Śmiech ma 15 milionów lat. To dzięki niemu nauczyliśmy się mówić
Czy ludzka mowa zaczęła się od łaskotek? Nowe badania sugerują, że nasz przodek śmiał się już 15 milionów lat temu. Pierwszy śmiech na świecie nie był reakcją na żart, lecz na fizyczną zabawę i łaskotki. W jaki sposób doprowadził nas do mowy?
Ta opowieść zaczyna się od poszukiwań archeologów dotyczących początków mowy. Problem z ich badaniem polega na tym, że dźwięki nie zostawiają śladów – nie są to przecież zabytki. Dlatego naukowcy nie mogą odkopać pierwszego słowa. Z tego powodu badacze szukali żywej skamieliny – zachowanego do dziś zachowania, które jest wspólne dla ludzi i wszystkich wielkich małp, a które mogłoby służyć jako model ewolucji kontroli nad głosem. I tak dotarli do… śmiechu. Coś, co łączy nas z małpami Śmiech jest wyjątkowy, bo występuje u wszystkich wielkich małp – od orangutanów, przez goryle i szympansy, aż po ludzi. Jest on uniwersalną formą ekspresji, która służy do sygnalizowania przyjaznych zamiarów podczas zabawy. To właśnie on stał się dla badaczy „żywym zapisem” ewolucji kontroli nad głosem. Wnioski z tej analizy opublikowali właśnie w „Communications Biology”. Laboratorium pełne śmiechu Zespół pod kierownictwem dr Chiary De Gregorio z Uniwersytetu w Warwick przeanalizował 140 nagrań sekwencji śmiechu u pięciu gatunków. W badaniu wzięły udział m.in. niemowlęta (ludzkie) oraz młode orangutany, goryle, szympansy i bonobo. Naukowcy mierzyli odstępy między poszczególnymi dźwiękami (tzw. tempo) oraz ich regularność. Dzięki temu mogli odtworzyć, jak zmieniał się rytm „ha-ha” na przestrzeni milionów lat i jak te zmiany korelują z rozwojem umiejętności, które ostatecznie pozwoliły nam mówić. Pierwszy śmiech na świecie? Kiedy więc rozległ się pierwszy śmiech? Badania sugerują, że wspólny przodek wszystkich hominidów śmiał się już co najmniej 15 milionów lat temu. Prawdopodobnie nie wywołał go jakiś wyrafinowany dowcip, ale raczej była to reakcja na solidną dawkę łaskotek. Ten pierwotny śmiech był izochroniczny, co oznacza, że dźwięki wydobywały się w bardzo regularnych, niemal mechanicznych odstępach czasu. Można powiedzieć, że nasi przodkowie śmiali się „pod dyktando” swojego oddechu, nie mając jeszcze dużej kontroli nad tym procesem. Ewolucja śmiechu W miarę jak linie ewolucyjne hominidów oddzielały się od wspólnego przodka, śmiech stawał się coraz szybszy. Ludzie osiągnęli w tej dziedzinie mistrzostwo – śmiejemy się najszybciej ze wszystkich człekokształtnych i jako jedyni potrafimy drastycznie zmieniać tempo śmiechu w zależności od sytuacji. Plastyczność, czyli klucz do języka Przejdźmy teraz do sedna. Co ma wspólnego śmiech z mową? U małp rytm śmiechu jest dość sztywny, natomiast u ludzi cechuje się ogromną plastycznością. Ta zdolność do kontrolowania tempa i struktury wydawanych dźwięków jest uznawana za fundament zaawansowanej kontroli wokalnej. Im bardziej zmienny i nieprzewidywalny jest śmiech, tym silniej oddziałuje on na emocje innych, sprzyjając budowaniu więzi społecznych. To właśnie ta rosnąca kontrola nad aparatem mowy, trenowana była przez miliony lat podczas radosnych interakcji. Wiele wskazuje na to, że umiejętność kontroli dźwięków mogła stopniowo wzrastać w toku ewolucji małp człekokształtnych i człowieka, co – jak przypuszczają badacze – mogło przyczynić się do powstania mowy i języka. Aby potwierdzić te ustalenia, konieczne są dalsze analizy i to na zdecydowanie większej próbie. W tym badaniu wzięło udział tylko kilkanaście zwierząt i parę osób. Zatem wiele śmiechu jeszcze przed nami. Źródło: Communications Biology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczołowej). Problem w tym, że obszar 47 to ewolucyjna nowość, której makaki fizycznie nie posiadają. Gdzie zatem kryje się ich umiejętność przewidywania? Skany fMRI ujawniły, że za zdolność do wyobrażania sobie przyszłości odpowiadają u tych zwierząt dwa starsze ewolucyjnie regiony czołowe: 45a oraz 47/12o. Kiedy naukowcy celowo zakłócili pracę tych stref, wydajność makaków w planowaniu drastycznie spadła. Badacze doszli do fascynującego wniosku: ludzki obszar 47 wcale nie pojawił się znikąd. Wyewoluował on poprzez zintegrowanie i połączenie sieci neuronowych tych dwóch starszych, małpich struktur. To dlaczego makaki nie budują miast? Skoro makaki też potrafią przewidywać konsekwencje swoich działań, to dlaczego to my stworzyliśmy zaawansowaną cywilizację? Odpowiedzią jest jeden detal anatomiczny. Zespół dr Miyamoto zauważył, że sieć neuronalna ludzkiego obszaru 47 łączy się silnie z biegunem czołowym mózgu (obszarem 10), który odpowiada za eksplorację i ocenę zupełnie nowych możliwości. U makaków połączenie między starszymi regionami a obszarem 10 okazało się nieporównywalnie słabsze. Ten niezwykle gęsty, neuronowy „światłowód” najprawdopodobniej stanowi biologiczne źródło naszej kreatywnej wyobraźni, czyniąc ludzki umysł zjawiskiem absolutnie unikatowym w świecie przyrody. Źródło: Nature Human Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Martwa małpa ubrana w pióra strusia. Poznaj niezwykłe sekrety szamanów zza oceanu
Pojedyncze znalezisko rzadko zmienia całe postrzeganie dawnych kultur, ale zagadkowa mumia z Ameryki Południowej właśnie tego dokonała. Zespół naukowców pod kierownictwem dr. Bernardo Urbaniego po raz pierwszy przebadał wyjątkową mumię wyjca czarno-złotego. Zwierzę, przyozdobione w misterny strój z piór egzotycznych ptaków, okazało się bezcennym kluczem do zrozumienia mistycznych, szamańskich rytuałów sprzed stuleci. Ale nie wszyscy mogą być gotowi je poznać.
Kiedy myślimy o mumiach, nasza wyobraźnia natychmiast wędruje ku spalonej słońcem dolinie Nilu lub jałowym, skrajnie suchym krańcom chilijskiej pustyni Atakama. Środowisko rzadko pozwala na przetrwanie tkanek miękkich w wilgotnym i ciepłym klimacie, przez co starożytne szczątki organiczne z takich rejonów uważa się za absolutne anomalie. Odkryta na nowo w europejskich magazynach muzealnych mumia z subtropikalnego regionu Gran Chaco (znajdującego się na pograniczu Argentyny, Boliwii i Paragwaju) jest imponująca nie tylko przez swoją walkę z mechanizmami rozkładu, ale przede wszystkim pozwala inaczej spojrzeć na świat rdzennych wierzeń zza oceanu – a w nim granica między człowiekiem a zwierzęciem niemal całkowicie się zaciera. Żeby go jednak zrozumieć, należy porzucić na chwilę optykę mieszkańca Starego Kontynentu. Zrobione? To wejdźmy do krainy czarów. Zagadkowy podarunek z subtropikalnego lasu Historia tego niezwykłego artefaktu w Europie rozpoczęła się pod koniec XIX wieku. Dokładnie 28 maja 1892 roku tajemniczy darczyńca, zapisany w dokumentach jako Th. Lamp, przekazał nietypowy obiekt do Muzeum Etnograficznego w Kilonii. W 1995 roku zbiory te przejęło Muzeum Archeologiczne na zamku Gottorf w Niemczech. Przez ponad stulecie uważano, że to współczesne dzieło rzemiosła ludowego – ciekawostka przywieziona statkiem z Montevideo w Urugwaju. Ówczesna nota katalogowa opisywała znalezisko jako „wyjca z Gran Chaco w Argentynie, owiniętego w kobiecą szatę wykonaną z piór nandu”. Obiekt pozostawał kompletnie niezbadany aż do teraz. Dr Bernardo Urbani wraz z zespołem postanowił zastosować pełen wachlarz nowoczesnych metod badawczych: od analiz genetycznych i fenotypowych, przez badania izotopowe, aż po datowanie radiowęglowe. Wyniki przyniosły sensację. Okazało się, że zwierzę nie jest współczesną pamiątką turystyczną, lecz okazem historycznym. Małpa zmarła między 1475 a 1644 rokiem, czyli na przełomie epoki prekolumbijskiej i wczesnokolonialnej. Co więcej, to jedna z zaledwie dwóch znanych nauce mumii naczelnych pochodzących z Ameryki Południowej i jedyna w europejskich kolekcjach, która wywodzi się z lasu subtropikalnego. Zwierzę – młody samiec wyjca czarno-złotego (Alouatta caraya) – zostało poddane celowej i precyzyjnej taksydermii. Jego ciało wysuszono i wypchano materiałem przypominającym drewnianą słomę. Wykonawca celowo usunął oczy zwierzęcia (co ułatwiało pozbycie się psujących się tkanek miękkich), nienaturalnie poszerzył jego nozdrza oraz pozostawił szeroko otwarty pysk, aby wyeksponować ostre zęby. Strój godny międzywymiarowego przewodnika Badaczy najbardziej zaciekawił strój wyjca. Zwierzę zostało ubrane w białą, bawełnianą szarfę, do której skrupulatnie przymocowano pióra nandu (dużego, nielotnego ptaka nazywanego strusiem południowoamerykańskim). Druga szarfa została utkana z wełnianych nici, a wokół szyi małpy (pierwotnie tuż pod pachami) owinięto kołnierz wykonany z białych piór bociana lub czapli zamieszkującej region Gran Chaco. Eksperci z zakresu etnoprymatologii dostrzegli uderzające podobieństwo do ceremonialnych strojów, jakie nosili szamani z ludu Ishir zamieszkujący te same terytoria. Szata nie była przypadkowym materiałem – stanowiła precyzyjnie odwzorowany kostium rytualny. Wszystko wskazuje na to, że zwierzę zostało upolowane lub przez krótki czas było hodowane przy ludzkich domostwach, a po śmierci z zmumifikowane w ściśle określonym celu religijnym. Śledząc drogę handlową, dr Urbani wskazuje, że pojawienie się tego obiektu w Europie pod koniec XIX wieku odzwierciedla ówczesny niezwykle intensywny, kolonialny przepływ dóbr etnograficznych z rejonu rzeki Río de la Plata do prywatnych i publicznych kolekcji na Starym Kontynencie. Święte wyjce, czyli łącznicy z deszczem i duszami chorych Dlaczego akurat wyjec dostąpił tak ceremonialnego pochówku? Odpowiedź kryje się w bogatej mitologii rdzennych mieszkańców dorzecza Parany. Choć do naszych czasów nie przetrwały bezpośrednie zapiski wyjaśniające sam proces mumifikacji zwierząt w tym regionie, to wierzenia okolicznych plemion doskonale tłumaczą metafizyczny status tych naczelnych. Dla ludu Qom (Toba) granica między ludźmi a zwierzętami była płynna – wierzono, że człowiek może bez przeszkód przekształcić się w małpę. Żyjący w wioskach szamani traktowali wyjce jako domowe zwierzęta wierząc, że dzięki nim zyskują magiczną opiekę przypisywaną dla całego gatunku. Umożliwiało im to rozmawianie z siłami natury: wiatrem, deszczem, chmurami oraz błyskawicami. Maski wykonane ze skóry tych naczelnych były kluczowym elementem rytuałów uzdrawiania. Wyjce to ludzie przemienieni za karę? Z kolei w kosmogonii ludu Guaraní wyjce były uważane za istoty ludzkie, które zostały przemienione w zwierzęta za karę, za złamanie zasad moralnych. Istniał mit mówiący, że małpy wspinające się na najwyższe korony drzew mogły odzyskać ludzką postać, zanim słońce skurczyło je i poparzyło. Co niezwykle istotne, charakterystyczny, basowy i donośny ryk tych zwierząt, niosący się po puszczy na odległość wielu kilometrów (w języku guarani nazywany karaja oporai), był uznawany za święty śpiew modlitewny. Rdzenni mieszkańcy wierzyli, że te potężne dźwięki mają moc uzdrawiania chorych oraz ochrony nowo narodzonych dzieci. Dlaczego mumia jest tak specyficzna? Miała wielką moc Złożenie tych wszystkich elementów w całość nie pozostawia złudzeń – spowity w pióra nandu i czapli wyjec pełnił funkcję szamańskiego łącznika między światem ziemskim a duchowym. – Pionierskie badanie pokazuje, że archeoprymatologia to niezwykle żyzna i obiecująca dyscyplina, która w najbliższych latach przyniesie kolejne, zdumiewające odkrycia – podsumowuje dr Urbani. Kto wie, ile jeszcze ich czeka w zakurzonych gablotach światowych muzeów? Źródło: Archaeological and Anthropological Sciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Historyczny sukces Orientarium w Łodzi. Przyszedł na świat pierwszy w Polsce orangutan sumatrzański
To wydarzenie, na które polska zoologia czekała od lat. W Orientarium ZOO Łódź przyszedł na świat mały orangutan sumatrzański – jeden z najrzadszych i najbardziej zagrożonych ssaków na naszej planecie. To pierwsze narodziny tego krytycznie zagrożonego gatunku w historii Polski oraz wydarzenie o znaczeniu globalnym – w ciągu ostatniego roku na całym świecie odnotowano zaledwie pięć takich przypadków.
