnieżnych, wodolotach, a nawet pojazdach gąsienicowych. Gdy wraz z ekipą poszukiwaczy grzebiemy w błocie na brzegu lodowcowego jeziora, widzimy, jak z lodowatej wody wynurza się przemarznięty młodzieniec w kombinezonie płetwonurka i masce – jeszcze jeden łowca szukający przewagi nad pozostałymi. Dalej nad Janą dwóch mężczyzn trzyma strażackie węże i kieruje strumień wody pod ciśnieniem na ścianę poczerniałego lodu na skraju lodowca, wypłukując z niej mamucie ciosy, kości i całe zwłoki. Przywiózł mnie tutaj, do Mus Chaja, przedsiębiorca zatrudniający poszukiwaczy, który dowodzi swoim stateczkiem z 400-kilogramowego stosu mamucich ciosów. Wiezie towar w górę rzeki, na sprzedaż, ale przedtem chce obejrzeć lodowe groty, gdzie ekipa rosyjskich i południowokoreańskich naukowców pozyskuje miękkie tkanki mamutów w nadziei znalezienia komórek nadających się do sklonowania. Kilka lat wcześniej temu właśnie przedsiębiorcy udało się znaleźć kilkadziesiąt ciosów w jednej lodowej jaskini. Ale dziś jego ludzie są zawiedzeni. Przez całe lato zdobyli zaledwie dwa ciosy. To nie wystarczy na utrzymanie rodzin przez zimę. – Okolica jest już ogołocona – mówi jeden z łowców. – Dlatego wszyscy wyruszają na wyspy. Gorochow należał do pierwszych, którzy niespełna 10 lat temu zdecydowali się przetrwać cały letni sezon na bezludnych Wyspach Nowosyberyjskich na Oceanie Arktycznym. Zainspirowały go stare fotografie widziane w bibliotecznej książce. Chcąc się dostać na wyspy, trzeba pokonać wiosną 50 km zamarzniętego morza, a potem czekać na wyspie, aż morze znowu zamarznie, co nastąpi za pół roku. Można też wrócić wcześniej łodzią, ale fale osiągają tu nawet 5 m wysokości. Nawet na stałym lądzie nie jest bezpiecznie – Gorochow kiedyś błąkał się po tundrze osiem miesięcy, nim odnalazł drogę do domu – ale wyspy są jeszcze gorsze. Poszukiwaczy nękają tam głód, wyczerpanie, niedźwiedzie polarne (latem ubiegłego roku zmarło czterech kolegów Gorochowa). No i rosyjscy pogranicznicy. Przylatują śmigłowcami, wypędzają łowców z wysp za brak zezwoleń, niszczą sprzęt i konfiskują kość. – Wyspecjalizowaliśmy się w ukrywaniu i maskowaniu w tundrze – mówi Gorochow. Ale ciosy są warte ryzyka. Po dwóch wyprawach na Wielką Wyspę Lachowską, gdzie na nadbrzeżnych urwiskach znalazł kilka wybitnych egzemplarzy, Gorochow przeniósł się na wyspę Kotielnyj, jeszcze bardziej oddaloną. Nawet dziś, gdy depczą mu po piętach setki nowych poszukiwaczy, zachowuje przewagę. – Zajmuję się tym tak długo, że mam już instynkt paleontologa – mówi. Na Kotielnym zwrócił uwagę, że zmarzlina każdego lata topnieje, a potem zamarza i kości mamucie spoczywające w głębszej warstwie lodu zostają wypchnięte na powierzchnię. – Co roku pojawiają się nowe – mówi. Dochodzi północ, jesteśmy w domu Gorochowa nad rzeką Janą, 80 km na południe od jej ujścia do Morza Łaptiewów. Zachodzące wrześniowe słońce barwi horyzont na pomarańczowo; na tej szerokości geograficznej horyzont będzie się żarzyć całą noc. Po chwili zaczynają tańczyć po niebie zielone światła zorzy polarnej. Poszukiwacz, który właśnie wrócił do Ust-Janska po pięciomiesięcznej wyprawie na wyspy, prowadzi mnie do drewnianej szopy za domem. Ma tam ponad 20 mamucich ciosów. Jedne owinięte są w białe płótno, inne – w tym 70-kilogramowy egzemplarz znaleziony na Kotielnym – tkwią zanurzone w wodzie w dużej aluminiowej wannie. – Ciosy pozostawione na powietrzu mogą popękać – wyjaśnia Gorochow. – Muszę o nie dbać. To moja przyszłość. W tej wannie jest plon łowów Gorochowa z całego lata – 500 kg mamucich ciosów. Większość trzyosobowych ekip przynosi zaledwie połowę tej ilości, a są tacy, co przez pięć miesięcy wędrują po tundrze i wracają z pustymi rękami. Gorochowa stać dziś na działanie w pojedynkę. Ma odpowiedni sprzęt: łódź, skuter śnieżny, telefon satelitarny, GPS. Większość łowców kości pracuje za stałe wynagrodzenie lub jest na prowizji stanowiącej ułamek zysków. Tegoroczny zbiór Gorochowa to majątek: od 150 do 300 tys. dolarów. Ale łowca nie ma zamiaru sprzedawać towaru na miejscu. Poczeka na zimę, aż rzekę skuje lód. Wtedy przetransportuje łup w górę jej biegu, a potem szosą do Jakucka, gdzie ceny są o 40 proc. wyższe. Żona Gorochowa, Sardaana, i ich pięcioletnia córeczka czekają na niego w Jakucku. Nie widział się z nimi pół roku. – Jak wrócę, żona najpierw będzie mnie głaskać po brodzie, a nazajutrz zażąda, bym ją zgolił – mówi. Prawdopodobnie to była jego ostatnia wyprawa. – Od 10 lat nie widziałem prawdziwego lata. Wyjechałbym do jakiegoś ciepłego kraju, jak Indie czy Wietnam – marzy. Gorochow nigdy nie wyjeżdżał z Jakucji. W temperaturze pokojowej poci się obficie, jak inni w upale. Ale niewykluczone, że plany wyjazdowe trzeba będzie odłożyć z jeszcze jednego powodu. – Wprawdzie żona zawsze mi mówiła, żebym z tego zrezygnował, ale jak zobaczy, ile znalazłem tego lata, pewnie wypchnie mnie na poszukiwania jeszcze raz. Syberyjski skarb Mamuty żyły na Syberii licznie, ale wyginęły mniej więcej 10 tys. lat temu. Powodem były ocieplenie klimatu i prehistoryczni łowcy. Współczesna zmiana klimatu i poszukiwacze kości wydobywają ich szczątki. W okresie zlodowaceń poziom morza był niższy i istniało połączenie lądowe między Azją i Ameryką Północną. Mamuty mogły wtedy dostać się na Wyspy Nowosyberyjskie, obecnie oddzielone od stałego lądu morzem. Warto wiedzieć: - Tysiące Jakutów podąża szlakami przodków, znosząc te same co oni surowe warunki i tropiąc te same paleolityczne stworzenia. Brook Larmer
To maleństwo pokazało nam świat sprzed tysięcy lat
Najbardziej kompletny mamut, jakiego kiedykolwiek znaleziono, jest źródłem cennych informacji o tych wielkich wymarłych ssakach.
Stado mamutów zbliża się do rwącej rzeki. Małe cielę trzyma się matki, co jakiś czas muskając trąbą długą, lśniącą sierść, która porasta potężne nogi karmicielki. Niebo jest olśniewająco błękitne. Suchy wiatr szemrze wśród traw wzdymających się niczym fale oceanu na szerokim na 18 tys. kilometrów stepie stanowiącym północną granicę świata epoki lodowcowej. Długa zima minęła, powietrze wypełniają głosy ptaków i zapach wilgotnej gliny. Być może to ciepło słońca sprawia, że matka zapomina o ostrożności i na chwilę traci z oczu swoje cielę. Mała samiczka drepcze w stronę wody. Potyka się na śliskim brzegu i zjeżdża w maź złożoną z gliny, piasku i topniejącego śniegu. Próbuje się z niej wydostać, ale grzęźnie coraz głębiej. Błoto zalewa jej pyszczek, trąbę, oczy. Zdezorientowane zwierzę chce złapać oddech, ale miast tego wciąga łyk szlamu. Kaszląc, krztusząc się, w panice wydaje przeraźliwy pisk, który podrywa matkę do biegu. Próbując ze wszystkich sił zaczerpnąć tchu, cielę wciąga w głąb tchawicy muł, który zatyka mu płuca. Kiedy samica dociera na brzeg, młode jest już częściowo pogrążone w lodowatym grzęzawisku i coraz słabiej walczy o życie, szybko wpadając w stan wstrząsu. Matka ryczy i miota się po rozmiękłym brzegu, przywołując resztę stada. Na oczach mamutów cielę znika pod powierzchnią. Zapada noc. Stado rusza dalej, lecz matka pozostaje. Żółty blask księżyca