Potrafią wstrzymać oddech na kilka minut. Ten lud przystosował się do życia pod wodą
Ludność Bajau od pokoleń żyje w ścisłej symbiozie z morzem. To społeczność z Azji Południowo-Wschodniej, która zasłynęła niezwykłymi zdolnościami nurkowania na jednym oddechu. Badania naukowe pokazują, że ich organizmy wykazują realne adaptacje fizjologiczne i genetyczne związane z życiem w warunkach niedotlenienia.
Spis treści: Bajau – kim są morscy nomadzi? Wyjątkowe umiejętności nurkowania Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Mit o „ludziach ze skrzelami” Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Żyją głównie na wodach Filipin, Malezji i Indonezji. Tradycyjnie zamieszkiwali łodzie lub domy na palach, a ich codzienność przez stulecia była nierozerwalnie związana z rybołówstwem, połowem mięczaków i polowaniem podwodnym. Współcześnie część społeczności prowadzi bardziej osiadły tryb życia, jednak kulturowa tożsamość Bajau nadal silnie związana jest z morzem. Bajau – kim są morscy nomadzi? Bajau (Sama-Bajau, Badjao, Badżawowie) to grupa etniczna określana często mianem „morskich nomadów”. Ich tradycyjny model życia opierał się na stałej mobilności – przemieszczali się między wyspami i lagunami, żyjąc na łodziach zwanych lepa-lepa. Morze było dla nich nie tylko źródłem pożywienia, lecz także przestrzenią społeczną, duchową i ekonomiczną. W przeciwieństwie do wielu społeczności lądowych Bajau przez setki lat funkcjonowali w środowisku, w którym kluczową umiejętnością było nurkowanie bez sprzętu. To właśnie ten styl życia stał się impulsem do badań nad możliwą adaptacją ewolucyjną. Wyjątkowe umiejętności nurkowania Bajau są uznawani za jednych z najlepszych freediverów (nurków wstrzymujących oddech) na świecie. Tradycyjnie nurkowali w poszukiwaniu: ryb, pereł, ogórków morskich, skorupiaków. Niektórzy członkowie społeczności osiągają głębokości kilkudziesięciu metrów, pozostając pod wodą przez kilka minut bez aparatu tlenowego. Kluczowe jest tu zrozumienie, że nie chodzi wyłącznie o trening. Oprócz praktyki istotne znaczenie mają także uwarunkowania fizjologiczne. Warto jednak zaznaczyć, że często powtarzana informacja, jakoby Bajau spędzali „60% czasu pracy pod wodą”, nie ma jednoznacznego potwierdzenia w literaturze naukowej. Nurkowanie jest integralną częścią ich zajęć, lecz dokładne proporcje zależą od regionu i trybu życia danej społeczności. Adaptacje fizjologiczne – rola śledziony Najbardziej znanym odkryciem jest fakt, że Bajau mają średnio większą śledzionę niż sąsiednie populacje lądowe. Dlaczego śledziona jest tak ważna? Śledziona pełni funkcję magazynu krwi bogatej w tlen. W sytuacji niedotlenienia – np. podczas zanurzenia – może się kurczyć i uwalniać dodatkową porcję czerwonych krwinek do krwiobiegu. To zwiększa zdolność transportu tlenu i wydłuża czas przebywania pod wodą. Mechanizm ten jest elementem tzw. odruchu nurkowego ssaków – naturalnej reakcji organizmu na zanurzenie twarzy w wodzie i wstrzymanie oddechu. U Bajau efekt ten może być silniejszy dzięki większej objętości śledziony. Badania wykazały, że nawet osoby z tej społeczności, które nie nurkują zawodowo, mają powiększoną śledzionę. Sugeruje to, że nie jest to wyłącznie efekt treningu, lecz może mieć podłoże genetyczne. Adaptacje genetyczne – co odkryli naukowcy? Analizy genetyczne wskazują na obecność wariantów genów powiązanych z regulacją funkcji śledziony oraz reakcji organizmu na niedotlenienie (hipoksję). Wśród badanych genów zwrócono uwagę m.in. na: PDE10A – gen związany z regulacją hormonów tarczycy, które mogą wpływać na wielkość śledziony, BDKRB2 – gen powiązany z odpowiedzią naczyń krwionośnych na niedotlenienie. Naukowcy podkreślają jednak, że mówimy o wielogenowym charakterze adaptacji. Nie istnieje pojedynczy „gen nurkowania”. To złożona kombinacja wariantów genetycznych, które w warunkach określonego stylu życia mogły być premiowane przez dobór naturalny. Ewolucja czy trening? Co naprawdę odpowiada za zdolności Bajau Często pojawia się uproszczenie, że „ewolucja obdarzyła Bajau supermocami”. W rzeczywistości proces ten jest znacznie bardziej złożony. Ewolucja nie działa celowo. Jeśli dana cecha – np. większa śledziona – zwiększa szanse przeżycia i reprodukcji w określonym środowisku, może stopniowo stawać się częstsza w populacji. W przypadku Bajau środowiskiem selekcyjnym było życie wymagające regularnego nurkowania i pracy w warunkach hipoksji. Nie można jednak pominąć roli: intensywnego treningu od najmłodszych lat, adaptacji układu oddechowego, zmian w tolerancji na podwyższony poziom dwutlenku węgla, uwarunkowań kulturowych i dietetycznych. To współdziałanie biologii i środowiska. Mit o „ludziach ze skrzelami” W przestrzeni medialnej i internetowej pojawiają się sensacyjne teorie, jakoby Bajau mieli „przodków ze skrzelami”. Nie ma na to żadnych dowodów. Człowiek jako gatunek nie posiada ani nie posiadał struktur anatomicznych pozwalających na oddychanie pod wodą. Takie narracje mają charakter mitologiczny lub marketingowy i nie znajdują potwierdzenia w genetyce ani antropologii. Bajau jako przykład współczesnej ewolucji człowieka Przypadek Bajau jest szczególnie interesujący dla biologów ewolucyjnych, ponieważ pokazuje, że adaptacje do środowiska mogą zachodzić stosunkowo szybko w skali ewolucyjnej. Podobne zjawiska obserwuje się u: Tybetańczyków przystosowanych do życia na dużych wysokościach, mieszkańców Andów czy mieszkańców Etiopii żyjących w warunkach przewlekłej hipoksji. U Bajau presja środowiskowa była jednak związana nie z wysokością, lecz z częstym przebywaniem pod wodą. Źródło: National Geographic Polska Nasz ekspert Łukasz Załuski Od ponad 20 lat opowiada o świecie – jego historii, nauce i miejscach, do których warto wyruszyć z otwartą głową. Jest redaktorem naczelnym „National Geographic Polska” oraz National-Geographic.pl. Wcześniej kierował m.in. „Focusem”, „Focusem Historia” czy „Sekretami Nauki”, konsekwentnie rozwijając tematykę popularnonaukową i podróżniczą. Jest inicjatorem projektu pierwszej naukowej rekonstrukcji wizerunków władców z dynastii Jagiellonów. Po godzinach miłośnik gimnastyki sportowej, książek kryminalnych i europejskich stolic.
W jaskini odkryto szkielety sprzed 16 tys. lat. Wśród kości były kryształy i kamienne narzędzia
Archeolodzy prowadzą badania w jaskiniach w Malezji, które wkrótce zostaną zalane wodą. Odnaleźli tam kilkanaście szkieletów, z czego najstarszy ma prawdopodobnie nawet 16 tysięcy lat.
Spis treści: Niepewna przyszłość doliny Nenggiri W jaskiniach odnaleziono szczątki 16 osób Najstarszy szkielet miał 16 tysięcy lat Problemy i zagrożenia doliny Nenggiri Archeolodzy z Narodowego Uniwersytetu Malezyjskiego prowadzili wykopaliska w dolinie Nenggiri. To region położony w centrum Półwyspu Malajskiego. Znajduje się ok. 30 km od miasta Gua Musang i ponad 215 km od Kuala Lumpur. To trudno dostępne miejsce to słynie z wielu stanowisk archeologicznych i jest terytorium rdzennej ludności Orang Asli. Niepewna przyszłość doliny Nenggiri To obszar o bogatej historii, związanej głównie z ludami tubylczymi, lasami deszczowymi i rzekami. W dolinie można znaleźć ślady pradawnych kultur i społeczności, które zamieszkują te tereny od tysięcy lat. Rząd Malezji postanowił jednak w części doliny stworzyć zbiornik wodny, który będzie zasilać elektrownię wodną. Zgodnie z rządowym projektem jezioro ma być gotowe do 2027 roku. Właśnie dlatego do tamtejszych jaskiń wyruszyła grupa archeologów, która dostała za zadanie dokładne zbadanie wszystkich zakamarków. Ich praca bardzo szybko wydała owoce. W oficjalnym oświadczeniu właśnie poinformowano o serii niezwykłych znalezisk. W jaskiniach odnaleziono szczątki 16 osób Zuliskandar Ramli, archeolog i kierownik wykopalisk przekazał, że większość szkieletów pochodziła z kultury przedneolitycznej tego regionu. Jego zespół odkrył w sumie szczątki 16 osób, które znajdowały się w 13 wapiennych jaskiniach. – 15 szkieletów pochowano w pozycji przykucniętej lub w pełni zgiętej, co wskazuje na pochówek w tym regionie przed neolitem – powiedział prof. Ramli. Szczątki te miały od 13 do 16 tysięcy lat. – Jednak jeden szkielet został jednak pochowany w zupełnie innej pozycji, a datowanie warstw osadowych jaskini, a także datowanie radiowęglowe, sugeruje, że ten człowiek został pochowany ok. 6000 lat temu – powiedział badacz. W jaskiniach oprócz ludzkich kości badacze znaleźli istne skupisko różnych artefaktów. Łącznie odnaleziono ponad 71 tysięcy prehistorycznych skarbów. Większość to kamienne narzędzia, ale archeolodzy odkryli również fragmenty naczyń ceramicznych, a także elementy biżuterii. Najstarszy szkielet miał 16 tysięcy lat – Wiele artefaktów to dary grobowe, które celowo schowano w jaskiniach wraz ze zmarłymi. W grobach przedneolitycznych powszechnie znajdowały się narzędzia kamienne, a także minerały hematytowe lub czerwona ochra i kryształy – powiedział prof. Ramli. – Jednakże w najmłodszym grobie z okresu neolitu wśród darów grobowych znajdowała się kamienna bransoletka, narzędzia z polerowanego kamienia i kawałki ceramiki – dodał. Najważniejszym odkryciem był jednak najstarszy szkielet. Badacze są przekonani, że człowiek ten został pochowany w jednej z jaskiń nawet 16 tysięcy lat temu. – Znaleźliśmy kompletny ludzki szkielet w jaskini zwanej Gua Keledung Kecil. To najbardziej kompletny i najstarszy szkielet w całkowicie zgiętej pozycji znaleziony w kraju – wyjaśnił prof. Ramli. Problemy i zagrożenia doliny Nenggiri Odkrycia te pokazują, że dolina jest miejscem niezwykle ważnym w kontekście badań nad historią regionu. To nie tylko pojedyncze stanowiska archeologiczne, ale swoisty ośrodek dziedzictwa kulturowego Malezji. Uważa się, że budowa hydroelektrowni w Nenggiri może kosztować ponad miliard dolarów, a elektrownia zapewni 2000 miejsc pracy rdzennym Orang Asli. Jednak działacze na rzecz ochrony przyrody podkreślają, że inwestycje w regionie będą miały negatywny wpływ nie tylko na środowisko, ale także życie rdzennej ludności Nenggiri. Źródło: LiveScience. Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Wyspa Langkawi to jedna z największych atrakcji Malezji. Jak tam dojechać i co zobaczyć? Podpowiadamy
Rajskie krajobrazy, turkusowe Morze Andamańskie, spektakularne plaże, egzotyczne zwierzęta i wielokulturowa kuchnia. A to i tak nie wszystko, co ma do zaoferowania archipelag wysp Langkawi u wybrzeży Malezji.
W tym artykule: Atrakcje Langkawi Jak dotrzeć na Langkawi? Jak zwiedzać Langkawi? Kilka komfortowych opcji Malezja leży w Azji Południowo-Wschodniej, zajmując dużą część Półwyspu Malajskiego. W terytorium państwa wchodzą też (całkowicie lub częściowo) liczne wyspy. Najsłynniejszą z nich jest Borneo – do Malezji należy jej północna część. Malezja to także wyspy Penang, Pulau Tioman i być może najpiękniejszy z nich wszystkich archipelag Langkawi. Składa się on ze 104 wysp, a największa z nich nosi taką samą nazwę jak cały archipelag. Wyspy te leżą na Morzu Andamańskim, mniej więcej 30 km na zachód od północnej części Półwyspu Malajskiego. Atrakcje Langkawi Największe atuty wyspy to jej przyroda i naturalne piękno. Jest niemal całkowicie zalesiona dżunglą i przybrzeżnymi lasami namorzynowymi. Jednocześnie pokrywają ją strome góry o fantazyjnych kształtach, często schodzącymi wprost do morza, tworząc malownicze zatoki przypominające fiordy. Geologiczne walory archipelagu zostały wpisane jako jeden ze Światowych Geoparków na prestiżową Listę UNESCO. Z tego ukształtowania terenu skorzystano także, budując jedną z największych atrakcji wyspy. Langkawi Sky Bridge, bo o nim mowa, to imponujący most zawieszony na wysokości 660 metrów nad poziomem morza. Ma 125 metrów długości i jest jednym z najdłuższych mostów wiszących na świecie. Do mostu można dotrzeć, wyłącznie wjeżdżając kolejką linową Sky Cab na górę Machinchang. To drugi co do wysokości szczyt Langkawi. Widoki na dżunglę i Morze Andamańskie są stamtąd obłędne. Na Langkawi plaż oczywiście nie brakuje, a najbardziej znane z nich( i jedne z najpiękniejszych w całym regionie) to Pantai Cenang i Pantai Tengah. Obie są położone blisko siebie, w południowo-zachodniej części wyspy. Zachwycają nie tylko pięknem, ale też dobrą infrastrukturą i ofertą gastronomiczną. Kolejną atrakcją nie do pominięcia jest Seven Wells, czyli jedno z najbardziej malowniczych miejsc na Langkawi, złożone z siedmiu naturalnych basenów, które są zasilane przez wodospad. Dla miłośników trekkingu jest to również doskonałe miejsce na piesze wycieczki, z trasami prowadzącymi przez gęstą dżunglę do źródeł wodospadu. Taka wędrówka to też szansa na zobaczenie unikalnej i niezwykle bujnej fauny wyspy. Żyje tu m.in. 260 gatunków ptaków, potrafiące szybować lemury (lotokoty malajskie) oraz jaszczurki (smoki latające). Kuchnia Langkawi to mieszanka smaków malezyjskich, chińskich, indyjskich, indonezyjskich oraz tajskich. Do najpopularniejszych potraw należą: laksa z pikantnym bulionem z makreli i ziołami, mee ketam – makaron z krabami czy sup gamat – słynąca z leczniczych właściwości zupa ze strzykw, stworzeń zwanych potocznie morskimi ogórkami. Na wyspie obowiązuje ruch lewostronny. Znajomość jęz. angielskiego wśród lokalnych mieszkańców jest powszechna. Po wyspie najlepiej poruszać się skuterem, jego wypożyczenie jest łatwe i tanie. Langkawi to obszar bezcłowy – ceny m.in. elektroniki, odzieży czy perfum są tu o kilkadziesiąt procent niższe niż w reszcie kraju. Jak łatwo się domyślić, handel kwitnie zarówno w centrach handlowych, jak i na bazarach. Wszędzie można bez problemu zapłacić kartą. Jak dotrzeć na Langkawi? Dotarcie na Langkawi wcale nie jest trudne. Malezja inwestuje w turystykę na wyspach. Działają tam m.in. lotnisko i przystanie promowe. Podróż z Polski samolotem wymaga dwóch przesiadek. Najwygodniej skorzystać z oferty linii Emirates lub Flydubai. Przesiadamy się wtedy w Dubaju i Kuala Lumpur lub Penangu. Jeśli akurat podróżujemy po Malezji, można tez rozważyć podróż na Langkawi promem z Kuala Kedah lub Kuala Perils. Bezsprzecznie najwygodniejszy jest jednak bezpośredni lot czarterowy – a takie ma w ofercie, w ramach wycieczek na wyspę, biuro podróży Itaka. Operacja czarterowa ITAKI na Langkawi wystartowała 27 października. Wyloty co tydzień z Warszawy samolotem Boeing 787. Jak zwiedzać Langkawi? Kilka komfortowych opcji Poznanie Langkawi w komfortowych warunkach zapewnia m.in. biuro podróży Itaka. Touroperator oferuje pobyty m.in. w dwóch pięcio- i jednym czterogwiazdkowym hotelu na wyspie. Dwa pierwsze – Hotel Pelangi Beach Resort & SPA i Hotel Tanjung Rhu Resort – są położone przy plażach, na głównej wyspie. Resort Pelangi na południu, w pobliżu miejscowości Kampung Lubok Buaya, natomiast Tanjung Rhu – na północy, wśród pokrywających dużą część wyspy lasów namorzynowych. Trzeci, czyli Hotel Rebak Island Resort & Marina leży na małej, pokrytej gęstym lasem prywatnej wysepce Rebak Besar. Ciekawostki o Singapurze. Kraju 435 razy mniejszym od Polski, który zachwyca, ale i zaskakuje na każdym kroku Nie należy do największych państw świata. Wręcz przeciwnie – jest drugim co do wielkości najmniejszym krajem Azji. Mimo to cieszy się dużą popularnością wśród turystów z całego glo... Wizyta w Malezji i na Langkawi to także doskonała okazja do zwiedzenia m.in. południowej Tajlandii, Borneo i Singapuru. Dwie ostatnie destynacje także można zwiedzać za pośrednictwem Itaki. Biuro ma w ofercie np. 16-dniową wycieczkę obejmującą atrakcje Malezji (m.in. Kuala Lumpur, Jaskinie Batu i Kota Kinabalu), Langkawi oraz Borneo (m.in. Park Narodowy Bako, Kuching i tradycyjne wioski plemienia Bidayuh). Krótszy, 9-dniowy wyjazd obejmuje Langkawi, Singapur i dwa najważniejsze miasta Malezji: Kuala Lumpur oraz Malakkę. W ofercie Itaki jest w sumie 10 hoteli na Langkawi oraz 5 tras wycieczek objazdowych z Langkawi w programie.
Słyną z niezwykłych umiejętności nurkowania. Badjao pod wodą wytrzymują nawet 5 minut
Legenda mówi, że ich przodkowie zamiast płuc mieli skrzela i dlatego Badjao potrafią tak długo przebywać głęboko pod wodą.