Orangutany sumatrzańskie (Pongo abelii) to jedni z naszych najbliższych krewnych, dzielący z ludźmi aż 97% materiału genetycznego. Ich obecność w ogrodach zoologicznych nie jest jedynie atrakcją dla zwiedzających, ale przede wszystkim krytycznie ważnym elementem „bezpiecznika” dla populacji żyjącej w naturze, która drastycznie się kurczy. – Łódź ma dziś powód do dumy, który wykracza daleko poza granice miasta. To ogromna radość i dowód, że nasze zoo jest miejscem o światowym znaczeniu – podkreśla Hanna Zdanowska, Prezydent Miasta Łodzi. – Jestem dumna z zespołu Orientarium, bo za tym sukcesem stoją wiedza, cierpliwość i codzienna praca ludzi, którzy naprawdę rozumieją, czym jest odpowiedzialna ochrona zagrożonych gatunków. Cały zoologiczny świat patrzy na Łódź O sukcesie w łódzkim zoo aż huczy w całym środowisku zoologicznym. Dlaczego? W ostatnim roku w światowych ogrodach zoologicznych urodziło się zaledwie pięć osobników tego gatunku. Co więcej, w skali całej Europy, Orientarium łódzkiego ZOO jest jedyną placówką, której udało się w tym okresie powitać na świecie małego orangutana. Rodzicami malucha są samica Ketawa oraz samiec Budi. Dla młodej matki jest to pierwsze potomstwo, co budziło pewne obawy opiekunów. Jednak instynkt macierzyński okazał się silniejszy niż brak doświadczenia. – Młoda samica wykazuje silne zachowania opiekuńcze i instynkt macierzyński, co bardzo nas cieszy – podkreśla Michał Cichoń, opiekun orangutanów w łódzkim zoo. Dlaczego narodziny małego orangutana są takim wydarzeniem? Aby zrozumieć wagę tego sukcesu trzeba poznać biologię tych niezwykłych zwierząt. Orangutany charakteryzuje najdłuższy okres między narodzinami spośród wszystkich ssaków lądowych. Samice rodzą młode średnio raz na 7 do 9 lat. To sprawia, że każda strata w populacji jest niezwykle trudna do odrobienia, a każde narodziny są na wagę złota. W naturze orangutany sumatrzańskie występują wyłącznie na indonezyjskiej wyspie Sumatra. Niestety, ich dom – tropikalne lasy deszczowe – znika w zastraszającym tempie. Orangutany są nazywane „ogrodnikami lasu”. Przemierzając korony drzew, roznoszą nasiona owoców na ogromne odległości, co czyni je kluczowymi dla przetrwania całego ekosystemu wyspy. Ile orangutanów sumatrzańskich żyje w naturze? Populacja orangutanów sumatrzańskich w naturze jest szacowana na zaledwie 14 tysięcy osobników, co daje im status gatunku krytycznie zagrożonego wyginięciem. Głównymi przyczynami tego niepokojącego stanu są: wycinka lasów pod plantacje palmy olejowej – gwałtowna utrata siedlisk zmusza zwierzęta do opuszczania bezpiecznych terenów, nielegalny handel – młode orangutany wciąż padają ofiarą kłusowników szukających egzotycznych zwierząt domowych, konflikty z ludźmi – często dochodzi do nich na obrzeżach kurczących się lasów. Teraz łódzkie zoo ma ogromny wkład w międzynarodowy program ochrony tego gatunku. – To dowód na najwyższy poziom opieki hodowlanej oraz ogromna odpowiedzialność – mówi Michał Gołędowski, Dyrektor ds. Hodowli i Rozwoju w łódzkiej placówce. Co czeka małego mieszkańca Łodzi? Obecnie maluch wraz z mamą znajduje się pod stałym nadzorem lekarzy weterynarii i doświadczonego zespołu opiekunów. Należy zapewnić im spokój i komfort, by relacja między matką i dzieckiem mogła się prawidłowo rozwijać. Dobra wiadomość dla miłośników przyrody jest taka, że odwiedzający Orientarium ZOO Łódź mają już możliwość zobaczenia nowego mieszkańca. Maluch powoli staje się symbolem nadziei dla całego gatunku, przypominając o potrzebie ochrony dzikiej przyrody. Trzeba przyznać – jest przesłodki, ale ma też bardzo ważne zadanie. Źródło: Zoo Łódź Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Asfalt zamiast deseru? Niezwykłe nawyki żywieniowe gibraltarskich makaków
Mieszkańcy i turyści na Gibraltarze od dawna obserwowali dziwne zachowanie lokalnych makaków. Małpy te z zaskakującą regularnością sięgają po takie przekąski jak glina czy asfalt z lokalnych dróg. Naukowcy postanowili zbadać, dlaczego te inteligentne zwierzęta dobrowolnie wprowadzają do swojej diety tak nietypowe składniki.
Geofagia to celowe spożywanie ziemi, gliny lub kredy. Zjawisko to występuje u wielu gatunków ssaków i ptaków. Naukowcy badają je od lat. Doszukują się w nim ewolucyjnych korzyści. Istnieją dwie główne teorie tłumaczące ten nawyk. Pierwsza to ochrona przed toksynami i patogenami. Druga to uzupełnianie brakujących w diecie minerałów. U naczelnych geofagia jest często formą samoleczenia. Pomaga ona przetrwać w zmieniających się warunkach. Małpy na styku dwóch światów Okazuje się, że z geofagią mamy do czynienia w przypadku wyjątkowej grupy zwierząt. Mowa o makakach berberyjskich zamieszkujących europejski Gibraltar. Żyje tam około 230 tych małp w ośmiu grupach, które wywodzą się od osobników sprowadzonych z Algierii oraz Maroka po II wojnie światowej. Rezerwat odwiedzają rocznie setki tysięcy turystów. Makaki są tam główną atrakcją i lubią wchodzić w interakcję z przyjezdnymi. Choć dokarmianie jest zabronione, małpy często dopinają swego i otrzymują od ludzi przekąski. Zresztą czasem same je wykradają, bo bywają dość śmiałe. Ale zwierzęta te jedzą również ziemię i asfalt – naukowcy postanowili sprawdzić, dlaczego tak się dzieje. Wnioski opublikowali w czasopiśmie „Scientific Reports”. Pierwsze takie badanie na Skale Przez niemal dwa lata badacze śledzili osiem grup małp. Było to pierwsze tak szczegółowe badanie geofagii w tej populacji. Naukowcy mierzyli częstotliwość jedzenia ziemi w różnych porach roku. Analizowali też, po jakie konkretnie rodzaje gleby sięgają makaki. Wykorzystali do tego obserwacje bezpośrednie oraz nagrania wideo. Dodatkowo przeprowadzili eksperymenty z oferowaniem małpom różnych typów podłoża. Wyniki okazały się dość zaskakujące. Dieta pełna ziemi i asfaltu Główny wniosek jest taki, że makaki z Gibraltaru jedzą ziemię wyjątkowo często. Średnio w populacji dochodzi do 12 takich zdarzeń tygodniowo, co jest jednym z najwyższych wskaźników odnotowanych u małp. Najpopularniejsza okazała się być czerwona glina, czyli terra rossa. Małpy zbierają ją palcami prosto ze skał. Czasem sięgały też po żółtą ziemię lub czarną próchnicę. Najbardziej zdumiewające było jednak jedzenie drobinek asfaltu z dziur w drogach. Przyczyny nietypowych dodatków w menu Małpy z pewnością nie jadły ziemi i asfaltu z głodu. Miały dostęp do żywności. Klucz do rozwiązania zagadki tkwi w przekąskach pochodzących od ludzi. Geofagia występowała najczęściej po zjedzeniu ludzkich przysmaków. Mowa o chipsach, herbatnikach, lodach czy produktach mlecznych. Takie jedzenie jest bogate w cukier i tłuszcz, ale brakuje mu błonnika. Produkty te mogą zaburzać mikroflorę jelitową i powodować ból brzucha. Wygląda na to, że jedzenie ziemi i asfaltu miało zadziałać jako „lek” i pomóc złagodzić skutki śmieciowej diety. A więc fast-food szkodzi nie tylko ludziom, ale też naszym zwierzęcym krewnym. Asfalt i glina to panaceum dla małp – Spożyta gleba działa jako bariera w przewodzie pokarmowym, ograniczając wchłanianie szkodliwych związków. Może to złagodzić objawy żołądkowo-jelitowe, od nudności po biegunkę. Gleba może również dostarczać przyjaznych bakterii, które poprawiają skład mikrobiomu jelitowego – komentuje dr Sylvain Lemoine z Wydziału Archeologii w Cambridge, która kierowała badaniem. Co ciekawe, poszczególne grupy małp mają swoje własne upodobania. Jedna regularnie zjadała asfalt, inne grupy preferowały niemal wyłącznie czerwoną glinę. Makaki żywią się w naturalnych warunkach ziołami, liśćmi, nasionami, a od czasu do czasu – owadami. Obecność ludzi zmieniła jednak dość znacząco ich dietę. Źródło: Scientific Reports Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Wojna domowa wśród szympansów. Dlaczego dawni przyjaciele zaczęli się zabijać?
Szympansy z Ngogo w Parku Narodowym Kibale w Ugandzie – największa znana nauce dzika społeczność tego gatunku – trwale podzieliły się na dwie grupy. Badacze opisują, że po rozłamie zakończonym w 2018 r. doszło do serii śmiertelnych ataków między dawnymi członkami wspólnoty.
Przez pierwsze dwie dekady badań afrykańskie Ngogo uchodziło za model społecznej „plastyczności” typowej dla szympansów. Zwierzęta tworzyły zmienne podgrupy i swobodnie przemieszczały się między nimi, utrzymując relacje w skali całej wspólnoty. Ten układ – znany jako dynamika fission–fusion – pozwala łączyć współpracę z elastycznością. Jednego dnia osobniki rozchodzą się do „zajęć w podgrupach”, następnego znów spotykają. Społeczność z Ngogo została przedstawiona m.in. w serialu dokumentalnym Netfliksa „Chimp Empire” (Imperium szympansów) . Około 2015 r. obserwatorzy zaczęli jednak dostrzegać coś, co w tak dużej, dzikiej społeczności jest sygnałem alarmowym: rosnącą polaryzację. Dwa zgrupowania szympansów, określane później jako „zachodnie” i „centralne”, coraz częściej się mijały i unikały kontaktu. Zmiana zbiegała się z przetasowaniami w hierarchii dominacji. Pojawiła się rok po śmierci kilku dorosłych samców, którzy mogli pełnić rolę „łączników” spajających rozległą strukturę społeczną. Rozłam prowadzi do wojny domowej Do 2018 r. podział był już pełny i trwały: szympansy funkcjonowały jako dwie odrębne grupy, zajmujące osobne terytoria. W tym momencie historia przestaje dotyczyć wyłącznie reorganizacji życia społecznego, a zaczyna opowiadać o cenie, jaką płacą zwierzęta, gdy dawni partnerzy stają się rywalami. W latach 2018–2024 badacze odnotowali lub – na podstawie mocnych przesłanek terenowych – wnioskowali z wysoką pewnością o serii skoordynowanych ataków. W bilansie znalazło się siedem napaści na dorosłych samców oraz 17 ataków na niemowlęta. Dawni przyjaciele, którzy w czasie wcześniejszych obserwacji trzymali się za ręce, teraz rzucili się sobie do gardeł. Jeden z ataków można zobaczyć na filmie nagranym przez badaczy. – Szczególnie uderzające jest to, że szympansy zabijały byłych członków własnej grupy – mówi Aaron Sandel, profesor antropologii na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i główny autor badania. – Nowe tożsamości grupowe okazały się silniejsze niż relacje oparte na współpracy, które istniały od lat. Od 2021 r. dzieciobójstwo miało pojawiać się częściej; w opisie badań mowa o kilku zgonach rocznie. Zespół podkreśla, że rzeczywista skala przemocy mogła być większa, bo część osobników znikała bez jednoznacznego wyjaśnienia. Cała sytuacja może zostać porównana do wojny domowej między ludźmi, choć badacze dystansują się wobec takiego określenia. Co to odkrycie mówi o naturze konfliktu? Trwałe rozłamy wśród szympansów są wyjątkowo rzadkie. Szacunki oparte na danych genetycznych sugerują, że takie zdarzenia mogą zachodzić mniej więcej raz na 500 lat. W tym kontekście Ngogo staje się czymś więcej niż głośną obserwacją: to rzadkie wgląd w proces, który zwykle umyka badaczom. Wcześniej opisywano przypadek wojny szympansów z lat 70. w Gombe w Tanzanii. Jednak do dziś towarzyszą mu spory, m.in. z powodu dokarmiania tamtejszych szympansów przez ludzi. W Ngogo zwierzęta nie były dokarmiane, a obraz zmian powstał dzięki długiemu, niemal trzydziestoletniemu ciągowi obserwacji i danych zbieranych przez duży zespół terenowy. Autorzy pracy, opublikowanej w prestiżowym czasopiśmie „Science”, zwracają uwagę na jeszcze jeden wymiar. Przemoc była wymierzona nie w „obcych”, lecz w byłych członków tej samej społeczności. To dlatego wynik odbił się szerokim echem w dyskusjach o źródłach konfliktów. Badacze widzą w nim wyzwanie dla poglądu, że zbiorowa przemoc u ludzi musi być napędzana przede wszystkim przez kulturowe „znaczniki” tożsamości, takie jak etniczność czy religia. W przypadku szympansów do polaryzacji i śmiertelnych starć wystarczyły zmienione relacje i lokalna rywalizacja. Sytuacja z Ngogo przypomina, jak krucha bywa równowaga w złożonych społecznościach – i jak wiele mówi o niej cierpliwa, wieloletnia praca w terenie. Im dokładniej rozumiemy mechanizmy dzielące grupy, tym lepiej potrafimy rozpoznawać moment, w którym współistnienie zaczyna się niepostrzeżenie rozpadać. – Możemy mieć sposób na zmniejszenie konfliktów społecznych w naszym życiu osobistym. Jak podsumowuje nasza praca, to właśnie w drobnych, codziennych aktach pojednania i ponownego spotkania między jednostkami możemy znaleźć szansę na pokój – podkreśla prof. Sandel. Źródło: Science
Szympans Ayumu marzy, by być perkusistą. Gra, śpiewa i zmienia nasze spojrzenie na historię muzyki
Szympans Ayumu, znany dotąd światu jako geniusz pamięci, znów zaskoczył naukowców. Rezydent Uniwersytetu w Kioto udowodnił, że granica między ludzką a zwierzęcą kulturą jest jeszcze cieńsza niż sądziliśmy. W 2023 roku ten 26-letni samiec zaczął regularnie koncertować, wykorzystując do tego celu… elementy infrastruktury swojego wybiegu. Do 2025 roku dał 89 wokalno-instrumentalnych występów, stając się coraz lepszym muzykiem.
Przełom nastąpił w lutym 2023 roku, gdy Ayumu spontanicznie zerwał deski z chodnika i zaczął używać ich jako narzędzi perkusyjnych. Co istotne, nie był to chaos – szympans wydawał złożone i ustrukturyzowane dźwięki, które naukowcy porównują do pierwotnego śpiewu. Do 2025 roku badacze udokumentowali aż 89 takich „występów”, zauważając, że technika Ayumu staje się coraz bardziej wyrafinowana. Najciekawszy dla naukowców z EHUB (Center for the Evolutionary Origins of Human Behavior) jest fakt, że Ayumu łączył kilka warstw rytmu w jedną, spójną całość. Wszystko to działo się w warunkach niewymuszonej aktywności – bez zachęty ze strony opiekunów czy nagród w postaci jedzenia. Dla naukowców najciekawsze było jednak to, że Ayumu łączył kilka warstw rytmu w jeden spójny występ. Co ciekawe, równocześnie wykonywał złożone ekspresje wokalne. Gdzie się tego nauczył? Czy muzykalność mamy w sobie? Niewidzialna historia rytmu Dlaczego obserwacja japońskich naukowócw jest tak ważna? Archeolodzy od lat mierzą się z problemem „niewidzialnych instrumentów”. Pierwsze bębny prawdopodobnie powstawały z drewna i skór – materiałów, które szybko niszczeją i nie zostawiają śladów w zapisie kopalnym. Zachowanie Ayumu pozwala nam zajrzeć przez okno do procesu ewolucji muzyki i zrozumieć, jak nasi przodkowie mogli zacząć eksperymentować z dźwiękiem. To przełom w śledzeniu historii muzyki. Bębnienie u szympansów to nic nowego, ale pojawił się brakujący element Sam fakt bębnienia zwierzęcia nie był w tym przypadku rewelacją. Nowością była kombinacja: narzędzie + rytm + wokalizacja, czyli kilka warstw sygnału jednocześnie. Taki „pakiet” jest interesujący, bo w komunikacji zwierząt łączenie kanałów (ruch, dźwięk narzędzia, głos, mimika) może wzmacniać przekaz i pomagać innym osobnikom go odczytać. To sugeruje, że taki był pierwotny cel muzyki. Na nagraniu poniżej można usłyszeć wyraźny, powtarzalny rytm muzykalnego Ayumu: Jak naukowcy analizowali szympansią „muzykę”? Zespół EHUB przeanalizował nagrania, rozbijając zachowanie na elementy oraz sprawdzając, czy sekwencje działań wyglądają na przypadkowe, czy uporządkowane. – Fascynujące było obserwowanie, jak szympans używa narzędzi, by wydawać różne dźwięki, a jednocześnie wokalnie wyrażać swoje emocje – mówi główna autorka badania, Yuko Hattori. Sprawdzono, które przejścia między elementami zachowania pojawiają się częściej, niż wynikałoby to z przypadku. Jeśli te same „frazy” wracały w podobnej kolejności, łatwiej było bronić tezy, że to sekwencja, a nie chaotyczne rozproszenie aktywności. Okazało się, że „muzyka” Ayumu ma wyraźną, przemyślaną strukturę. Ayumu trzyma rytm „jak metronom” Interwały między uderzeniami były izochroniczne, czyli tempo utrzymywało się na zbliżonym poziomie. To nie musi oznaczać „muzyki” w ludzkim sensie, ale jest cechą, którą da się mierzyć i porównywać między osobnikami, sytuacjami czy rodzajami narzędzia. Emocje ukryte w dźwięku Badacze zauważyli u Ayumu tzw. play face (twarz zabawy) – mimikę jednoznacznie kojarzoną z pozytywnymi emocjami. Pojawiła się hipoteza „eksternalizacji”: emocje, które wcześniej szympansy wyrażały wyłącznie głosem, Ayumu zaczął przenosić na dźwięki wydobywane za pomocą narzędzi. Jego bębnienie charakteryzuje się stałym tempem (izochronią), co jest jedną z fundamentalnych cech muzyki. Co dalej z „muzykalnym szympansem”? Choć Ayumu wychował się w niewoli i jego zachowania mogą różnić się od tych w dzikich populacjach, jego przypadek dowodzi, że zdolność do muzycznej ekspresji jest głęboko zakorzeniona w genomie naczelnych. Zespół z Kioto planuje teraz sprawdzić, jak koncerty Ayumu wpływają na relacje społeczne w jego grupie i czy inne szympansy zaczną go naśladować. Źródło: Kyoto University Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
Często słyszymy, że ludzie są z natury agresywni. Niektórzy sądzą nawet, że każdy konflikt to krok w stronę eskalującej przemocy fizycznej, a krwiożerczość jest wprost „zakorzeniona” w genach małp naczelnych: także ludzi. Naukowcy obalają ten stereotyp, wskazując dwa skrajnie różne typy przemocy w świecie zwierząt.
