Rekordowy sukces Fridy Kahlo. Jej obraz został sprzedany za 54,7 mln dolarów
Padł rekord dotyczący najdroższego sprzedanego obrazu namalowanego przez kobietę. Dzieło meksykańskiej autorki nosi nazwę „El sueño (La cama)” i choć opowiada o tematyce sennej, to jego cena zdecydowanie stawia na nogi.
Meksykanka Frida Kahlo to jedna z najbardziej rozpoznawalnych artystek XX-wiecznego malarstwa. Jej autoportret pt. „Diego i ja” (Diego y yo) był dotychczas najdrożej sprzedanym obrazem jakiegokolwiek latynoamerykańskiego twórcy, osiągając cenę 143 mln złotych. Artystka z Meksyku musiała jednak ustąpić pierwszego miejsca… samej sobie, bijąc tym samym rekord najdroższej pracy namalowanej przez kobietę. „Sen (łóżko)” – historia rekordowego obrazu Obraz, który został sprzedany za rekordowe 54,7 mln dolarów amerykańskich (ok. 202 mln zł), przedstawia senną scenę z udziałem Fridy Kahlo. Portretowana artystka leży w łóżku na tle pochmurnego nieba, a nad nią, na górnej pryczy, spoczywa obwiązany pnączami ludzki szkielet. Motyw snu był charakterystyczny w twórczości meksykańskiej artystki. Prawdopodobną przyczyną takich inspiracji był wypadek, jakiego doznała w wieku osiemnastu lat. W wyniku kolizji autobusu z tramwajem Frida odniosła poważne obrażenia, przez które została unieruchomiona w łóżku na trzy miesiące. W czasie długiej i żmudnej rekonwalescencji Kahlo odkryła swoją pasję do malowania autoportretów. Rodzina zamontowała jej specjalne lustro na baldachimie, aby mogła malować, leżąc w łóżku. Sama artystka po wypadku pisała: „Nie jestem martwa i mam powód, by żyć. Tym powodem jest malarstwo”. Połączenie sennego nastroju, autoportretu i motywu śmierci – tak ważnego w kulturze meksykańskiej – stało się jedną z cech charakterystycznych prac Kahlo. Za takie właśnie dzieła kolekcjonerzy są dziś gotowi płacić dziesiątki milionów dolarów. Gdzie i komu sprzedano obraz? Podobnie jak poprzedni rekordowy autoportret, obraz „Sen (łóżko)” został wylicytowany w kultowym domu aukcyjnym Sotheby’s w Nowym Jorku. Co ciekawe, pochodził z prywatnej kolekcji. Anna Di Stasi, szefowa działu sztuki latynoamerykańskiej w Sotheby’s, przyznaje, że to jedno z ostatnich dzieł tej klasy, które wciąż znajduje się w rękach indywidualnych właścicieli. „El sueño (La cama)” przez 30 lat nie było prezentowane publicznie. Dopiero wraz z ogłoszeniem aukcji obraz trafił na krótkie tournée, podczas którego odwiedził Londyn, Paryż, Hongkong i Abu Zabi. Dane dotyczące nowego właściciela pozostają anonimowe, dlatego obecnie nie wiadomo, jaka przyszłość czeka najdroższy obraz namalowany przez kobietę. Inni rekordziści w malarstwie Najnowszy rekordzista zastąpił na pierwszym miejscu dzieło „Jimson Weed/White Flower No. 1”. Praca autorstwa amerykańskiej malarki Georgii O’Keeffe została w 2014 roku sprzedana za 44,4 mln dolarów amerykańskich. Listę najdroższych obrazów namalowanych przez mężczyzn otwiera „Zbawiciel świata” autorstwa Leonardo da Vinci. Dzieło to zostało kupione w 2017 roku za ponad 450 mln dolarów przez saudyjskiego księcia Badra bin Farhana Al Sauda. Kolejne miejsca zajmują prace m.in. Paula Cézanne’a, Jacksona Pollocka, Rembrandta i Gustava Klimta. Źródła: CNN, National Geographic Polska Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Pełna obrazów Van Gogha wieś Cudem Polski National Geographic! „Zaczęliśmy nawet sadzić słoneczniki”
We wsi Brzózki sztuka dosłownie nas otacza. Wszystko za sprawą przeniesionych na fasady budynków obrazów Van Gogha, które nadają jej magicznego klimatu. Mieszkańcy nie kryją zadowolenia, że została wybrana „Cudem Polski 2025” w województwie kujawsko-pomorskim.
Leżące w Dolinie Noteci Brzózki pokonały swoich rywali i zostały docenione przez głosujących w plebiscycie Cuda Polski. Czytelnicy „National Geographic Traveler” wybrali tę niewielką wieś jako najbardziej interesujące miejsce w regionie, a turyści tłumnie przyjeżdżają obejrzeć inspirowane Van Goghiem murale. Sołtys Piotr Kowalski opowiada nam, dlaczego warto odwiedzić tę miejscowość. Mieszkańcy dumni ze zwycięstwa W liczącej sobie około 130 mieszkańców malowniczej wsi znajdziemy 10 ogromnych murali przedstawiających obrazy Van Gogha z różnych okresów jego twórczości. Ich powstanie zawdzięczamy zaangażowanej, lokalnej społeczności związanej wokół Towarzystwa „Twórcze Brzózki”. – Duma nas rozpiera. To wielkie wyróżnienie dla takiej małej wsi. Mieliśmy godnych przeciwników, ale się udało. Cieszymy się, że nasza wieś urzekła ludzi w całej Polsce – opowiada National Geographic sołtys Brzózek Piotr Kowalski. Dodaje, że spływa do niego wiele gratulacji z całego kraju. Skąd Vincent van Gogh w Brzózkach? Sołtys opowiada, że Van Gogh w Brzózkach wziął się przede wszystkim z pasji. Dla mieszkańców to sposób na to, by przemycić sztukę do życia codziennego. W swoim otoczeniu odnaleźli coś bliskiego temu, co ten dostrzegał w rodzinnych Niderlandach. – Jesteśmy zbliżeni krajobrazowo do krajobrazów holenderskich. Mamy wokoło piękną rzekę, zachwycający las. Zaczęliśmy nawet sadzić słoneczniki – śmieje się włodarz. Piotr Kowalski dodaje, że dzięki sztuce mieszkańcy zaczęli inaczej patrzeć na otaczającą ich rzeczywistość. Wspólnie dbają o porządek we wsi, sadzą kwiaty. Są dumni, że odwiedzają ich turyści i chcą być gotowi na ich przyjęcie. Van Gogh Festival w Brzózkach W sierpniu 2025 roku we wsi po raz pierwszy zorganizowano Van Gogh Festival, czyli trzydniowe spotkanie stwarzające wyjątkowe warunki do obcowania ze sztuką, słowem i muzyką w otwartej, plenerowej przestrzeni. To okazja, by lepiej zrozumieć życie i dorobek nie tylko Vincenta van Gogha, ale też innych twórców. W dniach 14–16 sierpnia 2026 roku w Brzózkach odbędzie się druga edycja festiwalu, który połączy literaturę, film, muzykę i teatr z edukacją. Pojawi się także nocna SCENA VAN GOFF, która stanie się miejscem sztuki eksperymentalnej. Na gości będą czekać koncerty, wykłady i warsztaty w malowniczej atmosferze Brzózek. Wieś pełna sztuki, którą warto odwiedzić Mieszkańcy mówią, że Brzózki to miejsce, w którym sztuka jest codziennością, a codzienność staje się sztuką. Nic dziwnego, że ściągają do siebie coraz więcej turystów zainteresowanych nie tylko twórczością holenderskiego artysty, ale także szeroko pojętą wrażliwością. – Turyści i spacerowicze przychodzą do nas, rozmawiają, chwalą. Gratulują nam tego, co zrobiliśmy. Słyszę, że są zachwyceni naszą miejscowością. To powód do dumy – cieszy się sołtys. Brzózki to piękne miejsce i dowód na to, że każdemu z nas potrzebna jest pasja i pomysł na siebie. Dla urzeczonych malarską miejscowością mamy jednak złą wiadomość: lokalne władze donoszą, że we wsi nie ma już żadnych działek na sprzedaż. Sponsorem plebiscytu jest: Źródło: National Geographic Polska, Van Gogh Project Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Panorama Racławicka to jedna z najbardziej wyjątkowych ekspozycji. Monumentalne dzieło zapiera dech
Panorama Racławicka to jedna z największych atrakcji Wrocławia. Żadna wycieczka po stolicy Dolnego Śląska nie może odbyć się bez wizyty w miejscu, gdzie eksponowane jest jedno z najsłynniejszych polskich dzieł sztuki. Malarski fenomen urzeka nie tylko ogromnymi rozmiarami, ale także niesamowitą dbałością o detale, które przenoszą oglądającego w sam środek historycznej bitwy. Poniżej przybliżamy historię Panoramy Racławickiej.