W tym artykule: Gdzie żyje lud Badjao? Polka nakręciła film o „ludziach-rybach” Dziecko pośrodku morza. Czy to możliwe, że chłopiec siedzi w tej łupince zupełnie sam? Drobny chłopiec spokojnie wypatrywał bąbli powietrza na wodzie. Dorosły w tym czasie nurkował. – Poznałam Badjao, plemię morskich nomadów z Borneo, i dość szybko zorientowałam się, że mam historię, którą trzeba opowiedzieć. Dlaczego? Bo oni, a przynajmniej ich styl życia, za chwilę przestaną istnieć – opowiada Eliza Kubarska, reżyserka filmu Badjao. Duchy z morza (Walking Under Water). Życie tej społeczności od zawsze związane było z morzem. Każdy noworodek wrzucany był do niego i wyławiany pewnymi dłońmi ojca. Tak zawiązywała się więź z żywiołem, który sprzyjał i karmił. Ci mistrzowie freedivingu do perfekcji opanowali sztukę schodzenia pod wodę bez specjalistycznego sprzętu. Do nurkowania na dużych głębokościach nie potrzebują butli z powietrzem, wystarcza im zwykła rurka dostarczająca je przy pomocy kompresora. Potrafią wiele minut chodzić po dnie z kuszą lub włócznią w poszukiwaniu ryb. Gdzie żyje lud Badjao? Od stuleci Badjao zamieszkują spory obszar ciepłych mórz Sulu i Celebes, tak zwany „koralowy trójkąt”. Żyją w rodzinnych klanach, nie przynależą do żadnego z państw, a więc nie mają dokumentów. Na terenach Malezji, gdzie żyli, jeszcze zanim powstała jako państwo, często traktuje się ich jako nielegalnych imigrantów. Nie kształcą się – nie potrafią nawet czytać. Mieszkają w chatach zbudowanych na palach i łodziach, polując na ryby i zbierając owoce morza. Są samowystarczalni. Bezbłędnie kluczą sobie tylko znanymi drogami pośród morskiego archipelagu pomiędzy Filipinami a wyspą Borneo, Malezją i Indonezją. Ale ci wolni ludzie i morscy nomadzi w dzisiejszym świecie spychani są na margines egzystencji. Przegrywają z cywilizacją. I z turystami, bo dla nich powstają coraz to nowe kurorty. Z międzynarodowymi kompaniami, które wykupują ziemię, grodzą ją i stawiają swoje ośrodki. Biznes nie zna sentymentów. Znikają maleńkie przybrzeżne poletka, prowizoryczne domy na palach równane są z ziemią i już nigdy nie staną tam nowe. Badjao nie mają szans, konkurując z kutrami, które łowią na przemysłową skalę – oświetlając głębiny halogenami, zgarniają tony ryb w swoje sieci. Badjao nie mogą przetrwać, stosując swoje tradycyjne techniki. Dotąd żyli w zjednoczeniu z naturą. Teraz zdarza się, że polują z użyciem dynamitu, bo tylko tak z trudem są w stanie wyżywić rodzinę. Od jednego wybuchu giną nie tylko ryby – na wiele lat umiera też zjawiskowa rafa. Równowaga świata Badjao została zachwiana. I oni gubią się w tym świecie. Polka nakręciła film o „ludziach-rybach” Film Elizy Kubarskiej nagrodzono już na warszawskim Planete+ Doc Film Festival (obecnie Docs Against Gravity), w Toronto na Hot Docs i Los Angeles na LA Film Festival. Opowiada on historię Alexana, ostatniego nurka głębinowego, i jego 11-letniego bratanka Sariego. Mieszkają na wyspie Mabul w malezyjskiej części Borneo. Ich dom zmienia się, odkąd Mabul została odkryta przez przemysł turystyczny. Wokół niej znajduje się jedno z najpiękniejszych w świecie miejsc do nurkowania. Na lądzie wyrastają więc kolejne kurorty, coraz mniej miejsca zostaje dla Badjao. Sari waha się – uczyć się od wuja, jak nurkować i polować na ryby czy może iść do pracy dla zagranicznego koncernu? Alexan opowiada chłopcu miejscowe legendy o ludziach, którzy mieli skrzela. – Nigdy nie stawiaj stopy na wyspie bez zapytania jej duchów o pozwolenie. I nigdy nie nurkuj bez pozwolenia duchów oceanu – tłumaczy świat Sariemu. Łowią i rozmawiają, chłopiec obsługuje kompresor podłączony do prymitywnego silnika pompującego powietrze do rurki. Ryb upolowanych na kuszę jest mało, kompresor szwankuje. Jaką decyzję podejmie Sari?
Kuala Lumpur w 48 godzin. To prawdziwa harmonia przeciwieństw
Chaos? My mówimy, że nasza stolica jest harmonią przeciwieństw, więc wrzuć na luz – dobrze mi radził znajomy z Malezji.
Zaczęło się od łez. Bynajmniej nie ze wzruszenia ani ze śmiechu. To płakały moje kubki smakowe po pierwszym w Malezji posiłku – późnym śniadaniu tuż po przylocie. Nie było to nic wyrafinowanego, choć w jednej z tych chińskich restauracji, które wymieniane są jako hity malezyjskiej metropolii. Kuala Lumpur. Dzień 1 Yut Kee słynie z dań z kurczaka. Mięso było faktycznie niezłe, ale polałem je piekielnie ostrym sosem z kawałkami suszonych rybek i jak zwykle przeholowałem. Ten pożar ugasiła druga mrożona słodka kawa z mlekiem. – Lepiej? – zagaił Mervyn Lee, właściciel Yut Kee. I tak zaczęliśmy rozmawiać o życiu w KL (tym skrótem posługują się Malezyjczycy). – Gdyby jeszcze 10 lat temu ktoś mnie spytał, czy przejmę rodzinny interes, to pewnie bym powiedział nie. Ale widziałem, jak moi rodzice ledwo wiążą koniec z końcem i ile pieniędzy wydali na moją edukację. Dlatego postanowiłem im pomóc – mówi. Restauracja Yut Kee pierwszych klientów przyjęła w 1928 r., kiedy to dziadek Mervyna, przybyły do Malezji z chińskiej prowincji Hajnan, Lee Tai Yu postanowił spróbować szczęścia w gastronomii. Nawet nie przypuszczał, że tworzy miejsce dziś kultowe. – Miał cztery żony, ale tylko jednego syna. Mojego tatę Jacka, który gdy był już pełnoletni, przejął zarządzanie restauracją od żon dziadka. Wcześniej to one po jego śmierci nad wszystkim czuwały. Przez to nawet nazywane były Aniołami Lee Tai Yu – wyjaśnia rodzinną historię. Nawet nie wiem, kiedy przy tej pogawędce zrobiło się południe. Przed knajpą ustawiała się coraz dłuższa kolejka wygłodniałych miłośników kotletów z kurczaka. Zwolniłem więc dla nich swój stolik. Grabem – odpowiednikiem Ubera – jadę do dzielnicy Chinatown, dokładnie na Pasar Seni, centralne targowisko działające od 1888 r. Z tylnej kanapy auta oglądam miasto, które na przestrzeni ponad 150 lat z osady chińskich robotników okolicznych kopalni cyny przemieniło się w metropolię – kulturowy tygiel tworzony przez Malajów, Chińczyków i Hindusów. Stolica Malezji wygląda jak wielki plac budowy, nad którym mało kto panuje. To dlatego, że budynki powstają tu bez miejscowych planów zagospodarowania. Kuala Lumpur rozrasta się więc na potęgę, przybywa coraz więcej biurowców, apartamentowców, które wyrastają niemal na każdym skrawku wolnej przestrzeni. Wdzierają się pomiędzy stare domy z czasów kolonialnych, tworząc architektoniczny chaos. Gdybym nie wrzucił na luz, bardzo bym się z tym miastem pokłócił. Dlatego wolałem skupić się na przyjemnościach. Na targowisku ruch jak w ulu. W biało-niebieskim budynku w stylu art déco, ustawionym w latach 30. ub. wieku na miejscu starej hali, kiedyś sprzedawano świeże mięso, ryby, warzywa i owoce. Teraz to jednak wielki ciucholand, w którym można przepaść na kilka godzin. Na szczęście cel miałem jeden: kupić spodnie rybackie, na których punkcie oszaleli turyści przybywający do Azji. Są szerokie, wiązane w pasie jak fartuch i przewiewne. Idealne, by zwiedzać w nich upalne miasto. Po zakupach przechadzam się jeszcze po Kasturi Walk – zadaszonym chodniku, gdzie występują lokalni muzycy, a potem zaglądam na pobliską Petaling Street, by spróbować malezyjskich słodyczy. Uzależniłem się od tutejszego króla deserów – cendola, i to z durianem, okrzykniętym najbardziej smrodliwym owocem świata, z czym zupełnie się nie zgadzam. Uwielbiam go i to pod każdą postacią: na surowo (dojrzały ma posmak kawowy), w ciastach i właśnie w cendolu. To kawałki lodu ze słodkim syropem podawane z galaretkami z zielonego groszku, czerwoną fasolą, mlekiem kokosowym i właśnie durianem. Nic tak nie chłodzi w Malezji jak to nieprzyzwoicie słodkie danie. À propos duriana, to Malezję można uznać za stolicę tego owocu. Rośnie na plantacjach w okolicy miasta Johor Bahru, niedaleko granicy z Singapurem. Jednak jego intensywny zapach spowodował, że stał się w wielu miejscach Azji persona non grata. Nie można go przewozić metrem, nie można zabierać do samolotu ani zajadać się nim w zaciszu pokoju hotelowego. – My Malezyjczycy bardzo go lubimy, ale jego intensywny zapach drażni turystów, stąd te zakazy. Durian to nie jeden owoc, on ma kilkanaście odmian, każda różni się m.in. zapachem i smakiem – wyjaśnia Balan Nadarajan znany w Kuala Lumpur jako Urban Farmer. O tym 41-letnim miejskim rolniku rozpisują się lokalne gazety. Powód? Zmienił nie tylko styl życia swojej pięcioosobowej rodziny, ale też mieszkańców KL i pomaga im zakładać przydomowe ogródki warzywno-ziołowe. – Kiedy zacząłem czytać, ile pestycydów używanych jest do przemysłowych upraw, postanowiłem, że zostanę ekologicznym rolnikiem, a swoją wiedzę przekażę potem innym. Żałuję jednak, że na tarasie nie mogę uprawiać w doniczce duriana, to by się niestety nie udało, rośnie na drzewach wysokich nawet na 50 m – dodaje i namawia mnie, bym jadał go jak najczęściej, bo dobrze wpływa na układ pokarmowy. Jego rady biorę sobie do serca. Pod wieczór jadę na spotkanie z najsłynniejszymi malezyjskimi celebrytkami – Petronas Twin Towers. Te bliźniacze srebrne wieże połączone mostkiem, niegdyś najwyższe budynki świata (452 m wys.), są chyba najczęściej pokazywanymi w sieci budynkami Malezji. Najlepiej prezentują się w świetle zachodzącego słońca. Turyści i lokalsi wręcz okupują teren wokół wież, by zrobić jak najlepsze zdjęcia. Zajmują chodniki, skrzyżowania i pobliski KLCC Park. Albo wjeżdżają na KL Tower – wieżę telewizyjną, by stąd je podziwiać. Ja jednak wybieram zupełnie inne spojrzenie na wieże. Ze Sky Baru na 33. piętrze hotelu Traders KL, do którego wejście jest bezpłatne, a widok na celebrytki idealny. Można zasiąść nad brzegiem basenu albo na kanapach, wypić drinka i rozpocząć imprezowy podbój stolicy Malezji. Kuala Lumpur. Dzień 2 Noc spędziłem w willi niedaleko centrum. Położona była między wysokościowcami, otoczona bambusowym płotem, z tropikalnym ogrodem i basenem. To było idealne miejsce na wyciszenie. Nazwa tego miejsca – Samadhi, oznacza najwyższy stan osiągany w medytacji – moment, w którym umysł osiąga spokój absolutny. – W naszym domu lęki zostawiasz za drzwiami – usłyszałem od gospodarzy. I faktycznie tak było. A po poranku spędzonym na jodze i pierwszych próbach medytacji ruszyłem za miasto, do jaskiń Batu. Położone 13 km od stolicy świątynie wybudowane w wapiennych skałach są miejscem pielgrzymek hindusów, a prowadzące do głównej jaskini 272 intensywnie kolorowe schody są od ubiegłego roku na ustach całego świata. Otóż zarządcy jaskini pomalowali szare stopnie w tęczowe barwy, co wywołało niemały skandal. Poszło nie o kolory, lecz o to, że nie skonsultowali tego z miejscowymi urzędnikami. Nie jest jasne, czy musieli to robić, faktem jest jednak, że w malezyjskich mediach rozpętała się narodowa dyskusja o kolorach schodów, co tylko jeszcze bardziej rozsławiło Batu Caves. Do jaskiń przybywają rekordowe liczby podróżników. Mijają 42-metrowy posąg Murugana – w wierzeniach hindusów to bóg wojny, i wspinają się do Jaskini Katedralnej, uważając po drodze na wygłodniałe małpy. Jaskinie to niezłe miejsce, gdzie choć na chwilę można uciec przed malezyjskim żarem. Schronić się też można w parkach w stolicy – np. Ptaków, i w ogrodach botanicznych Perdana. Mój wybór padł jednak na KL Forest Eco Park – dżunglę w miejskiej dżungli, której największą atrakcją jest ostatni dziewiczy las deszczowy na świecie, jaki pozostał w centrum miasta. Bujną zieleń podziwiam z podwieszanego mostu. Spacer nie jest długi, zajmuje może kwadrans – jak dla mnie wystarczająco. Z deszczowego lasu blisko miałem do najważniejszego punktu drugiego dnia zwiedzania: masażu! Zanim wybrałem The Rub Bar KL, przejrzałem setki opinii o tutejszych salonach. Ten miał bardzo dobre recenzje, wizytę trzeba było zarezerwować z jednodniowym wyprzedzeniem. Zdecydowałem się na masaż 3 w 1 – masowanie nóg, karku i szyi oraz głowy. Masażystka najpierw podała mi ciepłą herbatę z imbirem, obmyła stopy, potem mnie głaskała, rozcierała, uciskała, oklepywała, a na koniec wstrząsała. I tak przez półtorej godziny. To było dobrze wydane 120 zł. Na ostatnią kolację wróciłem pod wieże Petronas, chciałem jeszcze raz popatrzeć na symbol KL i ucztować w towarzystwie bliźniaczek. Wybrałem jedną z całodobowych jadłodajni Nasi Kandar Pelita – to popularna sieć tanich restauracji w Malezji. A nasi kandar to sposób serwowania ryżu (nasi). Przez wiele lat uliczni sprzedawcy nosili go w specjalnych naczyniach (kandar) i sprzedawali z dodatkami: sosem albo mięsem. Dziś kelnerzy podają go do stołu. Zamówiłem więc do niego rybę tikka masala z pieca tandoor, czosnkowe chlebki naan, a do popicia orzeźwiające w upalne dni i noce słone mango lassi z odrobiną chili. Wychodząc z jadłodajni, dostrzegłem hasło na plakacie: Lepiej wydać pieniądze na dobre jedzenie niż na lekarza. I tak z Kuala Lumpur oprócz kulinarnych wspomnień przywiozłem kolejne życiowe motto. INFORMATOR Kiedy jechać Do Kuala Lumpur można latać przez cały rok – zawsze jest gorąco i bardzo wilgotno, wilgotność dochodzi do 100 proc., co nie ułatwia zwiedzania. Powietrze jest ciężkie, człowiek szybko się męczy, dlatego rozsądnie trzeba zaplanować zwiedzanie. Wiza i waluta W przypadku pobytu nie dłuższego niż 90 dni wiza turystyczna nie jest wymagana. Walutą jest ringgit; 1 MYR = 0,93 zł. Dojazd Leciałem linią Singapore Airlines do Singapuru z przesiadką w Kopenhadze, a w drodze powrotnej z przesiadką w Amsterdamie. Za bilet zapłaciłem ok. 2,8 tys. zł. Z Singapuru do Kuala Lumpur doleciałem linią Air Asia za 120 zł z bagażem rejestrowanym. Transport Z lotniska do miasta można się dostać autobusami (za jakieś 9 zł, czas jazdy ok. 1,5 godz.) albo pociągiem KL Express (ok. 35 zł, podróż trwa około pół godziny). Po mieście poruszałem się metrem i autobusami, bilety są bardzo tanie. Sprzedawane są karty miejskie, które można doładowywać ringgitami. Problem w tym, że na wielu stacjach są niedostępne. Za każdym razem słyszałem od obsługi, że się skończyły. Wówczas w biletomatach trzeba kupić żetony na przejazd. Do południa, gdy nie było korków, podróżowałem taksówką zamawianą przez aplikację Grab. Przejazdy były również bardzo tanie. Tak za 14 zł dojechałem do jaskiń Batu (choć można też tańszym pociągiem). Po centrum jeżdżą darmowe różowe busy Go KL. Noclegi Pierwszą noc spędziłem w bardzo klimatycznej Willi Samadhi w centrum miasta, w której odbywają się m.in. lekcje jogi, a z pokojów wchodzi się wprost do basenu. Ceny pokoi 2-os. zaczynają się od ok. 500 zł; booking.com. Na drugą noc wybrałem willę Townhouse położoną na wzgórzach na obrzeżach Kuala Lumpur. Nocleg w luksusowym domu z basenem, w którym może mieszkać tylko pięć osób, kosztował ok. 200 zł ze śniadaniem od osoby; booking.com. Na ostatnią noc w okolicy Kuala Lumpur wybrałem Avani Sepang Goldcoast Resort – domki na palach na wyspie w kształcie palmy nad samym morzem. Pokój 2-os. ze śniadaniem kosztował 380 zł; booking.com. Jedzenie Najbardziej smakowała mi zupa laksa przyrządzana m.in. z czerwonej pasty curry oraz mleczka kokosowego, podawana z makaronem i dodatkami: krewetkami, kurczakiem, rybą, kapustą chińską, tofu i pastą chili sambal. Pikantna, idealna na upały. Religia Większość mieszkańców Malezji to wyznawcy islamu. Drugą religią jest buddyzm, dalej chrześcijaństwo i hinduizm. 3 miejsca, które warto zobaczyć Taman Burung Park Ptaków, jeden z największych w rejonie Azji Południowo-Wschodniej. Można tam spotkać m.in. dzioborożca, narodowego ptaka Malezji. Dzielnica Brickfields Bardziej znana jako Little India. To labirynt hinduskich sklepów i restauracji, w których zjecie curry podawane na liściach bananowca. Jalan Alor Ta ulica za dnia jest niemal pusta, jednak wieczorem zamienia się w gigantyczną jadłodajnię. Przygotujcie się na niewyobrażalny tłum klientów (ja stąd uciekłem). ###gallery-end######gallery-end###
Wirus Nipah pod lupą naukowców i WHO. Nawet 75 razy bardziej śmiertelny niż COVID
Wirus Nipah to jeden z patogenów, który w tej chwili wymaga najpilniejszych badań – stwierdziła dr Melanie Saville z WHO. Wirus wywołuje śmiertelnie groźną chorobę prowadzącą m.in. do obrzęku mózgu. Zdaniem ekspertki istnieje ryzyko, że jego rozprzestrzenienie doprowadziłoby do kolejnej pandemii.