Badacze z Uniwersytetu w Lincoln prześledzili zachowania stu gatunków naczelnych – od szympansów po ludzi – i doszli do zaskakującego wniosku: codzienna, „łagodna” agresja (np. słowna) wcale nie prowadzi automatycznie do wzrostu występowania przemocy „śmiertelnej”. Te zachowania mają różne źródła ewolucyjne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. A my wcale nie jesteśmy stworzeni do fizycznej przemocy. Nie każda agresja prowadzi do śmierci Badacze rozróżnili pięć typów agresji – od codziennych drobnych konfliktów po ekstremalne akty przemocy. Okazało się, że o ile różne formy przemocy śmiertelnej (np. zabijanie dorosłych czy dzieciobójstwo) rzeczywiście bywają ze sobą powiązane, to nie ma korelacji między tymi zachowaniami a codziennymi drobnymi aktami agresji, np. sprzeczkami o pożywienie. To odkrycie zadaje kłam popularnej tezie, że częste drobne konflikty automatycznie prowadzą do eskalacji i tragedii. Zespół prof. Bonaventury Majolo z Uniwersytetu w Lincoln podkreśla, że zrozumienie tej różnicy ma ogromne znaczenie zarówno dla nauk biologicznych, jak i społecznych. 100 gatunków naczelnych nie może się mylić Skłonność do zabójstw pojawia się tam, gdzie presja ewolucyjna wymaga eliminacji konkurentów – a nie tam, gdzie dominuje łagodna rywalizacja o codzienne zasoby. Co ważne, nawet gdy w określonym gatunku często dochodzi do konfliktów – tak jak np. u ludzi – nie musi on być bardziej „śmiercionośny” od innych. Naukowcy rozdzielili te dwie siły – codzienną agresję i skrajną przemoc – i pokazali, że ich ewolucja przebiegała osobno. Łagodna agresja to narzędzie porządkowania hierarchii czy obrony terytorium, podczas gdy przemoc śmiertelna bywa „ostatnią deską ratunku” w sytuacji ekstremalnej walki o przetrwanie. To tłumaczy, dlaczego w wielu społecznościach – nawet zwierzęcych – drobne kłótnie są na porządku dziennym, ale akty brutalnej przemocy są rzadkie i wywołują silną reakcję otoczenia. Czy jesteśmy zaprogramowani do przemocy? Biologia, hormony, wychowanie i kultura – każdy z tych elementów może pchać nas w jednym lub drugim kierunku, ale mechanizmy są różne. Choć nowe badania podkreślają rozdział pomiędzy codzienną agresją a przemocą śmiertelną, nie ignorują wpływu biologii i środowiska na przemoc. Testosteron, struktura mózgu czy genetyczne predyspozycje mogą sprzyjać agresywnym reakcjom, ale to środowisko, doświadczenia z dzieciństwa i normy społeczne najczęściej decydują, czy i jak agresja się ujawni. Badania wskazują ponadto, że ludzie przebywający w środowiskach, w których przemoc jest normą, częściej ją naśladują i powielają. W drugą stronę – jeśli otoczenie pokazuje, jak można reagować bez przemocy, agresja staje się mniej prawdopodobna. W genach mamy jednak częste (delikatne) konflikty, a nie pełnowymiarową przemoc. Co oznaczają nowe odkrycia dla postrzegania ludzkiej natury? Nowe badania przesuwają punkt ciężkości w dyskusji o ludzkiej agresji: pokazują, że to nie codzienne konflikty są „zalążkiem” poważnej przemocy, lecz zupełnie inne, bardziej złożone mechanizmy ewolucyjne. Rozdzielenie pojęć łagodnej agresji i przemocy śmiertelnej pozwala skuteczniej działać psychologom, nauczycielom i rodzicom. Nie każda sprzeczka prowadzi do tragedii, a rozpoznanie sygnałów i budowanie pozytywnych wzorców naprawdę ma sens. Najważniejsze: nie jesteśmy z góry zaprogramowani na agresję. To, czy drobna kłótnia pozostanie konfliktem słownym, czy przerodzi się w coś poważniejszego, zależy od naszej kultury, wsparcia i umiejętności radzenia sobie z emocjami. Przemoc u ssaków naczelnych Warto przy tym pamiętać o innym podziale przemocy, o którym pisze m.in. Richard Wrangham z Harvardu. Rozgranicza on przemoc w obrębie własnej grupy (stada, narodu itd.), która jest generalnie potępiana i karana od przemocy międzygrupowej, prowadzącej do wojen. Ta druga u ludzi jest często ceniona i wychwalana, a u innych ssaków naczelnych dość powszechna. David Livingstone Smith tak o niej pisze w książce „Najgroźniejsze zwierzę. Natura ludzka i pochodzenie wojen”: „Biolodzy zaobserwowali dwa główne modele przemocy międzygrupowej wśród naczelnych; z grubsza można je określić jako »pawiani« i »szympansi«. U pawianów mamy do czynienia z silnie zrytualizowanymi zachowaniami i konflikty między tymi zwierzętami bardzo rzadko pociągają za sobą ofiary”. „Przemoc międzygrupowa u szympansów rządzi się natomiast zupełnie innymi prawami. (....) Cały ciężar walki spoczywa na niewielkich grupach samców, które regularnie patrolują granice własnego terytorium i od czasu do czasu wkraczają na obszary kontrolowane przez sąsiadów. (...) Kiedy taka banda napotka na swej drodze samotnego, a więc słabszego i de facto bezbronnego przedstawiciela innego stada, atakuje go i to po to, by zabić. Na agresję nie są narażone wyłącznie młode samice w rui (ale to chyba akurat nikogo nie dziwi), na wszystkich pozostałych napada się i to wyjątkowo brutalnie”. Ta przemoc u ludzi wydaje się być głęboko zakorzeniona w naturze. Źródło: Evolution Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Punch wreszcie zyskuje akceptację stada. Największa zagadka dotyczy jednak jego matki
Punch, młody makak japoński z ZOO w Ichikawie, coraz lepiej odnajduje się w stadzie po odrzuceniu przez matkę. Choć dziś ma nowych towarzyszy i rzadziej szuka pocieszenia w pluszowej zabawce, biologów nadal zastanawia, dlaczego w ogóle doszło do tak rzadkiego zachowania.
Punch przyszedł na świat 26 lipca 2025 roku w ogrodzie zoologicznym w mieście Ichikawa, niedaleko Tokio. Jego historia zyskała światowy rozgłos, gdy do sieci trafiły zdjęcia i filmy przedstawiające osamotnionego malca kurczowo trzymającego pluszową zabawkę po odrzuceniu przez matkę. Sława Puncha przybrała takie rozmiary, że ZOO musiało wprowadzić ograniczenia dla odwiedzających i nakaz zachowania ciszy. Jego sytuacja w stadzie na początku nie była wesoła – inne małpy go prześladowały. Nowe informacje są optymistyczne: Punch ma przyjaciół i coraz lepiej sobie radzi. Biolodzy z uniwersytetu Concordia zastanawiają się jednak dlaczego w ogóle doszło do porzucenia przez matkę. Okazuje się że w naturze coś takiego się praktycznie nie zdarza. Przełom w integracji ze stadem Obecnie sytuacja Puncha uległa znacznej poprawie. Siedmiomiesięczny maluch coraz śmielej nawiązuje kontakty społeczne w grupie liczącej około 60 osobników. Coraz częściej widuje się go w towarzystwie dorosłych małp, na których plecy próbuje się wspinać. Makaki zaczynają go akceptować: iskać i przytulać. Punch stopniowo uczy się skomplikowanych zasad panujących w małpiej społeczności. Wcześniej wychowywany przez ludzi małpek nie potrafił się odnaleźć. Dzięki naturalnej elastyczności behawioralnej swojego gatunku, ma jednak ogromną szansę na pełną integrację ze stadem. Pożegnanie z pluszakiem Punch coraz rzadziej korzysta ze swojego ukochanego pluszaka. Zabawka została mu podsunięta tuż po urodzeniu, aby nauczyć go odruchu chwytania, który u noworodków makaków jest niezbędny do trzymania się futra matki. Przez kilka miesięcy pluszowy orangutan był jedynym źródłem komfortu: Punch tulił się do niego w trudnych chwilach. Dziś dyrektor ZOO, Shigekazu Mizushina, z optymizmem podkreśla, że Punch „wyrasta” z pluszaka. Wciąż sypia z nim każdej nocy, ale opiekunowie liczą, że w końcu zacznie zasypiać z innymi członkami stada. Makaki w naturze są niezwykle troskliwe Porzucenie noworodka jest wśród makaków japońskich niemal niespotykane w naturze. Małpy te słyną z niezwykle silnego instynktu macierzyńskiego. Badacze z uniwersytetu Concordia obserwują dzikie makaki na wyspie Awaji w Japonii od ponad 25 lat. Twierdzą że dzikie matki nie porzucają swoich dzieci, nawet jeśli są chore. Przywołują przykłady niezwykłej wręcz opieki nad słabszymi młodymi. Jedna z nich np. podtrzymywała swoje niepełnosprawne dziecko, pomagając mu chodzić. Inna nosiła dziecko kilka lat dłużej, niż zwykle robią to makaki. Nawet w przypadku śmierci młodego matka potrafi nosić jego ciało przez wiele dni. Jeśli któraś z matek słabo sobie radzi, zawsze może liczyć na pomoc innych samic w stadzie. W niewoli może tego zabraknąć. Dlaczego matka odrzuciła Puncha? Przypadek Puncha według biologów wynika prawdopodobnie właśnie ze specyfiki życia w niewoli. Sądzą, że jego matka mogła być zestresowana otoczeniem lub brakowało jej odpowiednich wzorców społecznych. Statystyki wskazują, że w ogrodach zoologicznych do porzuceń u makaków dochodzi w około 7,7% przypadków, najczęściej u matek o niskiej randze w stadzie lub rodzących po raz pierwszy. Źródła: The Conversation, The Independent Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Nie narzędzie, nie broń, a jednak bezcenne. Co widzieli w kryształach nasi przodkowie? Odpowiedź dały szympansy
Gdy na wybiegu pojawił się przezroczysty kryształ kwarcu, szympansy zachowywały się tak, jakby trafiły na prawdziwy skarb. Samica Manuela oderwała go z postumentu, a inne osobniki nie chciały oddać z miejsc swojego spoczynku. Zwykły kamień nie wywołała takiej reakacji. Naukowcy sprawdzili, co tak bardzo zaintrygowało zwierzęta. Ma to związek z ewolucją człowieka.
Historia naszego zamiłowania do piękna zaczyna się zaskakująco wcześnie. Już 780 tys. lat temu nasi przodkowie, tacy jak Homo erectus, zbierali małe kryształy kwarcu i kalcytu. Znaleziska z Chin, Indii czy RPA potwierdzają, że te kamienie nie służyły jako narzędzia ani broń. Nie były zaostrzone ani przerobione na ozdoby. Przenoszono je jednak na duże odległości do jaskiń i schronień. Dlaczego to robiono? Dla wczesnych ludzi kryształy były zapewne czymś w rodzaju skarbów, również dzisiaj przypisuje się im czasem niezwykłe właściwości. Naukowcy od lat zastanawiali się, co dokładnie przyciągało wzrok naszych przodków do tych obiektów. Czy był to blask, czy może nietypowy kształt? Aby to sprawdzić, badacze postanowili przyjrzeć się naszym najbliższym żyjącym krewnym – szympansom. Na czele zespołu ekspertów stanął prof. Juan Manuel García-Ruiz, krystalograf z Międzynarodowego Centrum Fizyki Donostia w Hiszpanii. Wspólnie opublikowali na ten temat pracę w czasopiśmie „Frontiers in Psychology”. Podglądając małpy Badanie zostało przeprowadzone w ośrodku Rainfer, który jest rezerwatem dla małp położonym w Madrycie w Hiszpanii. Eksperymenty odbyły się w tym miejscu z udziałem dwóch grup uratowanych szympansów (Pan troglodytes), żyjących w środowisku półwolnym. Obserwacje prowadzono głównie z zewnątrz, korzystając z kamer monitoringu oraz specjalnej kryjówki dla badaczy. Małpy podziwiają piękno W pierwszym eksperymencie, nazwanym „Monolitem”, na wybiegu ustawiono dwa postumenty. Na jednym ustawiono duży, przezroczysty kryształ kwarcu o wadze ponad 3 kg. Na drugim umieszczono zwykły, brązowy kamień o podobnej wielkości. Reakcja szympansów była natychmiastowa i jednoznaczna. Zwierzęta poświęciły znacznie więcej czasu na badanie kryształu niż zwykłej skały. Samica alfa, Manuela, z wielkim trudem oderwała kwarc od podstawy i zabrała go na podest, by się nim bawić. Inne osobniki, jak samiec Yvan, zaniosły go nawet do swoich legowisk. Przez kolejne dwa dni małpy oglądały kryształ pod światło, obracały go w dłoniach i lizały. Zwykły kamień porzuciły w trawie już po kilku minutach. Skarby wśród kamieni – test nr 2 Kolejne testy miały wyjaśnić, co konkretnie przyciąga szympansy do kryształów. Badacze zmieszali małe kryształy ze zwykłymi otoczakami. Małpy w kilka sekund wyłowiły „skarby” spośród mniej atrakcyjnych kamieni. Nawet jeśli kryształ był nieprzezroczysty, ale miał geometryczny kształt, wzbudzał zainteresowanie. Co przyciąga małpy do kryształów? Naukowcy odkryli dwa główne „magnesy” przyciągające uwagę szympansów: przezroczystość; geometrię. W świecie przyrody proste linie i płaskie powierzchnie są bardzo rzadkim fenomenem. Natura kocha krzywizny i nieregularność. Kryształ, ze względy na swoją formę, odbiega od tej reguły. Przodkowie człowieka a kryształy Wyniki badania sugerują, że fascynacja kryształami nie jest tylko ludzką cechą, ale ma podłoże ewolucyjne. Analiza zachowania szympansów pozwala nam lepiej zrozumieć, jak rodziła się ludzka zdolność do abstrakcyjnego myślenia. Zbieranie przedmiotów „bezużytecznych”, ale ładnych, mogło być pierwszym krokiem do stworzenia sztuki i religii. Jak piszą badacze: „Złożona z powtarzalnych wzorów struktura kryształów zaoferowała umysłowe wzorce, stanowiące fundament dla artystycznej abstrakcji”. Fascynacja tymi obiektami mogła stymulować rozwój mózgu i umiejętność rozpoznawania wzorców. Źródło: Frontiers in Psychology Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek. Lubi poznawać nieznane zakamarki Niemiec, zarówno na dwóch kółkach, jak i w czasie górskiego trekkingu.