Spis treści: Dzieło wielu autorów Obraz, który krzewił ducha niepodległości Niezwykła ekspozycja Odzyskane dzieło trafiło do Wrocławia Panorama Racławicka, czyli nowy dom dla wybitnego dzieła Każda epoka początkuje inną modę w sztuce. Pod koniec XIX wieku uznaniem i podziwem cieszyły się przede wszystkim malarskie panoramy, uwieczniające ważne i podniosłe wydarzenia historyczne. Można wymienić wiele wspaniałych dzieł z tego okresu, ale żadne nie zapisało się w powszechnej świadomości tak mocno, jak słynna „Bitwa pod Racławicami”. Dzieło wielu autorów Inicjatorami powstania wybitnego dzieła byli lwowscy radni, którzy w 1893 roku, z okazji 100-lecia insurekcji kościuszkowskiej, zamówili je u Jana Styki, artysty doświadczonego w tworzeniu monumentalnych form malarskich. Obraz miał być główną atrakcją inauguracji Powszechnej Wystawy Krajowej we Lwowie, która miała odbyć się rok później. Styka, któremu powierzono kierownictwo nad projektem, miał pełną swobodę w doborze współpracowników. Jego prawą ręką został Wojciech Kossak, znakomity batalista. Do współpracy zaprosił także Ludwika Bollera, Tadeusza Popiela, Zygmunta Rozwadowskiego, Teodora Aksentowicza, Włodzimierza Tetmajera, Wincentego Wodzikowskiego i Michała Sozańskiego. Prace nad olbrzymim dziełem panoramicznym rozpoczęły się w sierpniu 1893 roku. Artyści podjęli skrupulatne przygotowania. Na miejscu bitwy dokładnie przeanalizowali topografię terenu, rozmieszczenie wojsk i przebieg walk. Mieli zapewnione wsparcie uznanych historyków, m.in. Tadeusza Korzona i Konstantego Górskiego. Podział ról kluczem do sukcesu Każdy artysta, który uczestniczył w racławickim projekcie, odpowiadał za inny aspekt panoramy. Jan Styka był autorem ogólnego zamysłu i nadzorował wykonanie malowidła, ale nie tylko. Spod jego pędzla wyszły kluczowe postaci obrazu, m.in. Tadeusz Kościuszko i chłopski przywódca Bartosz Głowacki. Kossak, jako ekspert od wizerunków koni, namalował m.in. wierzchowca Kościuszki. Był także autorem sztabu podążającego za naczelnikiem, kawalerii narodowej i rosyjskich żołnierzy, broniących armat. Boller, niemiecki pejzażysta, odpowiadał za krajobraz i niebo. Popiel naniósł na płótno drzewa i chłopskie chałupy. Nadzorowani przez Kossaka Axentowicz i Rozwadowski stworzyli sceny batalistyczne, Tetmajer i Wodziński – stroje ludowe chłopów walczących u boku naczelnika. Obraz, który krzewił ducha niepodległości W maju 1894 roku „Bitwa pod Racławicami” była gotowa. Dzieło namalowane w układzie cykloramicznym mierzyło 15 metrów wysokości i 114 metrów długości. Artyści niezwykle wiernie odtworzyli wszystkie detale, od strojów, przez oręż, aż po wizerunki kluczowych postaci. W rezultacie powstało dzieło niezwykłe, które, przypominając o zwycięstwie Kościuszki, jak żadne inne budziło w oglądających patriotyczne uczucia. Dla narodu pod zaborami artystyczna forma pokrzepienia serc miała szczególne znaczenie. Należy jednak podkreślić, że olbrzymi ładunek emocjonalny „Bitwy pod Racławicami” nie tkwił wyłącznie w przekazie dzieła, ale także w jego formie. Niezwykła ekspozycja Spoglądając na panoramiczne płótno, widzowie mogli odnieść wrażenie, że znaleźli się w samym centrum bitwy, którą stoczono pod Racławicami 4 kwietnia 1794 roku. Efekt immersji to nie tylko zasługa realizmu, wspaniałego operowania światłem i cieniem i elementów zacierających granicę między obrazem a przestrzenią przed nim, ale także wpływająca na perspektywę forma ekspozycji. Początkowo panorama była eksponowana w rotundzie o średnicy ok. 38 metrów, którą we Lwowie (w Parku Stryjskim) wybudowano według projektu Ludwika Baldwina-Ramułta. To dawało widzom możliwość spojrzenia na poszczególne sceny pod różnymi kątami i potęgowało magię dzieła. Odzyskane dzieło trafiło do Wrocławia Monumentalna panorama przetrwała II wojnę światową, ale nie bez szwanku. Największych uszkodzeń doznała w trakcie radzickich bombardowań miasta. Żeby uchronić płótno przed dalszą dewastacją, zwinięto je w rulon i ukryto w klasztorze benedyktynów. Po wojnie, z polecenia Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej odzyskane od ZSRR lwowskie dzieła sztuki, w tym „Bitwa pod Racławicami”, zostały przewiezione do Wrocławia. Wspaniała panorama dwa lata spędziła w magazynie kolejowym Wrocław-Brochów. Następnie przez kilkanaście lat była przechowywana w Muzeum Państwowym, później przemianowanym na Muzeum Śląskie i finalnie – na Narodowe. Wystawiano tylko pojedyncze fragmenty obrazu. Ze względów politycznych, przedstawienie całości dzieła obrazującego triumf Polski nad Rosją nie było możliwe, ale dyskusje na temat budowy miejsca stałej ekspozycji trwały. Decyzja w tym temacie zapadła w 1956 roku, ale prace rozpoczęły się dopiero na początku lat 70. Panorama Racławicka, czyli nowy dom dla wybitnego dzieła Niezbyt skomplikowana inwestycja przeciągała się w nieskończoność. Prace były wstrzymywane i przerywane, a na konserwację samego obrazu brakowało pieniędzy. W czerwcu 1980 roku płótno wywieziono do Warszawy. Dopiero po wydarzeniach sierpniowych nastąpiły zmiany w polityce, dzięki którym możliwe stało się wystawienie panoramy we Wrocławiu. W tym miejscu należy wspomnieć, że w dużej mierze przyczyniła się do tego działalność Społecznego Komitetu Panoramy Racławickiej, na czele którego stał prof. Alfred Jahn. Otwarcie ekspozycji nastąpiło 14 czerwca 1985 roku. Od tego czasu, Panorama Racławicka jest miejscem stałej ekspozycji „Bitwy pod Racławicami”. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Ten malarz był genialnym samoukiem. Dopiero pod koniec życia zyskał należne mu uznanie
Nikifor Krynicki żył zepchnięty na społeczny margines. Samotny, ubogi mężczyzna, który przez całe życie mierzył się z niemałymi ograniczeniami, postawił sobie jeden cel – zostać malarzem. Jako samouk wzbudził podziw w środowisku artystycznym, ale jego prace nie spotykały się z uznaniem odbiorców sztuki. Dopiero pod koniec życia zyskał należny mu szacunek, a dziś jest uznawany za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego prymitywizmu.