W tym artykule: Wirus Nipah i „potencjał pandemiczny” W obawie przed wirusem X Ruszyły prace nad szczepionką Wirus Nipah (NiV) przenoszony jest przez rudawkę wielką zwaną potocznie nietoperzem owocowym lub latającym psem, ze względu na swoje ogromne rozmiary. Długość ciała dorosłego osobnika może wynieść nawet 32 cm, a rozpiętość skrzydeł do 170 cm. Wirus Nipah po raz pierwszy został zarejestrowany w 1999 roku w Malezji i choć od tamtej pory nie rozprzestrzenił się znacząco, to niepokój Światowej Organizacji Zdrowia budzi jego wysoka śmiertelność szacowana na 40 do nawet 75 procent. O tym, że wirus Nipah jest „potencjalnie poważnym problemem” ostrzegła dr Melanie Saville, dyrektorka ds. badań i rozwoju szczepionek w Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) oraz ekspertka WHO. W wywiadzie dla brytyjskiego portalu The Sun powiedziała, że globalna społeczność musi przygotować się na zderzenie z kolejnymi groźnymi wirusami. Nie tylko Światowa Organizacja Zdrowia, lecz także wirusolodzy z całego świata ostrzegają, że w związku z coraz śmielszym wkraczaniem człowieka na tereny zamieszkałe przez dzikie zwierzęta liczba nowych wirusów zoonotycznych będzie rosła. Co za tym idzie ludzkość musi przygotować się na kolejne starcie z pandemią wywołaną przez infekcje odzwierzęce. Wśród nich jedną z najgroźniejszych może okazać się właśnie wirus Nipah. Wirus Nipah i „potencjał pandemiczny” Jak podaje Światowa Organizacja Zdrowia wirus Nipah (NiV) jest zoonotycznym wirusem, który może być przenoszony poprzez skażoną żywność lub bezpośrednio między ludźmi. U osób zakażonych wirusem Nipah dochodzi do rozwoju choroby - od infekcji bezobjawowych po ostre choroby układu oddechowego, a nawet śmiertelne przypadki zapalenia mózgu lub zapalenia opon mózgowych. Amerykańskie Center for Disease Control and Prevention (CDC) również przytacza listę objawów towarzyszących zakażeniu wirusem Nipah, w tym gorączkę, wymioty, ból głowy, dezorientację, drgawki, a nawet śpiączkę. CDC zauważa również, że objawy pojawiają się zwykle po upływie czterech do czternastu dni po ekspozycji na wirusa. Wirus Nipah został po raz pierwszy zarejestrowany w 1999 roku w Malezji, u mężczyzn pracujących przy hodowli świń. Od tamtej pory w tym kraju nie odnotowano żadnych innych ognisk, za to na stałe zagościł on w Bangladeszu, gdzie – jak podaje WHO – od 2001 roku praktycznie co roku odnotowuje się nowe ognisko wirusa. Wśród krajów szczególnie zagrożonych pojawieniem się wirusa Nipah wymienia się Kambodżę, Ghanę, Filipiny, Indonezję, Madagaskar i Tajlandię. Głównie z powodu występowania na tych terenach naturalnego rezerwuaru tego wirusa, czyli nietoperzy z rodzaju rudawek (Pteropus). Wcześniejsze ogniska odnotowane w niektórych częściach Azji południowo-wschodniej budzą niepokój ekspertów, ponieważ śmiertelność w nich waha się od 40 do 75 procent. Biorąc pod uwagę, że śmiertelność SARS-CoV-2, z którym obecnie zmaga się świat, szacuje się zaledwie na 1 proc., łatwo stwierdzić, że ewentualny wybuch pandemii wirusa Nipah byłby niewyobrażalnie bardziej śmiertelny. W obawie przed wirusem X Choć wysoka śmiertelność wirusa Nipah może być przerażająca, nie jest to jedyny patogen o „potencjale epidemicznym”, któremu eksperci poświęcają swoją uwagę. Jak podaje Science Times obecnie znanych jest 260 wirusów, co do których istnieje ryzyko, że mogą wywołać epidemię, wśród nich m.in. przenoszony przez szczury hantawirus. Dr Rebecca Dutch, przewodnicząca wydziału Biochemii Molekularnej i Komórkowej na Uniwersytecie Kentucky, dodaje, że chociaż nie ma obecnie globalnej epidemii kolejnej choroby, to musimy liczyć się z ryzykiem pojawienia się nowych wirusów. – Nipah jest jednym z wirusów, które absolutnie mogą być przyczyną nowej pandemii. Kilka rzeczy związanych z Nipah jest bardzo niepokojących – mówi dr Dutch. Dodaje, że wiele innych wirusów z tej samej rodziny dobrze przenosi się wśród ludzi, co stwarza prawdopodobieństwo, że w przyszłości może pojawić się bardziej zaraźliwa odmiana Nipah. Obie ekspertki ostrzegają też przed wciąż niezidentyfikowanymi odzwierzęcymi patogenami, które określa się jako „wirusy X”, a które w przyszłości także mogą doprowadzić do wybuchu pandemii. Ruszyły prace nad szczepionką Publikacja The Sun u niektórych wywołała niepokój, a nawet panikę przed nową nieznaną chorobę. Eksperci uspokajają, że na chwilę obecną nie ma zagrożenia wybuchu pandemii wirusa Nipah. Co ciekawe koncern biotechnologiczny Moderna pracuje już nad szczepionką przeciwko temu wirusowi. Do stworzenia preparatu ma zostać wykorzystana ta sama technologia, której użyto przy opracowaniu szczepionki na koronawirusa, czyli mRNA. Moderna uzyskał zgodę na opracowanie szczepionki przeciwko wirusowi Nipah w połowie stycznia 2021 roku. Firma opisuje wirusa jako „odzwierzęcy wirus przenoszony na ludzi ze skażonej żywności lub bezpośrednio z człowieka na człowieka i powodujący szereg chorób, w tym śmiertelne zapalenie mózgu”. Wirus Nipah został przyporządkowany do kategorii C w amerykańskiej bazie dotyczącej zagrożeń biologicznych. Kategoria C obejmuje śmiercionośne patogeny, które mogą w przyszłości wywołać masową panikę i choroby, ze względu na ich „potencjał wysokiego współczynnika zachorowalności i śmiertelności oraz poważnego wpływu na zdrowie”.
”Nie jesteśmy waszym wysypiskiem”. Malezja odsyła tony plastiku bogatym krajom
Ministerstwo środowiska naturalnego Malezji odesłało do 13 różnych krajów 150 kontenerów z odpadkami. To kolejny po Indonezji i Filipinach kraj regionu, który zaczął w tym roku regularnie blokować i ”repatriować” plastikowe śmieci szmuglowane przez tamtejsze porty. Podobną politykę od ponad roku prowadzą też Chiny.
Od września 2019 r. Malezja odesłała do krajów nadania ponad 3700 ton sześciennych plastikowych odpadów najniższej kategorii. To śmieci których nikt nie chce, bo nie da się lub nie opłaca się ich poddawać recyklingowi. Dlatego wiele firm próbuje wwozić je nielegalnie. View oEmbed on the source website Minister Yeo Bee Yin stwierdziła, że stanowisko jej kraju jest bardzo jasne: Malezja będzie odsyłać odpadki, bo nie jest wysypiskiem śmieci dla świata. 43 kontenery wrócą do Francji, 42 do Wielkiej Brytanii, 17 do Stanów Zjednoczonych, 11 do Kanady, 10 do Hiszpanii a reszta do Hongkongu, Japonii, Singapuru, Chin, Bangladeszu, Sri Lanki oraz na Litwę. Ponad 110 kontenerów czeka jeszcze w portach, w tym 60 na przewiezienie do USA. Malezja nie płaci za transport śmieci. Kosztami obciążono importerów i przewoźników morskich. – Tu nie chodzi o pieniądze, ale godność. Nie powinniśmy jeszcze płacić za możliwość ich odesłania. Nie zapłacimy ani grosza – stwierdziła urzędniczka. View oEmbed on the source website W Chinach polityka zwracania plastikowych śmieci, określana mianem ”Narodowego Miecza”, ma odciążyć miejscowe zakłady przetwarzania odpadów wtórnych. Jeszcze nie tak dawno Chiny zajmowały się recyklingiem połowy nadających się do tego procesu śmieci. Po zmianie podejścia, kraje europejskie spróbowały przekierować strumień plastikowych opakowań do państw Azji Południowo-Wschodniej. W konsekwencji w Malezji, Indonezji czy w Wietnamie pojawiły się nielegalne spalarnie chętne na szybki zysk. View oEmbed on the source website Tymczasem od 2015 roku Polska trzykrotnie zwiększyła import odpadów. W 2018 roku sprowadziliśmy aż 434,4 tys. ton. Prawie 60 proc. pochodzi z Niemiec. Jak tłumaczy Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, import odpadów jest dla polskiej gospodarki korzystny. – Należy rozumieć [to jako] wzrost popytu na surowiec. Jest to pozytywny parametr gospodarczy, a nie problem środowiskowy – informuje GIOS. Nasi sąsiedzi uważają chyba podobnie, bo niemiecki import odpadków osiągnął poziom 6,5 mln ton a czeski, przy mniejszym terytorium, podobny jest do polskiego. Przeciętny Europejczyk produkuje 481 kg śmieci rocznie, przeciętny Polak – ok 270 kg. Najwięcej odpadów komunalnych wytwarzają Duńczycy, bo aż 747 kg/rok. Jan Sochaczewski
Padł ostatni nosorożec sumatrzański w Malezji. Do 2040 roku z Afryki znikną słonie
Śmierć Iman, ostatniej samicy nosorożca sumatrzańskiego w Malezji pokazuje kruchość losu całego gatunku. Na świecie została mniej niż setka tych zwierząt.
Informacje o śmierci zwierzęcia podała minister stanu Sabah ds. turystyki, kultury i środowiska Christine Liew. Iman od momentu schwytania jej w marcu 2014 roku chorowała na nowotwór macicy. Choć zwierzę coraz bardziej cierpiało z powodu powiększających się guzów, jej odejście było dla weterynarzy pewnym zaskoczeniem. Miała ok. 25 lat. Pół roku wcześniej w Sabah padł ostatni samiec tego samego gatunku. Trwające do samego końca próby rozmnożenia nosorożca sumatrzańskiego w Malezji okazały się nieskuteczne. Przed śmiercią pobrano od obu zwierząt i zamrożono materiał genetyczny z nadzieją, na odtworzenie ich w przyszłości. Trzy miesiące temu weterynarze z Malezji zdołali pobrać od niej komórki rozrodcze z nadzieją na współpracę z kolegami z Indonezji przy ratowaniu gatunku przez sztuczną inseminację. Iman w ostatnich latach na skutek różnych urazów i chorób kilka razy oszukiwała śmierć, ale zawsze udawało się ją odratować. Nie tym razem. View oEmbed on the source website Nosorożec sumatrzański to najmniejszy z 5 istniejących na Ziemi gatunków tego zwierzęcia. Niegdyś można go było spotkać nawet w Indiach, ale jego populacja drastycznie zmalała przez masową wycinkę lasów i kłusownictwo. Według Światowego Funduszu na rzecz Przyrody (WWF) na świecie pozostało ok. 80 dziko żyjących osobników, głównie na Sumatrze i Borneo w Indonezji. Według Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) nosorożec sumatrzański, czarny oraz jawajski są krytycznie zagrożonymi gatunkami. Na świecie pozostaje przy życiu 24,5 tys. dziko żyjących zwierząt wszystkich 5 gatunków oraz 1250 w niewoli. Podobny los, ostrzega belgijski WWF, może czekać słonie w Afryce. W nowej kampanii informacyjnej Fundusz wróży ponury los dla tych olbrzymich zwierząt. Mogą one podzielić los mamutów. O ile coś nie zmieni się w naszym ich traktowaniu, mogą zniknąć z kontynentu do 2040 roku. Według szacunków organizacji liczba słoni afrykańskich w ostatnich 4 dekadach zmalała o 70 proc. To przede wszystkim skutek kłusownictwa napędzanego przez nielegalny handel kością słoniową. Choć daleko odeszliśmy od najtragiczniejszego pod względem zabitych zwierząt roku 2011, popyt na kły nie maleje. Co roku zabijanych jest ok 20 tys. osobników. - Ludzie polują na nie zatrutymi strzałami, ale i używają kałasznikowów. W ten sposób zwykle poważnie ranią słonia, ale go nie zabijają. Powalonego unieruchamiają przecinając ścięgna. Potem obcinają najbardziej ”cenne” kawałki ciała i zostawiają konające zwierzę w bólu na pewną śmierć – tłumaczy Pauwel de Wachter, koordynator działań WWF w Afryce Zachodniej. Śmierć słoni uderza w wiele innych gatunków. Cierpi cały ekosystem korzystający z tych olbrzymów, czy to jako rozsiewaczy cennego nawozu czy nawet ubijacza gruntu. Ślady jakie zostawiają na ziemi kształtują środowisko różnych małych zwierząt, od kijanek po ważki. Jan Sochaczewski
10 dni w Malezji za ok. 1000 zł? Udowadniamy, że to możliwe
Sprawdź, na czym warto zaoszczędzić, jak zorganizować tani nocleg i gdzie szukać alternatywy dla drogich atrakcji turystycznych. Jedno jest pewne: bajecznie tanie jedzenie osłodzi wydatki na nocleg czy transport.
Za darmo? Za pierwszym razem odwiedziłam Malezję za darmo i jeszcze na tym zarobiłam. Przyjechałam do Kuala Lumpur... promować piwo. Wymarzona „letnia” praca dla studentki. Pomysł był dość karkołomny, bo Malezja to kraj muzułmański, więc od alkoholu raczej stroniący. Poza tym alkohol jest w Malezji drogi, bo rząd nałożył na niego 100-procentowy podatek. Małe piwo w sklepie kosztuje ok. 7 ringgitów/7 zł, w barze ok. 25 ring./25 zł. Whisky odpowiednio drożej. W takich warunkach promowanie piwa nie było łatwe. Ale pracodawca zapewnił bilet lotniczy, mieszkanie w centrum, diety, które wydałam na tanie ciuchy, i pensję, za którą zjechałam kawałek Azji. I choć wyjeżdżając na miesiąc w nieznane, miałam serce na ramieniu, to animuszu dodawał mi fakt, że milion razy sprawdziłam zarówno malezyjskiego pracodawcę, jak i polskiego pośrednika – bez tego nie polecam jechać. Na pewno bezpieczniejszą opcją dla studentów jest np. program stażowy AIESEC: wolontariat w wielu krajach na świecie to propozycja dla maturzystów i studentów, alternatywą są praktyki zawodowe. Koszty podroży trzeba na ogół pokryć samemu, ale na miejscu wolontariusze mają zapewnione mieszkanie, wyżywienie i kieszonkowe. Wystrojone Europejki W wolne dni do wszystkich klubów wpuszczano nas za darmo i bez kolejki. Zresztą wystrojone Europejki zwykle mogą na taki przywilej (i oszczędność) liczyć. Malezja jest dużo tańsza niż np. Singapur czy Japonia. Przeliczanie cen jest niezwykle łatwe, bo ringgit malezyjski wart jest mniej więcej tyle samo co złotówka. Zwiedzanie największej atrakcji Kuala Lumpur nie jest tanie. Bliźniacze wieże Petronas to liczący 452 m symbol wielkich aspiracji Malezji. Na 41. i 42. piętrze łączy je podniebny most – taras widokowy. Zaoszczędzimy, rezerwując bilet przez internet (63,60 ring./ok. 63 zł zamiast 84,80 ring./84 zł). Warto też odwiedzić niewielki park u stóp tych szklano-metalowych gigantów. Wieczorem odbywa się tu darmowy pokaz tańczących, podświetlanych fontann, a rano, gdy upał jest jeszcze znośny, można nacieszyć się zielenią w środku miasta. Alternatywą jest podziwianie panoramy z wieży telewizyjnej Menara. Jest niższa niż Petronas, ale za to widać z niej charakterystyczne wieże. Na górę wjedziemy, rezerwując bilet online (75 zamiast 105 ring.; są też bilety łączone z wejściem do akwarium czy symulatora F1. Meczet Narodowy nie jest specjalnie okazały, a turyści nie mogą wejść do sali modłów, tylko na zewnętrzne dziedzińce, ale nic nie kosztuje i jest popularną atrakcją. Warto wydać 14 ring. na bilet do Muzeum Sztuki Islamskiej IAMM (piękne wnętrza, pełne roślinnych ornamentów i misternej kaligrafii sztuka i biżuteria). Za to Park Ptaków można sobie darować, zostając z 50 ring. w kieszeni – szczególnie że ich widok jest tu raczej smutny (nie mówiąc już o cyrkowym „bird show”). Park Motyli z 5 tys. owadów jest zdecydowanie bardziej naturalny, pełen kwiatów i soczystej zieleni (22 ring.). Warto się wybrać do Batu Caves – to niesamowity, ukryty w jaskiniach pod miastem kompleks hinduistycznych świątyń. Najtaniej dostaniemy się tu pociągiem (KTM; 20 min do stacji Pasar Seni). Do jaskiń prowadzą 272 strome schody, a w ich chłodnych wnętrzach kryją się posągi bogów i osnute kadzidłami ołtarze. Zwiedzanie jest darmowe (a płatną 10 ring część bez żalu można sobie odpuścić). Bezcłowy raj Ale Malezja to też rajskie wyspy. Wśród nich wolnocłowa Langkawi, Tioman o zachwycających plażach, dzikie Perhentiany oraz Borneo – do Malezji należą położone na północy prowincje Sabah i Sarawak. U wybrzeży Borneo leży niewielka Sipadan, o której Jacques Cousteau powiedział, że jest nienaruszonym dziełem sztuki. Dzięki niesamowitej i niezniszczonej rafie oraz ogromnemu bogactwu podwodnego świata wysepkę można znaleźć w wielu „Top 10” miejsc nurkowych świata. Bazą wypadową na Sipadan jest Semporna. Lecę Air Asia do Tawau (3 godz., 60 ring. w promocji i z wyprzedzeniem, normalnie 120 ring. plus bagaż). I dalej taksówką, na którą złożyłam się z poznaną przed lotniskiem dziewczyną. Zatrzymałam się w Scuba Junkie Lodge, gdzie pokój kosztuje 75 ring./75 zł. To dwa razy mniej niż łóżko w dormitorium w położonym na pięknej wyspie Mabul resorcie również należącym do bazy nurkowej. Nie ma tu widoków, ale zdecydowanie lepiej wydać pieniądze na nurkowanie. Standardowy pakiet to trzy nurkowania dziennie, więc i tak od godziny 8 do 17 jest się nad lub pod wodą. Nurkowanie na Sipadanie trzeba rezerwować z dużym wyprzedzeniem, bo wymaga pozwolenia i jest droższe (350 ring. za trzy zejścia pod wodę, snorklowanie 150 ring., na innych wyspach 300 ring./300 zł i 120 ring./120 zł, w cenie transfer łodzią, sprzęt i lunch). Kto chce zostać tu dłużej i jest bardziej doświadczonym nurkiem, może nurkować za darmo i wyrobić limit potrzebny do zostania instruktorem, pracując jako podwodny opiekun (wyżywienie i zakwaterowanie gratis). Będąc w tych okolicach, nie można nie zobaczyć orangutanów, które żyją na wolności już tylko na Sumatrze i Borneo. Stanięcie z nimi twarzą w twarz to niesamowite przeżycie, szczególnie że mamy wspólnych aż 96 proc. genów! Orangutan po malajsku znaczy „leśny człowiek”. Niestety wraz z wycinką lasów deszczowych pod plantacje palmy olejowej są one coraz bardziej zagrożone. I choć najlepiej podziwiać je dziko żyjące w dżungli, to najłatwiej spotkać w jednym z ośrodków opiekuńczych takich jak Sepilok Orangutan Rehabilitation Centre koło Sandakan (można je zobaczyć podczas karmienia, codziennie o godz. 10 i 15, wstęp 30 ring./30 zł). Niesamowite spotkanie. Takie, które – podobnie jak to z żółwiami na rafie w Sipadanie – zostanie w pamięci na zawsze. W przeciwieństwie być może do niewygodnego, ale za to taniego łóżka, jedzenia codziennie ryżu z warzywami czy szukania brakujących pasażerów, by wytanić koszty taksówki. Rachunki 10 dni w Malezji rachunek = 1150 zł. W tym: Nocleg - Spałam w hostelu w pokoju jednoosobowym bez łazienki. Koszt: 600 zł Jedzenie - Jadłam głównie w ulicznych garkuchniach i na bazarach. Koszt: 200 zł Transport - Jeździłam autobusami, pociągami, taksówkami oraz latałam Air Asia. Koszt: 350 zł Nasze rady ■ Rozrywka Od 27 czerwca do 31 sierpnia w Malezji odbywa się pierwszy karnawał wyprzedaży. Podczas festiwalu obniżki będą też w restauracjach. Zaś 4 czerwca to święto narodowe z paradami i pochodami. Tak celebruje się urodziny króla (data jest symboliczna). ■ Zakupy W Kuala Lumpur zakupy najlepiej zrobić w Chinatown. Są tu szyte ubrania z tradycyjnego, pięknie barwionego batiku (od 10–20 ring.). Powodzeniem cieszą się drewniane bombki na choinkę i papierowe latawce na bambusowych stelażach (10–100 ring.). ■ Warto wiedzieć Wiza dla obywateli polskich jest darmowa i wydawana na 90 dni na lotnisku. Na targu warto kupić nożyk, bo owoce kupowane na kilogramy są dużo tańsze niż te obrane. Sieć autobusów szczelnie oplata Malezję. Są klimatyzowane, czyste i niedrogie. busonlineticket.com. Anna Janowska
Jak nie wydać fortuny w danym kraju? Te sposoby znają tylko mieszkańcy
O to, na czym zaoszczędzić , czego unikać w czasie podróży, zapytaliśmy ekspertów - osoby, które w danym kraju mieszkają od zawsze i znają go od podszewki. Rozmawialiśmy m.in. z Nepalczykiem, Wietnamczykiem, Bułgarką i Malezyjką. Sprawdźcie, co nam podpowiedzieli. Tego nie dowiecie się z przewodników!