Makaki japońskie relaksują się zimą w gorących źródłach. Ale dla nich to nie tylko odpoczynek po całym dniu „małpowania”
Małpy śnieżne – zrelaksowane, z przymrużonymi oczami, zanurzone w parującej wodzie – to symbol japońskiej prefektury Nagano. One też wiedzą, że moczenie zamarzniętych kończyn w gorących źródłach to najlepsze, co można zafundować sobie zimą. Czy to one wymyśliły SPA?
Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto odkryli, ze charakterystyczne zachowanie makaków japońskich zapewnia im nie tylko ciepło – ma dla nich konkretne działanie zdrowotne. Te niezwykłe naczelne mogą wiedzieć – nawet intuicyjnie – więcej niż my. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Primates”. Nietypowe zimowe rytuały makaków – małpie SPA Samice małp śnieżnych (czyli makaków japońskich) z Jigokudani Snow Monkey Park w prefekturze Nagano chętnie korzystają z parujących wód – zwłaszcza w trakcie srogich zim. Do tej pory sądzono, że rytuał ten służy głównie termoregulacji i łagodzeniu stresu. Najnowsze badania ujawniają, że efekt tych kąpieli sięga znacznie głębiej – dosłownie. Naukowcy postanowili zbadać, czy „małpie SPA” wpływa na pasożyty i mikrobiom jelitowy. W ciągu dwóch zim przeprowadzili badania, podczas których obserwowali grupę samic, porównując osobniki regularnie kąpiące się z tymi, które nie korzystały z gorących źródeł. Nie wszystkim makakom jest to bowiem w smak. Chcieli ustalić, czy gorące źródła wpływają na tzw. holobiont makaka – zintegrowany układ biologiczny składający się z gospodarza (małpy) i towarzyszących mu mikrobów oraz pasożytów. Ludzie mają całkiem podobny. Jak kąpiele wpływają na małpy? Badacze pod kierownictwem Abdullaha Langgenga odkryli, że gorąca woda zmienia holobiont makaków. U samic kąpiących się zauważono zmienione rozmieszczenie wszy, co sugeruje, że kąpiel może zakłócać ich aktywność lub składanie jaj. Jednocześnie analiza mikrobiomu jelitowego ujawniła różnice pomiędzy małpami kąpiącymi się a niekorzystającymi z gorących źródeł. Choć ogólna różnorodność mikroorganizmów była podobna, to niektóre rodzaje niekorzystnych bakterii występowały w większej liczbie u osobników niebiorących kąpieli. Czy kąpiele w gorącej wodzie są niebezpieczne? Co z pasożytami? Wbrew obawom, że wspólne kąpiele mogą prowadzić do wzrostu liczby pasożytów jelitowych, badania nie wykazały zwiększonej obecności takich infekcji u makaków korzystających z gorących źródeł. To odkrycie jest kolejną wskazówką, by zrozumieć, jak zachowania społeczne zwierząt wpływają na ich zdrowie. Co badania nad makakami mogą nam powiedzieć o ludziach? Autorzy badań sugerują, że uzyskane wyniki mogą mieć szersze znaczenie – również dla ludzi. Gorące kąpiele są częścią kultury wielu społeczeństw i to może nie być przypadek – mogą wpływać na ekspozycję na mikroorganizmy i przez to modyfikować także nasz mikrobiom. Odkrycia te podważają także przekonanie, że wspólne korzystanie z wód zwiększa ryzyko chorób. W warunkach naturalnych może być odwrotnie – tak jak u małp, tak i u ludzi, wspólna kąpiel nie musi wcale oznaczać wyższego ryzyka infekcji. Źródło: Primates Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Co napędza zachowania homoseksualne u naczelnych? Badacze odkryli, że to nasza wspólna cecha
Naukowcy potwierdzili, że zachowania homoseksualne u naczelnych mają głębokie podstawy ewolucyjne i częściej występują u gatunków żyjących w trudnych warunkach. Chociaż to zupełnie inna sprawa niż sama orientacja seksualna, to odpowiada na wiele pytań dotyczących nie tylko małp, ale także ludzi.
Wzajemne stymulowanie się samic i samców tej samej płci zostało udokumentowane w całym świecie zwierząt, a pierwsze doniesienia pochodzą już od Arystotelesa. Tym razem jednak biolodzy z Imperial College London pod kierownictwem Vincenta Savolainena przeprowadzili szeroko zakrojone badanie nad zachowaniami homoseksualnymi, które przeanalizowało 491 gatunków naczelnych. Czy za zachowania homoseksualne odpowiada ewolucja? U aż 59 gatunków zaobserwowano akty seksualne pomiędzy osobnikami tej samej płci. Badania zostały opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Nature Ecology & Evolution”. Zachowania homoseksualne u małp obejmują różnorodne formy kontaktów seksualnych i społecznych pomiędzy osobnikami tej samej płci. Najczęściej przyjmują one postać wzajemnego dotykania, lizania, zabaw erotycznych, a także kopulacji bez celu reprodukcyjnego. Takie zachowania są szeroko udokumentowane zarówno u gatunków Nowego, jak i Starego Świata, obejmując m.in. szympansy bonobo, makaki, pawiany, mandryle oraz goryle. Wyniki analizy wskazują, że homoseksualne zachowania nie są przypadkowe, lecz mogą mieć głębokie korzenie ewolucyjne. U naczelnych zachowania te bywają bardziej złożone i wielowymiarowe niż u większości innych grup zwierząt, co wiąże się z wysokim poziomem rozwoju społecznego. Czy stres i środowisko wpływają na seksualność zwierząt? Badacze ustalili, że zachowania homoseksualne częściej występują u gatunków żyjących w trudnych warunkach środowiskowych, gdzie dostęp do pożywienia jest ograniczony, np. u makaków berberyjskich. Takie środowiska generują wysoki poziom stresu, a kontakty seksualne pomiędzy osobnikami tej samej płci mogą pełnić funkcję redukcji napięcia. Dodatkowo, homoseksualizm występował częściej u gatunków, które są narażone na polowania przez drapieżniki. Przykładem mogą być afrykańskie kotawce sawannowe, które muszą unikać dużych kotów i węży. W sytuacjach zagrożenia homoseksualne akty mogą działać jako forma konsolidacji społecznej, redukując konflikt i wspierając współpracę w grupie. U pierwotnych ludzi mogło być podobnie. Homoseksualizm jako narzędzie tworzenia sojuszy Szczególnie ciekawe są obserwacje zespołu Savolainena z Portoryko, gdzie od ośmiu lat badane są makaki królewskie. Zidentyfikowano tam przypadki, w których samce, które angażują się w akty seksualne z innymi samcami, częściej tworzą trwałe sojusze. Co istotne, sojusze te mogą prowadzić do zwiększonego dostępu do samic, a tym samym potencjalnie do większej liczby potomstwa. Podobnie jest u goryli. Co więcej, zaobserwowano, że skłonność do zachowań homoseksualnych może być dziedziczona: dzieje się to w 6% przypadków. Zachowania te mogą zatem stanowić elastyczną strategię społeczną, której celem jest wzmacnianie więzi, zarządzanie konfliktem czy budowanie koalicji w zależności od presji ekologicznej i społecznej, z jaką mierzy się dana grupa naczelnych. Zachowania homoseksualne są bardziej powszechne niż sądzono Zjawisko to nie jest nowe — pierwsze wzmianki o homoseksualnych zachowaniach u zwierząt pojawiły się już w pismach Arystotelesa. Mimo to, przez długi czas było one ignorowane przez środowisko naukowe jako „paradoks darwinowski”, ponieważ nie prowadzi bezpośrednio do przekazywania genów. Współczesne badania pokazują jednak, że takie zachowania mogą przynosić korzyści ewolucyjne i są znacznie bardziej powszechne niż dotąd sądzono. Antropolodzy twierdzą, że nowoczesne metody porównawcze umożliwiają coraz głębsze zrozumienie złożoności zwierzęcych – a przez to także ludzkich – zachowań. Źródło: Nature Ecology & Evolution (Vincent Savolainen), Nature Ecology & Evolution (Isabelle C. Winder) Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jeden z najbardziej inteligentnych naczelnych świata. Jego przyszłość zależy od ludzkich decyzji
Orangutany to jedne z najbardziej niezwykłych naczelnych świata – inteligentne, silne i całkowicie uzależnione od tropikalnych lasów. Choć ich los budzi coraz większy niepokój, wciąż niewiele osób wie, jak różnorodna i skomplikowana jest ich biologia. Poznaj gatunki orangutanów, miejsca ich występowania, długość życia oraz dowiedz się, czy mogą być groźne dla człowieka.
Spis treści: Gdzie żyją orangutany? Jak długo żyją orangutany? Dieta i zachowania orangutanów Czy orangutany są groźne? Zagrożenia i ochrona orangutanów Orangutan to jeden z najbardziej fascynujących gatunków naczelnych. Przez wiele lat uważano, że istnieją dwa gatunki – orangutan borneański (Pongo pygmaeus) i orangutan sumatrzański (Pongo abelii). Dopiero niedawno, bo w 2017 roku, opisano trzeci gatunek: orangutana tapanulijskiego (Pongo tapanuliensis), żyjącego w niewielkiej, izolowanej populacji na Sumatrze. Każdy z tych gatunków różni się nieco wyglądem, zachowaniem i preferencjami środowiskowymi. Orangutan sumatrzański jest zwykle smuklejszy, ma jaśniejsze, puszyste futro i spędza więcej czasu na drzewach. Gatunek sumatrzański ma też na twarzy długie włosy, czego nie zauważa się u orangutana borneańskiego. Orangutan tapanulijski natomiast uchodzi za najbardziej zagrożonego – jego populację szacuje się na zaledwie kilkaset osobników. Mimo tych różnic wszystkie orangutany łączy charakterystyczna sylwetka: długie ramiona, krótkie nogi, imponująca siła mięśni oraz inteligencja, którą badacze porównują z poziomem kilkuletniego dziecka. W świecie przyrody to wyjątkowi specjaliści od życia na drzewach i mistrzowie adaptacji do środowiska tropikalnych lasów. Gdzie żyją orangutany? W naturze orangutany występują wyłącznie w Azji Południowo-Wschodniej, na dwóch wyspach: Borneo i Sumatrze. Oba obszary charakteryzują się gęstymi lasami deszczowymi, które dostarczają zwierzętom pożywienia, schronienia i rozbudowanej sieci drzew umożliwiającej przemieszczanie się bez schodzenia na ziemię. Orangutan borneański zamieszkuje rozległe, choć coraz bardziej pofragmentowane lasy Borneo, podzielone administracyjnie między Indonezję, Malezję i Brunei. Różne podgatunki orangutana borneańskiego zamieszkują różne części wyspy. Orangutan sumatrzański żyje głównie w północnej-zachodniej części Sumatry. Z kolei orangutan tapanulijski ograniczony jest do jednego, niewielkiego pasma lasu na południe od jeziora Toba. Jego występowanie obejmuje mniejszy obszar niż jakikolwiek inny gatunek wielkiej małpy. Tak wąska nisza czyni tę populację niezwykle podatną na zmiany środowiskowe i presję człowieka. Środowisko kluczowe dla przetrwania Lasy, w których żyją orangutany, pełnią funkcję nie tylko źródła pożywienia, lecz także przestrzeni społecznej i opiekuńczej. Drzewa stanowią platformy do odpoczynku oraz bezpiecznej obserwacji otoczenia. Orangutany zdecydowaną większość życia spędzają w koronach drzew. Jak długo żyją orangutany? Długość życia orangutanów zależy od wielu czynników, takich jak dostępność pożywienia, ryzyko drapieżnictwa, poziom stresu czy warunki środowiskowe. Na wolności żyją średnio 35–40 lat. Z kolei w kontrolowanych warunkach, z dostępem do opieki weterynaryjnej i zbilansowanego żywienia, orangutany mogą dożywać nawet 50–60 lat. Zdarzają się przypadki osobników przekraczających 60. rok życia, co czyni je jednymi z najdłużej żyjących naczelnych poza człowiekiem. Wolne tempo rozwoju Jedną z najciekawszych cech orangutanów jest powolne dojrzewanie. Samice rodzą swoje pierwsze młode zwykle w wieku 15–16 lat (choć w niewoli jest to możliwe już u ośmioletnich samic). Kolejne ciąże pojawiają się zwykle co 6–8 lat – to najdłuższy odstęp między narodzinami młodych u wszystkich ssaków. Młode pozostają z matką wiele lat, ucząc się, co można jeść, jak budować gniazda i jak poruszać się w trudnym środowisku lasu. Ten długi okres zależności przekłada się na wolne tempo przyrostu populacji, co stanowi poważne wyzwanie dla ochrony gatunków. Dieta i zachowania orangutanów Orangutany najchętniej jedzą owoce. Ich dieta obejmuje wiele gatunków roślin, w tym owoce sezonowe, liście, młode pędy, kwiaty, korę. Sięgają też czasem po owady i jaja ptaków. Z uwagi na duży udział owoców w ich diecie, orangutany odgrywają znaczącą rolę w rozsiewaniu nasion, wpływając tym samym na różnorodność gatunkową roślinności leśnej. Ich dzienne aktywności są stosunkowo spokojne – poszukiwanie jedzenia, codzienne budowanie gniazd oraz obserwacja otoczenia. Orangutany nie żyją w dużych grupach. To zwierzęta raczej samotnicze, zachowujące kontakt z innymi głównie w celu prokreacji. Są jednymi z najmniej agresywnych naczelnych, a ich zachowania społeczne często mają łagodny, niemal opiekuńczy charakter. Zaobserwowano, że dzikie orangutany potrafią odwiedzać ośrodki rehabilitacyjne i nawiązywać kontakt z osieroconymi młodymi, jakby instynktownie wspierały je w adaptacji. Ich wysoka inteligencja przejawia się również w umiejętności tworzenia i posługiwania się prostymi narzędziami, korzystania z liści jako ochrony przed deszczem i słońcem oraz w wielu innych zachowaniach, które świadczą o niezwykłej elastyczności tych zwierząt. Czy orangutany są groźne? Pytanie to pojawia się często, zwłaszcza w kontekście spotkań z orangutanami w rezerwatach lub na obszarach turystycznych. Orangutany nie są zwierzętami agresywnymi. Zasadniczo wolą unikać konfliktów – ich tryb życia opiera się na spokoju i minimalizacji energii, nie na konfrontacji. Spotkania samców na wolności często kończą się demonstracją siły, taką jak wydawanie donośnych okrzyków czy potrząsanie gałęziami, ale rzadko przeradzają się w bezpośrednią walkę. Ze względu na swoją siłę fizyczną orangutany mogą być niebezpieczne, jeśli czują zagrożenie lub są prowokowane. Problemy pojawiają się zwłaszcza wtedy, gdy człowiek nie przestrzega zasad bezpieczeństwa i na przykład próbuje dotykać zwierząt, podchodzi zbyt blisko samicy z młodym lub oferuje jedzenie. Zagrożenia i ochrona orangutanów Wszystkie gatunki orangutanów są klasyfikowane jako krytycznie zagrożone. Do spadku ich liczebności przyczyniają się: wycinka lasów pod plantacje palm olejowych, kłusownictwo i nielegalny handel młodymi, fragmentacja siedlisk, zmiany klimatyczne i częstsze pożary lasów torfowych. Programy ochronne obejmują monitoring populacji, tworzenie korytarzy ekologicznych, wzmacnianie prawa ochrony przyrody oraz edukację lokalnych społeczności. Coraz większe znaczenie mają też centra rehabilitacji, gdzie trafiają osierocone młode orangutany. Skala problemu jest ogromna – szacuje się, że w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat orangutany straciły nawet połowę swojego naturalnego środowiska, a nielegalne wyręby wciąż mają miejsce. Dodatkowym wyzwaniem pozostaje fakt, że tylko niewielki odsetek przypadków kłusownictwa jest realnie ścigany, co podważa skuteczność przepisów prawnych. W ochronie gatunku coraz większą rolę odgrywają również organizacje międzynarodowe i naukowcy, którzy zwracają uwagę na konieczność niezależnego monitoringu i bardziej transparentnych działań rządów krajów, w których orangutany występują. Źródło: National Geographic Polska Nasza autorka Marzena Wardyn-Kobus Autorka tekstów z pogranicza przyrody, kultury i podróży. W serwisie tworzy artykuły popularnonaukowe o otaczającym nas świecie, łącząc rzetelną wiedzę z przystępnym językiem i dbałością o szczegóły. Pisze, by zachęcać innych do uważnego kontaktu z przyrodą – nawet tą najbliższą, tuż za domem. Kaszubka mieszkająca na Kujawach, zakochana w górskich szlakach i leśnych bezdrożach. Jej przydomowy ogródek to strefa zrównoważonego eksperymentowania – dąży do tego, by uprawiać rośliny ekologicznie, z szacunkiem dla natury. Wolne chwile spędza z książką, wędrując po lesie lub tworząc makramy.