rzuca jej garbaty cień na połyskujące błoto. Potem księżyc zachodzi i chłodne niebo rozjaśnia tylko blask gwiazd. Tuż przed świtem samica obrzuca ostatnim spojrzeniem miejsce, gdzie ziemia pochłonęła jej dziecko, po czym rusza za stadem na północ, ku letnim pastwiskom. Odkrycie W pewien majowy poranek 2007 r. na półwyspie Jamał w północno-zachodniej Syberii pasterz reniferów Jurij Chudi z plemienia Nenetów stał z trzema synami na piaszczystej łasze rzeki Juribej, tocząc dysputę na temat niewielkich zwłok. Chociaż zebrani nigdy dotąd nie widzieli takiego zwierzęcia, znali je z opowieści, które ich lud wyśpiewywał w ciemne zimowe noce w chatach zgromadzeń. To był młodziutki mamont, bestia. Według Nenetów przemierza ona mroźne ciemności świata podziemnego wypasana przez piekielnych bogów, tak samo jak Neneci przepędzają przez tundrę swoje renifery. Chudi oglądał wiele mamucich ciosów, zakręconych walców w kolorze miodu, grubych jak konary drzew. Członkowie jego ludu znajdują je każdego lata. Lecz jeszcze nigdy nie widział całego zwierzęcia, a już tym bardziej tak upiornie dobrze zachowanego. Poza brakiem sierści było nienaruszone. Chudi czuł niepokój. Przeczuwał, że to ważne odkrycie, takie, o którym powinni wiedzieć inni. Ale nie chciał dotknąć zwierzęcia, bo Neneci wierzą, że mamut to zły omen. Niektórzy mówią nawet, że ludziom znajdującym takie zwierzę pisana jest wczesna śmierć. Chudi ślubował, że udobrucha piekielne moce ofiarą z renifera i wódki, lecz najpierw wybrał się w 240-kilometrową podróż na południe, do miasteczka Jar-Sale, aby poradzić się swego starego przyjaciela, Kiryła Serotetto, który lepiej wyznawał się w światowych sprawach. Serotetto wysłuchał opowieści Chudiego, po czym namówił go na spotkanie z dyrektorem miejscowego muzeum, który z kolei przekonał lokalne władze, aby jak najszybciej przetransportowały Chudiego i Serotetto śmigłowcem z powrotem nad rzekę Juribej. Pośpiech na nic się zdał – gdy obaj dotarli na piaszczystą łachę, okazało się, że mamut zniknął. Kraina olbrzymów Mamuty to wymarłe słonie z rodzaju Mammuthus, których przodkowie wyemigrowali z Afryki mniej więcej 3,5 mln lat temu i rozprzestrzenili się po Eurazji, przystosowując się do różnych środowisk, od lasu po sawannę i step. Najlepiej znanym z tych trąbowców jest mamut włochaty, Mammuthus primigenius, bliski kuzyn dzisiejszych słoni, osiągający zbliżone do nich rozmiary. Po raz pierwszy pojawił się w środkowym plejstocenie, ponad 400 tys. lat temu, prawdopodobnie w północno-wschodniej Syberii. Mamut włochaty był znakomicie przystosowany do chłodu – miał gęsty podszerstek, włosy ościste długie niemal na metr i małe, owłosione uszy. Ogromne, zagięte ciosy, używane głównie do walk, mogły być również przydatne do poszukiwania paszy pod śniegiem. Ponieważ mamuty ginąc, często trafiały do warstw osadu, które od tamtej pory pozostawały wieczną zmarzliną, duża ilość szczątków przetrwała do naszych czasów, zwłaszcza w bezkresnej syberyjskiej zamrażarce. Prawdę mówiąc, opowieści Nenetów o podziemnym świecie nie kłamią – w podglebiu Syberii roi się od włochatych mamutów. Każdego lata podczas roztopów setki ich „kłów”, innych zębów i kości, uwolnione przez erozję z zamarzniętej ziemi, w której leżały przez dziesiątki tysięcy lat pojawiają się na brzegach rzek i jezior, a także na wybrzeżu. Odkąd botanik Michaił Iwanowicz Adams wykopał w 1806 r. na Syberii pierwsze zwłoki mamuta włochatego, odnaleziono tam kilkanaście okazów z zachowanymi tkankami miękkimi, w tym kilka cieląt, od nowo