Wyprawa na grube ryby. Zobacz morski park Sipadan w Malezji
Niezwykłe bogactwo rafy koralowej, do tego gwarancja spotkania oko w oko z rekinem czy żółwiem. Park morski Sipadan w Malezji jest miejscem naprawdę wyjątkowym
Morze z pluskiem zamknęło się nade mną. Gwałtownie ucięło gwar rozmów i syk sprężonego powietrza, które zawsze towarzyszą ostatnim przygotowaniom nurków do zejścia pod wodę. Ciszę, jaka zapadła, przerywał jedynie bulgot bąbelków powietrza, które po każdym moim wydechu rozpoczynały szaleńczy bieg ku powierzchni. Ruszyłem w przeciwną stronę, ku widniejącej kilkanaście metrów niżej rafie. Opadałem powoli, przyglądając się bogactwu tutejszego życia. Pomachałem do kręcących się wokół pomarańczowych błazenków zwanych rybkami Nemo. Odskoczyły gwałtownie, kryjąc się w łagodnie falujących czułkach ukwiału. Ale już w następnej sekundzie ich ciekawskie oczka wyjrzały z ukrycia. Odważniejsza z rybek zaczepnie ruszyła w moją stronę, by w następnej sekundzie znów zniknąć. Taka zabawa mogła trwać godzinami, ale w tej sytuacji to ja, z moim ograniczonym zapasem powietrza w butli, byłem skazany na porażkę. Nie przedłużałem więc spotkania i ruszyłem w dalszą drogę w dół. Szukałem żółwia, którego wypatrzyliśmy z łodzi. Dwa głośne pluśnięcia przerwały ciszę. To kolejni nurkowie z naszej ośmioosobowej grupy wskoczyli do wody. Po chwili dołączył do mnie Tomek, z którym od lat penetrowaliśmy różne podwodne zakątki naszego globu. Gdy ja koncentrowałem się na fotografii, on obserwował otoczenie i wskazywał mi godne uwiecznienia obiekty. Płynęliśmy teraz ku dwóm skalnym iglicom wystającym na końcu niewielkiego plateau. Żółw niestety rozpłynął się jak kamfora. Byłem rozczarowany. Sipadan jest matecznikiem tych zwierząt, a Tim, nasz divemaster, zapewniał, że po kilku dniach nurkowań wokół wyspy będziemy się od nich oganiać. Nagle zza większej z iglic mignęła szara smuga. Rekin białopłetwy! Zobaczył nas i błyskawicznie oddalił się na bezpieczną odległość. Ależ wrażenie! Nawet nie zdążyłem pomyśleć o podniesieniu aparatu. Na tym niespodzianki się nie skończyły. Kilka ruchów płetwami i już byłem przy pagórku pełnym załamań i jam. W zakamarku rafy, otoczony przez dziesiątki kolorowych rybek, odpoczywał żółw. Początkowe uczucie rozczarowania ustąpiło miejsca radości z tego pierwszego nurkowania na Sipadanie. Każdy szanujący się nurek słyszał o tym miejscu. Maleńka wysepka leżąca na Morzu Celebes znajduje się w czołówce najlepszych miejsc do nurkowania na świecie. Sławę zawdzięcza kapitanowi Cousteau, który wraz z ekipą badał te wody w latach 80. XX w. Jego słowa: Takie miejsca jak Sipadan widziałem 45 lat temu. Teraz odkryłem nietknięte dzieło sztuki – sprawiły, że Sipadan stał się obiektem westchnień nurków z całego świata. Wyspa jest wierzchołkiem wulkanu, którego stoki pokryte wyjątkowo bogatą rafą koralową opadają stromo kilkaset metrów do morskiego dna. Dzięki temu duże ryby mogą z łatwością podpływać do tego rogu obfitości w poszukiwaniu obiadu. Dla nurków to właściwie gwarancja spotkania dużych zwierząt morskich – rekina lamparciego, szarego, rekina młota, barrakud, mant, żółwi – przy każdym wejściu do wody. Wyspa Sipadan jest tak mała, że można by ją obejść w 20 min. Kiedyś istniały na niej centra nurkowe i resorty. Wszystkie zostały zlikwidowane, po tym gdy w 2004 r. utworzono tu park morski (odpowiednik parku narodowego, tyle że pod wodą). Chroni on m.in. miejsca lęgowe żółwi zielonych. Nie niepokojone przez ludzi wychodzą na plażę i składają jaja. Teraz nie ma możliwości nocowania na wyspie. Łodzie mogą przybić do brzegu w jednym, wyznaczonym miejscu (koło molo) i tylko w przerwie pomiędzy nurkowaniami. Te również zostały bardzo ograniczone. Jednego dnia może się zanurzyć maksymalnie 120 osób. Chętnych nie brakuje, o pozwolenie trzeba się starać z dużym wyprzedzeniem. Mieszkaliśmy na wyspie Mabul oddalonej od Sipadanu o jakieś 25 min rejsu motorówką. Działa tu kilka centrów nurkowych, z których najbardziej lubię Water Village. Całe miasteczko, czyli domki, baza, restauracja, stoją na palach wbitych w turkusowe dno. Żeby dostać się na brzeg, trzeba przejść długim drewnianym molo. To miejsce stricte nurkowe i gdyby trafił tu ktoś mało zainteresowany tematem, niewiele miałby do roboty poza opalaniem. Można przespacerować się do rybackiej wioski, co zresztą zrobiliśmy któregoś dnia. Kampung Musu liczy 2 tys. mieszkańców. To głównie emigranci z Filipin parający się połowem ryb. Widać byli przyzwyczajeni do odwiedzin cudzoziemców, bo na nasz widok machali przyjaźnie albo z dumą prezentowali złowione sztuki. Skupialiśmy się na nurkowaniu. Każdego dnia już o 7 rano robiliśmy przegląd sprzętu w bazie, po czym wskakiwaliśmy do łodzi i płynęliśmy na Sipadan. Po południu, gdy moi koledzy zapadali się w leżakach albo wyruszali na stały ląd, ja zanurzałem się w świecie makro. Możliwość sfotografowania koników morskich, ślimaków nagoskrzelnych czy mątw była dla mnie równie kusząca jak perspektywa poszukiwań rekinów młotów, mant i innego dużego zwierza. Razem z dwójką Amerykanów i Japończykiem – przedstawicielami nacji najliczniej przybywających w te okolice – wyruszaliśmy na eksplorację wód Mabulu albo Kapalai. Towarzyszył nam Alex, człowiek legenda. Wiecznie rozkojarzony, w szkłach jak denka od musztardówek, sprawiał wrażenie człowieka niezdolnego do wypatrzenia czegokolwiek. Ale to właśnie on co kilka metrów wskazywał nam ślimaka, krewetkę, kraba, mątwę. Jak on to robił? Ryk potężnych silników naszej łodzi i chłodna poranna bryza wypędziły ze mnie resztki snu. Była 7.15, a my już mknęliśmy na Sipadan. Ku jego podwodnym prądom, w których tak lubią przebywać duże ryby. My czuliśmy się w nich, jakbyśmy szybowali, tak bardzo przezroczysta była woda. Nigdzie nie znalazłem tak dobrych warunków do fotografowania, chociaż nurkowałem w wielu innych akwenach na świecie. Informacja, że znów chcemy wskoczyć w miejscu zwanym Barrakuda Point, niemal doprowadziła naszego divemastera Tima do łez. Codziennie usiłował nas przekonać, żebyśmy zobaczyli coś nowego, ale nam Barrakuda podobała się najbardziej. On znał ją na pamięć, ponieważ to najpopularniejsze miejsce nurkowe Sipadanu. Zapewne obawiał się też, czy poradzimy sobie z tutejszymi mocnymi prądami zstępującymi, które łatwo mogą pociągnąć nurka w dół. Uparliśmy się jednak, więc nam ustąpił. Przewrót w tył, ostatnia kontrola sprzętu i rozpoczęliśmy podróż z nurtem podwodnej rzeki do miejsca nazwanego przez nas Aleją Rekinów. Wystarczyło pilnować głębokości, by prąd zaniósł nas w to miejsce. Dopiero za aleją trzeba było mieć się na baczności i „wysiąść” z niego w obszar spokojnej wody zamieszkiwanej przez setki kolorowych ryb. Ale już na początku trasy zaczynało być ciekawie. W dole kręciły się rekiny szare. Nie łagodne, białopłetwe, lecz drapieżniki. I choć niegroźne dla ludzi i raczej ich unikające, to jednak robiły wrażenie. Tak duże, że przegapiłem barakudy, które tworzyły olbrzymi okrąg. Trudno, nie było sensu walczyć z nurtem niosącym mnie niczym ekspres. Wpłynąłem do Alei Rekinów. Szeroka, zamknięta z obu stron wypiętrzeniami rafy, była miejscem odpoczynku całych stad rekinów białopłetwych. Na mój widok nerwowo zamachały ogonami, ale ja przyglądałem się wielkiemu, niewyraźnemu obiektowi przed sobą. Rekin leopardzi! Jego piaskowa skóra na takiej głębokości wydawała się szaroniebieska, ale czarne plamy i rozmiar nie pozostawiały wątpliwości. Ależ fart! Rozpaczliwie złapałem się skały, jednak nurt pociągnął mnie dalej. Dystans między nami kurczył się coraz bardziej. Znów chwyt, tym razem pewniejszy, i jakoś się udało. Znieruchomiałem. Byle go nie spłoszyć. Tylko jak jedną ręką obsłużyć aparat fotograficzny? Zerknąłem za siebie i ze zgrozą zauważyłem szybującą watahę nurków. Moi przyjaciele skończyli zabawę z barakudami i byli coraz bliżej. Puściłem skałę i trąc kolanami o dno, by spowolnić działanie prądu, ustawiałem parametry w aparacie. A potem, niemal w ostatniej chwili, gdy wielki rekin z zadziwiającą lekkością uniósł się z dna, nacisnąłem spust migawki. Sipadan jest ostoją żółwi szylkretowych i zielonych. Tu odbywają gody i składają jaja na piaszczystych plażach. NO TO W DROGĘ: INFO : ■ Powierzchnia: Malezja, ok. 330 tys. km²; Sipadan 40 akrów. ■ Ludność: ponad 29 mln. ■ Języki: malajski (urzędowy), angielski, chiński, tamilski. ■ Religie: islam (60 proc.), buddyzm (19 proc.), chrześcijaństwo. ■ Waluta: ringgit malezyjski (MYR); 1 zł = ok. 1 ringgit. KIEDY ■ Najlepsza pora przypada między kwietniem a październikiem. Od grudnia do marca mocno pada (często zaczyna już w listopadzie). WIZA ■ Na pobyt do 90 dni w celach turystycznych nie jest wymagana. DOJAZD ■ Samolotem do Kuala Lumpur (np. liniami Qatar z Warszawy z przesiadką w Ad-Dausze) – bilet kosztuje ok. 2,7 tys. zł. Następnie z Kuala Lumpur malezyjskimi liniami Malaysia Airlines do Tawau (koszt ok. 500 zł). Z Tawau busem albo taksówką do miasta Semporna położonego na wyspie Borneo. KOMUNIKACJA ■ Najlepszą opcją jest wykupienie pakietu w jednym z centrów nurkowych działających na wyspach Mabul i Kapalai. Transport jest wówczas zorganizowany – busik zabiera gości z lotniska w Tawau i dowozi do Semporny, dalej płynie się motorówką. NOCLEGI ■ Pakiet nurkowy obejmuje transport, noclegi i wyżywienie. Do wyboru jest kilka resortów, m.in. - www.swvresort.com - www.waterbungalows.com - www.sipadanhotel.com - www.sipadan-kapalai.com JEDZENIE ■ Nie ma lokalnej gastronomii. Turyści są skazani na stołowanie się w resortach, gdzie przebywają. Kuchnia jest mocno międzynarodowa. Słodka woda pochodzi z lokalnych odsalarni. Goście dostają wodę butelkowaną. ZAKUPY ■ W niektórych resortach działają sklepiki z pamiątkami (koszulki, czapeczki). U rybaków na wyspie Mabul można kupić m.in. ręcznie rzeźbione figurki czy szczękę rekina. Ta druga opcja nie jest jednak dobrym pomysłem – szczęka może pochodzić z gatunku chronionego prawem międzynarodowym. BEZPIECZEŃSTWO ■ Miejsce jest bezpieczne dla turystów. Ryzyko niesie tylko głupota nurkujących, ale w tym przypadku każdy odpowiada za siebie. ZDROWIE ■ Szczepienia nie są wymagane. Można się jednak zaszczepić przeciw żółtaczce A i B, durowi brzusznemu, polio. NIEPEŁNOSPRAWNI ■ Bazy nie działają w Handicap Scuba Association, nie mają oferty dla niepełnosprawnych. Ale znając uczynność miejscowych, osoby dopuszczone do nurkowań nie powinny mieć żadnych kłopotów z poznawaniem głębin. WARTO WIEDZIEĆ ■ Park morski obejmuje Sipadan i przylegającą rafę koralową. Obowiązuje zakaz wstępu na wysepkę i spacerowania po niej. Nurkowie nocują na pobliskich wyspach: Mabul i Kapalai. Poprzez centrum nurkowe dostaje się imienną zgodę na nurkowania na Sipadanie. ■ W bazach można wypożyczyć sprzęt (za dodatkową opłatą), co przy kosztach nadbagażu zabieranego z Polski jest warte rozważenia. POCZUJ KLIMAT ■ Borneo: Ghost of the Sea Turtle – film dokumentalny z 1989 r. w reżyserii Jacques’a-Yves’a Cousteau. WWW ■ www.sabahparks.org.my – parki narodowe i obszary chronione w malezyjskim stanie Sabah
Ochotnicy do bólu. Kto i dlaczego chce by go torturowano?
Chociaż tortury powszechnie kojarzą się z zadawaniem bólu innym, większość ludzi na świecie umartwia się sama, na własne życzenie.