Małpy trzymają rytm lepiej niż niejeden perkusista. Wiemy to dzięki… Backstreet Boys
Chociaż nie są jeszcze królami swingu i daleko im do Buddiego Richa czy Johna Bonhama, to makaki naprawdę umieją rozpoznawać i utrzymywać różnorodne rytmy. Do tej pory myśleliśmy, że to zdolność zarezerwowana wyłącznie dla gatunków uczących się wokalizacji: ludzi czy śpiewających ptaków. Czy „czucie bluesa” mamy w genach?
Makaki potrafią synchronizować swój ruch z rytmem muzyki – wiemy to dzięki najnowszym badaniom. Po wstępnych sukcesach z metronomem przyszedł czas na bardziej skomplikowane utwory: Barrego White’a, Backstreet Boys czy nawet reprezentantów muzyki renesansowej. Małpy poradziły sobie doskonale, a odkrycie to rzuca nowe światło na percepcję rytmu w świecie zwierząt. Czy makaki mają poczucie rytmu? Zainteresowanie poczuciem rytmu u zwierząt sięga lat 80. XX wieku. Jednak dopiero teraz udało się szczegółowo przyjrzeć temu, jak i czy w ogóle makaki są w stanie postrzegać rytm muzyki, a następnie synchronizować z nim swoje ruchy. Przełomem okazały się najnowsze badania opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Science”, podczas których chciano sprawdzić, czy dwa makaki – wcześniej wyszkolone w synchronizacji stukania z rytmem metronomu – będą w stanie wystukiwać rytm prawdziwej muzyki. W przeciwieństwie metronomu, który ma proste, wyraźne „kliknięcie”, prawdziwa muzyka jest złożona, a rytm musi zostać z niej „wydobyty”. To wymaga nie lada słuchu, który przerasta niektórych perkusistów (tak Larsie Urlichu, patrzę na ciebie). Zwierzęcy królowie bluesa Eksperyment został podzielony na trzy fazy, w których małpy były nagradzane sokiem za wykonanie wymaganej sekwencji stuknięć. W pierwszej fazie makaki miały dopasować swoje ruchy do trzech różnych utworów muzycznych. By sprawdzić, czy małpy nie uczą się mechanicznie, przesuwano rytm muzyki o pół taktu. Makaki jednak zawsze pozostawały „w rytmie”. W drugiej fazie badania naukowcy „pocięli” utwory muzyczne i przemieszali ich fragmenty, niszcząc ich strukturę rytmiczną. W tej wersji muzyki makaki nie były w stanie się synchronizować, co potwierdziło, że wcześniej reagowały na kolejny rytm, a nie na przypadkowe dźwięki. Makaki naprawdę to „poczuły” Najbardziej zaskakująca była trzecia faza eksperymentu. Małpy mogły wtedy stukać dowolnie, ale mimo to ich rytm idealnie zgrywał się z rzeczywistym tempem utworu „Everybody” zespołu Backstreet Boys. Co istotne, nagradzano je za każdy rytmiczny wzorzec – niekoniecznie zgrany z muzyką – a mimo to wybrały rytm zgodny z utworem. – Nasze badania pokazują, że makaki są zdolne do percepcji rytmu i synchronizacji swoich ruchów z muzyką – podsumowali autorzy badania. Czy wszystkie gatunki mają poczucie rytmu? Do tej pory zakładaliśmy, że zdolność do synchronizacji ciała z muzyką jest zarezerwowana wyłącznie dla gatunków uczących się wokalizowania, np. śpiewających papug czy porozumiewających się głosem ludzi. Eksperyment z makakami – czyli gatunkiem nie należącym do wysoce rozwiniętych wokalnie ssaków – obalił tę teorię. Badacze zaproponowali nową koncepcję opartą na czterech składnikach, która stara się wytłumaczyć „rytmiczne ciągoty” bez konieczności nauki wokalizowania. Według nich wystarczy połączenie czterech uniwersalnych zdolności poznawczych: słuchowej detekcji rytmu – umiejętności rozpoznawania regularności dźwięków w muzyce, predykcji – przewidywania kolejnych uderzeń rytmu, sprzężenia zwrotnego słuchowo-ruchowego – możliwości dostosowania ruchu ciała na podstawie bodźców słuchowych, motywacji nagrodą – wzmacniania zachowań rytmicznych przez system nagród (np. soku owocowego). Które gatunki są najbardziej muzykalne? To podejście sugeruje, że zdolności rytmiczne mogą być bardziej powszechne w świecie zwierząt, niż wcześniej sądzono – niektóre gatunki nie są po prostu nimi zainteresowane. W ostatnich latach wykazano, że także szczury są w stanie kołysać się w rytm muzyki – preferują tempo 120–140 uderzeń na minutę, podobnie jak ludzie. Słonie afrykańskie potrafią wykonywać rytmiczne ruchy do muzyki, choć nie są tak precyzyjne jak człowiek czy makak w kontrolowanych warunkach laboratoryjnych. Odkrycia te pokazują, że muzyka i rytm są jeszcze bardziej uniwersalne, niż wcześniej sądziliśmy. Ich korzenie mogą sięgać znacznie głębiej w ewolucję ssaków. Źródła: Science, University of Tokyo Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy szympansy toczą wojny? Tak, ta trwała 10 lat i przyniosła ogromne zyski zwycięzcom
W postapokaliptycznej serii Fallout słyszeliśmy na każdym kroku, że „wojna nigdy się nie zmienia”. Obecnie wiemy, że to stwierdzenie pasujące nie tylko do ludzi, ale także do zwierząt. Badacze udowodnili, że krwawa, 10-letnia wojna pomiędzy plemionami szympansów zakończyła się dominacją jednego stada, które odniosło z niej ogromne korzyści. Gloria victoribus, vae victis.
Zachowania społeczne szympansów – najbliżej spokrewnionych z nami naczelnych – od lat fascynują badaczy. Szczególne zainteresowanie budzi ich agresja oraz konflikty pomiędzy poszczególnymi społecznościami. Okazuje się, że szympansy nie tylko współpracują i okazją sobie empatię, ale potrafią także prowadzić zorganizowane i długotrwałe wojny przypominające ludzkie konflikty zbrojne, z których czerpią wymierne korzyści. Czemu szympansy nie mogą żyć w zgodzie? Szympansy są zwierzętami terytorialnymi i żyją w silnie zorganizowanych społecznościach. Terytorium każdej grupy jest nie tylko miejscem zamieszkania, ale przede wszystkim źródłem pożywienia i bezpieczeństwa. Konflikty wybuchają najczęściej na tle rywalizacji o zasoby – przede wszystkim o dostęp do pożywienia, wody czy atrakcyjnych miejsc do odpoczynku. Ważnym czynnikiem prowadzącym do konfliktów jest również struktura społeczna szympansów. Każda grupa ma ściśle określoną hierarchię z dominującymi samcami na czele. Walka o pozycję w grupie powoduje wzrost napięć i sprzyja wybuchom agresji. Liczba członków grupy także wpływa na prawdopodobieństwo rozpoczęcia wojny – większe grupy częściej angażują się w agresywne działania wobec sąsiadów. Tak jak ludzie. Krwawe wojny to domena nie tylko ludzi Jane Goodall, angielska antropolożka, prymatolożka i jedna najwybitniejszych na świecie badaczek dzikiej fauny, nieodłącznie kojarzona jest z naszymi najbliższymi kuzynami ze świata zwierząt. Sama jednak twierdziła, że szympansy zdecydowanie nie są jej ulubionymi zwierzętami – są zbyt podobne do ludzi. I nie miała na myśli naszej empatii czy kreatywności. W latach 70. XX w. opisała ona trwającą 4 lata wojnę między szympansami w Tanzanii, które podzieliły się na dwa wrogie obozy po śmierci dominującego samca. Jego odejście skutkowało do rywalizacji, a następnie otwartej wojny pomiędzy młodszymi zwierzętami. Ostatecznie konflikt zakończył się całkowitym wyniszczeniem jednej z grup, a zwycięzcy przejęli ich ziemię. Wojna dziesięcioletnia, czyli współczesny konflikt szympansów. Co przyniósł zwycięzcom? Naukowcy przeanalizowali dokładnie jeden z najbliższych nam udokumentowanych konfliktów pomiędzy naczelnymi, czyli rozgrywającą się w latach 1998–2008 wojnę pomiędzy szympansami Ngogo z Kibale i ich sąsiadami. W ciągu konfliktu zginęło co najmniej 21 szympansów z różnych pokoleń, a w 2009 roku Ngogo rozszerzyły swoje terytorium na obszar wcześniej zamieszkiwany przez rywali, powiększając je o 22%. Powiększenie terytorium po wygranym konflikcie przyniosło szympansom wymierne korzyści biologiczne. Badania wykazały, ze po zakończonej sukcesem wojnie samice zaczęły rodzić znacznie więcej młodych – ich liczba wzrosła z 15 do 37 w ciągu trzech lat po konflikcie. Co więcej, przeżywalność młodych również znacząco się poprawiła – śmiertelność spadła z 41% do 8% przed zakończeniem trzeciego roku życia. Według dr Michaela Wilsona z University of Minnesota, powodem tego zjawiska jest dostęp do większej ilości zasobów oraz eliminacja ryzyka zabicia młodych przez sąsiadujące grupy. Czy agresję mamy w genach? Wieloletnie badania nad szympansami udowadniają, że zachowania „wojenne” są wśród nich stosunkowo częste i mogą być ewolucyjnie uwarunkowane. A ponieważ szympansy są naszymi najbliższymi krewnymi, zjawisko to budzi pytania o źródła ludzkiej agresji i ewolucję konfliktów społecznych. Niektórzy naukowcy przekonują, że agresja międzygrupowa w świecie szympansów mogła pojawić się u wspólnego przodka ludzi i tych zwierząt. Z drugiej strony, szympansy, podobnie jak ludzie, wykazują zdolność do empatii i współpracy. Potrafią pocieszać towarzyszy w trudnych chwilach, co świadczy o głębokich korzeniach społecznych tych zachowań. Ludzi od szympansów różni umiejętność budowania bardziej złożonych relacji opartych nie tylko na rywalizacji, ale także na handlu, współpracy czy wymianie wiedzy. Dzięki temu udaje nam się unikać konfliktów na wielką skalę i tworzyć rozbudowane struktury społeczne. Warto jednak pamiętać, że z tyłu głowy czai się nasza zwierzęca natura… obyśmy jak najrzadziej dopuszczali ją do głosu. Źródło: PNAS, Live Science, Yale Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te niezwykłe małpy umieją się dzielić – tak jak ludzie. Ich zachowanie przypomina naszych przodków
Świadome dzielenie się zasobami to podstawa funkcjonowania każdego społeczeństwa: zdawało się jednak, że to umiejętność zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Pawiany gwinejskie zaskoczyły naukowców – okazało się, że dystrybuują między sobą mięso według wzorców charakterystycznych dla ludzkich grup łowców-zbieraczy. Jak to działa?