Spis treści: Trudne życie Nikifora Krynickiego Krynicki prymitywista miał naturalny talent Nazwisko wybrał mu sąd Odszedł, ale nie został zapomniany Za życia Nikifor Krynicki sprzedawał swoje prace „za grosze”. Geniusz natchnionego samouka został doceniony dopiero pod koniec jego dni. Na kilka lat przed śmiercią Krynickiego dzieła, które wyszły spod jego pędzla, zaczęły pojawiać się w najbardziej prestiżowych galeriach sztuki w Polsce i na świecie. Dziś jego pracami interesują się najbardziej znani kolekcjonerzy i marszandzi. Kim był malarz, który swoim imieniem sygnował ponad 40 tys. dzieł? Trudne życie Nikifora Krynickiego Nikifor – a właściwie Epifaniusz Drowniak – urodził się 21 maja 1895 roku w Krynicy-Zdroju. Z pochodzenia by Łemkiem. Matka wychowywała go samotnie, w wielkiej biedzie. Jedynym źródłem utrzymania były dorywcze prace gospodarskie, do których Eudokia Dworak się najmowała. Często oznaczało to konieczność noszenia wody do krynickich pensjonatów i schronisk. Po matce Nikifor odziedziczył wadę słuchu i wymowy. Niedosłyszący, wysławiający się bełkotliwymi zdaniami chłopak znalazł się w wyjątkowo trudnej sytuacji po wybuchu I wojny światowej. Stał się wówczas sierotą, a lokalna społeczność odrzuciła go, jakby był gorszy. W niewysokim, chudym i niepełnosprawnym chłopcu, który nie potrafił porozumieć się z otoczeniem, widzieli odmieńca. Tym samym skazali go na samotność i życie na społecznym marginesie. Pewnie by tam pozostał, gdyby pewnego dnia artyści nie wyciągnęli do niego pomocnej dłoni. Nikifor, czyli zwycięzca Już jako młody chłopiec przedstawiał się jako Nikifor. Dlaczego wybrał właśnie takie? Nie wiadomo. Być może bardzo w siebie wierzył, bo imię to wywodzi się od greckiego Nikiforos, oznaczającego „niosący zwycięstwo”. Można by doszukiwać się w tym pewnej ironii. W końcu mowa o człowieku, który startował w dorosłość z najgorszej możliwej pozycji – osierocony, odrzucony, niepełnosprawny i bez środków do życia. Można by, gdyby nie fakt, że Nikifor miał w sobie coś, czego brakowało wielu innym ludziom. Mowa o woli przetrwania, celu i uporze. Jego pracownią była cała Krynica Nie wiadomo, kiedy zapragnął poświęcić się sztuce. Najstarsze zachowane prace artysty pochodzą sprzed 1920 roku. Jego ulubionym miejscem była ławka przy deptaku w centrum miasta. To właśnie tam powstało wiele jego dzieł, ale tak naprawdę każde miejsce było dobre dla Nikifora. Wystarczył mu nawet murek, jeżeli to, co widział przed sobą, w jakiś sposób do niego przemawiało. Głównym tematem jego prac była Krynica ze swoimi domami uzdrowiskowymi, pensjonatami, pięknymi rezydencjami, kościołami, dworcem i torami kolejowymi. Uwielbiał też uwieczniać beskidzkie krajobrazy. Poza tym portretował przechodniów, znajomych i samego siebie. Było miejsce, gdzie nie czuł się gorszy od innych Tym, co często powtarzało się w jego pracach, było wnętrze cerkwi. Dlaczego właśnie tren motyw był bliski artyście? Ponieważ tam nie czuł, że ktoś stoi ponad nim. W świątyni wszyscy byli równi, bez względu na przynależność etniczną czy status społeczny i majątkowy. Cerkiew była miejscem, gdzie nie czuł się nieproszony i odepchnięty. Krynicki prymitywista miał naturalny talent Jako samouk, Nikifor malował w duchu nurtu naiwnego. Tworzył przede wszystkim akwarelką, którą czasami łączył z farbą olejną albo temperą. Pod koniec życia częściej zdarzało mu się używać kredek. Większe formaty nie były jego specjalnością. Sporo jego prac ma rozmiar zeszytowy. Czy wynikało to z upodobań artysty? Raczej z dostępności materiałów. Dla ubogiego Nikifora wszystko było płótnem. Malował na tym, co miał pod ręką – na skrawkach papieru, kawałkach tektury i okładkach zeszytów. Niezwykłe jest to, że nawet w niewielkim formacie udawało się mu uzyskać niepowtarzalny efekt monumentalności malowanych obiektów. Potrafił przedstawić całe bogactwo niuansów i po mistrzowsku ukazać nastrój. Zdobył uznanie wśród artystów Być może świat sztuki nigdy by o nim nie usłyszał, gdyby w 1930 roku ukraiński malarz Roman Turyn nie poznał się na jego talencie. Artysta zapoznał z twórczością Nikifora polskich i ukraińskich kapistów. Środowisko było pod wielkim wrażeniem umiejętności malarza-amatora. Jego sztuka naiwna dosłownie ich zachwyciła. Docenili przede wszystkim mistrzowskie operowanie kolorem. W 1938 roku, na łamach czasopisma „Arkady”, pojawiła się pierwsza publikacja poświęcona krynickiemu prymitywiście, autorstwa krytyka sztuki Jerzego Wolffa. 11 lat później doczekał się pierwszej indywidualnej wystawy, zorganizowanej w warszawskim salonie SARP-u. Podczas wydarzenia został przedstawiony jako Jan Nikifor. Wystawę zorganizowali Ella i Andrzej Banachowie, którzy od 1948 do 1959 roku opiekowali się artystą. W 1958 roku odbyła się pierwsza zagraniczna wystawa dzieł Nikifora. Od 22 maja do 30 czerwca prace malarza były wystawiane w paryskiej galerii Diny Vierny. Nazwisko wybrał mu sąd Skąd wzięło się nazwisko Krynicki? To zostało mu nadane urzędowo w 1962 roku. Nikifor miał wtedy po raz pierwszy w życiu wyjechać poza kraj, na wystawę swoich prac w Bułgarii. Okazało się jednak, że nie może przedstawić żadnego dokumentu, na podstawie którego mógłby uzyskać dokument tożsamości. Stefan Półchłopek, przewodniczący Miejskiej Rady Narodowej w Krynicy, wystąpił wówczas do sądu z wnioskiem o nadanie mu tożsamości. 18 października Nikifor uzyskał akt urodzenia z nazwiskiem Krynicki. 