Ruben Enaje ukrzyżował się już 27 razy. Na co dzień pracuje na budowie. Kiedyś spadł z dużej wysokości, ale przeżył. Od 1985 r. dziękuje za to Bogu, przykuwając się do krzyża w każdy Wielki Piątek. Oprócz niego w San Pedro Cutud, 80 km na północ od Manili zawisło w kwietniu jeszcze 19 Filipińczyków. Wszyscy byli ochotnikami. – Moje cierpienia nie poszły na marne, bo dzięki nim żona i dzieci mają się dobrze – twierdzi Alex Laranang, który w tym roku ukrzyżował się po raz 14. W pobliskiej Malezji co roku na przełomie stycznia i lutego hindusi przebijają się sztyletami i hakami. Ich pokutno-dziękczynny marsz to punkt kulminacyjny festiwalu Thaipusam. Rytmiczne melodie wprowadzają pokutników w trans uśmierzający ból. Jedni przekuwają sobie języki lub policzki, inni wbijają w plecy wiele haków, na których ciągną pomocników lub dźwigają ważące kilkadziesiąt kilogramów konstrukcje zwane kavadi (brzemię). Są i tacy, którzy robią to wszystko jednocześnie. Cierpią okrutne męki, wierząc, że w ten sposób odpokutują grzechy i zapewnią sobie przychylność bogów. Muzułmanie natomiast okaleczają się podczas święta Aszura, opłakując śmierć wnuka proroka Mahometa Husajna ibn Alego, który w 680 r. zginął w bitwie pod Karbalą (doprowadziła do rozłamu w islamie i podziału na szyitów i sunnitów). Po kilkudniowych uroczystościach pobożni szyici idą boso do meczetów, biczując się pejczami zakończonymi ostrzami. Twierdzą, że dzięki temu głębiej przeżywają męczeństwo potomków Proroka. Największe kontrowersje budzi fakt, że w obrzędzie uczestniczą też dzieci – wierzy się, że rytualne nacięcia je uzdrowią. Te trzy krwawe święta to nie wyjątek – niemal każda religia zaleca, aby jej wyznawcy praktykowali jakąś formę umartwiania się, bo trenowanie ciała dyscyplinuje duszę, tworzy szczególną więź z Bogiem i pozwala wynagrodzić mu popełnione zło. – Cierpienie jest tym, co każdy może ofiarować i co jest „darem z serca” – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski, antropolog religii z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Umiejętność przezwyciężania bólu miała jednak nie tylko religijne, ale i kulturowe uzasadnienia i ceniona była w każdej epoce. Ewangelia na szafocie Sens cierpieniu próbowali nadać już starożytni Grecy, dla których tortury nie były wyrazem ślepego okrucieństwa. W starożytnym prawie ból był sługą prawdy, a „królową dowodu” – przyznanie się oskarżonego do winy. Prawdomówność sprawdzano tak jak czystość złota. Podobnie jak szlachetny kruszec należało potrzeć o basanos (bazaltowy kamień), aby zostawił na nim ślad, tak przesłuchiwanego trzeba było poddać mękom. Prawda mieszkała bowiem w ciele, na jaw musiała wyjść wśród jęków i złorzeczeń, a torturom poddawano nie tylko oskarżonego, ale i świadka. Średniowieczne kodeksy, takie jak XVI-wieczna Carolina, dokładnie opisywały sposoby zadawania mąk. Precyzyjnie określono, ile razy skazańca można przypiekać, bić, łamać, rozciągać. Kat musiał uwzględnić poziom odporności delikwenta i z wyczuciem dokręcać śrubę. Dawka dla jednych niewystarczająca do wyznania win innych mogła zabić. Zadawanie bólu było więc sztuką, podobnie jak medycyna zajmująca się jego leczeniem. Nie na darmo więc kata nazywano magistrem tortur lub mistrzem małodobrym. – Kaźń wykraczała jednak daleko poza ramę prawną, wchodziła w porządek boski jako wielkie imitatio – naśladownictwo Męki Pańskiej. Na szafocie odgrywano sceny biblijne, a Ewangelia dostarczała wzorców zachowań zarówno sędziom, jak i ofierze. Wszyscy wchodzili w biblijne role tak chętnie, że przebieg sądu i kaźni przypominał wielkanocne misterium – mówi dr Monika Milewska, antropolog z Uniwersytetu Gdańskiego. – W Krakowie po wydaniu wyroku sędziowie umywali ręce w misie. W drodze na śmierć spowiednik na każdym kroku przypominał skazanemu analogiczne do jego losu etapy Męki Pańskiej: więzienie, towarzystwo zbójów, wiązanie rąk przed kaźnią, obnażenie i mękę. Naśladujący Chrystusa przestępca nie był w stanie co prawda zbawić ludzkości, ale mógł ocalić własną duszę. W drogę do Nieba wyruszyć mogła bowiem tylko oczyszczona dusza, nieobciążona ziemskimi zbrodniami. Aby ją uwolnić, najpierw należało zniszczyć grzeszne ciało, co czyniono z pasją, łamiąc je kołem, ćwiartując i paląc na stosie. Tak jak ból był chrystusowy, tak jego brak – diabelski. Męki doczesne miały oszczędzić tych wiecznych. Kary na ciele Za pomocą bólu przywracano też porządek na ziemi. Starożytne imperia, podobnie jak koczownicze ludy Wielkiego Stepu, traktowały okaleczanie jako środek zastraszania i panowania. Egipcjanie odcinali podbitym wrogom ręce i członki, aby pozbawić ich mocy. Bizantyjczycy preferowali oślepianie, a w Europie zwłoki straconych długo pozostawiano w miejscach publicznych ku przestrodze. W artykułach prawa magdeburskiego z XVI w. czytamy, że kat imię prawie u wszystkich ludzi na sobie nienawistne niesie, dlatego iż urząd jego zda się być lekki, sprośny, okrutny a krwawy. Średniowieczny małodobry był jednak cenionym rzemieślnikiem, a jego obecność podnosiła prestiż miasta. Obcowanie ze śmiercią czyniło go kimś na kształt szamana. W Norymberdze jeden z katów spoczął w alei zasłużonych. Miastu przysłużył się nie tylko na szafocie – po przejściu na emeryturę służył jako konsultant medyczny biegły w anatomii. Także paryscy kaci o miłym dla ucha tytule Monsieur de Paris nie tylko odbierali, ale i ratowali życie. Po egzekucji oferowali palce skazańców i fragmenty stryczka jako panaceum, a genitalia na szczęście. W Anglii zaś okaleczenia ceniono ze względów politycznych. Wilhelm Zdobywca w 1066 r. wprowadził je jako środek odstraszający skuteczniej niż wieszanie. Kradzież i podpalenie od tej pory karano amputacją prawej nogi i wydłubaniem oczu, a obcięcie uszu wymierzano jak popadło, za wiele różnych przestępstw. Za panowania Henryka VIII utratę ucha kosztowała nieobecność w kościele. Kary na ciele i honorze zamiast napiętnowania i powstrzymania innych od występków oswajały z okrucieństwem i wpływały na zbrutalizowanie życia – zauważa Zbigniew Kuchowicz w Obyczajach staropolskich XVI–XVII w. Logika nakazywała więc zastąpić cięższe kary powieszeniem, a lżejsze chłostą. Ból wpisany w boski porządek świata królował w katowniach jeszcze przez 200 lat. Z kodeksów karnych wymazał go dopiero wiek rozumu. Tortur zakazano, a egzekucje zyskały humanitarny charakter. Wedle zapewnień doktora Guillotina podczas rewolucji francuskiej na szafocie ból zastąpić miało przyjemne uczucie zimna spadającego na kark ostrza. – Od czasu wynalezienia gilotyny skazaniec przeistoczył się w pacjenta, a wskazującego na sens cierpienia spowiednika zastąpił anestezjolog – wyjaśnia dr Monika Milewska. – Ucieczka od bólu wiąże się z zanikaniem wiary w męki wieczne, a demontaż katowni z rozbiórką piekła. Przemiana dokonała się nie tylko na szafocie. – Dobrze opanowaliśmy sztukę znieczulania bólu nie tylko fizycznego, ale i psychicznego. Nasza kultura nie jest nastawiona na wspólnotę, dlatego unikanie cierpienia weszło nam w krew – mówi dr Tarzycjusz Buliński. – Zależność jest prosta: im mniej możemy znieść własnego bólu, tym łatwiej będziemy znosić ból innych osób: w telewizji, internecie, na ulicy czy w domu. W niektórych rejonach Indonezji, najludniejszego kraju muzułmańskiego, obowiązuje prawo szariatu. Kara chłosty stosowana jest za niewielkie nawet wykroczenia. Murni Amris z prowincji Aceh w 2010 r. dostała trzy baty za otwarcie stoiska spożywczego podczas ramadanu. (Fot. Tarmizy Harva/Reuters/Forum) Święte blizny W kulturach tradycyjnych, opartych na strukturach klanowych, ból i cierpienie są nieustannie przeżywane, jednoczą grupę i są niezbędnym elementem rytuałów inicjacji. Gdy nóż krajał ich ciało, czułem to niemal na sobie, oni spoglądali na mnie z łagodnym uśmiechem, a mnie mimo woli płynęły łzy – pisał w 1834 r. amerykański malarz George Catlin po wizycie u Indian Mandan. O spokoju, z jakim kandydaci na wojowników znosili cierpienie, zaświadczał protokół trzech naocznych świadków. To co Catlin nazywał torturami, w istocie było „Tańcem Słońca”, czyli powszechną wśród preriowych szczepów modlitwą, podczas której mężczyźni przez kilka dni tańczyli i śpiewali, wisząc na hakach wbitych w skórę. – W kulturach indiańskich Ameryki Północnej ból jest ofiarą dla sił sakralnych. Cierpiący w wyniku samoofiary bądź składani w ofierze jeńcy czy wreszcie ochotnicy przekazują bogom swoje cierpienie, w zamian oczekując powodzenia społeczności i łask ze strony sacrum. Dlatego kultury indiańskie są silnie nastawione na ból i przelew krwi – wyjaśnia prof. Andrzej Szyjewski. Próbie wytrzymałości poddawani byli też kandydaci na szamanów, którzy podczas specjalnego treningu uczyli się znosić ból i odrazę przez kontakt z odchodami i gnijącymi zwłokami. Pokonanie biologicznych ograniczeń było przepustką do sfery sacrum. Umiejętność znoszenia cierpienia wśród plemion żyjących w trudnych warunkach była ważna dla wszystkich, a blizny informowały o odwadze właściciela. – Ból sam w sobie nie ma wartości, ma ją to, co człowiek z nim robi, jak się zachowuje w jego obliczu – wyjaśnia dr Tarzycjusz Buliński, etnolog z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. – Bardziej liczył się wysiłek włożony w jego przezwyciężanie, bo to akt woli jest tym, czym ludzie różnią się naprawdę i bezwarunkowo. W dorosłość tradycyjnie należało więc wkroczyć z przekutym nosem, wargami, uszami, spiłowanymi zębami, wytatuowaną skórą, obrzezanym członkiem lub uciętą łechtaczką. Taka dekoracja ciała przez wieki była oznaką statusu społecznego i przynależności do określonej grupy. We współczesnych zachodnich społeczeństwach natomiast stała się głównie wyrazem własnej ekspresji, choć ma też uzasadnienie ewolucyjne – wynika z badań wrocławskich uczonych: dr. hab. Sławomira Kozieła, dr Weroniki Kretschmer i prof. Bogusława Pawłowskiego. Zdaniem badaczy ludzie modyfikujący swoje ciało wysyłają w ten sposób sygnał: jestem zdrowy, mam dobre geny, ze mną będziesz mieć zdrowe dzieci. Przekaz tkwi nie w samych ozdobach, ale w ryzyku wiążącym się z ich wykonaniem. Z raportu British Medical Journal wynika, że co setny zakolczykowany człowiek ląduje z tego powodu w szpitalu, w 20–30 proc. przypadków kończy się to infekcją, a tatuowanie może doprowadzić do zakażenia żółtaczką i wirusem HIV. Zgodnie z hipotezą upośledzenia, którą w połowie lat 70. sformułował izraelski biolog Amotz Zahavi, w przyrodzie osobnik, który podejmuje duże ryzyko, aby poinformować o jakości własnych genów, oceniany jest jako zdrowszy. Koncepcję Zahaviego może zobrazować sytuacja dwóch biegaczy, którzy jednocześnie zakończyli maraton, przy czym jeden z nich jest w typowym stroju maratończyka, a drugi ma na sobie plecak wypełniony kamieniami – czytamy w Biologii atrakcyjności pod redakcją Bogusława Pawłowskiego. Zwycięstwo zawodnika dźwigającego w trakcie całego biegu dodatkowy ciężar niewątpliwie będzie imponujące i potwierdzi jego znaczną przewagę nad rywalem. Równie dobrze rolę takiego plecaka u chcących podkreślić dobry stan swojego zdrowia mogą odgrywać ryzykowne tatuaże i kolczyki. Zaś w przypadku polityka, który chce zademonstrować przywiązanie do tradycyjnych wartości – wprowadzenie niezwykle surowego prawa i jego bezwzględna egzekucja. Powrót chłosty W XX w. kodeksy karne na świecie rozwijały się w dwóch kierunkach. Europa pod wpływem wojennej traumy dążyła do zniesienia kary śmierci, zapobiegania popełnianiu przestępstw, resocjalizacji przestępców. W niektórych krajach muzułmańskich przywrócono jednak kamienowanie i amputacje kończyn, które w czasach kolonialnych były zakazane. Ponowne wprowadzenie szariatu, kodeksu prawnego opartego na Koranie, było nie tylko powrotem do religijnych korzeni, ale też efektem narastającego radykalizmu i nacjonalizmu. Chłosta, którą powszechnie stosują m.in. Saudowie, na Półwysep Arabski trafiła dzięki Brytyjczykom, a dziś służy jako narzędzie walki z zachodnim stylem życia. 13-latce, która w Arabii Saudyjskiej wniosła na teren szkoły komórkę, wymierzono 90 batów i dwa miesiące aresztu, egipski urolog za przebywanie w jednym pokoju z kobietą dostał 500 batów i 5 lat więzienia, a kobiecie oskarżonej o nierząd w Medynie zasądzono 5 tys. batów! Z szacunków Amnesty International wynika, że tortury stosuje się dziś w 150 krajach. Ile osób katuje się na własne życzenie, wierząc w zbawczą moc cierpienia – nie wiadomo. Podczas święta Aszura muzułmanie, przede wszystkim szyici, biczują się na pamiątkę męczeńskiej śmierci imama Husajna, wnuka proroka Mahometa. W wielu krajach islamskich jest to oficjalne święto państwowe. (Fot. Chris de Bode/Panos/Czarny Kot) Warto wiedzieć: Ręka za kozę Boko Haram, radykalna islamska organizacja, której nazwę można przetłumaczyć jako „zachodnia edukacja to świętokradztwo”, walczy o wprowadzenie do systemu prawnego Nigerii amputacji za karę. Na północy, gdzie mieszka znacznie więcej muzułmanów, surowe kary cielesne wymierza się za najdrobniejsze przewinienia. W 2000 r. Malam Buba Bello Jangebe został pierwszym człowiekiem w Nigerii, którego na podstawie islamskiego prawa sąd skazał na odcięcie ręki za kradzież krowy. Rok później podobny wyrok wykonano za kradzież roweru i kozy wartej 40 dolarów.
Co trzeci turysta przyznaje, że na swojej turystycznej mapie ma centra handlowe. Shopping nowym zwyczajem turystów.
Jak wynika z sondażu World Travel Monitor najwięcej pieniędzy na urlopowy shopping wydają Chińczycy, mieszkańcy Malezji oraz Indii. Na liście pojawili się też Finowie, Francuzi, Szwedzi i Rosjanie. Najmniej pieniędzy zostawiają w sklepach Amerykanie, Brytyjczycy i Włosi. Zakupy najczęściej robimy podczas krótkich wypadów, tzw. city breaks. Gdzie najchętniej? W Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech, Włoszech, Hiszpanii oraz w Turcji. Zakupoholicy wybierają też azjatyckie metropolie w Chinach, Tajlandii, Singapurze oraz Korei Południowej. A wy? Probowaliście takiej formy wyjazdów? A może nie przekonuje was taki pomysł?
Co powiesz na +27 st. zimą? To najlepsze miejsce, w które można uciec od polskich chłodów
Główni bohaterowie tej opowieści to turkusowa woda, biały piasek i palmy. I słońce. Jest gorąco, ale bez przesady. Pocztówkowy eden.
Od przybytku wrażeń w Kuala Lumpur boli głowa. Powietrze w betonowej dżungli lepi się do płuc, smog drapie nozdrza, brzęk klaksonów świdruje bębenki. Dlatego ledwie do malezyjskiej stolicy przylecieliśmy, już z niej uciekamy. Dokądkolwiek, byle nad morze. Sęk w tym, że morza są tu dwa, a nas czworo i demokracja nie staje tym razem na wysokości zadania. Żeby zadowolić wszystkich, decydujemy: najpierw Andamańskie, potem Południowochińskie. Lotnisko na Langkawi do największych nie należy, nie przeszkadza mu to jednak przyjmować regularnie rejsowych boeingów ze stolicy. Archipelag ponad stu wysp to północno-zachodni skrawek Malezji – dalej jest już Tajlandia. Jest połowa lutego, do pełni sezonu turystycznego jeszcze daleko, a w naszej maszynie tłok. Z samolotu widać głównie palmy i lesiste góry. Z nazwy to wyspy orła, a przyroda stara się co rusz dać dowody na jej słuszność. Orły są tu nie tylko na pomnikach i pamiątkowych T-shirtach, ale przede wszystkim na niebie. Choć, jak się potem z pomocą atlasu ptaków przekonam, najwięcej jest jednak pięknie ubarwionej kani bramińskiej – z białą głową i piersią, a resztą ciała rudą. Kiedy taksówka zawozi nas do zarezerwowanego wcześniej hotelu, szybko się orientujemy, że bez samochodu nic tu nie zdziałamy. Obsługa hotelowa po wszelkie atrakcje kieruje na największą z plaż wyspy – Pantai Cenang, a to kilkanaście kilometrów od nas! Szybko naprawiamy więc błąd i za bezcen wynajmujemy małe auto (a potem tankujemy je trzy razy taniej niż w Polsce). Kierownica jest po prawej stronie, co zwiastuje pewne niedogodności. Biała krew Pantai Cenang jawi się jak typowy kurort. Morze przycupnęło za długą ulicą handlową z bazarem, sklepami i dziesiątkami restauracji. Każdy, kto tu trafi, musi wyjechać z lżejszym portfelem, bo kompleks jest jak rybacka sieć – złowiony, obkupiony. Wierni zasadzie, że najlepsze pamiątki to te w żołądku, wybieramy z akwarium rybę, która z międzylądowaniem na grillu ma trafić na nasze talerze. Nie pytamy nawet, co to za gatunek – jego nazwa i tak wiele by nam nie powiedziała. Najedzeni kierujemy się na plażę. Długa na 2 km tonie w bieli piasku. To ponoć efekt klątwy, jaką rzuciła na wyspę dziewica Mahsuri, niewiasta niesłusznie oskarżona o nieczystość. W chwili przedwczesnej śmierci z jej żył popłynąć miała biała krew. Dziś płynie raczej alkohol, co jest w muzułmańskiej Malezji rzadkością. Od paru dekad Langkawi jest strefą wolnocłową. Napoje procentowe do najtańszych nie należą, ale są. Boso na piasku O ile Pentai Cenang jest plażą bardzo zurbanizowaną, pełną leżaków, barów, wypożyczalni łódek i hoteli z basenami, o tyle pozostałe, rozsiane po całej wyspie są raczej dzikie, pochowane w zatokach, trudniej dostępne, a przez to puste. Na te położone najdalej na północy jedziemy wąskimi krętymi drogami nawet godzinę. Albo i dłużej, jeśli wliczymy w to liczne postoje. Raz skusi nas drogowskaz kierujący do parometrowego wodospadu. Innym razem zboczymy na farmę krokodyli. Na największą atrakcję Langkawi poświęcić musimy z kolei kilka godzin. Otwarta w 2003 r. kolejka linowa wwozi na 708 m n.p.m. Przez 2 km wspina się pod kątem ponad 40 stopni. Sąsiednia Tajlandia, widoczna nawet z poziomu morza, na górze jest już podana jak na dłoni. Na osoby pozbawione lęku wysokości czeka tam widokowy most. Wisi ponad 100 m nad doliną, a opiera się tylko na jednym 82-metrowym pylonie. Wśród atrakcji – przeszklone fragmenty podłogi i lunety do podglądania Tajów przy kąpieli. Po czterech dniach zaliczania kolejnych plaż żegnamy Langkawi. Więcej z orlej wyspy nie wyciągniemy. Ale droga nad Morze Południowochińskie będzie testem naszej cierpliwości. Popłyniemy promem na stały ląd, potem wsiądziemy do autobusu na południe. Przesiadka w Alor Setar, stolicy stanu Kedah, dalej nocny autobus do Jerteh, wreszcie taksówka do Kuala Besut na wschodnim wybrzeżu. A tam, rzut beretem od celu – ulewa, bo na wschodzie kraju monsun dopiero zaczyna ustępować. – Nie martwcie się, na Perhentianach będzie sucho – mówi właściciel firmy pływającej na wyspy. Motorówka, na którą nas zapakował, skacze przez fale, a nasze plecaki szorują po podłodze raz w jedną, raz w drugą stronę. Nerwowo zerkamy na kapoki zawieszone nad głowami pasażerów. Może nie jest jeszcze za późno, by je założyć? A potem jest jak w Fortepianie w reżyserii Jane Campion – łódka przybija do brzegu okalającego niepozorną zatokę, a dookoła nagle roi się od wypakowywanych z niej prosto na piasek walizek. Perhentian Besar i Kecil to po prostu wyspy Duża i Mała. Kiedyś służyły jako przystanek na morskiej drodze między Bangkokiem i Malezją. Od dziesięcioleci zamieszkane przez rybaków, niedawno wpadły w łapy przemysłu turystycznego. Na obu znajduje się kilka plaż z bungalowami, restauracjami, klubami nurkowymi i sklepikami. Poza nimi nie ma tu nic. Większą część wysp pokrywa gęsta dżungla, przez którą prowadzi kilka ścieżek łączących wybrane plaże. Nie ma samochodów, motocykli, rowerów, bo nie ma dróg. Jedyny transport to własne nogi i wodne taxi według odgórnie ustalonych stawek. Główni bohaterowie? Turkusowa woda, biały piasek i palmy. I słońce. Jest gorąco, choć nie tak jak na zachodnim wybrzeżu. 28, może 30ºC. Pocztówkowy eden. – Jeszcze dwa tygodnie temu tutaj też lało i wiało. Tak, że nie dało się wytrzymać – sprowadza na ziemię młody rybak. Dopytuje, skąd mamy linę (morze przyniosło) i do czego ona nam potrzebna (żeby zawiesić kupione wcześniej na bazarze hamaki). Sam opowiada o rytmie życia na Perhentian. – Pierwsi turyści przypływają tu na ogół w połowie stycznia, jednak większość ośrodków i restauracji otwiera się dopiero pod koniec miesiąca. Prawdziwy sezon zaczyna się w marcu i trwa aż do października. Wtedy jest tu tłok. A po sezonie lepiej uciekać, bo – wiadomo – monsun. Na razie mamy wrażenie, że kuchnię w restauracji otwierają specjalnie dla nas. Rząd stolików ustawiono na plaży, prostopadle do morza. Czyli na talerzu coś egzotycznego z ośćmi, a pod stołem boso na piasku. Czarna Plama – Szukajcie czarnej plamy w wodzie – mówi łamanym angielskim Lucas, wyraźnie nie radząc sobie z dalszym ciągiem zdania. Lucas ma łódkę, więc wynajęliśmy go, by obwiózł nas po okolicznych rafach. Wyobrażam sobie, że ta plama to jakaś głębia czy uskok na dnie. Stojąc na dziobie chybotliwej łajby, wsłuchuję się w miarowy terkot diesla i przeczesuję wzrokiem wodę. Ogromna, ponadmetrowa skorupa pojawia się na powierzchni niespodziewanie i równie szybko znika. Była plama, nie ma plamy, ale przynajmniej wszystko staje się jasne. Oto na Perhentian przypłynęła pierwsza w tym roku samica żółwia zielonego i jeszcze tego wieczoru na jednej z plaż złoży jaja. Mieszkańcy rybackiej wioski przypilnują, by wszystko przebiegło zgodnie z planem matki natury. Tak jest co roku. – Gdy tylko ktoś zauważy żółwicę, zawiadamia resztę. Wieczorem na wszystkich plażach wystawiamy straż. Wszystkich, bo nie wiemy, na której tym razem złoży jaja – tłumaczy Lucas. Gdy już żółwica wygramoli się na którąś z nich, musi mieć spokój. Wyspiarze dbają więc, by nikt jej nie przeszkadzał, a potem opiekują się jajami. Doglądają ich przez kolejne tygodnie, a po wykluciu odganiają drapieżne ptaki czy kraby, żeby młode zdążyły do wody. – To co, chcecie po kolacji popilnować którejś plaży? Adam Robiński
Przez ostatnie dziesięć lat byliśmy przekonani, że w Malezji żyje 500 tygrysów. Okazuje się, że mamy ich dwa razy mniej – mówi Mark Rayan Darmaraj, ekspert fundacji WWF.