Pawiany gwinejskie to jedne z najbardziej fascynujących naczelnych – szczególnie dla tych, którzy interesują się światem zwierząt i ewolucją społeczeństw. Do takich należą naukowcy z Niemieckiego Centrum Naczelnych, których badania udowodniły, że małpy te tworzą struktury o zasadach znanych z ludzkich społeczności. Badacze zauważyli to dzięki… mięsu. Pawiany gwinejskie dzielą się mięsem. Czemu nas to szokuje? Skomplikowane relacje społeczne i wielopoziomowe grupy do niedawna uznawano wyłącznie za domenę ludzi i niektórych najbardziej rozwiniętych naczelnych. Tymczasem niemieckie badania przeprowadzone w Senegalu wykazały, że pawiany gwinejskie (Papi papi) dzielą się mięsem na podstawie jasno określonego wzoru stosowanego także u ludzi. Zależy on od bliskości więzi. Badacze pod kierownictwem doktoranta Williama J. O’Hearna przeanalizowali 109 przypadków spożywania mięsa i połączył te zapisy z danymi behawioralnymi z prawie dekady badań terenowych. Na tapet wzięto niemal 320 transferów tego cennego zasobu z jednych małpich rąk do drugich. Okazało się, ze im bliższa relacja łączyła dwa osobniki, tym częściej i spokojniej przebiegało przekazanie mięsa. Często dobrowolnie, bez walki. Kto otrzymuje mięso najczęściej? Podczas badań okazało się, że mięso najczęściej trafiało z rąk jednych pawianów do członków własnej jednostki, czyli do najbliższej „rodziny” – samca, samicy i ich młodych. Na poziomie partii, czyli grupy kilku spokrewnionych ze sobą samców, współpraca zdarzała się nieco rzadziej, a na poziomie gangu – grupy kilku partii – niemal nie występowała. Relacje pomiędzy osobnikami są najsilniejsze na najniższym poziomie, a więc w obrębie jednostki. To właśnie na tych poziomach najczęściej dochodziło do dzielenia się mięsem i innymi zasobami. Udowodniono dzięki temu, że więzi społeczne są kluczem do sukcesu. Osobniki z silnymi relacjami z innymi, a nie najlepiej zbudowane samce, mają wśród pawianów szansę na większy dostęp do jedzenia. Warto dodać, że liderami stad w tym gatunku są zarówno samce, jak i samice. To nieoczywiste w świecie zwierząt. Małpie zasady dzielenia się jedzeniem, czyli kto, kiedy i ile? U większości zwierząt do transferu jedzenia dochodzi za pośrednictwem walki czy dominacji. Jak udowodnili naukowcy u pawianów gwinejskich jest zupełnie inaczej, ponieważ odbywa się tzw. pasywne dzielenie się. Co ono oznacza? Małpy te nie oferują sobie aktywnie mięsa – nie ma tu gestów rozdawania czy celowego dzielenia się. Jeden osobnik je i zostawia resztki, by inni członkowie jego społeczności także mogli z nich skorzystać. Jednak w miarę wzrostu odległości społecznej – czyli zluzowania więzi – szansa na uzyskanie mięsa w ten sposób drastycznie spada, a każda próba kończy się znaną w świecie zwierząt agresją. Pawiany zachowują się podobnie jak wcześni ludzie – Ta hierarchia dystrybucji do złudzenia przypomina zasady znane z ludzkich społeczeństw łowiecko-zbierackich. Najpierw mięso trafia do najbliższej rodziny, potem do dalszych członków wspólnoty, a dopiero na końcu do innych osobników – wyjaśnia William J. O’Hearn. Jest to wyraźny dowód na ewolucyjnie ukształtowane mechanizmów, które promują bliskie więzi i współpracę. Być może zachowania pawianów mogą przypominać nam, co tak naprawdę jest podstawą każdego społeczeństwa. Niekiedy zdajemy się o tym zapominać. Źródła: iScience, Primate Biology Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzie ewoluowali dziwnie szybko. Tajemnicę rozwiewa analiza małpich czaszek
Dyskusja o tempie ewolucji człowieka i jego odmienności względem innych naczelnych nie ustaje od dekad. Zaawansowane metody obrazowania, takie jak trójwymiarowe analizy czaszek, a także przełomowe odkrycia paleontologiczne dostarczają jednak coraz bardziej precyzyjnych odpowiedzi. Czy rzeczywiście Homo sapiens ewoluował szybciej niż inne małpy i jak to się stało?
Ludzie wyewoluowali zaskakująco szybko: tak wynika z badań naukowców z University College London. Wykazali oni, że w porównaniu do naszych kuzynów wykształciliśmy duże mózgi i płaskie twarze w wyjątkowym tempie. Jakie mechanizmy za tym stoją i czemu akurat my? Odpowiedź zakodowana w czaszkach Wielu naukowców od dawna podejrzewało, że ewolucja człowieka przebiegała szybciej niż innych naczelnych. Tematem zainteresowali się badacze z Londynu pod kierownictwem dr Aidy Gomez-Robles, którzy przeanalizowali ewolucyjną różnorodność czaszek ludzi i spokrewnionych z nimi małp człekokształtnych na przestrzeni milionów lat. Było to możliwe dzięki zastosowaniu zaawansowanej analizy 3D. Swoje wyniki, które wskazywały, że struktura czaszki człowieka ewoluowała znacznie szybciej niż pozostałych małp człekokształtnych (np. goryli, szympansów czy gibonów), opublikowali w prestiżowym czasopiśmie „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences”. Jak udało im się do tego dojść? Co siedzi w małpiej głowie? W ramach badania porównano trójwymiarowe model czaszek siedmiu gatunków hominidów – m. in. Homo sapiens, goryli, szympansów – oraz dziewięciu gibonowatych. Okazało się, że w linii hominidów, szczególnie u ludzi, tempo zmian anatomicznych było niemal dwukrotnie wyższe, niż wynikałoby to z samego upływu czasu ewolucyjnego. Hominidy i gibonowate rozdzieliły się ewolucyjnie około 20 mln lat temu. W tym czasie anatomia hominidów uległa znacznie większemu zróżnicowaniu niż u innych małp. U gibonów czaszki różnych gatunków są niemal identyczne, podczas gdy u człowieka, szympansa czy goryla różnice widoczne są gołym okiem. Ludzie mają wyjątkowe czaszki Homo sapiens charakteryzuje się niezwykle dużą puszką mózgową – może ona mierzyć nawet 1350 cm³, podczas gdy ta należąca do szympansa ma zwykle jedynie 420 cm³. Wyjątkowa jest także ludzka wyraźnie spłaszczona twarz, pionowe czoło, rozwinięty podbródek oraz zmniejszona żuchwa. Porównując te cechy z cechami czaszek innych małp człekokształtnych, zauważamy różnice, które mają ścisły związek z funkcjonowaniem układu nerwowego oraz adaptacją do odmiennych stylów życia i środowisk. Ewolucja dużego mózgu u ludzi wiązała się z rozwojem nowych zdolności poznawczych, takich jak myślenie abstrakcyjne, mowa i planowanie. Czy to jednak przyczyna przyspieszonej ewolucji, czy jej efekt? Szybka ewolucja wynikiem ponadprzeciętnej inteligencji? To nie takie proste Naukowcy ostrzegają, że chociaż kuszące może być stwierdzenie, że główną przyczyną szybkiej ewolucji człowieka są korzyści wynikające z większej inteligencji, to jednak na te zmiany mogą mieć ogromny wpływ czynniki społeczne wynikające z presji „stada”. – Goryle mają drugie po ludziach najszybsze tempo ewolucji czaszek, ale ich mózgi są stosunkowo małe w porównaniu z innymi małpami człekokształtnymi. W ich przypadku zmiany prawdopodobnie były spowodowane doborem społecznym, gdzie większe grzebienie czaszkowe na szczycie czaszki są związane z wyższym statusem społecznym. Możliwe, że podobny, wyjątkowy dla człowieka dobór społeczny mógł mieć miejsce również u przedstawicieli naszego gatunku – studzi emocje dr Gomez-Robles. Być może duże mózgi wykształciły się więc przypadkiem... a reszta to już historia. Źródło: Proceedings of the Royal Society B, zpe.gov.pl, CORDIS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Te gigantyczne małpy człekokształtne mierzyły nawet 3 metry wysokości. Co się z nimi stało?
Wszystko, co wiemy o gigantopitekach, pochodzi się z analizy 1300 zębów, kilku fragmentów żuchwy i kości ramienia. Ale już to pozwoliło ustalić, że jeszcze 100 tysięcy lat temu po Ziemi chodziły małpy człekokształtne o wzroście przekraczającym trzy metry. Niektórzy sądzą, że to właśnie do nich odnoszą się legendy o Yeti i Wielkiej Stopie.
Spis treści: Między gorylem a orangutanem Jak wyglądał gigantopitek? Gigantopithecus blacki Mniejszy kuzyn giganta Czy gigantopitek to Wielka Stopa? Równo 90 lat temu spacerujący po Hong Kongu paleontolog i ekspert ds. ewolucji hominidów Gustav von Koenigswald odnalazł w jednej z tradycyjnych chińskich aptek niezwykle duży ząb trzonowy. Zęby takie były stosowane w tradycyjnej chińskiej medycynie i określane jako „kości smoka”. Jednak dobrze orientujący się w anatomii małp człekokształtnych von Koenigswald szybko zorientował się, że ząb musi należeć do wyjątkowo dużego gatunku małp. Tak na kartach historii ewolucji pojawiła się nazwa Gigantopithecus – dosłownie „wielka małpa”. Między gorylem a orangutanem Od czasu odkrycia von Koenigswalda z 1935 roku odnaleziono ponad 1300 kolejnych zębów, głównie na rynku medycyny tradycyjnej. Udało się odnaleźć także kilka żuchw, które pozwoliły naukowcom zrekonstruować część wyglądu zwierzęcia. Niestety, nie znaleziono dotąd innych elementów szkieletu poza fragmentem kości ramienia. Mimo to, badacze, bazując na odnalezionych kościach oraz skamieniałościach innych małp człekokształtnych, byli w stanie zrekonstruować gigantopiteka, a nawet określić, jaki styl życia mógł wieść. Brak kompletnych szkieletów sprawia, że rekonstrukcje mogą być obarczone błędami. Gigantopiteka często przedstawia się na wzór goryla – największej współczesnej małpy – choć, co istotne, budowa żuchwy gigantopiteków wydaje się bliższa orangutanom. Właśnie to spowodowało, że te olbrzymie wymarłe małpy zostały sklasyfikowane w podrodzinie Ponginae, razem z orangutanami (Pongo). Badanie z 2019 roku, które przeanalizowało DNA zęba skamieniałego sprzed 1,9 mln lat, potwierdziło, że Gigantopithecus i Pongo miały wspólnego przodka i że oba rodzaje oddzieliły się od siebie od 10 do 12 mln lat temu. Jak wyglądał gigantopitek? Najprawdopodobniej poruszał się na czterech kończynach w pozycji pochylonej (jak inne małpy człekokształtne), choć mógł czasami wstawać na dwie nogi, np. by się zaprezentować lub przejść krótki dystans. Hipoteza, że był w pełni dwunożny, została odrzucona – brak ku temu anatomicznych dowodów. Analizy wykazały, że gigantopitek był ścisłym roślinożercą. Jego potężne żuchwy i niskie, mocno starte zęby z grubym szkliwem wskazują na przeżuwanie twardych, włóknistych roślin. Szczególnie często jadł bambus, podobnie jak dzisiejsze pandy wielkie. Znaleziono też ślady jedzenia owoców (np. fig), co tłumaczy obecność ubytków w zębach. Dowody na deformacje niektórych szczątków sugerują okresowe niedożywienie. Mogło ono wynikać z masowych obumierań bambusa, które co pewien czas powodowały klęski głodu w lasach bambusowych. Gigantopithecus blacki Najbardziej znanym gatunkiem tej małpy człekokształtnej jest Gigantopithecus blacki, który żył w epoce plejstocenu (od 2,6 mln do 11 700 lat temu) w południowej Azji. Większość znanych skamieniałych szczątków tego olbrzyma została wydobyta z jaskiń w południowych Chinach, co, jak sugerują niektórzy paleontolodzy, miało oznaczać, że gatunek był ograniczony do tego regionu. Jednak podobne skamieniałości odkryte w północnym Wietnamie i Tajlandii mogą wskazywać na szerszy zasięg geograficzny i dłuższy okres trwania gatunku. Niektóre badania dowodzą, że zęby znalezione w północnowietnamskich jaskiniach faktycznie należą do G. blacki, a gatunek mógł przetrwać aż do 100 tys. lat temu i prawdopodobnie współdzielił tereny z Homo erectus. G. blacki prawdopodobnie żył w środowiskach leśnych, na co wskazują potężne zęby trzonowe, przystosowane do miażdżenia i przeżuwania liści oraz innych roślin. Na podstawie pomiarów skamieniałych zębów paleontolodzy oszacowali wzrost i wagę ssaka na około 3 metry i 200–300 kg. G. blackibył największym znanym hominidem. Eksperci sądzę, że gatunek ten wymarł po tym, jak ochłodzenie klimatu doprowadziło do zaniku lasów, od których zależał w kwestii pożywienia. Mniejszy kuzyn giganta Drugi gatunek, G. bilaspurensis (później przemianowany na G. giganteus), zaliczano do tego rodzaju od 1969 roku do około 2003 roku, kiedy to nieliczne szczątki kopalne uznano za zbyt odmienne od G. blacki, by można je było zaliczyć do tego samego rodzaju. Gatunek został później przeniesiony do własnego rodzaju i nazwany Indopithecus giganteus. Badania sugerują, że zamieszkiwał tereny trawiaste północnych Indii i Pakistanu około 6–5 mln lat temu, w pobliżu granicy miocenu i pliocenu. I. giganteus był znacząco mniejszy od G. blacki. Szacunki wzrostu i wagi, oparte na pomiarach zębów, wskazują, że miał wzrost zbliżony do współczesnego goryla (ok. 1,7 m) i ważył co najmniej 150 kg. Większość paleontologów zgadza się, że I. giganteusi G. blacki były ze sobą spokrewnione, przy czym G. blacki był późno żyjącym przedstawicielem tej linii ewolucyjnej. Czy gigantopitek to Wielka Stopa? W mitologiach oraz kulturze popularnej regularnie pojawiają się ogromne, dwunożne małpy człekokształtne. Mowa o kryptydach takich jak yeti czy Wielkiej Stopie. To sprawiło, że zwolennicy alternatywnej historii świata są przekonani, że gigantopitek mógł przetrwać w izolowanych rejonach. Jednak dowody kopalne i dane anatomiczne temu przeczą – gigantopitek był małpą przypominającą wielkiego orangutana, chodzącą głównie na czterech kończynach, a nie dwunożnym „człowiekiem-małpą” z folkloru i popularnych filmów. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Ludzie lasu – nasi bliscy krewni, orangutany, są zagrożeni wyginięciem. Czy zdążymy uratować ten gatunek?
Znane ze swojego charakterystycznego czerwonego futra orangutany są największymi ssakami nadrzewnymi, spędzającymi większość czasu na drzewach. Długie, silne ramiona oraz chwytne dłonie i stopy pozwalają im poruszać się po gałęziach. Te wielkie ssaki mogą mieć nawet 96,4% wspólnych genów z ludźmi i są bardzo inteligentnymi stworzeniami. Niestety, grozi im wyginięcie.