narodzonych do mniej więcej rocznych. Lecz żadne zwłoki nie były tak kompletne jak stworzenie, które Jurij Chudi znalazł – a teraz zgubił – nad rzeką Juribej. W czasach mamutów krajobraz zamieszkiwanych przez nie terenów bardzo się różnił od jałowych wrzosowisk i bagnistej tundry, które otaczają tę rzekę dzisiaj. Powietrze było bardziej suche, a po błękitnym niebie hulały silne wiatry. Miejsce tundry zajmowały bezkresne, suche tereny trawiaste, które paleobiolog R. Dale Guthrie nazwał mamucim stepem. Ciągnęły się od Irlandii po Kamczatkę i przez lądowy most Beringa po Alaskę, Jukon i znaczną część Ameryki Północnej. Trawy, zioła o szerokich liściach oraz niskie krzewy tego stepu stanowiły paszę żywiącą obok mamutów także innych przerośniętych, bujnie owłosionych przedstawicieli ssaczej megafauny – nosorożce włochate, długorogie bizony, bobry wielkości niedźwiedzi. No i mięsożerców, którzy na nich polowali – szablastozębe kotowate, hieny jaskiniowe i potężne niedźwiedzie krótkopyskie. I wtedy, jakieś 14 000 do 10 000 lat temu, na półkuli północnej mamuty wyginęły, wraz z większością innych wielkich gatunków ssaków – w niektórych regionach znikło ich aż 70 proc. To wymieranie było tak doszczętne, że aby je wyjaśnić, naukowcy wymyślili szereg katastrofalnych zdarzeń – uderzenie meteorytu, zabójcze pożary i susze oraz złośliwą superchorobę atakującą wiele gatunków. Ponieważ jednak zbiegło się ono w czasie z końcem ostatniej epoki lodowcowej, wielu badaczy uważa, że główną przyczyną wielkiego wymierania był gwałtowny wzrost temperatury, który zupełnie zmienił szatę roślinną. Przeprowadzona niedawno komputerowa symulacja zmian krajobrazu w późnym plejstocenie sugeruje, że 90 proc. dawnych siedlisk mamutów przestało istnieć. – Mamy mocne dowody na to, że zmiany klimatu odegrały znaczącą rolę w ich wyginięciu – mówi Adrian Lister, paleontolog i specjalista od mamutów z londyńskiego Muzeum Historii Naturalnej. – W Eurazji czas tych obu wydarzeń jest bardzo zbliżony. Jednak wyginięcie mamutów zbiegło się też w czasie z nadejściem innej siły zmieniającej środowisko. Współcześni ludzie pojawili się w Afryce około 195 tys. lat temu, a do północnej Eurazji dotarli przed mniej więcej 40 tys. lat. Z upływem czasu rosnące populacje wywierały coraz większą presję na gatunki stanowiące ich zdobycz. Oprócz wykorzystywania mamutów jako źródła pożywienia – duży samiec zabity jesienią musiał pewnie karmić liczną grupę głodnych myśliwych przez wiele chudych, zimowych dni – używali ich kości i ciosów do wytwarzania broni, narzędzi, figurek, a nawet do budowy domostw. Niektórzy naukowcy sądzą nawet, że pierwotni myśliwi ciskający włóczniami z kamiennymi grotami są odpowiedzialni za wielkie wymieranie w tym samym stopniu co zmiany klimatu. Są i tacy, według których to nasi przodkowie do niego doprowadzili. Spór na temat wyginięcia megafauny należy do najbardziej ożywionych w paleontologii i raczej nie rozstrzygnie go pojedynczy okaz, nawet najbardziej kompletny. Ale Chudi miał rację, uważając, że zaginione mamuciątko – jego ciało, narządy wewnętrzne, zawartość żołądka, kości, mleczne kły i inne zęby, wszystko świetnie zachowane – wzbudziłoby na świecie ogromne zainteresowanie. Przypuszczał też, że ktoś gotów zająć się takim znaleziskiem osiągnąłby niezły zysk – handlarze kości słoniowej regularnie odwiedzali ten region, aby kupować mamucie kły. Kto wie, ile zapłaciliby za nietkniętego mamuta? Podejrzenia Chudiego padły niebawem na jednego z kuzynów. Miejscowi Neneci widzieli, jak