Dr Mark Rayan Darmaraj szefuje programowi ochrony tygrysów World Wide Fund for Nature. Spotkaliśmy się z nim, gdy kilka tygodni temu odwiedził Warszawę. Rozmawialiśmy o tygrysie malajskim – zagrożonym wyginięciem podgatunku tygrysa. Jak ma się tygrys malajski do innych podgatunków? Mark Rayan Darmaraj: Choć morfologicznie niewiele różni się od tygrysa indochińskiego, genetycznie jest to inne zwierzę. Dziś na wolności żyje tylko pięć z dziewięciu podgatunków tygrysa [bengalski, indochiński, sumatrzański, syberyjski i malajski – przyp. ar]. Tygrysa południowochińskiego uznaje się za wymarłego, bo mamy go tylko w niewoli. Malajski jeszcze żyje na wolności, wciąż jest szczytowym drapieżnikiem dżungli. Jest mniejszy niż inne podgatunki, nie licząc sumatrzańskiego – dorosłe osobniki ważą od 100 do 120 kg. A ile go zostało? Szacujemy, że na półwyspie Malajskim żyje dziś między 250 a 340 tygrysów. To wynik osobnych badań siedmiu subpopulacji. Na ogólnonarodowe liczenie wciąż czekamy. Przez ostatnie dziesięć lat byliśmy przekonani, że tych tygrysów jest 500 – okazuje się, że mamy ich dwa razy mniej. Jeśli więc nie zrobimy nic dla ich ochrony, jeśli nie ruszymy z kopyta, wkrótce stracimy je wszystkie. Tygrys malajski jest tak nieliczny, że ja, naukowiec zawodowo się nimi zajmujący, dzikiego tygrysa tylko raz i to w sidłach. Innych dzikich kotów widziałem za to mnóstwo. Na szczęście mamy fotopułapki, one mówią nam o tygrysach niemal wszystko, co potrzebujemy wiedzieć. Dobrodziejstwem Malezji jest długi, właściwie nieprzerwany pas lasu, który obrasta tzw. główne pasmo górskie, kręgosłup Półwyspu Malajskiego. Jako że są to tereny górskie, last ten pozostaje w dużej mierze nietknięty. Ta ciągłość pomaga w utrzymaniu kontaktów pomiędzy różnymi subpopulacjami tygrysa, tymi żyjącymi na północy i na wschodzie, w Parku Narodowym Taman Negara. Utrzymanie tej ciągłości jest dla nas wyzwaniem i szansą na uratowanie podgatunku. (Czytaj też: 29 lipca to Międzynarodowy Dzień Tygrysa) Przez ostatnie sto lat tygrysy wyginęły na ponad 90 proc. dawnego zasięgu występowania. Kiedy zaczął się ten spadek populacji? Tak – w latach 50. XX wieku na świecie żyło 100 tysięcy tygrysów. Początek tego spadku związany jest z likwidacją ich siedlisk. Podobnie w Malezji – w latach 50. mieliśmy tych tygrysów trzy tysiące. Z kolei w latach 90. – już tylko 500. Ta liczba wciąż maleje, tym razem jednak nie chodzi wyłącznie o utratę siedlisk. Tygrysy giną przez kłusowników, którzy polują zarówno na nie, jak i na ich pożywienie: sambara, gaura, mundżaka czy dziką świnię. Dlaczego kłusownicy wzięli na cel tygrysy? Bo zapotrzebowanie na nie zgłasza tzw. tradycyjna medycyna chińska. Jej medykamenty pozyskuje się ze sproszkowanych kości, mięsa, a nawet wąsów tygrysów. I tylko nikt nigdy nie udowodnił, że mają one jakiekolwiek działanie. To wszystko mit. Ale tak naprawdę wiele osób skupia się wyłącznie na tygrysach, zapominając, że jeśli nie będą miały one co jeść, populacja nie urośnie. Dlatego bardzo groźne jest też kłusownictwo ukierunkowane na pożywienie tygrysów. To wszystko współgrające czynniki, często trudne do rozdzielenia. Jednak możemy z dużą pewnością powiedzieć, że dziś kłusownictwo odgrywa większą rolę niż utrata siedlisk. Między innymi dlatego, że kłusownicy nie muszą polegać na oficjalnych danych. Oni wiedzą swoje. Wystarczy, że pojadą w dzicz i porozmawiają z tubylcami. Małym nakładem sił są w stanie wytropić tygrysy zanim w świat pójdzie informacja o danej populacji. A zdarzają się przypadki odwrotne – że to tygrys zabija człowieka? Oczywiście, choć moim zdaniem są nieliczne. Przez ostatnie 20 lat w Malezji zginęło w ten sposób raptem kilka osób. W Indiach tygrysy zabijają setki, jeśli nie tysiące ludzi. Ale nawet tam tygrysy musiały się dopiero nauczyć atakowania ludzi. To dla nich niespotykane zachowanie, bierze się zwykle z niedostatku zwierzyny łownej. W Malezji te ataki mają zwykle miejsce na niewielkich plantacjach kauczuku, które przylegają do lasu. Plantacje wielkopowierzchniowe radzą sobie z tym problemem, planując strefy buforowe. A pod te niewielkie często przychodzą dzikie świnie czy jeleniowate, a za nimi tygrysy. I gdy są chore lub zmęczone, mogą zaatakować człowieka zamiast zwierzęcia. Trzeba to podkreślić – atakują go tylko wtedy, gdy z jakichś powodów tracą umiejętność normalnego polowania. Ich instynkt drapieżnika dotyczy wyłącznie zwierząt czworonożnych! Ale tak, ten konflikt na linii tygrys – człowiek ma czasem miejsce. Jak więc mówicie ludziom o konieczności ochrony zwierzęcia, które przy odpowiedniej sposobności mogłoby ich zabić? W miejscach, gdzie pracowałem i gdzie ten konlikt się pojawiał – ginęło bydło lub ludzie – zaskakujące było to, z jakim spokojem przyjmowano te ataki. Ludzie po prostu nauczyli się żyć z dziką przyrodą. Wiedzą, że takie rzeczy się zdarzają. Tolerancja dla tych zwierząt jest więc stosunkowo wysoka. Oczywiście bardzo trudno pogodzić się ze stratą, jednak nie mają wyjścia i żyją dalej. To bardzo biedni ludzie, a ich mentalność jest bardzo odmienna od tej w miastach. Co nie zmienia faktu, że bardzo istotnym jest, by szybko dostawali odszkodowanie za poniesione straty. A jak powinniśmy patrzeć na tygrysy z perspektywy Europy? To dla nas przecież bardzo odległy problem. Na sprawy ochrony przyrody nie można patrzeć wyrywkowo, w izolacji. Trzeba je rozpatrywać całościowo. Tygrysy nie należą do danego narodu, są skarbem całego świata, naturalnym dziedzictwem wszystkich ludzi. Są też wszystkich ludzi odpowiedzialnością – nie tylko tych, którzy żyją w ich sąsiedztwie. Wy w Europie też przecież chcecie mieć świadomość, że gdzieś tam na wolności wciąż żyją tygrysy. – rozmawiał Adam Robiński
29 lipca, w Międzynarodowy Dzień Tygrysa, WWF przypomina o trudnej sytuacji zwierząt zagrożonych wyginięciem i wzywa do współpracy na rzecz ich ochrony
W 2010 roku populacja dziko żyjących tygrysów była szacowana na 3200 osobników. O skali zagrożenia gatunku mówią liczby: w latach 2000-2014 minimum 1590 tygrysów zostało schwytanych przez kłusowników. Oznacza to, że raz na dwa tygodnie średnio jeden tygrys był zabijany na potrzeby nielegalnego handlu. To jednak dane szacunkowe, bo w wielu krajach brak ich brak - albo nigdy nie odbywało się tam liczenie tych zwierząt, albo przeprowadza się je dopiero teraz. Mondial Assistance - jedna z firm konsekwentnie wspierających takie działania - uczestniczy w programie ochrony tygrysa w Malezji. Dzięki zaangażowaniu w działania prowadzone w kompleksie leśnym Belum-Temengor na Półwyspie Malajskim, przy użyciu specjalistycznego sprzętu, jest prowadzony monitoring i liczenie tygrysów. Szacowanie ich liczebności odbywa się poprzez identyfikację pasów na ich bokach, unikalnych dla każdego osobnika, podobnie jak wzór linii papilarnych u człowieka. Dzięki temu zmniejsza się prawdopodobieństwo policzenia tego samego zwierzęcia, więcej niż jeden raz. - Dla naszej firmy dbałość o środowisko jest bardzo istotna, uczestniczyliśmy już w kilku projektach pod sztandarem WWF, wspieraliśmy działania na rzecz ograniczania nielegalnego handlu zagrożonymi gatunkami. Zależy nam również na uwrażliwianiu na problemy dzikich zwierząt i budowaniu społecznej świadomości ekologicznej, więc w pomoc tygrysom angażujemy swoich klientów. Od 29 lipca, kupując ubezpieczenie na stronie elvia.pl można przekazać WWF 10 zł na ratowanie tygrysów – mówi Tomasz Frączek, prezes Mondial Assistance, właściciel sklepu elvia.pl. Obecnie największym zagrożeniem dla dziko żyjących tygrysów jest kłusownictwo. Podobnie jak kość słoniowa czy róg nosorożca części ciała tygrysa są wykorzystywane w tradycyjnej medycynie azjatyckiej.
Pomysł na przewodnik Grand Prix Formuły 1
Do niedawna w Polsce mało kto interesował się Formułą 1. Sukcesy Roberta Kubicy sprawiły jednak, że królowa sportów motorowych stała się naszą kolejną, po skokach narciarskich, dumą narodową.
Każdy, kto śledzi zmagania kierowców F1 przed ekranami telewizorów, w końcu zapragnie zobaczyć je na żywo. Jednak te najbliższe, czyli Grand Prix Węgier (na Hungaroringu) czy Niemiec (na Nurburgringu), szybko nam się znudzą. Tak jak nudzą się kierowcom i możnym tego świata. Dlatego coraz więcej imprez odbywa się w Azji, na Bliskim Wschodzie. Aż korci, żeby się tam wybrać, tym bardziej że w większości są to tory nowe, o doskonałej infrastrukturze i świetnym zapleczu, jak restauracje, parki rozrywki, kina, plaże, baseny. Sezon 2009 kusi do zwiedzania całego świata – kierowcy F1 będą się ścigać w 17 krajach na czterech kontynentach. Za rok ruszą też po Grand Prix Indii oraz Korei Południowej. Niestety, nikt nawet nieśmiało nie przebąkuje o podobnej inwestycji w Polsce. Budowa obiektu F1 z pełnym zapleczem kosztuje od 100 do 500 mln dolarów. Tor musi być tak zaprojektowany, by wyścig był jak najbardziej emocjonujący i ale też bezpieczny. Dlatego Fédération Internationale de l’Automobile (FIA) rezygnuje ze starych konstrukcji na rzecz cacek wybudowanych w Azji i na Bliskim Wschodzie. Decyzja ta uchroniła, przynajmniej w pewnym stopniu, Formułę 1 od skutków kryzysu finansowego. Na następnych stronach przedstawiamy przegląd najciekawszych torów F1 na świecie. Co to jest ? ■ Formuła 1 (F1) to prowadzony co roku cykl najbardziej prestiżowych międzynarodowych wyścigów samochodowych (Grand Prix) na świecie. Pierwsze zawody zostały rozegrane w 1950 r. ■ F1 jest też nazwą klasy aut biorących udział w wyścigach. Wszystkie parametry dopuszczanych na tor bolidów są rygorystycznie określone. Nadwozie jest otwarte, kabina ma tylko jedno miejsce. ■ Formuła 1 (wymowa „jeden”) w Polsce często jest błędnie określana jako „formuła pierwsza”. Złe tłumaczenie wprowadza zamieszanie, bo Formula 1st (czyli „formuła pierwsza”) to seria wyścigów, które nie mają nic wspólnego z Formułą 1. Sepang International Circuit (1999 r.) Malezja Długość toru: 5,543 km Zakręty: 15 Rekord okrążenia: 1:34,223 (Juan Pablo Montoya, Williams, 2004) Tor w Malezji to jeden z najciekawszych obiektów tego typu na świecie. Dla nas jest ważne, że to właśnie tam Robert Kubica osiągnął jeden z najlepszych ubiegłorocznych wyników, kończąc wyścig na drugiej pozycji. Szerokie proste na Sepang International umożliwiają częste wyprzedzanie, a dość wąskie zakręty wymagają sporej koncentracji. Jedną z większych atrakcji na torze Sepang jest kapryśna pogoda – potrafi zmienić scenariusz każdego wyścigu. W tropikalnym upale może w ciągu kilku minut spaść rzęsista ulewa, która po kolejnych kilku minutach ustaje. W takich warunkach na mokrym torze przyczepność tracili tu najlepsi: Michael Schumacher i Rubens Barichello (obaj w 2001 r.). Malezyjczycy chcieliby także, by ich tor był równie niezwykły jak tor w Singapurze (strona 104) i dlatego w tym roku zaproponowali wyścig wieczorny, przy sztucznym oświetleniu. Na razie jednak nie wiemy, czy do tego dojdzie – być może władze F1 mają podpisaną z Singapurem umowę na wyłączność organizowania wieczornych zawodów. W ubiegłym roku Bernie Ecclestone, w młodości średniej klasy kierowca wyścigowy, teraz prawdziwy pan i władca Formuły 1 (jego majątek szacowany jest na 2,5 mld funtów, z czego większość pochodzi ze sprzedaży praw telewizyjnych do transmisji z Grand Prix F1), sugerował wyłączenie Malezji z kalendarza wyścigów. Nie kwestionował samego toru, którego zaplecze techniczne należy do jednych z najlepiej przygotowanych na świecie. Tor wymaga wprawdzie drobnych poprawek, ale podstawowym zarzutem było najbliższe otoczenie kompleksu. W pobliżu Sepang znajduje się wysypisko śmieci, a okoliczna infrastruktura jest już przestarzała. Ostatecznie, po zapewnieniach malezyjskiego rządu, że jeszcze przed tegorocznym Grand Prix Malezji wprowadzone zostaną niezbędne inwestycje i zmiany, udało się przedłużyć kontrakt na rozgrywanie zawodów do 2015 r. Shanghai International Circuit (2004 r.) Chiny Długość toru: 5,451 km Zakręty: 16 Rekord Okrążenia: 1:32,238 (Michael Schumacher, Ferrari, 2004) Budowa toru w Szanghaju trwała zaledwie półtora roku. Pracowało przy niej przez 24 godziny na dobę niemal trzy tysiące robotników. Koszt inwestycji wyniósł pół miliarda dolarów. Autorem projektu był oczywiście Niemiec Hermann Tilke, od kilkunastu lat monopolista w dziedzinie tworzenia najlepszych torów F1. Jego nazwisko jest gwarancją sukcesu. Chińczycy już wcześniej próbowali dołączyć do grona gospodarzy Grand Prix. Pierwszy tor wybudowali w 1999 r., jednak jego plan nie wyszedł spod ręki architekta rekomendowanego przez FIA, w związku z czym nie zyskał atestów dopuszczających go do kalendarza F1. Pierwsze Grand Prix Chin odbyło się dopiero na Shanghai Circuit. Kierowcy lubią się na nim ścigać. Jest zrobiony ze sporym rozmachem, a trybuny mogą pomieścić największą na świecie liczbę widzów (200 tys.). Tor jest przy tym bardzo wymagający i szybki. Na kilku prostych bolidy osiągają prędkości ponad 300 