41 lat później, działając na wniosek Zjednoczenia Łemków, Sąd Rejonowy w Muszynie unieważnił dokument z 1926 roku, uznając, że mężczyzna znany jako Nikifor to urodzony 21 maja 1895 roku Epifaniusz Drowniak. Odszedł, ale nie został zapomniany Krynicki malarz był wyjątkowo płodnym artystą. Jego dorobek obejmuje około 40 tysięcy dzieł. Wiele z nich przepadło. Zostały zgubione lub sprzedane za kilka groszy, gdy autorowi brakowało środków do życia. Na szczęście większość prac spod pędzla Nikifora przetrwała dzięki malarzowi Marianowi Włosińskiemu. Artysta od 1960 roku opiekował się Nikiforem, dając mu przestrzeń do życia i pracy, a po śmierci autora zadbał o zachowanie jego dzieł. Nikifor Krynicki zmarł 10 października 1968 roku. Spoczął na Starym Cmentarzu w Krynicy. Nikifor Krynicki doczekał się wielu upamiętnień Malarz z Krynicy został uwieczniony w obrazie w reżyserii Krzysztofa Krauzego i Joanny Kos-Krauze pt. „Mój Nikifor”. Tytułową rolę zagrała Krystyna Feldman, która za wspaniały popis aktorskiego kunsztu została nagrodzona wieloma prestiżowymi Nagrodami. Banachowie napisali o Nikiforze kilka książek. Swoje utwory zadedykowali mu Zbigniew Herbert i Janusz Szuber. Poświęcono mu dwa pomniki: w Krynicy-Zdroju i we Lwowie. W 40. rocznicę śmierci artysty, na frontonie Domu Pomocy Społecznej w Foluszu, gdzie w XX wieku mieścił się szpital, w którym zmarł Nikifor, odsłonięto tablicę pamiątkową z płaskorzeźbą autorstwa Bogdana Samborskiego. Nikifor Krynicki patronuje też jednej z krakowskich ulic. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Te kwiaty są najsłynniejszym dziełem w dorobku van Gogha. To mistrzowska gra światłem
Słoneczniki van Gogha należą do najbardziej rozpoznawalnych dzieł holenderskiego postimpresjonisty i światowego malarstwa. Wiele osób kojarzy artystyczny dorobek mistrza pędzla właśnie z ułożonymi w glinianym wazonie kwiatami. Nie każdy jednak wie, że pod tym tytułem kryje się nie jeden, a cała seria obrazów. Jak Vincent van Gogh uczynił słoneczniki najsłynniejszymi kwiatami świata? Na to i inne pytania odpowiadamy poniżej.
Spis treści: Słoneczniki zapewniły van Goghowi nieśmiertelność Słoneczniki van Gogha powstały w dwóch miastach Słoneczniki van Gogha, czyli dzieła wybitne Chętnych do podziwiania arcydzieła nie brakuje Krytycy sztuki nie mają wątpliwości, że cykl „Słoneczniki” stanowi jednoznaczny dowód kunsztu van Gogha, przejawiającego się mistrzostwem w operowaniu światłem i ograniczoną paletą ciepłych barw. Malując serię obrazów przedstawiających nieożywioną naturę, holenderski mistrz pędzla osiągnął spektakularne efekty. Kwiaty w jego interpretacji wydają się żywe, niemal można poczuć ich zapach. Nic dziwnego, że Jan Hulsker, badacz twórczości van Gogha, określił tę serię jako tą, która „być może bardziej niż jakiekolwiek inne jego obrazy, uczyniła go sławnym na całym świecie”. Słoneczniki zapewniły van Goghowi nieśmiertelność Są obrazy, które zna każdy, nawet osoby, które na co dzień nie obcują ze sztuką. „Mona Lisa” Leonarda da Vinci, „Guernica” Pabla Picassa czy „Krzyk” Edwarda Mucha – prawdopodobnie większość kojarzy każde z tych dzieł, tak samo jak większość myśli o van Goghu, gdy mowa o „Słonecznikach”. Dziś każdy może kupić reprodukcję słynnej martwej natury. Motyw słoneczników pojawia się na kubkach i koszulkach i chyba nikt nie ma wątpliwości że żółte kwiaty w glinianym wazonie, ustawionym na tle neutralnej ściany, wyszły spod pędzla holenderskiego mistrza. Ale gdyby przeciętnego obserwatora zapytać o inne obrazy van Gogha? Niektórzy wskażą na autoportret, namalowany po drastycznym zabiegu odcięcia ucha, który sam na sobie wykonał. Najprawdopodobniej niektórzy wymienią też „Gwiaździstą noc”. A przecież artystyczny dorobek sławnego postimpresjonisty obejmuje około 2000 (słownie: dwa tysiące) dzieł, obrazów, szkiców i rysunków! A jednak Vincent van Gogh jest kojarzony przede wszystkim z cyklem „Słoneczniki”. Arcydzieła z tej serii, podobnie jak inne płótna spod pędzla van Gogha, zdobyły uznanie dopiero po śmierci artysty. Co Vincent van Gogh widział w słonecznikach? Dlaczego holenderski artysta „zafiksował się” na punkcie żółtych kwiatów? Cóż, w XIX wieku słoneczniki były popularnymi kwiatami dekoracyjnymi, a motyw martwej natury był jednym z dominujących w sztuce. Nie można jednak nie wspomnieć, że ten pospolity kwiat inspirowały tylko nielicznych. Słoneczniki pojawiały się na płótnie, ale najczęściej w towarzystwie innych gatunków. Wielu malarzy po prostu uważało te kwiaty... właśnie, za pospolite. Vincent van Gogh widział w nich jednak coś zupełnie innego. W jego interpretacji, słoneczniki symbolizowały radość życia i idealizm i jako takie nie miały w sobie niczego pospolitego. Przenosząc je na płótno chciał, żeby oddziaływały na pomieszczenie tak jak witraże oddziałują na ponure wnętrza kościołów. Miały wprowadzać do niego światło i blask. Światło ożywiło martwą naturę Obrazy namalowane techniką olejną, choć nie odwzorowują kwiatów w stu procentach, mają w sobie niezaprzeczalną magię. Artyście udało się uchwycić moment padania promieni słonecznych na okazały bukiet, czyli chwilę, w której płatki zyskują głęboką, żywą barwę. Uzyskany efekt jest tym bardziej niesamowity, że autor nie bał się eksperymentować z fakturami. Podczas gdy blade tło jest niemal gładkie, to płatki wystają przed powierzchnię płótna. To celowy zabieg. Artysta nakładał farbę różnej grubości i podkreślił kontury kwiatów ciemniejszą barwą. To w połączeniu z mistrzowskim operowaniem refleksami świetlnymi tworzy wyraźny efekt trójwymiarowości. Słoneczniki van Gogha powstały w dwóch miastach Ile obrazów z cyklu „Słoneczniki namalował Vincent van Gogh”? Jedenaście. Najwybitniejsze dzieło w dorobku holenderskiego artysty jest utożsamiane przede wszystkim z jego pobytem w słynnym „Żółtym Domu”, jednak należy podkreślić, że van Gogh zaczął eksperymentować z motywem słoneczników zanim przyjechał do Arles. Prace namalowane w Paryżu W 1886 roku, po krótkim epizodzie pobierania nauk w Akademii w Antwerpii, Vincent van Gogh wyjechał do Paryża, gdzie przebywał jego brat, Theo. Tam poznał Paula Gaugina, Henriego de Toulouse-Lautreca i innych artystów, którzy zapoznali go z