kręcił się po piaszczystej łasze, a później odjechał ciągniętymi przez renifery saniami, w kierunku miasteczka Nowyj Port. Chudi i Serotetto wyruszyli w pościg śnieżnym skuterem. Po dotarciu na miejsce znaleźli mamuciątko oparte o ścianę sklepu. Ludzie fotografowali je telefonami komórkowymi. Okazało się, że właściciel sklepu kupił zwłoki od kuzyna Chudiego za dwa śnieżne skutery i żywność na cały rok. Choć zwierzątko nie było już w idealnym stanie – bezpańskie psy odgryzły mu kawałek ogona i prawe ucho – Chudi i Serotetto, korzystając z pomocy policji, zdołali je odzyskać. Ciało przesłano helikopterem do muzeum w Salechardzie, stolicy regionu. – Na szczęście wszystko dobrze się skończyło – mówi Aleksiej Tichonow, dyrektor Muzeum Zoologicznego w Petersburgu i jeden z pierwszych naukowców, którzy zobaczyli młodą samiczkę. – Jurij Chudi uratował najlepiej zachowanego mamuta, jaki dotrwał do naszych czasów z epoki lodowcowej. Wdzięczni urzędnicy na cześć żony Chudiego nadali samiczce imię Liuba. Wskazówki w zębie Tichonow wiedział, że nikt nie będzie bardziej podekscytowany znaleziskiem niż Dan Fisher, jego amerykański kolega z Uniwersytetu Michigan. Fisher jest cichym, 59-letnim paleontologiem z siwą brodą i bystrymi, zielonymi oczyma. Znaczną część ostatnich 30 lat poświęcił na poznanie życia plejstoceńskich mamutów i mastodontów, łącząc studiowanie skamieniałości z bardzo bezpośrednimi badaniami eksperymentalnymi. Pragnąc dowiedzieć się, w jaki sposób paleolitycznym łowcom udawało się przechowywać mamucie mięso, nie dopuszczając do jego zepsucia, Fisher za pomocą kamiennych narzędzi, które sam wyłupał, poćwiartował konia pociągowego, po czym ukrył mięso w sadzawce. Zakonserwowane w naturalny sposób przez żyjące w wodzie pałeczki kwasu mlekowego (lactobacilli) mięsiwo wydzielało kwaskowaty zapach marynaty, który odstraszał padlinożerców, nawet gdy wypływało na powierzchnię. Aby sprawdzić jego walory smakowe, Fisher co dwa tygodnie, od lutego aż do pełni lata, wycinał i zjadał steki z „wodnej spiżarki”, dowodząc tym samym, że łowcy mamutów też mogli tak przechowywać zdobycz. W lipcu 2007 r. Tichonow zaprosił do Salechardu Fishera oraz Bernarda Buiguesa, francuskiego łowcę mamutów, który pomógł zorganizować badania kilku poprzednich odkryć tego typu. Zarówno Fisher, jak i Buigues oglądali parę innych okazów, w tym osobniki młode, lecz tamte były w stosunkowo kiepskim stanie, co mocno ograniczało zakres prac. Liuba stanowiła całkiem odmienny przypadek. – Kiedy ją zobaczyłem – wspomina Fisher – od razu pomyślałem: „O mój Boże, ona jest doskonała! Ma nawet rzęsy!”. Wydawało się, że przed chwilą zasnęła. Nagle to, co tak długo próbowałem sobie wyobrazić, leżało tuż przede mną, na wyciągnięcie ręki. Pomijając brak sierści i paznokci oraz uszkodzenia, których doznała już po swoim odkryciu, jedyną skazę w powierzchowności Liuby stanowiło wgniecenie w części twarzowej, nad trąbą. Natomiast ogólny wygląd oraz pokaźny garb tłuszczu na karku sugerowały, że w chwili śmierci mamuciątko było w znakomitym stanie. Dokładniejsze badania zębów, narządów wewnętrznych, zawartości żołądka i innych cech pozwalały oczekiwać wielu nowych informacji na temat biologii i trybu życia mamutów. Fishera w szczególny sposób emocjonowała jedna część anatomii Liuby – jej mleczne kły, czyli ciosy. Wbrew nazwie są to zmodyfikowane siekacze, które rosną bezustannie, warstwami, przez całe życie zwierzęcia. Przez 30 lat badania mamucich ciosów naukowiec doszedł do wniosku, że te warstwy układają się