km/godz. Zawody w 2007 r. źle wspominają dwaj młodzi kierowcy, Lewis Hamilton i Kubica. Hamilton walczył o pierwszy tytuł mistrzowski, ale wyjeżdżając z alejki serwisowej, zjechał na pobocze i zakopał się w żwirze, co zniweczyło jego plany. W tym samym roku wyścigu nie ukończył Kubica, któremu popsuła się hydraulika w BMW. Na szczęście Szanghaj pozostawia też dobre wspomnienia. W ubiegłym roku Kubica wyścig zakończył tam jako szósty. Bahrain International Circuit (2004 r.) Bahrajn Długość toru: 5 411 km Zakręty: 15 Rekord okrążenia: 1:30, 252 Michael Schumacher, Ferrari 2004 Przeciwników przenoszenia Grand Prix na Wschód nie brakowało. Znalazł się jednak skuteczny argument, który przekonał nawet najbardziej opornych: pieniądze. Choć w porównaniu z torem szanghajskim można stwierdzić, że ten w Bahrajnie był dość tani – kosztował „zaledwie” 150 mln dolarów. Powstawanie kolejnych torów poza Europą zwiastuje zmianę europocentrycznego nastawienia szefów F1. Grand Prix Bahrajnu w 2004 r. było pierwszym w historii F1 wyścigiem rozgrywanym na Bliskim Wschodzie. I jednocześnie zostało uznane przez Fédération Internationale de l’Automobile za najlepiej zorganizowane Grand Prix w 2004 r. Co ciekawe, na kilka miesięcy przed imprezą władze Bahrajnu występowały do Berniego Ecclestone’a z prośbą o usunięcie jej z kalendarza wyścigów z obawy przed kompromitacją, że nie uda im się zdążyć z przygotowaniami toru. Nawierzchnia jest dość śliska z powodu pustynnego piasku nawiewanego na asfalt. Ale szerokie proste i zakręty, szerokie pasy bezpieczeństwa sprawiają, że kierowcy mogą tutaj iść na całość. Dzięki asfaltowej strefie bezpieczeństwa (a nie trawiastej, piaskowej czy żwirowej, jak na starszych torach) kierowcy, którzy wypadają z trasy, nie tracą cennych punktów za drobne błędy. W ostatnich latach na tym torze wygrywali Michael Schumacher, Fernando Alonso i Felipe Massa. Co ciekawe, zwycięzcy, stojąc w Bahrajnie na podium, nie strzelają korkami od prawdziwego szampana. Alkohol w muzułmańskim kraju co prawda nie został zakazany, jednak jego spożywanie jest źle przyjmowane. Dlatego kierowcy otwierają butelki z napojami bezalkoholowymi. Circuit de Monaco (1950 r.) Monako Długość toru: 3,340 km Zakręty: 18 Rekord Okrążenia: 1:14,439 (Michael Schumacher, Ferrari, 2004) Uliczny tor w Monako to nie tylko jedna z najbardziej emocjonujących i prestiżowych eliminacji w kalendarzu Grand Prix F1, ale także jeden z najważniejszych wyścigów samochodowych na świecie. Stawiany jest w jednym szeregu z Indianapolis 500 czy 24-godzinnym Le Mans. Odbywały się tu pierwsze w historii wyścigi Formuły 1 i chyba nikt nie wyobraża sobie kolejnych lat bez tego punktu programu. Nawet jeśli już wszystkie inne Grand Prix wyniosą się z Europy, można być pewnym, że Grand Prix Monako pozostanie. Tor w Monako jest najkrótszy, najbardziej skomplikowany i najtrudniejszy spośród wszystkich tras Formuły 1. Każdy zespół chce się tu pokazać z jak najlepszej strony. W ubiegłym roku Robertowi Kubicy udało się zająć tu drugie miejsce. Trasa przebiega ulicami, które na co dzień służą mieszkańcom miasta do jazdy zwykłymi autami. Niemal 3,5-kilometrowy odcinek wyłączany jest z ruchu na sześć tygodni przed planowanym wyścigiem, by ustawić odpowiednie bandy, barierki i zabezpieczenia. Sprzątanie po całej imprezie trwa kolejne 3 tygodnie. Z powodu niespełna 2-godzinnego wyścigu przez ponad dwa miesiące w roku główne ulice Monte Carlo są wyłączone z ruchu. Mieszkańcy jednak nie widzą w tym nic nadzwyczajnego. Może dlatego, że wśród nich znajdują się też kierowcy F1 (korzystne przepisy podatkowe przyciągnęły tu wielu z nich). Jazdę w Monako utrudniają niezwykle ciasne zakręty, na których bolidy muszą zwalniać do 50 km/godz. oraz proste, takie jak ta wiodąca przez słynny tunel, gdzie prędkości dochodzą do 300 km/godz. Charakterystyka aerodynamiczna tunelu sprawia, że bolidy tracą nawet do 30 proc. docisku aerodynamicznego, który mają na otwartej przestrzeni. Dodatkowo wąska trasa utrudnia wyprzedzanie. Takie warunki wymagają wprowadzenia bardzo specyficznych zmian w autach i są sprawdzianem dla mechaników. Podczas Grand Prix Monako kierowca zmienia bieg średnio raz na dwie sekundy. Tor najczęściej służy zespołom do prezentowania nowinek technicznych. Yas Marina Circuit (2009 r.) Abu Zabi Długość Toru: 5,520 km Zakręty: 20 Rekord okrążenia: brak W tym roku odbędzie się inauguracja Grand Prix Abu Zabi w Zjednoczonych Emiratach Arabskich. Właśnie tam rozstrzygnie się walka o mistrzostwo świata – ostatni wyścig sezonu. Yas Marina ma przypominać połączenie dwóch torów europejskich: części portowej toru w Monako oraz fragmentu belgijskiego toru Spa-Francorchamps. Budowa tego obiektu nie jest jeszcze ukończona, więc trudno mówić o całkowitych kosztach inwestycji. Jednak mimo rozmachu, z jakim arabscy szejkowie realizują swoje projekty, prawdopodobnie trudno będzie im przebić kwotę za tor w Szanghaju. Nie ulega jednak wątpliwości, że i tutaj koszty będą spore: tor położony jest na wyspie oddalonej od stolicy Abu Zabi o około 30 km. Poza torem powstaje tu jedna z najciekawszych infrastruktur. Budowane są: hotele, marina, nowe plaże i baseny. Zapowiada się istny raj dla co majętniejszych kibiców. Marina Bay Street Circuit (2008 r.) Singapur Długość toru: 5,067 km Zakręty: 23 Rekord okrążenia: 1:45,599 (Kimi Räikkönen, Ferrari, 2008) Pierwsze Grand Prix w Singapurze w ubiegłym roku było wyjątkowe przede wszystkim dlatego, że kierowcy po raz pierwszy w historii F1 ścigali się w nocy. Cały tor na dystansie ponad 5 km został dokładnie oświetlony specjalnymi diodami LED i lampami, które nie rzucały cienia i nie oślepiały kierowców. Organizację tego Grand Prix próbowały zablokować władze Malezji. Ich zdaniem tor Sepang, oddalony zaledwie o 300 km od nocnego toru Marina Bay, straciłby na atrakcyjności. Wyrażały też obawy, że taka konkurencja może tym dwóm państwom nie wyjść na dobre. Na szczęście już po imprezie głosy sprzeciwu umilkły – okazało się, że te wielkie zawody zupełnie sobie nie szkodzą. Bardzo kręty i szybki tor przypadł do gustu kierowcom. Wielu z nich lubi ścigać się w miastach, a nocne wyścigi jeszcze bardziej podnoszą poziom adrenaliny. Jazda w centrum 4,5-milionowej metropolii z prędkościami powyżej 300 km/godz. jest widowiskowa i sprzyja popularności F1. Utrudniają ją potworny upał i nierówna nawierzchnia (przez nią bolidy odrywają się od asfaltu, co pogarsza ich właściwości aerodynamiczne i skuteczność hamulców). Tor Marina Bay zyskał sobie sławę niewybaczającego błędów. Po wypadkach i stłuczkach aż trzech kierowców musiało wycofać się z wyścigu (Nelson Piquet Junior, Adrian Sutil i Kimi Räikkönen). Natomiast ferrari prowadzone przez Felipe Massę wyjechało z pit-stopu z fragmentem dystrybutora paliwa, o którym zapomnieli mechanicy. Istanbul Park (2005 r.) Turcja Długość toru: 5 338 km Zakręty: 14 Rekord okrążenia: 1:24.770 (Juan Pablo Montoya, McLaren-Mercedes, 2005) Gdy cztery lata temu Formuła 1 trafiła do Turcji, nikt się nie spodziewał, że zadomowi się tu na dłużej. A jednak okazało się, że i kierowcy, i organizatorzy imprezy polubili Stambuł. Jeździ się tutaj w ruchu przeciwnym do wskazówek zegara (tak jak w Singapurze i Brazylii). Według Berniego Ecclestone’a to najlepszy tor F1 na świecie. Jednak po wyścigu w 2006 r. organizacja dalszych Grand Prix w Turcji wisiała na włosku. Okazało się, że nagrodę dla zwycięzcy Grand Prix wręczał Mehmet Ali Talat, który został przedstawiony jako prezydent Tureckiej Republiki Cypru Północnego, państwa uznawanego tylko przez Turcję. Za próbę wmieszania FIA w sprawy polityczne wymierzono organizatorom 5 mln dolarów kary. Trybuny toru w Stambule mogą pomieścić nawet 155 tys. kibiców. Rekord osiągniętej prędkości: niemal 330 km/godz. Tor jest bardzo bezpieczny, widowiskowy i wyjątkowo malowniczo położony. Jego projektant, oczywiście Hermann Tilke, wykorzystał atrakcyjne ukształtowanie terenu. Trasa opada i wznosi się wszędzie, gdzie to tylko możliwe. Niektóre z zakrętów przypominają te z najsłynniejszych torów na świecie. Znajdziemy tu zapożyczenia z toru Interlagos, Laguna Seca czy Spa-Francorchamps. Na ósmym z kolei zakręcie w Stambule kierowcy przez nieco ponad cztery sekundy poddawani są przeciążeniu rzędu 5 G! Wielu zawodników nie utrzymuje na nim swoich bolidów, ponieważ cztery mniejsze wiraże tworzą tam jeden duży zakręt. Podczas inaugurującego wyścigu w 2005 r. na dwa okrążenia przed końcem właśnie w tym miejscu z trasy wypadł walczący o mistrzowski tytuł Juan Pablo Montoya, oddając zwycięstwo Kimiemu Räikkönenowi. Od trzech lat królem tureckiego toru jest Felipe Massa, który wygrywa tutaj walkę o pole position, a także sam wyścig. Bezpieczeństwo Kierowcę chroni: ■ konstrukcja nadwozia (tzw. monocoque) z włókien węglowych, ■ ognioodporne ubranie wytrzymujące przez 35 sekund temperaturę 850 stopni Celsjusza, ■ kask, którego nie przedziurawi pocisk wystrzelony z prędkością 500 km/godz., ■ system HANS utrzymujący głowę kierowcy w pozycji pionowej przy uderzeniu czołowym, co chroni szyjny odcinek kręgosłupa przed urazem, ■ wymiana żwirowego pobocza w starszych torach na asfaltowe, by samochody łatwiej wytracały na nim prędkość; na asfaltowej nawierzchni maleje też ryzyko niebezpiecznego koziołkowania bolidu, ■ w starych torach proste stalowe bariery obudowane ścianami opon zastępuje się specjalnymi barierami pochłaniającymi energię uderzenia. Przewinienia: Falstart, przekroczenie dopuszczalnej prędkości w alei dojazdowej do pit-stopów i przy samych boksach (maksymalna prędkość 80 km/godz.), rozmyślne blokowanie szybszego kierowcy, skracanie trasy przejazdu, celowe spowodowanie wypadku (którego można było uniknąć). Kary. Sędziowie mają w swoim arsenale dwie podstawowe kary: drive-through oraz stop & go. Drive-through polega na przejechaniu przez boksy z zachowaniem obowiązującego ograniczenia prędkości, natomiast stop & go wymusza na kierowcy 10-sekundowy postój w jego boksie. Trasa: Wyścig rozgrywany jest na dystans 305 – 320 km (jedynym wyjątkiem jest Monako – tor ma 260 km) i nie może trwać dłużej niż dwie godziny. Taki wymóg czasowy narzuciły stacje telewizyjne, które wykupiły prawa do transmisji F1. Pit-Stop. Tutaj z czasem walczą mechanicy: tankowanie samochodu (12 litrów na s); zmiana opon (3,5 s); czyszczenie szybki w kasku kierowcy i wymiana uszkodzonych części nadwozia (mniej niż 10 s). Silnik F1. Ma pojemność 2,4 litra, waży minimum 95 kg. Jego moc szacowana jest obecnie na około 700–750 KM. Obroty dochodzą do 19 tys. na minutę. Zakazane są jakiekolwiek formy doładowania. Bilety. Formuła 1 zaczyna się najczęściej już w piątek dwiema sesjami treningowymi, poranną i popołudniową. Następny dzień rozpoczynają przygotowania do kwalifikacji, które zaczynają się o godzinie 13.00 lub 14.00. Niedzielny wyścig rusza o 14.00, a wraz z nim rosną emocje. Jeśli chcemy w pełni cieszyć się jego atmosferą, musimy się wykosztować. ■ Ceny są zróżnicowane i zależą głównie od lokalizacji trybuny na torze. Trzydniowy karnet na miejsca w pobliżu zakrętu Parabolica na włoskim torze Monza kosztuje 180 euro, a na lepszej trybunie przy prostej startowej nawet dwukrotnie więcej. Bogatsi kibice mogą również poznać F1 od kuchni i wybrać opcję z wycieczką po paddocku i z wyjściem w okolice pit lane. ■ Najtańsze dla nas są oczywiście Grand Prix Węgier i Grand Prix Niemiec (najniższe koszty dojazdu). Bilety kosztują minimum 100 euro (z reguły miejsca stojące), ale żeby móc zobaczyć choć fragment wyścigu, trzeba zapłacić przynajmniej dwukrotnie więcej. ■ Warto też decydować się na miejsca niedaleko telebimów, bo tylko one pozwolą nam śledzić przebieg całego wyścigu. Najdroższe bilety obowiązują na miejscach, z których widać pit-stopy i prostą startową. Ich ceny podaje się w tysiącach euro. ■ Bilety najlepiej zamawiać za pośrednictwem stron internetowych każdego z torów F1. Można też skorzystać ze stron firm specjalizujących się w sprzedaży biletów na Grand Prix. Często organizują one nie tylko bilety, ale także przelot i hotel. www.gptt.pl, www.obp.com.pl Kalendarium F1 na rok 2009 1. Grand Prix Australii 29.03. 2. Grand Prix Malezji 5.04. 3. Grand Prix Chin 19.04. 4. Grand Prix Bahrajnu 26.04. 5. Grand Prix Hiszpanii 10.05. 6. Grand Prix Monako 4.05. 7. Grand Prix Turcji 07.06. 8. Grand Prix W. Brytanii 21.06. 9. Grand Prix Niemiec 12.07. 10. Grand Prix Węgier 26.07. 11. Grand Prix Europy 23.08. 12. Grand Prix Belgii 30.08. 13. Grand Prix Włoch 13.09. 14. Grand Prix Singapuru 27.09. 15. Grand Prix Japonii 04.10. 16. Grand Prix Brazylii 18.10. 17. Grand Prix Abu Zabi 01.11.
Jest tak czarna i gęsta, że nie widać gwiazd. Jej spokój burzy otaczający mnie zewsząd trudny do opisania hałas. Tysiące syków, bzykań, cykan, pohukiwań łączy się w jedną, intensywną, głośną, wibrującą i niepokojącą melodię. To pierwotne brzmienie dżungli Taman Negara.