francuskim stylem malarstwa. Brat poznał go także z Georgesem Seuratem i Camillem Pissarro, którzy w tamtym czasie należeli do czołowych przedstawicieli szkoły impresjonistów. To właśnie w okresie paryskim zaczął kształtować się charakterystyczny styl van Gogha. Powstały wówczas takie dzieła, jak choćby „Portret Père Tanguy” czy „Autoportret przed sztalugą”. Wtedy też zaczął eksperymentować z martwą naturą. Późnym latem 1887 roku zaczął malować słoneczniki. Nie były to jeszcze słynne prace, przedstawiające kwiaty w glinianym wazonie. Początkowo van Gogh przenosił na płótno ścięte słoneczniki. Powstały wówczas: „Cztery ścięte słoneczniki” (sierpień-wrzesień 1887 r.), „Dwa ścięte słoneczniki (I)” (sierpień-wrzesień 1887 r.), „Dwa ścięte słoneczniki (II)” (sierpień-wrzesień 1887 r.), „Dwa ścięte słoneczniki (III)” (sierpień-wrzesień 1887 r.). Prace namalowane w Arles Po dwóch latach pobytu w Paryżu Vincent van Gogh zapragnął „patrzeć na przyrodę pod jaśniejszym niebem”. W lutym 1888 roku opuścił Paryż i udał się na południowy wschód. Zamieszkał w Arles, a jego pracownią stał się słynny „Żółty Dom”. Niewielkie miasteczko w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże urzekło artystę słonecznymi pejzażami, co znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości. W tamtym czasie powstały między innymi obrazy przedstawiające panoramę miasta i okolic, drzewa owocowe, wnętrze i zewnętrze domu van Gogha i krajobrazy. Artysta tworzył też portrety przyjaciół, między innymi listonosza Roulina. Kiedy powstały najsłynniejsze dzieła artysty, czyli „Słoneczniki”? Vincent van Gogh zaczął malować kwiaty w oczekiwaniu na przyjazd do Arles Paula Gauguina (w swojej siedzibie planował stworzyć coś w rodzaju artystycznej komuny). W liście zaadresowanym do Émile Bernarda, datowanym na 21 sierpnia 1888 r. napisał, że planuje udekorować studio pół tuzinem obrazów ze słonecznikami, na których surowe lub przełamane żółcie wybuchną na tle błękitów. O swojej pracy informował także brata. W Arles powstały kolejno następujące płótna: „Trzy słoneczniki w wazonie” (sierpień 1888 r.), „Martwa natura: wazon z pięcioma słonecznikami” (sierpień 1888 r.), „Martwa natura: wazon z piętnastoma słonecznikami (I)” (sierpień 1888 r.), „Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami (I)” (sierpień 1888 r.), „Martwa natura: wazon z piętnastoma słonecznikami (II)” (styczeń 1889 r.), „Martwa natura: wazon z piętnastoma słonecznikami (III)” (styczeń 1889 r.), „Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami (II)” (styczeń 1889 r.). Słoneczniki van Gogha, czyli dzieła wybitne Każdy kolejny obraz z cyklu jest podobny do poprzedniego, ale nie trzeba być historykiem sztuki, by dostrzec różnice, pojawiające się na poszczególnych płótnach. Na wszystkich można jednak dostrzec pewne cechy wspólne. Na obrazach dominują żywe, ciepłe barwy, zwłaszcza różne odcienie żółci, które kontrastują z wyraźnie chłodniejszym tłem. Każdą pracę charakteryzują grube pociągnięcia pędzla, które tworzą impastową fakturę i odpowiadają za efekty ekspresji i dynamiki. Kompozycja, na której skupił się artysta, każdorazowo jest prosta – pierwszoplanowym motywem są jaskrawe kwiaty (ścięte, w przypadku obrazów namalowanych w Paryżu, i ułożone w wazonie, gdy mowa o obrazach powstałych w Arles). Dlaczego van Gogh namalował aż jedenaście wersji „Słoneczników”? Czy chodziło tylko o stworzenie radosnej dekoracji do „Żółtego Domu”? Trudno powiedzieć. W tym miejscu należy jednak zaznaczyć, że holenderski postimpresjonista wielokrotnie powracał do tych samych przedmiotów, krajobrazów czy scen. Kunszt artysty zawarty w jednym obrazie Większość ekspertów zgodnie przyznaje, że najwybitniejszym dziełem w całym cyklu jest praca „Martwa natura: wazon z dwunastoma słonecznikami”, która powstała na początku 1889 roku. Na obrazie przeważają różne odcienie żółci, kontrastujące z chłodnym, dość bladym tłem. Ten obszar jest podzielony na dwie części. Na dolnej – żółtej – van Gogh przedstawił cześć wazonu. Kompozycja słoneczników w całości mieści się na górnej – błękitnej. Kwiaty, które malarz przeniósł na płótno, znajdują się w różnym stadium. Te świeże są jasne i wydają się lekkie. Z kolei tym, które zaczynają więdnąć, malarz nadał wyraźnie ciemniejszą barwę. Grubo nałożona farba i zdecydowane pociągnięcia pędzlem tworzą specyficzny efekt – kwiaty wydają się ciężkie, znacznie cięższe od świeżych. Chętnych do podziwiania arcydzieła nie brakuje W każdym muzeum, w którym pojawiają się słynne obrazy, ustawia się całkiem pokaźna kolejka ludzi, którzy na własne oczy chcą zobaczyć jeden z najsłynniejszych obrazów świata. „Słoneczniki” van Gogha można podziwiać w kilku muzeach na całym świecie. W tym miejscu należy wskazać na następujące placówki: Muzeum Vincenta van Gogha w Amsterdamie, Kröller-Müller Museum w Otterlo, National Gallery w Londynie, Kunstmuseum w Bernie, Sompo Japan Museum of Art w Tokio, Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku, Philadelphia Museum of Art. Należy podkreślić, że nie wszystkie obrazy są częścią stałych ekspozycji. „Słoneczniki” podróżują po całym świecie. Chcąc zobaczyć to arcydzieło na własne oczy, najlepiej udać się do muzeum w Amsterdamie, gdzie znajdują się w stałej kolekcji. Wielu chce zobaczyć, nieliczni mogą mieć Każde płótno z cyklu przedstawia bezcenną wartość kulturową, ale przecież wszystko można wycenić. Do prywatnej kolekcji dzieła van Gogha mogą włączyć tylko najmożniejsi tego świata. W 1987 roku jeden z obrazów został sprzedany na aukcji za 39,9 miliona dolarów, a od tamtego czasu wartość „Słoneczników” znacząco wzrosła. W Londynie wystawiany jest obraz „Martwa natura: wazon z piętnastoma słonecznikami”, namalowany w sierpniu 1888 roku. Wartość tego arcydzieła jest szacowana, uwaga, na 84 miliony dolarów! Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy „Gwiaździsta noc” Vincenta van Gogha to nocne niebo ujęte w ruchu? Tak sądzi polski astronom analizujący dzieło