w roczne, tygodniowe, a nawet dzienne przyrosty, które – podobnie jak pierścienie drzewa – zawierają szczegółowy zapis historii życia danego zwierzęcia. Grube oznaczają obfite żerowanie letnie, natomiast cienkie – ubogą strawę zimową. Z nagłego zawężenia warstw około 12. roku życia Fisher potrafił wywnioskować, kiedy młody samiec osiągał dojrzałość płciową i był przepędzany przez matkę z matriarchalnego stada. W kilka lat później pojawiały się oznaki zażartych walk godowych, toczonych przez dorosłe samce w celu określenia, który z nich zyska możliwość kopulacji. I wreszcie, w warstwach położonych u podstawy ciosa, które powstają jako ostatnie, badacz znajdował wskazówki mówiące, jak zginęło dane zwierzę: powolny zanik był najczęściej skutkiem urazu, choroby lub stresów środowiskowych, ich gwałtowne przerwanie oznaczało nagłą śmierć. Naukowiec stwierdził też, że zawartość pewnych pierwiastków i izotopów w ciosach dostarcza danych na temat diety zwierzęcia, sytuacji klimatycznej, a nawet dużych zmian otoczenia, np. w wyniku migracji. W trakcie swojej kariery Fisher pobrał setki próbek kłów i jego zdaniem zawierają one rozwiązanie dręczącej kwestii wielkiego wymierania w późnym plejstocenie. Przynajmniej w rejonie północnoamerykańskich Wielkich Jezior, skąd pochodziła większość próbek, ciosy mamutów i mastodontów dowodzą, że zwierzęta te miały się świetnie pomimo zmiany klimatu pod koniec plejstocenu. Za to, zdaniem Fishera, zęby te często wykazywały uszkodzenia charakterystyczne dla działalności łowieckiej wczesnych ludzkich gromad. Próbki ze schyłkowego okresu panowania mamutów nierzadko pochodziły od zwierząt, które zmarły jesienią, kiedy powinny być u szczytu formy fizycznej po letnim żerowaniu i miały mniejsze szanse na zgon z przyczyn naturalnych. Za to ich śmierć świetnie wyjaśniała hipoteza, że pierwotni łowcy właśnie wtedy starali się zebrać jak najwięcej żywności przed nadchodzącą zimą. Kły często należały do samców, które, podobnie jak dzisiejsze słonie, prawdopodobnie żyły samotnie, co sprawiało, że były łatwiejszym celem niż samice, wędrujące w matriarchalnych stadach. Wiele szczątków znaleziono w torfowiskach i zbiornikach wodnych, gdzie według Fishera dawni łowcy mogli je zanurzać, aby zakonserwować mięso. Północnoamerykańskie okazy wydawały się też wykazywać z biegiem czasu obniżanie wieku dojrzewania, co zdaniem badacza mogło być skutkiem ewolucyjnej presji wywieranej na zwierzęta przez myśliwych. Na Syberii naukowiec prowadził niewiele badań, ale pomiary ciosów dokonane na Wyspie Wrangla, u północno-wschodnich wybrzeży Azji, gdzie ostatnie mamuty wymarły 3 900 lat temu, skłaniają do podobnych wniosków. Problem z interpretacją badań mamucich kości polegał na tym, że prawie nigdy nie znajdowano ich wraz ze zwierzęciem, do którego należały, co utrudniało Fisherowi weryfikację jego hipotez dotyczących kondycji i wieku danego osobnika. Znakomity stan zachowania Liuby oznaczał przełom. Zawartość jej żołądka i jelit oraz zgromadzone zapasy tłuszczu, będące bezpośrednimi wyznacznikami diety, mogły stanowić niezależne potwierdzenie krótkiego „dzienniczka dietetycznego”, zapisanego we wciąż jeszcze niewyrżniętych mlecznych ciosach samiczki. – W tym przypadku nie potrzebujemy wehikułu czasu, aby wykazać, jak dokładne wyniki daje nasza praca – mówi Fisher. Ponadto, jako że mleczne kły rosną od wczesnego okresu ciąży mniej więcej do chwili porodu, Liuba mogła rzucić nowe światło na ważny okres mamuciego życia – czas spędzony w łonie matki (szacowany, na