Spis treści: Talerze samców dominujących Mądry jak orangutan Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Orangutan – Pongo abelii, Pongo pygmaeus –w języku malajskim oznacza „człowiek lasu”. W nizinnych lasach, w których żyją, orangutany prowadzą samotne życie. Żywią się dzikimi owocami, takimi jak liczi, mangostany i figi, termitami, jajami oraz piją wodę z dziupli drzew. Budują gniazda na drzewach, aby spać w nocy i odpoczywać w ciągu dnia. Talerze samców dominujących Orangutany mają wyjątkowo długie ręce, rozstaw ich ramion dochodzi do 225 cm. Za to ich nogi są krótkie, co wskazuje na sposób przemieszczania się. Charakterystyczne dla orangutanów długie włosy są zazwyczaj barwy miedzianej, wręcz czerwonej, rzadziej brązowej. Samice osiągają długość ciała dochodzącą do 85 cm, ważą od 30-45 kg. Samce są zdecydowanie większe. Mogą mierzyć nawet metr, a niektóre osobniki ważą ponad 80 kg. Występują dwa rodzaje samców (tzw. bimorfizm). Te dominujące posiadają talerze policzkowe, czyli rodzaj dyskowatych skórnych tworów. Natomiast samce niższej rangi mają gładkie twarze. Samce dominujące obejmują w posiadanie rozległe rewiry, po czym charakterystycznym głosem oznaczają posiadany teren i przyzywają samice, które zajmują na ich terenie własne, odrębne rewiry. Mają monopol na dostęp do samic ze swojego rewiru, jednak z uwagi na brak zorganizowanego stada i rozproszenie terytorialne osobników, monopol ten jest często naruszany. Ciąża u orangutanów trwa 260–270 dni, rodzi się z reguły jedno młode o masie urodzeniowej 1200–1600 g. Dla porównania, ciąża u człowieka trwa 280 dni, a średnia masa urodzeniowa dziecka to około 3 kg. Matki-orangutany opiekują się potomstwem bardzo długo, przez 6, a nawet 8 lat. Młode osobniki osiągają dojrzałość płciową w wieku 10-12 lat. Samice rodzą jedno młode co około 3–5 lat, więc odbudowa populacji tych gatunków może trwać bardzo długo. W stanie dzikim małpy te dożywają wieku 35–40 lat. W niewoli, gdzie nie grozi im niebezpieczeństwo, mogą żyć ponad 60 lat. Mądry jak orangutan Podobnie jak inne małpy człekokształtne orangutany są bezsprzecznie bardzo inteligentnymi zwierzętami. W połowie lat 90. XX wieku odkryto, że w jednej z populacji orangutanów osobniki regularnie posługują się narzędziami przy zdobywaniu pożywienia – odkrycia takiego dokonała wcześniej w latach 60. Jane Goodall, badając szympansy. Orangutany są bardzo łagodnymi małpami i charakteryzują się przyjaznym nastawieniem. Znane są przypadki, że dzikie orangutany odwiedzają prowadzone przez ludzi ośrodki adaptacyjne dla osieroconych orangutanów, nawiązując z małymi kontakt i prawdopodobnie pomagając im w powrocie do życia w naturze. Ludzie dzielą około 96% swojego DNA z orangutanami. Linia ewolucyjna orangutanów oddzieliła się od linii, z której wywodzą się ludzie, goryle i szympansy, około 12 milionów lat temu. Niektóre badania porównujące cechy fizyczne, a nie tylko genetyczne, sugerowały nawet, że niektóre linie ewolucyjne orangutanów mogą być bliższe wczesnym homininom niż linie szympansów. Wyróżniamy orangutany borneańskie, sumatrzańskie i odkryte w 2017 roku orangutany tapanuli. Borneańskie i sumatrzańskie różnią się nieco wyglądem i zachowaniem. Oba gatunki mają kudłate, czerwonawe futro, ale orangutany sumatrzańskie mają dłuższe włosy na twarzy. Orangutany sumatrzańskie mają podobno bliższe więzi społeczne niż ich kuzyni z Borneo. Orangutany borneańskie częściej schodzą z drzew, aby poruszać się po ziemi. Oba gatunki doświadczyły gwałtownego spadku populacji. Sto lat temu populacja orangutanów liczyła prawdopodobnie ponad 230 000 osobników, ale obecnie populacja orangutanów borneańskich szacowana jest na około 104 700 osobników (gatunek zagrożony) na podstawie zaktualizowanego zasięgu geograficznego, a populacja orangutanów sumatrzańskich na około 7500 osobników (gatunek krytycznie zagrożony). Populacja tapanuli to zaledwie 800 osobników. Rabunkowa eksploatacja siedlisk orangutanów Tak mała populacja jest wynikiem rabunkowej eksploatacji naturalnych siedlisk tych mądrych zwierząt. Drzewa szybko znikają pod piłą łańcuchową, aby zrobić miejsce dla plantacji palm olejowych i innych gospodarstw rolniczych. Nielegalne wylesianie na obszarach chronionych i niezrównoważone wylesianie na terenach koncesji, gdzie żyją orangutany, pozostaje głównym zagrożeniem dla ich przetrwania. Obecnie ponad 50% orangutanów żyje poza obszarami chronionymi, w lasach zarządzanych przez firmy. Poza tym orangutany są celem dla myśliwych. Są duże, powolne i zwykle zabijane są w odwecie, gdy przenoszą się na tereny rolnicze i niszczą uprawy. Dzieje się tak zazwyczaj wtedy, gdy orangutany nie mogą znaleźć pożywienia w lesie. Najczęściej poluje się na samice. Gdy złapie się je z potomstwem, młode często zatrzymuje się jako zwierzęta domowe. Handel zwierzętami domowymi stanowi poważny problem. Uważa się, że na każdego orangutana, który trafia na Tajwan, w trakcie transportu ginie od 3 do 5 dodatkowych zwierząt. Niedawne egzekwowanie prawa na Tajwanie ograniczyło import orangutanów, ale handel tymi zwierzętami pozostaje zagrożeniem w Indonezji, gdzie nadal istnieje popyt na orangutany. W Kalimantan (indonezyjska część Borneo) istnieje również handel czaszkami orangutanów. W ten sposób niszczy się zwierzęta, które z natury są „ogrodnikami” lasu. Orangutany odgrywając istotną rolę w rozprzestrzenianiu nasion w swoich siedliskach. Żyją w lasach tropikalnych i preferują lasy w dolinach rzecznych i na terenach zalewowych swoich wysp. Wraz z rosnącą presją ze strony człowieka orangutany są coraz bardziej zagrożone wyginięciem. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Langury to małpy Starego Świata. Wiele gatunków tych naczelnych wkrótce może wyginąć
Langury są niezwykłe pod wieloma względami. Dzięki swoim umiejętnościom adaptacyjnym przystosowały się do życia w różnych środowiskach. Ta cecha pozwoliła im opanować znaczy obszar Azji, w tym środowiska miejskie, gdzie stały się mistrzami w zdobywaniu pożywienia.
Spis treści: Jeden rodzaj, duże zróżnicowanie Mieszkańcy Azji Czym żywią się langury? Jaki tryb życia prowadzą langury? Zagrożenia dla langurów Rodzaj langur (Presbytis) zdefiniował w 1821 roku Johann Friedrich von Eschscholtz, niemiecki lekarz, botanik i zoolog. Opisu dokonał w rozdziale zatytułowanym „Opis nowego rodzaju małp Presbytis mitrata”, który ukazał się w publikacji pod redakcją Otto von Kotzebue’a, podróżnika i odkrywcy, którego wyprawy doprowadziły do opisania i zmapowania wielu wysp Pacyfiku. Co wiemy o tych niezwykłych zwierzętach? Jeden rodzaj, duże zróżnicowanie Langury to rodzaj ssaków naczelnych z podrodziny gerez, reprezentujący rodzinę koczkodanowatych. Ich wyróżnikiem jest smukła sylwetka z długimi kończynami, ale cechą morfologiczną, która najbardziej rzuca się w oczy jest ogon, którego długość przekracza długość ciała tych zwierząt. Przykładowo, u langura szarego, który bez ogona mierzy do 56 cm, ta część ciała osiąga aż 84 cm. Ma to swoje uzasadnienie. U langurów ogon pełni kluczową rolę w utrzymaniu równowagi, zapewniając zwierzętom wyjątkową zwinność, niezbędną do prowadzenia nadrzewnego trybu życia. Poszczególne gatunki langurów różnią się pod względem rozmiarów i masy. Langur białoczelny, będący jednym z najmniejszych przedstawicieli rodzaju, osiąga do 74 cm długości i masę około 5,7 kg. Tymczasem langur czarnoczuby mierzy do 86 cm i waży około 9 kg. W niektórych publikacjach, wśród największych langurów wymieniany jest hulman nepalski (Semnopithecus schistaceus), który może ważyć ponad 20 kg. Należy jednak podkreślić, że gatunek ten, choć ma wiele cech wspólnych z langurami, jest zaliczany do innego rodzaju. Różnorodność langurów jest doskonale widoczna w ich umaszczeniu. Okrywa langura szarego mieni się odcieniami szarości i bieli, a twarz zwierzęcia jest czarna. Z kolei langur białoczelny jest szarobrązowy, a na jego czole odznacza się biała plamka. Langury sarawaskie mają żółtobrązowe lub czarne futro, a to zaledwie kilka przykładów. Systematyka langurów Współcześnie do rodzaju Presbytis zalicza się dwadzieścia gatunków: langur posiwiały (Presbytis thomasi), langur białoczelny (Presbytis frontata), langur sarawaski (Presbytis chrysomelas), langur szary (Presbytis hosei), langur kalimantanski (Presbytis canicrus), langur siwoczuby (Presbytis sabana), langur tajski (Presbytis robinsoni), langur przepasany (Presbytis femoralis), langur reliktowy (Presbytis percura, w niektórych publikacjach jest wymieniany jako podgatunek langura przepasanego), langur natuański (Presbytis natunae), langur mentawajski (Presbytis potenziani), langur ciemnobrzuchy (Presbytis siberu), langur szpakowaty (Presbytis comata), Presbytis fredericae, langur czepcowy (Presbytis mitrata), langur czarnoczuby (Presbytis melalophos), langur białoudy (Presbytis siamensis), langur sumatrzański (Presbytis sumatrana), langur dwubarwny (Presbytis bicolor), langur kasztanowy (Presbytis rubicunda). Mieszkańcy Azji Przedstawiciele rodzaju langur występują wyłącznie w Azji, głównie w południowej i południowo-wschodniej części kontynentu. Ich królestwo rozciąga się od Indii, Nepalu, Bhutanu i Sri Lanki, po Wietnam, Chiny, Malezję, Indonezję i Brunei. Tak szeroka dystrybucja jest rezultatem ich zdolności adaptacyjnych. Od dżungli, po ulice miast Langury przystosowały się do życia w różnorakich ekosystemach. Można je spotkać zarówno w gęstych lasach monsunowych i deszczowych, jak i w regionach półpustynnych i na obszarach górskich (do wysokości 2000 metrów n.p.m.). W niektórych krajach, nauczyły się współistnieć z ludźmi, zapuszczając się na ulice miast i w okolice miejsc kultu, gdzie łatwo im zdobyć pożywienie od przechodniów. Co ciekawe, zwierzęta te wykazują się wyjątkowym sprytem w tym zakresie. Gdy mają taką możliwość, wykradają owoce i inne przysmaki ze straganów. Takie zachowanie nie jest jednak akceptowane przez kupców, którzy przeganiają uporczywe małpy. Langury zrozumiały, że kradzież nie jest dla nich opłacalna. Zamiast „brać jak swoje”, wolą prosić za pomocą gestów. W ten sposób łatwo manipulują ludźmi i nie narażają się na ich gniew. Czym żywią się langury? Dieta langurów opiera się głównie na liściach. Żeby poradzić sobie z trawieniem włóknistego pokarmu, wykształciły specjalne przystosowanie biologiczne – wielokomorowy żołądek, w którym butują bakterie zdolne do rozkładania włókien celulozy. Liście są podstawą ich diety, ale w jadłospisie langurów znajduje się więcej roślinnych przysmaków. Zwierzęta te chętnie urozmaicają posiłki świeżymi pąkami, korzonkami, korą, szyszkami i owocami. Warto wspomnieć, że niektóre gatunki włączają do menu pokarm zwierzęcy, głównie termity i larwy, które są bogatym źródłem białka. Jaki tryb życia prowadzą langury? Langury są zwierzętami są zwierzętami wysoce uspołecznionymi. Żyją w grupach, których wielkość i struktura są zróżnicowane. Typową formą organizacji jest harem, składający się z dominującego samca, kilku samic i potomstwa. W niektórych regionach występują także grupy z wieloma dorosłymi samicami i złożone wyłącznie z młodych samców. Langury wykształciły bogaty system komunikacji, obejmujący nie tylko głos, ale także gesty i mimikę. Potrafią wchodzić w interakcję z innymi gatunkami, ostrzegając je przed zbliżającymi się drapieżnikami. Zagrożenia dla langurów Te wspaniałe zwierzęta zdołały opanować różne środowiska na ogromnym obszarze Azji. Mimo to wielu gatunkom grozi wyginięcie. Największym wrogiem tych zwierząt jest niestety człowiek. Wycinka lasów pod uprawy i pastwiska doprowadza do niszczenia i fragmentacji siedlisk, a należy wspomnieć, że w niektórych miejscach prowadzone są polowania na te zwierzęta. Gatunki krytycznie zagrożone według klasyfikacji IUCN: langur sarawaski, langur przepasany, langur reliktowy, langur mentawajski. Gatunki zagrożone według klasyfikacji IUCN: langur kalimantański, langur siwoczuby, langur ciemnobrzuchy, langur czarnoczuby, langur sumatrzański. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Nosy znanych w Polsce małp pełnią inną rolę, niż zakładano? Nosacze pod lupą naukowców
W Polsce z jakiegoś powodu pokochaliśmy nosacze. Stały się bohaterami memów, które punktowały nasze krajowe przywary. Te charakterystyczne małpy to jednak fascynujące zwierzęta: wyjątkowe ze względu na swoje budzące podziw nosy. Do tej pory uważano, że stanowią przede wszystkim element wizualny – przyciągający samice – ale prawda o ich wpływie na akustykę może być dużo ciekawsza.
Nosacze sundajskie budzą w Polsce miłe skojarzenia – głównie z powodu bycia gwiazdami internetowych memów. Małpy te na co dzień zamieszkują malajskie Borneo i charakteryzuje je posiadanie ogromnego nosa. Naukowcy wzięli go pod lupę, by dowiedzieć się, dlaczego wyewoluował w tak wyjątkowy sposób. Nos symbolem męskości Naukowcy z japońskich uniwersytetów chcieli sprawdzić, czy wyrostki nosaczy – występujące tylko u samców – pełnią inne funkcje, niż tylko przyciąganie samic. Do tej pory sądzono, że działają głównie jak pióra samców ptaków, których jaskrawe barwy mają świadczyć o płodności. Swoje badania opublikowali w czasopiśmie „Journal of the Royal Society Interface”. Okazało się, że potężne nosy znacząco kształtują barwę głosu samców nosaczy. Wiedzieliśmy, że powodują echo i wzmacniają dźwięk, ale okazuje się, że działają dużo bardziej precyzyjnie, niż zakładano. Dzięki przeprowadzeniu symulacji na ich czaszkach udało się określić „funkcje przenoszenia” nosa, czyli ustalić, które częstotliwości są wzmacniane, a które tłumione. Potwierdzono to pomiarami akustycznymi na replikach przewodów nosowych małp. Potężny nos to potężny głos Tożsamość wokalna musi być niezwykle ważna dla nosaczy, skoro na drodze ewolucji wytworzyły w nosach tak potężne, budzące podziw pudła rezonansowe. Pozwalają im one generować dokładnie takie częstotliwości, które są atrakcyjne dla samic. Te przyciąga więc nie tylko fizyczny wygląd nosów samców. Można powiedzieć, że zakochują się w ich… głosie. Komunikacja kluczem sukcesu małp i ludzi Głębsze zrozumienie tego, w jaki sposób określone cechy fizyczne wpływają na wokalizację, przyczynia się do poszerzenia naszej wiedzy na temat komunikacji. Ta zaś stanowi przecież podwaliny sukcesu innych małp – Homo sapiens. Odkrycie sekretu nosaczy to spory sukces. Dzięki temu naukowcy mogą lepiej zrozumieć złożoną zależność między anatomią, akustyką i skomplikowanymi zachowaniami społecznymi w królestwie zwierząt. – Badania, które były wyjątkową współpracą pomiędzy ogrodem zoologicznym zajmującym się ochroną rzadkich gatunków, prymatologami i inżynierami dźwięku, przyniosły zaskakujące rezultaty. Cieszymy się z odkryć, które łączą cechy fizyczne z komunikacją głosową i ewolucją społeczną – mówi profesor Takeshi Nishimura, optymistycznie patrząc w przyszłość. Źródło: Journal of The Royal Society Interface, phys.org Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Samiec alfa to mit. Nowe badania nad dominacją u naczelnych zaskakują naukowców
Dominacja samców to tak naprawdę rzadkość – odkryli naukowcy badający zachowania naczelnych. Okazuje się, że w większości gatunków płeć nie decyduje o dominacji w grupie. Małpy, lemury, wyraki i lori są bardziej egalitarne, niż sądziliśmy.