Namalowana w trakcie pobytu w azylu dla psychicznie chorych „Gwiaździsta noc” Vincenta van Gogha jest jednym z najbardziej znanych i najczęściej analizowanych dzieł sztuki w historii. Zdaniem profesora Łukasza Wyrzykowskiego z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego i Narodowego Centrum Badań Jądrowych, na obrazie można bez problemu rozpoznać ciała niebieskie. Jednak ich widok ujęty jest w czasie.
Spis treści: Krajobraz zza okna Baczny obserwator nieba Nowoczesne narzędzie w służbie XIX-wiecznej sztuki Kosmiczna improwizacja Sierpowaty Księżyc Saint-Rémy-de-Provence jest uroczym miasteczkiem w południowej Francji, w regionie Prowansja-Alpy-Lazurowe Wybrzeże. To właśnie tam, w dawnym klasztorze zmienionym na zakład psychiatryczny, leczył się w latach 1889–1890 Vincent van Gogh. Tam też powstało wiele jego obrazów z monumentalną w odbiorze, choć niewielką w formacie „Gwiaździstą nocą” na czele. – W tym obrazie jest coś magicznego, coś, co powoduje, że trudno oderwać od niego wzrok. A że mój zawód wiąże się z wpatrywaniem się w nocne niebo, dlatego zaczęło mnie zastanawiać, jakie niebo widział Vincent van Gogh, by móc namalować taki obraz. Postanowiłem przeanalizować obraz pod kątem astronomicznym. Nie byłem w tym pierwszy, takie badania prowadzono już wielokrotnie, ale dostępność nowoczesnych narzędzi astronomicznych pozwoliła spojrzeć na obraz w nowy sposób – mówi prof. Łukasz Wyrzykowski. W tym celu badacz przyjrzał się niebu z okresu od początku czerwca, kiedy malarz prawdopodobnie zaczął tworzyć pierwsze studia do obrazu, do 18 czerwca, gdy, według listu do brata, dzieło zostało już ukończone. Sprawdził również, co i pod jakim kątem widział van Gogh z okratowanego okna swojego pokoju. Krajobraz zza okna W trakcie pobytu w zakładzie Vincent van Gogh malował bardzo dużo, ale – ze względu na toksyczność farb, a tym samym możliwość otrucia się nimi – nie mógł malować sam w swoim pokoju. W pokoju mógł za to wykonywać szkice zaostrzonym patykiem do kaligrafii lub węglem. Szkice te służyły później za wzór do obrazów malowanych w pracowni, na którą pracownicy azylu przeznaczyli jeden z pokoi na parterze budynku. Dlatego cykl obrazów oddających widoki z okna pokoju był malowany częściowo ze szkiców, a częściowo z pamięci. Na wszystkich obrazach z tamtego okresu przewijają się dwa motywy. Pierwszy to charakterystyczny i niewysoki wapienny masyw Alpilles z czymś, co przypomina występ skalny, umieszczany przez malarza w prawej górnej części obrazów. Widoczny jest również mur dawnego klasztoru. – Aby określić, co dokładnie van Gogh widział z okna swojego pokoju porównywałem współczesne zdjęcia satelitarne tamtych terenów z obrazami namalowanymi w azylu. Pomogły mi również fotografie wykonane przez turystów odwiedzających azyl, którego część jest dostępna dla zwiedzających i miłośników twórczości malarza – mówi prof. Wyrzykowski. Obramowanie okna służyło van Goghowi za swoistą ramę do jego obrazów, ukazujących krajobraz rozciągający się przed artystą. Według prof. Wyrzykowskiego wiemy, że okno to wychodziło prawie dokładnie na wschód, z lekkim, zaledwie 15-stopniowym odchyleniem w stronę północną. Ten charakterystyczny, zamknięty okienną ramą krajobraz widać na większości malowanych w tamtym czasie obrazów, na których artysta niemal zawsze przedstawia odległe wzgórza oraz mur dawnego klasztoru. Te stałe elementy można dostrzec m.in. na tak znanych obrazach, jak „Pole pszenicy ze wschodzącym słońcem” lub „Pole pszenicy z siewcą”, oba z 1889 roku. Istnieją też wyjątki reprezentujące nieco inną kompozycję. Na przykład obrazy „Wschód Księżyca” oraz „Zielone Pole” przedstawiają krajobraz wysunięty nieco bardziej na południe. Można dostrzec na nich wyraźnie większą część masywu niż na większości obrazów. Baczny obserwator nieba Co dostrzegł astronom? Przede wszystkim, że namalowane w tamtym okresie widoki z okna udowadniają, iż Vincent van Gogh precyzyjnie oddawał położenie Słońca i innych ciał niebieskich o różnych porach dnia i nocy względem krajobrazu. Mamy też pewność, że z okna pokoju Vincenta van Gogha nie było widać żadnego cyprysa. Artysta faktycznie widywał i malował je wielokrotnie. Pojawiły się w jego twórczości podczas pobytu artysty w Arles i Saint-Rémy. Mówimy o okresie od lutego 1888 r. do maja 1890 r. Vincent van Gogh namalował wówczas m.in.: „Krajobraz z cyprysem” (czerwiec 1888) – jedno z jego wcześniejszych przedstawień cyprysów, powstałe w Arles; „Cyprysy” (czerwiec 1889) – jeden z najbardziej znanych wczesnych obrazów z tym motywem, przedstawiający falujące drzewa na tle nieba. Ten ostatni obraz musiał powstawać w niemal tym samym czasie, co „Gwiaździsta noc”. Z listu malarza do siostry Wilhelminy z 16 czerwca 1889 roku dowiadujemy się, że właśnie ukończył obraz, który rozpoczął zaledwie kilka dni wcześniej, gdy uzyskał możliwość przebywania poza pokojem i mógł ponownie malować w plenerze. Oba przedstawienia cyprysa są niemal identyczne, jakby pokazywały to samo drzewo. Jednak cyprys był elementem dodanym do krajobrazu „Gwiaździstej nocy”, artysta nie widział go ze swojego okna. Tak samo, jak nie widział z niego miasteczka położonego u podnóża masywu górskiego. Natomiast niebo, które widział i namalował artysta, było już całkiem bliskie temu, co obserwował ze swojego okna w dniach od 4 do 18 czerwca, kiedy to – według listów malarza – musiała powstać „Gwiaździsta Noc”. W liście do brata skatalogowanym pod nr 777, a napisanym między 31 maja a 6 czerwca 1889 roku, van Gogh napisał: „Tego ranka zobaczyłem z mojego okna wiejski krajobraz na długo przed wschodem słońca, tylko z poranną gwiazdą, która