podstawie długości ciąży u słoni, na 22 miesiące). Moment narodzin, traumatyczny dla wszystkich ssaków, jest zapisany w mikrostrukturze zębów w postaci wyraźnej linii noworodkowej. Porównując rozwój mlecznych kłów u mamuciątka i u słoni, naukowcy oceniali początkowo, że w chwili śmierci miała cztery miesiące. Licząc przyrosty tkanki powstałe za linią noworodkową mogli określić jej wiek znacznie dokładniej. Fishera intrygowała również kryminalistyczna zagadka: dlaczego i w jaki sposób tak pozornie zdrowe, młode życie zostało nagle przerwane – i czy miało to coś wspólnego z dziwnym wgłębieniem na pysku samiczki. – Ten uraz natychmiast rzucił mi się w oczy, chociaż wtedy nie miałem pojęcia, czego jest świadectwem – wspomina badacz. Na początku próbki tkanek Liuby przesłano do Holandii, gdzie datowanie metodą radiowęglową wykazało, że samiczka zginęła jakieś 40 tys. lat temu. Jednak żeby naukowcy mogli dokładniej przebadać jej życie, trzeba było przewieźć ją całą. W grudniu 2007 r. Buigues zorganizował transport okazu w chłodzonym pojemniku do Japonii, gdzie Naoki Suzuki ze Szkoły Medycznej Uniwersytetu Jikei przeprowadził tomografię komputerową. Badanie potwierdziło, że szkielet, zęby i tkanki miękkie zwierzęcia są nienaruszone. Także narządy wewnętrzne wydawały się w znacznym stopniu nietknięte. Koniec trąby, gardło, jamę gębową i tchawicę wypełniał gęsty osad, co kazało Fisherowi sądzić, że cielę zmarło na skutek uduszenia się mułem. Skan ujawnił też kilka dziwnych, zatrzymujących promienie X zacienień w tkankach miękkich i zniekształcenia niektórych kości. Tu pojawiała się kolejna zagadka: dlaczego po 40 tys. lat spędzonych w ziemi – i kto wie jak długim czasie pozostawania na powierzchni – młoda samica była tak dobrze zachowana? Niezwykły stan Liuby wydał się jeszcze bardziej zdumiewający w maju 2008 r., kiedy Fisher i Buigues wybrali się nad rzekę Juribej. Nieco w górę biegu od piaszczystej łachy, na której znaleziono mamuciątko, wznosiło się wysokie urwisko, bezustannie podmywane przez rzekę. Bloki wiecznej zmarzliny, niektóre wielkości domów, wisiały na krawędzi skarpy. Być może Liuba właśnie w takim bloku, który wpadł do wody podczas poprzedniej odwilży, spłynęła w dół i spoczęła na łasze, gdy wezbrana roztopami rzeka na krótko osiągnęła ten poziom. Był tylko jeden problem: synowie Jurija Chudiego znaleźli ją w maju 2007 r., przed wiosenną odwilżą. Jeśli więc nie wstała z martwych i nie pomaszerowała samodzielnie na łachę, można to było wyjaśnić tylko tak, że ciało wyrwało się z wiecznej zmarzliny i spoczęło na płyciźnie niemal rok wcześniej, podczas wiosennych roztopów w czerwcu 2006 r. Dla Fishera, stojącego w tym miejscu w dwa lata później, to wyjaśnienie było zupełnie nie do przyjęcia. – Musiałaby przez cały ten czas leżeć na brzegu rzeki – powiedział do Buiguesa – w tym i w lecie, wystawiona na słońce. Dlaczego nie zgniła ani nie padła łupem padlinożerców? Fisher i Buigues zrobili wszystko co mogli, aby zrozumieć okoliczności śmierci cielęcia i tajemnicy jego stanu zachowania. Dalszych odpowiedzi musiała dostarczyć sama Liuba. Autopsja Czwartego czerwca 2008 r. w laboratorium genetycznym w Petersburgu Fisher, Buigues, Suzuki, Aleksiej Tichonow i inni badacze odziani w kombinezony z Tyveku i maski rozpoczęli naukowy maraton – trzy dni testów i zabiegów chirurgicznych na ciele Liuby. Podczas gdy samiczka leżała na podświetlanym pleksiglasowym stole pośrodku sali, Suzuki wprowadził do jej brzucha endoskop, aby zbadać pustą przestrzeń, którą ujawniono