Spis treści Koniec mitu o dominujących samcach Co decyduje o dominacji wśród naczelnych? Czy te wyniki mówią coś także o ludziach? Nowe badanie podważa powszechnie utrwalone przekonanie, że wśród naczelnych samce dominują nad samicami. Ukazuje znacznie bardziej złożone relacje wśród naszych bliskich krewnych – zarówno małp człekokształtnych, jak i np. lemurów. Koniec mitu o dominujących samcach Przez długi czas prymatolodzy mieli dualistyczny pogląd na kwestię dominacji. Sądzili, że w obrębie danego gatunku „rządzą” albo samce, albo samice, i że jest to cecha stała. Ostatnio jednak ta koncepcja została zakwestionowana przez obszerne badanie, które pokazuje że prawda jest znacznie bardziej skomplikowana. Zespół naukowców z Francji i Niemiec przeanalizował olbrzymią literaturę naukową pod kątem interakcji między samcami i samicami naczelnych. Brano pod uwagę przejawy agresji, groźby oraz zachowania świadczące o dominacji bądź uległości, takie jak ustępowanie miejsca innemu osobnikowi. Przez pięć lat badacze zgromadzili dane z 253 populacji, obejmujących 121 gatunków naczelnych – od małp, przez lemury, po wyraki i lori. Odkryli, że konfrontacje między płciami są znacznie częstsze, niż wcześniej sądzono – ponad połowa interakcji w grupie dotyczyła samca i samicy. Jednak wyraźna dominacja samców, zdefiniowana jako wygrywanie ponad 90% konfrontacji, występowała tylko w 17% przebadanych populacji. W tej mniejszości znalazły się m.in. pawiany i szympansy. Z kolei wyraźna dominacja samic została zarejestrowana w 13% populacji – np. wśród lemurów i bonobo. Dwa gatunki szympansów, czyli najbliższych krewnych człowieka, mają więc dwa różne systemy społeczne. Oznacza to, że w aż 70% przypadków dominującą rolę w grupie może pełnić zarówno samiec, jak i samica. A zatem u znakomitej większości gatunków naczelnych panuje „równouprawnienie”, w którym zdanie samic i samców jest równie ważne. Co decyduje o dominacji wśród naczelnych? Dominacja samców była szczególnie wyraźna u gatunków, w których samce mają wyraźną przewagę fizyczną – są większe lub mają większe zęby. Była ona też częstsza u gatunków naziemnych, gdzie samice miały mniejsze możliwości ucieczki lub ukrycia się w porównaniu do gatunków nadrzewnych. Z kolei samice dominowały częściej w społecznościach, w których kontrolowały rozmnażanie. Na przykład genitalia samic pawianów puchną podczas owulacji i w tym czasie samce pilnie ich strzegą, nie dopuszczając do nich rywali. W przypadku bonobo objawy owulacji są znacznie mniej widoczne i samce nigdy nie wiedzą, kiedy samice są w okresie płodnym. W rezultacie to samice częściej decydują, z kim i kiedy chcą kopulować – tłumaczy Elise Huchard, prymatolożka z Uniwersytetu Montpellier i jedna z autorek badania. Dominacja samic była też częstsza tam, gdzie rywalizowały one między sobą, a samce opiekowały się potomstwem. Wśród takich gatunków samice często żyją samotnie lub w parach z samcem, co sugerowałoby, że monogamia sprzyja dominacji samic. Czy te wyniki mówią coś także o ludziach? Elise Huchard podkreśla, że istnieje wiele fundamentalnych różnic między ludźmi a innymi naczelnymi. Zachowań małp nie da się prosto porównać z ludzkimi ze względu na stworzone przez ludzi normy kulturowe. Jednak ogólnie rzecz biorąc – ludzkość według niej również wpisuje się w kategorię, w której żadna z płci nie ma trwałej przewagi nad drugą. – Wyniki te dobrze korelują z tym, co wiemy o relacjach płci w społeczeństwach łowiecko-zbierackich, które były znacznie bardziej egalitarne niż społeczności rolnicze, które pojawiły się później w historii człowieka – dodaje Huchard. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Mija 9 lat od zastrzelenia goryla Harambe w zoo. Dyskusje na temat jego śmierci trwają do dziś
Dziewięć lat temu świat obiegła dramatyczna scena z ogrodu zoologicznego w Cincinnati. 17-letni goryl Harambe został zastrzelony, gdy do jego wybiegu wpadło małe dziecko. Decyzja ogrodu do dziś budzi kontrowersje.
W tym artykule: Jak zginął goryl Harembe? Nieoczywiste dziedzictwo goryla Harembe Goryl Harambe przyszedł na świat 27 maja 1999 roku w ogrodzie zoologicznym Gladys Porter w Brownsville w Stanach Zjednoczonych. Jego imię nawiązuje do piosenki Rity Marley z 1988 roku „Harambe (Working Together for Freedom)”. „Harambe” oznacza w języku suahili „wszyscy trzymajmy się razem”. W 2014 roku goryl został przeniesiony do zoo w Cincinnati w ramach programu hodowlanego mającego na celu ochronę zagrożonego goryla nizinnego. 28 maja 2016 r. w zoo doszło do tragicznego incydentu. 17-letni goryl nizinny został zastrzelony po tym, jak na terenie kojca naczelnych znalazło się trzyletnie dziecko. Początkowo wydawało się, że goryl ratował chłopca. Jednak nienaturalne zachowania zwierzęcia zmusiły zespół ekspertów do użycia broni palnej. Cała sytuacja została nagrana przez jednego z obserwatorów. Wideo z zoo stało się tzw. viralem. Jak zginął goryl Harembe? Feralnego dnia, 28 maja 2016 r., w ogrodzie zoologicznym w Cincinnati trzyletni chłopiec wspiął się na ogrodzenie wybiegu dla goryli nizinnych. Po przejściu krzaków dziecko wpadło do fosy. W zagrodzie przebywały wówczas trzy goryle. Dwa z nich na polecenie pracowników oddaliły się od dziecka. W przypadku Harambe ciekawość wygrała z posłuszeństwem. Ważący 200 kg goryl podszedł do dziecka, po czym zaczął je dotykać i przenosić. https://www.youtube.com/watch?v=23um2h4YUwU Gapiom i pracownikom najpierw wydawało się, że zwierzę chroni trzylatka. Po chwili jego zachowanie zaczęło jednak niepokoić personel. Rosnące pobudzenie Harambe, zaostrzone wrzaskami tłumu, stanowiło poważne zagrożenie dla życia dziecka. Na miejsce wezwano zespół reagowania na niebezpieczne zwierzęta, aby ocenił sytuację. Eksperci musieli wybierać między użyciem środka uspokajającego a bronią palną. Ostatecznie uznali, że unieruchomienie Harambe za pomocą strzałki ze środkiem uspokajającym zajmie kilka minut. A to w obliczu śmiertelnego niebezpieczeństwa mogło być za długo. W rezultacie zespół podjął trudną decyzję o zastrzeleniu zwierzęcia. Padł pojedynczy strzał i goryl Harambe zginął na miejscu. Miał dokładnie 17 lat i 1 dzień. Dziecko zostało szybko przewiezione do szpitala. Chłopiec odniósł obrażenia niezagrażające życiu. Adopcja w świecie zwierząt. Badania wykazały, że goryle opiekują się młodymi osobnikami, które straciły rodziców Naukowcy z Karisoke Research Center w Rwandzie dokonali zaskakującej obserwacji. Ryzyko śmierci młodych goryli nie wzrasta po śmierci ich rodziców. Wszystko za sprawą innych dorosłych osobni... Nieoczywiste dziedzictwo goryla Harembe Śmierć Harambe wywołała publiczne oburzenie i debatę. Wiele osób kwestionowało decyzję ogrodu zoologicznego o użyciu karabinu zamiast środka uspokajającego. Pracownicy zoo tłumaczyli, że nie przyniosłoby to skutku wystarczająco szybko, aby zapewnić chłopcu bezpieczeństwo. Szeroko krytykowano także rodziców dziecka za pozwolenie mu na wejście do wybiegu dla dzikich zwierząt. To z kolei wywołało dyskusję na temat zabezpieczeń w ogrodach zoologicznych. Wizerunek goryla Harambe pojawiał się na szerokiej gamie towarów, od T-shirtów po naklejki. Część dochodów z ich sprzedaży została przeznaczona na działania na rzecz ochrony dzikich zwierząt. Przeprowadzono również zbiórki funduszy mające na celu wsparcie ochrony goryli i polepszenie ich warunków życia w ogrodach zoologicznych. Śmierć Harambe wciąż odbija się echem, przypominając o delikatnej równowadze między rozrywką człowieka a ochroną dzikiej przyrody. Incydent skłonił wiele ogrodów zoologicznych do ponownej oceny swoich protokołów bezpieczeństwa i programów edukacyjnych na temat dzikiej przyrody.
Złodzieje dzieci wśród małp kapucynek – nietypowe zachowanie zaskakuje naukowców
Kapucynki czarno-białe z panamskiej wyspy Jicarón zaczęły porywać niemowlęta zupełnie innego gatunku małp: wyjców. I robią to wyłącznie samce. Tak dziwnego zachowania nie widziano jeszcze nigdy.
Spis treści Tajemnicze porwania na panamskiej wyspie Kto zaczął i dlaczego? Niezwykłe zachowanie bez agresji Na niewielkiej panamskiej wyspie Jicarón, przy okazji badania zwyczajów małp kapucynek, zaobserwowano ich niewytłumaczalne zachowanie. Samce kapucynek zaczęły kraść dzieci innym małpom. Takiego zwyczaju wśród naczelnych jeszcze nigdy nie odnotowano. Naukowcy próbują go wytłumaczyć. Tajemnicze porwania na panamskiej wyspie To przedziwne zachowanie przejawiały kapucynki czarno-białe (Cebus capucinus), a porywały niemowlęta zupełnie innego, dużo większego gatunku małp: wyjców płaszczowych (Alouatta palliata coibensis). Badania prowadzone przez Instytut Maxa Plancka w Niemczech i Smithsonian Tropical Research Institute w Panamie wykazały, że od stycznia 2022 do marca 2023 kapucynki uprowadziły co najmniej jedenaścioro dzieci wyjców. Ten przedziwny zwyczaj wprawił biologów w osłupienie, tym bardziej że tylko samce w ten sposób kradły dzieci. Kto zaczął i dlaczego? Pierwszym zaobserwowanym przypadkiem był młody samiec kapucynki, nazwany przez naukowców Joker, który przez kilka dni nosił na grzbiecie niemowlę wyjca. W kolejnych miesiącach inne młode samce zaczęły naśladować to zachowanie. Nagrania z kamer nie uchwyciły co prawda momentów porwań, ale zarejestrowały kapucynki noszące młode wyjce, czasem nawet martwe. Niestety, tak małe małpie dzieci nie mogą przetrwać bez stałej opieki matki. Porwane niemowlęta nawoływały swoje matki, a porywacze nie mieli pojęcia, jak zająć się małpiątkami. Zaobserwowano także wyjce odpowiadające na płacz porwanych małpiątek, jednak nie doszło do próby odebrania dzieci porywaczom. Niezwykłe zachowanie bez agresji Naukowcy nie zaobserwowali żadnych oznak agresji podczas tego dziwnego procederu. Kapucynki nie wykazywały ani oznak krzywdzenia, ani chęci zjedzenia porwanych małpiątek. Wysnuto hipotezę, że pierwsze porwanie mogło wynikać z błędnie ukierunkowanego instynktu opiekuńczego, a kolejne przypadki były efektem grupowego naśladownictwa. Swego rodzaju dziwnej „społecznej mody”. Ta obserwacja podkreśla złożoność i zmienność grup społecznych u kapucynek. Najwyraźniej to, co dzieje się w grupie, ma ogromny wpływ na wzorce zachowania, a naśladownictwo jest wśród kapucynek bardzo silną motywacją. Choć już wcześniej odnotowano przypadki porwań międzygatunkowych wśród naczelnych, (np. przez kapucynki czubate w Brazylii), to nowe obserwacje są pierwszym udokumentowanym przypadkiem u kapucynek biało-czarnych i wyjców. Zachowanie małp z Brazylii było zresztą czym innym: tam kapucynka czubata zaadoptowała niemowlę innego gatunku i opiekowała się nim. Obserwacji w Panamie dokonano przy okazji badania innego fascynującego zwyczaju kapucynek: używania narzędzi podczas jedzenia. Małpki te szukały odpowiednich kamieni i np. miażdżyły nimi muszle ślimaków i twarde owoce lub nasiona. Źródło: National Geographic Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Medycyna to rzecz nie tylko ludzka. Szympansy w Ugandzie leczą i siebie i swoich kolegów
Biolodzy badający szympansy w lesie Budongo w Ugandzie zaobserwowali że potrafią leczyć nie tylko swoje własne rany – opatrują także kolegów. Używają do tego celu liści i kory roślin. Wygląda na to, że taki szympansi „gabinet lekarski” to prapoczątek medycyny ludowej.
Spis treści Szympansi „lekarze” leczą nie tylko siebie – przyjmują też pacjentów Medyczna i higieniczna wiedza szympansów z Ugandy Cztery miesiące obserwacji życia szympansów w lesie Budongo w Ugandzie dostarczyły naukowcom ekscytujących danych. Często obserwowano małpy opatrujące rany – i to nie tylko sobie, ale też swoim towarzyszom. Szympansy podczas takiej „praktyki lekarskiej” używały liści i kory określonych gatunków roślin. Okazało się, że mają one m.in. właściwości antyseptyczne i znieczulające. Szympansi „lekarze” leczą nie tylko siebie – przyjmują też pacjentów Podczas badań w Ugandzie zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie, kierowany przez dr Elodie Freymann, zaobserwował łącznie 41 przypadków opieki zdrowotnej wśród szympansów: 34 przypadki samoleczenia i 7 przypadków troski o innych. Las Budongo od wielu lat jest miejscem obserwacji szympansów. Swoje pionierskie badania prowadziła tu m.in. Jane Goodall. Udokumentowano np. sytuację, w której dorosły szympans ostrożnie czyścił ranę innego osobnika, a następnie przykładał do niej przeżute fragmenty roślin, przypominające opatrunki. Tego rodzaju opieka sugeruje istnienie empatii i zrozumienia stanu zdrowotnego innych osobników, co do tej pory rzadko obserwowano w świecie dzikich zwierząt. Próby leczenia ran są wśród szympansów był udokumentowane już wcześniej, jednak te z lasu Budongo robiły to wyjątkowo często. Lecz dlaczego właściwie musiały to robić? Odpowiedzią są między innymi zwyczaje tych małp. Szympansy oczywiście czasem ulegają wypadkom, czasem za ich rany odpowiadają zastawione przez ludzi sidła, ale dość często walczą one między sobą. Konflikty w grupach są na porządku dziennym, a rękoczynów dokonują najczęściej samce między sobą. Medyczna i higieniczna wiedza szympansów z Ugandy Techniki stosowane przez szympansy to m.in.: lizanie ran, lizanie palców i przecieranie nimi ran, przykładanie części roślin, przeżuwanie, a potem przykładanie roślin. Wybór tych roślin nie był przypadkowy – wiele z nich posiada potwierdzone działanie przeciwbakteryjne, przeciwzapalne, przeciwgrzybicze lub przeciwbólowe. Widziano, jak szympansy żuły roślinę Alstonia boonei i korę drzewa Scutia myrtina czy jadły liście Christella parasitica. Użycie tych roślin mogło pomóc w walce z pasożytami i bakteriami oraz łagodzić ból i obrzęk. To nie wszystko – zaobserwowano też zachowania służące higienie: podcieranie się liśćmi po kopulacji czy defekacji. Najwyraźniej początki wiedzy medycznej nie wymagają szczegółowej analizy składu roślin. Szympansy mają „ludową wiedzę” na temat leczniczych roślin i używają jej w codziennym życiu. Jak nabyły tę wiedzę i jak ją sobie przekazują – do tego potrzeba dalszych badań. Źródło: Frontiers of Ecology and Evolution Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.