wyglądała na bardzo dużą”. W liście, napisanym do siostry z 16 czerwca napisał, że pracuje nad dwoma obrazami – „Zielonymi polami pszenicy z cyprysem”. Natomiast w liście do Theo (nr 782) datowanym na 18 czerwca napisał: „Mam wreszcie pejzaż z oliwkami i również nowe studium gwiaździstej nocy”. Nowoczesne narzędzie w służbie XIX-wiecznej sztuki Dzięki nowoczesnym narzędziom astronomicznym, jak choćby „Stellarium”, możemy bardzo szybko sprawdzić, co działało się na nocnym niebie danego dnia. – Przez wszystkie dni czerwca nad wschodnim horyzoncie nad ranem była widoczna Wenus, ale dopiero w dniach od 11 czerwca w tym kierunku wieczorem zaczął być widoczny Księżyc. Wieczorem 12 czerwca Księżycowi towarzyszył bardzo jasny Jowisz, a wyżej jasne gwiazdy Altair i Wega – wylicza astronom. Dodaje, że w kolejne dni Księżyc zbliżał się do Wenus na porannym nieboskłonie. Jednak kiedy obraz był już ukończony 18 czerwca, odległość na niebie między obiektami była jeszcze na tyle duża, że nie dałaby się one uchwycić na jednym ujęciu. Obserwacje nocnego nieba są możliwe tylko, jeśli widoku nie przesłaniają chmury. Dlatego należało sprawdzić, jaka była pogoda w połowie czerwca 1889 roku w Saint-Rémy. W tym celu profesor Wyrzykowski skontaktował się ze swoim kolegą – profesorem Stéphanem Basą z Laboratorium Astrofizyki w Marsylii. – Muszę przyznać, że gdy Łukasz zwrócił się do mnie z pytaniem o to, jaka pogoda była w Saint-Rémy w okresie, gdy Vincent van Gogh malował „Gwiaździstą noc”, odebrałem to z rozbawieniem, ale przede wszystkim z ciekawością. To bardzo słynny obraz, zwłaszcza w naszym regionie. Świetnie oddaje krajobraz, który wszyscy możemy tu zobaczyć. Początkowo naiwnie myślałem, że wszystko na temat tego obrazu jest już znane, ale okazało się, że tak nie jest – mówi Stéphane Basa. Dodaje, że samo odszukanie danych było – paradoksalnie – wyjątkowo proste. – Wystarczyło poprosić o archiwalne dane pogodowe w MétéoFrance. Kilka kliknięć i znalazłem właściwe miejsce, a następnie musiałem tylko wybrać najbliższą miejscowość względem Saint-Rémy-de-Provence, czyli Awinion. Muszę przyznać, że odkrywanie, jaka pogoda była ponad wiek temu i zestawianie tego z tym, co widział ze swojego okna malarz, było fascynujące. To naprawdę niesamowite – podkreśla astrofizyk. Kosmiczna improwizacja Według Łukasza Wyrzykowskiego, przygotowania do namalowania „Gwiaździstej nocy” trwały praktycznie przez kilka tygodni czerwca. Sam obraz przedstawia kolaż zmieniającego się nieba w tych dniach. W szczególności noc z 17 na 18 czerwca nadawała się do tych obserwacji najlepiej. Artysta namalował niebo nie w sposób, w jaki robimy fotografię, chwytając jeden konkretny moment, ale niejako w ruchu ciał niebieskich po nieboskłonie. Vincent van Gogh malował dynamiczne niebo, które się zmieniało z godziny na godzinę. – Dzięki wcześniejszym spostrzeżeniom z 4, 8 i 15 czerwca, o których to dniach wiemy, że były przynajmniej częściowo pogodne, a w szczególności studiując niebo od wieczora 17 czerwca do rana następnego dnia, możemy sprawdzić jaki układ gwiazd widział. 17 czerwca wieczorem, około 22:30, zrobiło się wystarczająco ciemno, by widać było gwiazdy. Artysta musiał wtedy też zobaczyć Drogę Mleczną wraz z Jowiszem, położonym nad masywem Alpines – wylicza naukowiec. Dodaje, że XIX wiek nie był okresem powszechnego dzisiaj zanieczyszczenia światłem, więc widok Drogi Mlecznej nie był czymś nadzwyczajnym. Bo ślimakowata, żarząca się smuga rozciągająca się nad nocnym miasteczkiem na obrazie, to właśnie wstęga Drogi Mlecznej. A konkretnie jej żywiołowe centrum. Van Gogh musiał malować całą noc, dodając kolejne zjawiska, jakie pojawiały się na niebie. – Już po północy 18 czerwca, konkretnie o godz. 2 w nocy, van Gogh musiał ponownie wyjrzeć przez okno, by zapamiętać układ gwiazd i planet. Dopiero wtedy domalował do nich zmyślony lub skompilowany z innych dzieł krajobraz. W końcu była noc, a Ziemia tonęła w mroku. Stąd na obrazie nie widać ani muru otaczającego azyl, ani domków, które zawsze pojawiały się na obrazach z okna. Zarys wzgórz i gór mógł zapożyczyć z wcześniejszych obrazów. Ewentualnie rzeczywiście był on już wtedy widoczny z lekką łuną od Księżyca oraz wschodzącego Słońca. Natomiast dodany zostaje cyprys oraz wioska – wyjaśnia profesor Wyrzykowski. Sierpowaty Księżyc Pozostaje jeszcze kwestia specyficznego kształtu namalowanego przez artystę Księżyca. Przypomina jaśniejący, mglisty, zamykający się rogalik, co nie kojarzy się nam z widokami Księżyca na czystym niebie. W nocy 17 na 18 czerwca 1889 r. Księżyc miał już około 20 dni, czyli był po pełni i zmierzał do ostatniej kwadry. Swoim wybrzuszeniem wskazywał kierunek na mające wkrótce wzejść Słońce. Ten fakt został poprawnie ujęty przez van Gogha na obrazie, ale – może w celu odróżnienia Księżyca od gwiazd i planet – zaznaczył jego naturę w sposób przesadny w formie nierzeczywistego rogalika. Ten zabieg pojawia się też na kilku innych obrazach z Księżycem. Dodajmy, że w nocy 16 na 17 czerwca 2025 roku na niebie będzie bardzo zbliżona konfiguracja do tej z czerwca 1889 roku. Wieczorem, w miejscach na to pozwalających, dostrzeżemy Drogę Mleczną. W środku nocy – znajdujący się w bardzo podobnej fazie i położeniu co na obrazie van Gogha Księżyc, a o świcie Wenus. Kto wie, może ta noc przyniesie nam nowe arcydzieło malarskie? Bo wiedząc już, w jaki sposób artysta malował, można łatwiej zrozumieć dlaczego „Gwiaździsta Noc” jest obrazem tak dynamicznym. W końcu artysta próbował uchwycić gwiazdy w ruchu. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Dlaczego Jana Matejkę oskarżono o antysemityzm? Wielki malarz uległ propagandzie
Podczas przemówienia do swoich studentów wzburzony artysta zarzucił żydowskim uczniom interesowność. Potem Jan Matejko kazał im „wynosić się z kraju”.