w tomografii. Inni naukowcy pobierali próbki tłuszczu z garbu na karku, szukali roztoczy w uszach i sierści mamuciątka, pobrali fragmenty jelit z brzucha, aby sprawdzić, co jadła. Wreszcie, trzeciego dnia, Fisher rozciął pyszczek Liuby i wyjął mleczny kieł oraz cztery zęby przedtrzonowe. Początkowo badacze utrzymywali zwłoki w stanie zamrożonym, obkładając je plastikowymi rurkami z suchym lodem. Później, aby ułatwić bardziej inwazyjne procedury, pozwolili im powoli rozmarzać. Kiedy temperatura ciała wzrosła, Fisher poczuł dziwny, kwaskowaty zapach, który wydał mu się znajomy, choć nie potrafił określić skąd. – Tak jak wszyscy, przeżywałem nadmiar wrażeń – wspomina. – Musieliśmy zrobić tak wiele, mając tak mało czasu. Odnotowałem to po prostu w pamięci i kontynuowałem pracę. Badacz zauważył też, że zębów mamuciątka nie mocowała w zębodołach znajdowana tam zazwyczaj tkanka łączna, a jego mięśnie oddzieliły się od kości w miejscach, gdzie u normalnego okazu byłyby mocno przyczepione. – To mnie powaliło – mówi. – Wciąż chodziło mi po głowie: Co się tutaj dzieje? Co to oznacza? Ale nie miałem wiele czasu na zastanowienie. Zacienienia widoczne w tomografii okazały się jasnoniebieskimi kryształkami wiwianitu, powstałego prawdopodobnie z fosforanu, który został wypłukany z kości. W jamie gębowej i gardle Fisher zobaczył gęstą mieszaninę gliny i piasku, co potwierdzało jego wysnutą na podstawie tomografii hipotezę, że samiczka udusiła się, zapewne mułem. Prawdę mówiąc, osad w trąbie Liuby był ubity tak mocno, że naukowiec uznał to za możliwe wyjaśnienie wgłębienia w jej pysku. Jeśli rozpaczliwie próbowała nabrać powietrza, to być może u podstawy jej trąby powstała częściowa próżnia, która rozpłaszczyła tkanki miękkie o kości czoła. Dla Fishera okoliczności śmierci Liuby były jasne. (Suzuki miał później zaproponować inną interpretację, dopatrując się więcej dowodów na utonięcie niż na uduszenie). Pod koniec autopsji, zszywając wraz z kolegami małe zwłoki, Fisher doznał objawienia co do owego dziwnego zapachu, który go wcześniej prześladował. Odprężając się po intensywnym wysiłku ostatnich trzech dni, przypomniał sobie wreszcie swój eksperyment z koniem pociągowym oraz woń wydzielaną przez kołyszące się na powierzchni sadzawki kawały mięsa, w naturalny sposób zamarynowane przez pałeczki kwasu mlekowego. Liuba pachniała tak samo. Nareszcie znakomity stan jej zachowania przestał być tajemnicą – została po śmierci dosłownie zamarynowana, co uchroniło jej ciało przed gniciem, kiedy tysiące lat później ponownie znalazła się na powierzchni. Kwas mlekowy wytwarzany przez drobnoustroje mógł też być przyczyną zniekształcenia kości i oddzielania się mięśni, co Fisher zauważył podczas autopsji, a być może, uwalniając fosforan z kości samiczki przyczynił się także do powstania kryształów wiwianitu. Choć badania trwają nadal, samiczka zaczęła już zdradzać sekrety swego krótkiego życia, a także wskazówki co do losu całego gatunku. Była zdrowa i dobrze odżywiona, co znalazło odzwierciedlenie w jej zębach. Analiza dobrze zachowanego DNA ujawniła, że Liuba należała do odrębnej populacji Mammuthus primigenius, która wkrótce po śmierci samiczki została zastąpiona przez inną, przybyłą na Syberię z Ameryki Północnej. Zęby przedtrzonowe oraz cios Liuby wykazały, że samiczka przyszła na świat późną wiosną i w chwili śmierci miała zaledwie miesiąc. Ostatnie warstwy jej kła pasują do wzorca, który Dan Fisher wiąże z nagłym zgonem – szereg podobnych, dostatnich dni i… koniec. Tom Mueller, 2009