Taman Negara- malezyjska arka Noego Im dłużej go słucham i lepiej rozpoznaję pojedyncze tony, tym mocniej upewniam się, że lista jego twórców jest nieskończona. Jestem z grupą 10 podróżników i turystycznych wyjadaczy, razem mamy na sumieniu niejedną niebezpieczną wyprawę i niejeden przerażający turnus, ale nawet z tym bagażem doświadczeń pierwsze, co przychodzi teraz do głowy, to wziąć nogi za pas. Przed ucieczką powstrzymuje mnie obecność przewodnika, który podobno zna Taman Negara jak nikt inny. Groźne dla nas dęwięki są dla niego drogowskazami w położonym w samym sercu Półwyspu Malajskiego, odciętym z trzech stron wodą, najstarszym i najbardziej dzikim z tropikalnych lasów deszczowych Azji, a może i świata. Zaś noc to najlepsza pora, żeby poznać jego tajemniczych mieszkańców. Powoli, potykając się o rozmyte w mroku głazy, wyruszam więc na nocne safari. Każdy wyłaniający się z ciemności kształt na nowo rozbudza moją wyobraźnię. Poskręcane konary przypominają karykaturalnie wygięte ludzkie kończyny, a lepkie od mieszaniny wilgoci i własnych soków liście są niczym twarze czarnych charakterów z filmów fantasy. Do tego jeszcze czające się wokół życie, którego słyszalna obecność przyprawia mnie o dreszcze. Dość powiedzieć, że na blisko 4,4 tysiącach km2 tego parku narodowego skrywa się 150 tys. gatunków owadów, w tym samych motyli około tysiąca, 200 gatunków ssaków, 300 gatunków ptaków, 140 węży, w tym 17 jadowitych, 100 jaszczurek i wiele innych – często jeszcze nieopisanych bądź znanych jedynie z akademickich podręczników – stworzeń. Idziemy gęsiego wąską, wyciętą w leśnej gęstwinie ścieżką, którą rozjaśnia nam snop światła rzucany od czasu do czasu przez ciężką, żółtą ręczną latarkę, w jaką wyposażony jest przewodnik. To potęguje wrażenia, podobnie jak padająca od kilku godzin mżawka, która nasączyła gliniaste podłoże do tego stopnia, że ślizgamy się po nim niczym po lodowisku. Jeden zły ruch – ostrzega nasz opiekun – i zjedziemy po stromym zboczu wprost do wezbranej od deszczu, brązowej od osadów, wartko płynącej odnogi rzeki Tembeling. Atrakcja wątpliwa, nawet jeśli docenimy, że pływa tam ponad 200 gatunków ryb – wśród nich 12-kilogramowe kelahy wielkie – a na brzegu możemy spotkać wylegującego się dwumetrowego warana. W odróżnieniu od swych indonezyjskich braci jest podobno niegroźny, naturalnie nieśmiały i płochliwy. Utytłani błotem, pozbawiani krwi przez przysysające się do nóg nie wiadomo kiedy i jak, czatujące na liściach pijawki nie tracimy rezonu, pokonując kolejne przeszkody – gigantyczne korzenie drzew, które muszą utrzymać i dożywić równie gigantycznych rozmiarów pnie i korony. Jest późny wieczór, a dżungla wciąż pulsuje niczym popularne kurorty w pełni turystycznego sezonu. Pomimo mroku nasz przewodnik wyłuskuje jej tajemniczych i gadatliwych mieszkańców. Złapana w krąg światła mała, za to obdarzona wyjątkowo mocnym głosem, zielona żabka wcale nie wydaje się przestraszona. Łypie na nas z pobłażaniem wielkimi oczami świadoma swojej mocy – najmniejszy kontakt z jej skórą skończy się zatruciem pokarmowym. Włochata gąsienica też nas ignoruje – dotknięcie jej spowoduje wysypkę. Patyczaki lub modliszki bronią swej prywatności, próbując zlać się z otoczeniem. Udają gałęzie, zeschnięte liście, fragmenty kory, jednak przed wzrokiem lub może raczej zawodową intuicją naszego przewodnika nie uchroni nawet najbardziej perfekcyjny kamuflaż. Niektóre zwierzęta same się dekonspirują – barwne niczym dzienne motyle ćmy wielkości nietoperzy nie mogą się oprzeć i przywabione światłem przecinają nam drogę, zalotnie poruszając skrzydłami. Jadowite skorpiony, jak podkreśla prze-wodnik – bardzo, bardzo niebezpieczne – dogrzewają się w butwiejących pniach drzew, cierpliwie czekając na ofiary. Inni nocni łowcy – wielkie, włochate pająki – zaczajają się na ptaki z nadzieją, że być może spłoszone nagłym ruchem przelecą nad ich kryjówką. Ptaki jednak, oświetlone znienacka, wcale się nie płoszą. Siedzą nastroszone na gałęziach, strzepują wodę z piór i z ciekawością obserwują naruszających ich spokój intruzów. Nasz przewodnik opisuje kolejne wyłaniające się z mroków gatunki, jednak mimo niewątpliwych wizualnych zalet bezkrwawego polowania na małą zwierzynę nocna wyprawa w dżunglę pozostaje największym wyzwaniem dla zmysłu słuchu. W czasie pory deszczowej, a tej właśnie doświadczam w Malezji, niebo spowite jest chmurami w kolorze ołowiu, leje się z niego mniej lub bardziej intensywnie przez całą dobę. I to właśnie dźwięki, jakie wydają miliony kropli deszczu spadających na miliony liści, o różnej wielkości, miąższości i kształtach, wraz z odgłosami wszelkiej maści żywych istot tworzą zapadającą w pamięć fascynującą i przejmującą atmosferę dżungli. W świetle poranka Taman Negara wygląda jak intensywnie zielony parujący dywan utkany we wzory o różnym nasyceniu tego koloru, rozłożony na malowniczych wzgórzach (najwyższy szczyt Gunung Tahan wznosi się blisko 2200 m n.p.m.). Ja jestem 40 metrów nad ziemią i walczę z lękiem wysokości, pokonując 3,6-kilometrowy system rozpiętych między drzewami wiszących pomostów. Przypominają mi się sceny z Indiany Jonesa i zastanawiam się, czy niepozorne deski, po których stąpam, nie zarwą się pode mną. Szybko jednak zapominam o rozterkach. Widok, jaki się stąd roztacza, jest oszałamiający. Z platform umieszczonych między kolejnymi odcinkami tej stworzonej dla turystów trasy podziwiam morze wiecznej zieleni. Przez jej szczelny baldachim z trudem przedziera się światło do równie bogatego wnętrza, które pogrążone w półmroku w porównaniu z nocą bardzo się wyciszyło. Choć na tej wysokości jestem bezpieczna, wiem, że pode mną może skrywać się coś, co właśnie rozważa mnie jako potencjalny obiad. W końcu w Taman Negara żyją tygrysy, czarne pantery, pytony zdolne połknąć w całości jelenia, i śmiertelnie jadowite kobry. Są tu też słonie azjatyckie, tapiry wyglądające jak skrzyżowanie świni z miniaturowym słoniem oraz bardzo rzadki, widziany zaledwie raz przez strażnika parku sumatrzański nosorożec, najmniejszy z krewniaków. Śmigające po koronach drzew małpy są prawdziwym nocnym i dziennym utrapieniem dla mieszkających na obrzeżach parku turystów. Zgodnie ze swoją złośliwą naturą bawią się, skacząc po dachach, gdy my chcemy spać, lub gryzą, gdy akurat okazujemy im sympatię. Wcale się nas nie boją, wyrywają torebki z jedzeniem, nachodzą w domkach, kradną różne przedmioty. Potrafią nawet wyrwać aparat fotograficzny i wynieść go w dżunglę. W powietrzu ich ruchy nabierają gracji, a obecność oznajmiają uginające się lekko bądź sprężynujące gałęzie. Najbardziej jednak w dżungli fascynujące są rośliny i ich niesamowity życiowy potencjał. Zobaczymy tu znane z domowych parapetów gatunki w nienaturalnej dla nas skali i te nieznane, których ogólna liczba sięga 10 tys.W Taman Negara rośnie najwyższe drzewo świata – tualang – osiągające spektakularne 80 metrów wysokości. Poczciwe, delikatne, wrażliwce fikusy benjaminy, ozdoby naszych mieszkań, tutaj mają zdecydowanie gorszą opinię. Zwane są mafią, zapewne dlatego, że bez skrupułów mordują inne drzewa, oplatając ofiary tak ściśle i wysysając z nich soki tak długo, aż te uschną, a po śmierci żerują nadal na ich truchle. Lubią atakować grupowo, nie szkodząc sobie nawzajem. Produkują nasiona, które uwielbiające je ptaki wydalają wraz z kałem, często na inne drzewa. Na takim podłożu kiełkują młode figowce. Szybko wypuszczają łodygi i liście z niezwykłą siłą pnące się ku słońcu i podłożu. Gdy korzenie rośliny osiągną grunt, stanie się ona niezależnym od żywiciela albo tego, co z niego pozostało, bytem. Liany też nie mają najlepszej reputacji. Ich stalowy uścisk wprawdzie nie zabija, ale hamuje przyrost ofiar. Niestety, twórcy Tarzana nieco przesadzili z ich możliwościami. Władca dżungli nie mógł ich wykorzystywać w powietrznych ewolucjach, a przynajmniej nie w prezentowany na filmach sposób. Rosną bowiem z dołu do góry, nie można więc się na nich rozhuśtać. Bardziej niż do efektownego przefrunięcia z jednego drzewa na drugie nadają do skoku o tyczce, choć i to wątpliwe. Znaczne fragmenty Taman Negara porastają też malownicze bambusowe „łąki”. Ta niezwykła trawa, podobnie jak występujący tu rattan, odgrywa bardzo ważną role w malezyjskiej gospodarce. Buduje się z niej domy, robi meble, przedmioty codziennego użytku i ozdoby, a nawet jedzenie. W ogóle puszcza dla znawców materii jest prawdziwym supermarketem i apteką. Można tu znaleęć rośliny, których liście tamują krwawienie, polerują paznokcie, służą jako detergenty, trują, zapobiegają biegunkom, pobudzają potencję albo nadają mięsu przyjemny zapach. Natkniemy się tu też na drzewa produkujące żywicę, która po zakrzepnięciu pali się niczym olej. Znajdziemy grzyby świecące w ciemnościach i wiele innych niezwykłych roślin. Na ich właściwościach najlepiej znają się Orang Asli – nieśmiali ludzie lasu, jedyni, którym malezyjski rząd przyznał prawo mieszkania i polowania w Taman Negara. Prawdopodobnie przybyli tu setki lat temu z Nowej Gwinei. Na obszarze parku żyje ich około 700 w grupach mniej więcej 20-osobowych. Tylko taka liczba zapewnia samowystarczalność. Orang Asli są niewysocy, dobrze zbudowani, mają ciemną karnację, czarne kręcone włosy, szerokie nosy. Nie zmienili obyczajów przez wieki, a ich życiem rządzi tabu. Tabu każe im budować wciąż takie same domy, ze szpiczastymi pokrytymi palmowymi liśćmi dachami dla mężczyzn i półokrągłymi dla kobiet. Sypiać na platformach umieszczonych kilkadziesiąt centymetrów nad ziemią, co chroni przed wężami, jaszczurkami i innymi pełzającymi stworzeniami. Polować, jak ich prapradziadowie, za pomocą wysuszonych bambusów, z których robią 1,5-metrowe wyrzutnie do zatrutych jadem z Antaris toxicaria strzał. Zabijać głównie małpy, ptaki wiewiórki i inne zwierzęta żyjące na drzewach raz na 4 dni, a te żywiące się padliną zostawiać w spokoju. Urozmaicać dietę owocami, np. durianem, którego ze względu na bardzo intensywny i nieprzyjemny zapach zabrania się trzymać w publicznych miejscach, oraz innymi nasionami i owocami. A w końcu to tabu wymusza na nich przeprowadzkę, gdy w okolicy zaczyna brakować żywności. Orang Asli starają się bowiem dbać o środowisko, w którym żyją. To jedno z niewielu plemion niekorzystających ze zdobyczy cywilizacji i niewiedzących, co to technika, z której Malezja tak przecież słynie (większość sprzętu elektronicznego dostępnego w naszych sklepach produkowana jest właśnie tu). Są prości, otwarci, łatwowierni. Wspólnie opiekują się dziećmi, polują, jedzą i dzielą się zarobioną gotówką. Władze Malezji wielokrotnie próbowały ucywilizować ludzi lasu, edukując ich dzieci. Nigdy im się to jednak nie udało. Nawet czterolatki wylatywały ze szkoły już po tygodniu, gdyż wbrew surowym zakazom paliły papierosy. Przyzwyczajone, że okadzanie się i palenie to jedyny sposób, aby w dżungli walczyć z insektami, nie były w stanie docenić zalet edukacji. Dziś ci ludzie są dla odwiedzających ich wioskę turystów niczym żywa muzealna ekspozycja. Można ich podglądać, robić zdjęcia, częstować dzieci cukierkami i kontemplować ich niezwykłą egzystencję w tym przedziwnym edenie wykształconym w ciągu 130 mln lat ewolucji, w którym każdy element jest częścią wielkiego, perfekcyjnie działającego mechanizmu. No to w drogę Przygoda w dżungli - Samolotem – do Kuala Lumpur latają Malaysia Airlines, Australian Airlines lub KLM. Niestety, nie ma bezpośredniego połączenia z Polski, więc trzeba się liczyć z przesiadką w jednym z miast europejskich. Cena biletu to ok. 3 tys. zł. Kurs – Taman Negara - Kuala Lumpur od Taman Negara dzielą 3 godziny jazdy samochodem. Można więc wynająć auto, za ok. 150/900 RM (ringgitów) za dzień/tydzień plus 100 RM kaucji. Przepisy ruchu drogowego są podobne jak w Wielkiej Brytanii. Przy większej grupie można też po- myśleć o wzięciu taksówki za ok. 1 RM za 1 km (1 RN = 0,27 dol.). - Na obrzeżach Taman Negara znajduje się wiele ośrodków turystycznych. Można w nich przenocować w dość komfortowych warunkach w domkach lub na niewielkich polach namiotowych. Są tam też restauracje. - Przykładowe ośrodki to Mutiara Taman Negara, www.mutiarahotels.com . 3 dni 2 noce w domku jednoosobowym 780 RM/dwuoso- bowym 900 RM, Taman Negara Resort, tam znajduje się siedziba dyrekcji parku. www.tamannegararesort.com - Warto zastanowić się nad wykupieniem tzw. pakietu, który obejmuje m.in. transport z Kuala Lumpur w obie strony. Koszt takiej wycieczki (3 dni, 2 noce w ładnym domku dla jednej osoby to ok. 800 RM, dla dwóch taniej – ok. 600 RM). Za fotografowanie na terenie parku trzeba zapłacić 5 RM, zaś za wstęp 1 RM. - Nie jest wymagana, jeżeli nie chcemy zostać w Malezji dłużej niż 3 miesiące. Paszport musi być ważny co najmniej 6 miesięcy. Ambasada Malezji, ul. Gruzińska 3, Warszawa tel. 22 61731 44, mwwarsaw@it.com.pl PODRÓŻ DO AZJI Do poczytania Z przewodnikiem „Azja południowo-wschodnia” (1) wyprawisz się koleją przez malezyjską dżunglę, odkryjesz świat luksusowych kurortów i przyrody na wyspach Langkawi. Z kolei Beata Pawlikowska w „Blondynce Tao” (2), zaprasza na Rainforest Challenge, rajd samochodami terenowymi. Cena det: 69 zł (1), 59 zł (2), dla prenumeratorów: 59 zł (1), 49 zł (2). Zamówienia: (0*22) 607 02 62, www.nationalgeographic.pl
Możliwości pracy w Azji jest zaskakująco dużo. Znajdą ją zarówno fachowcy różnych branż, jak i nauczyciele angielskiego (nawet bez dyplomów), rezydenci biur podróży, przedstawiciele firm i wolontariusze.
Fachowcy Rezydenci Specjaliści w wąskiej dziedzinie znajdą pracę w swoim zawodzie, na przykład w budownictwie, ale i w sektorze nowoczesnych technologii (wynagrodzenie od 6 000 zł). Nasze firmy, głównie handlowe, szukają przedstawicieli w Azji. Najczęściej jest to zajęcie polegające na sprawdzaniu zawartości wysyłanych do Polski kontenerów z ubraniami, butami, meblami lub zegarkami (zarobki 1 300–2 300 zł miesięcznie). Najłatwiej jest w sektorze turystycznym – można zostać rezydentem biura podróży lub pracować np. jako instruktor w Tajlandii, gdzie od lat funkcjonują polskie centra nurkowe. Nurek z licencją instruktora zarobi do 3 000 zł miesięcznie. Z kolei naganiacz przy sklepie, nawet w biednych Indiach, może liczyć na 100 zł/dziennie. Minus: trzeba samemu znaleźć sobie takie zajęcie, np. przez Internet lub kontaktując się bezpośrednio z firmami. Lekcje angielskiego W Chinach, w ostatnich kilku latach, można mówić o prawdziwej eksplozji prywatnych szkół nauczających tego języka. Plus: w wielu przypadkach do zatrudnienia wystarcza magisterium, a nauczyciel otrzymuje darmowy bilet lotniczy i wynagrodzenie do 1 200 zł/mies. Podjęcie pracy nauczyciela uprawnia do 50% zniżki na kolej i do tymczasowego zameldowania, a to zabezpiecza przed kosztownym przedłużaniem wizy. W Indonezji najlepsze kontrakty są zawierane na okres 12 lub 18 miesięcy. Pracy można szukać, przeglądając ogłoszenia w gazetach „Jakarta Post” lub „Indonesian Observer”. Najwięcej szkół językowych jest w Dżakarcie. Pensje oscylują wokół 1 700–2 200 zł miesięcznie. Część placówek zapewnia też bezpłatne zakwaterowanie. W Kraju Kwitnącej Wiśni popularne są tzw. conversation lounges lub voice rosom. Są to konwersacje z lektorami na luźne tematy. Pracy szukamy w Internecie i gazetach „Japan Times” (poniedziałek), „Kansai Time Out” i „Metropolis”. Plus: najbardziej lukratywne możliwości daje rządowy program JET (Japan Exchange and Teaching). Zarobki ok. 5 500 zł/mies. Minus: praca w szkołach prywatnych jest płatna ok. tysiąc złotych mniej. W Korei najwięcej ofert dotyczy nauki dzieci. Typowy kontrakt obejmuje 120 godzin/mies. za pensję wynoszącą ok. 3 400–3 700 zł plus gratisowy bilet lotniczy, zakwaterowanie, płatne wakacje i ubezpieczenie medyczne. Odpowiednikiem japońskiego JET jest EPIK (English in Korea Program) prowadzony przez Ministerstwo Edukacji (4 000– –5 000 zł/mies.). Bangkok szuka nauczycieli angielskiego z dylomem i bez. Ogłoszenia znajdziesz w „The Bangkok Post” i „The Nation”. Minus: stawki 15 zł/godz. lekcyjna i 1 400 zł/mies. Plus: koszty utrzymania w Tajlandii są niskie. Wolontariat Jedyny minus to wpisowe wynoszące 2 500 zł przy dwutygodniowych projektach. Plusem jest np. udział w morskich wyprawach naukowych do egzotycznych miejsc. Przez Travellers Worlwide zatrudnimy się na okres od 2 tygodni do roku, w sektorze prawa, medycyny, turystyki i dziennikarstwa w różnych krajach Azji. Z Coral Cay Conservation znajdziemy pracę przy co najmniej dwutygodniowych projektach ochrony raf koralowych (Filipiny, Malezja) i lasów tropikalnych (Filipiny). Podobnie w przypadku Greenforce, tyle że tu na rafach wschodniej Malezji możemy spędzić aż 10 tygodni. Earthwatch Europe – najstarsza i największa z organizacji charytatywnych wysyła wolontariuszy z Europy na projekty np. śladami cywilizacji na obszarze współczesnej Kambodży, pasterstwo nomadów w Mongolii. Indian Voluntee for Comunity Service oferuje 6-miesięczne programy w odległych i biednych prowincjach Indii, zaś Link Overseas Exchange programy nauczania Tybetańczyków lub opieki nad niepełnosprawnymi w Indiach, Nepalu i na Sri Lance. Inny wolontariat w Indiach to Bihar, Bodhgaya – Samanway Ashram (tel. 0631 2200223). Polega na pracy przy projektach dotyczących rozwoju socjalnego lokalnych społeczności (np. nauka angielskiego). Kup i sprzedaj Ten rodzaj zarobkowania może kojarzyć się z okresem transformacji ekonomicznej w Polsce na początku lat 90. XX w., kiedy znaczna część rodaków wędrowała z torbami po straganach Europy, a nawet dalej. Tanie i dobrej jakości wyroby rękodzieła w Azji zachęcają do pohandlowania nimi w Europie. Ceny są bardzo niskie. Piękny bieżnik na stół ze wzorami z jedwabiu kosztuje w Laosie (Luang Prabang) 6–7 zł, elegancka spódnica z bawełny – 25 zł, składany abażur z papieru czerpanego, bambusa i suszonych, naturalnych kwiatów – 3 zł. Kupując pięć sztuk szóstą dostaniemy po negocjacjach gratis. W Polsce można te rzeczy sprzedawać 5–10 razy drożej! I to będzie warte tej ceny. Na granicy nie należy jednak przesadzić z ilością towaru – dopuszczalne jest posiadanie kilkunastu sztuk z każdego asortymentu. Najlepiej rozprowadzać te rzeczy wśród znajomych, wstawiać do sklepów (umawiając się wcześniej z właścicielem na stałe dostawy) lub na aukcje internetowe (najlepiej na Allegro). Można także bezpośrednio polecieć z Azji do Paryża, Wiednia czy Monachiumi tam sprzedawać ciuchy na pchlich targach. Minus: jest to praca na granicy legalności, tylko dla obdarzonych talentem handlowym. Po francusku Tom, którego spotkaliśmy w kambodżańskim Siem Reap, jest Francuzem, który ponad dwa lata temu przyjechał do Azji na wakacje. Od tego czasu nie był w domu. Powoli przemieszcza się z jednego azjatyckiego kraju do drugiego. Zatrzymuje się na kilka tygodni, miesięcy w jednym miejscu. Udziela się jako wolontariusz przy różnych humanitarnych projektach, a jednocześnie zarabia na życie wszędzie tam, gdzie go zechcą. Zajmował się orangutanami w Indonezji i pracował jako model i mężczyzna do towarzystwa dla bogatych Singapurek. To nie była prostytucja. Dla tych kobiet biznesu pokazanie się w restauracji, na raucie lub w teatrze z białym partnerem jest oznaką wysokiego statusu społecznego. Praca polegała na wspólnym chodzeniu na imprezy dla VIP-ów, podczas których rozmawiało się o sztuce i życiu, a potem każdy szedł w swoją stronę. Tom pracował jako wolontariusz przy morskich żółwiach w Malezji (Nocami patrolowaliśmy plaże, gdzie żółwie przypływały, składając jaja. Zbieraliśmy je zanim pojawili się tam ludzie kradnący jaja. Potem, kiedy gady się wykluły, wpuszczaliśmy je do morza) i w tym samym czasie występował jako muzyk w knajpach w całej Malezji. W Tajlandii znalazł na Khao San Road ogłoszenie o pracy w reklamówce jakiegoś tajskiego piwa. Zarobione wówczas pieniądze wydał na utrzymanie, bezpłatnie ucząc birmańskich uchodźców angielskiego. Teraz mieszka w Kambodży i pracuje w przytułku dla dzieci, a utrzymuje się z uczenia angielskiego i… siedzenia w knajpach (Jest wiele nowych knajp, turyści nie wiedzą, które są dobre, więc właściciele zatrudniają mnie, abym siedział w takiej knajpie sprawiał dobre wrażenie. Turysta widzi zadowolonego białego przy stoliku, więc myśli, że to musi być dobra restauracja. Ja jeszcze rzucam w rozmowie, że mają tu najlepsze w Azji jedzenie i już…).