Spis treści: Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Burza na łamach prasy Kto kogo obraził? Obrazy z podtekstami Jan Matejko (1838–1893) pochodził z rodziny wieloetnicznej. Jego ojciec był Czechem-katolikiem spod Hradca Králové, zaś matka urodziła się w protestanckiej rodzinie polsko-niemieckiej z Krakowa. Kiedy stał się sławny jako artysta, Jan Matejko wśród swoich uczniów szczególną troską otoczył Żyda Maurycego Gottlieba (1856–1879). Nazywał go „malarzem wielkich nadziei”. Wstawiał się za nim i chciał zatrzymać na krakowskiej uczelni, gdy pojawiały się tam antyżydowskie incydenty. Ponadto Matejko zdobył sławę dziełami odwołującymi się do historii Polski. Rzeczpospolita szczyt swej potęgi przeżywała jako państwo wielonarodowe i wieloreligijne, tolerancyjne w porównaniu z innymi krajami. Ba, największe dzieło Matejki – „Bitwę pod Grunwaldem”, ukończoną w 1878 roku – kupił i wystawiał żydowski przedsiębiorca rodem z Warszawy Dawid Rozenblum. Skąd więc zarzut antysemityzmu? Oszustwo studenta i antysemicka przemowa Afera wybuchła po przemówieniu Jana Matejki wygłoszonym w październiku 1882 roku na inaugurację roku w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, której słynny artysta był dyrektorem. Najpierw pouczył studentów, że polski artysta ma dwie ojczyzny – kraj i sztukę. Matejko stwierdził: „Sztuka jest obecnie dla nas pewnego rodzaju orężem w ręku. Oddzielać sztukę od miłości ojczyzny nie wolno! Kto tak nie czyni, ten tylko może połowicznie służy krajowi, bo sztuka nie tylko jest służbą dla kraju, ale jest obowiązkiem, ofiarą, w ostatnich zwłaszcza czasach”. Następnie artysta skierował specjalne słowa do studentów żydowskiego pochodzenia: „A wy, uczniowie hebrajczycy, którzy do naszej Szkoły Sztuk Pięknych przybywacie, pamiętajcie, że sztuka nie jest handlową spekulacyjną jakąś robotą, lecz pracą w wyższych celach ducha ludzkiego, w miłości Boga z miłością kraju złączoną. Jeśli wy chcecie tylko w artystycznym naukowym zakładzie nauczyć się sztuk pięknych dla spekulacji, a nie czuć ani wdzięczności dla kraju, ani żadnych dla niego obowiązków, jeśli wy, hebrajczycy, żyjąc w naszym kraju od wieków nie poczuwacie się do szlachetniejszych dla kraju naszego uczynków ani też chcecie być Polakami, to wynoście się z kraju, idźcie od nas tam, gdzie nie ma żadnej ojczyzny, ni wyższych uczuć miłości kraju, ni wyższych cnót ludzkich w miłości ziemi poczętych”. Skąd takie ostre słowa? Bezpośrednią ich przyczyną był zapewne skandal na uczelni. Chodziło o szachrajstwo – jak nazwał to Matejko – którego dopuścił się Saul Wahl, jego student żydowskiego pochodzenia. Młodemu adeptowi sztuk pięknych tak bardzo zależało na zwycięstwie i nagrodzie w ogłoszonym na uczelni konkursie, że zgłosił tam pracę niewykonaną samodzielnie. Dla dyrektora i artysty to była profanacja. Pośrednio do wybuchu Matejki przyczyniły się zaś antysemickie poglądy, którymi nasączali go jego bliscy współpracownicy: zwłaszcza sekretarz uczelni Marian Gorzkowski. Trafiły na podatny grunt. Historycy sztuki uważają bowiem, że artysta już wcześniej sygnalizował pewne uprzedzenia wobec Żydów. Przykładem cykl malowideł artysty do audytorium Politechniki Lwowskiej (zaprojektowanych na początku lat 80. XIX wieku), na których Szatanowi nadano semickie rysy charakterystyczne dla antyżydowskiej propagandy. Wtedy jednak takie „szczegóły” ignorowano. Burza na łamach prasy Przemówienie Matejki krytykujące żydowskich studentów odbiło się szerokim echem. Wystawiający „Bitwę pod Grunwaldem” Rozenblum pisał w prasie w liście otwartym do Matejki: „Hańba tym, którzy cię popchnęli do słów niegodnych, dając tym wspólnym wrogom pozór do poniżenia cię w oczach naszych i świata. Ich to dzieło, nadużyli twej dobrej wiary. Spiesz wyrzec się ich, aby wielkości artysty nie przyćmiła miernota człowieka”. Oponenci zarzucili jednak przedsiębiorcy, że właśnie on jest typem, który zarabia na sztuce, na polskim patriotyzmie. Aleksander Świętochowski pisał z Kongresówki w swoim felietonie: „Zbyt wielkie są zasługi genialnego mistrza, ażebyśmy surowo liczyli mu ten grzech nieobywatelski i niczym nie usprawiedliwiony. Ale winniśmy zaprotestować przeciw nieopatrznemu ranieniu uczuć młodzieży izraelskiej tam, gdzie je tylko serdeczność ogrzać winna. Nie na targu, nie na giełdzie przemawiał Matejko, ale w przybytku sztuki, który przewrotnych spekulantów nie ściąga i złych instynktów do nadużyć nie uzbraja. Czymże ci przyszli artyści mojżeszowego wyznania mogą zasłużyć na to, ażeby ich w zadatku przyszłej hańby policzkować dziś groźbą wygnania z kraju?”. „A jeżeli którykolwiek z nich zetrze sobie później z czoła pomazanie sztuki, to czyż oni tylko są jej przeniewiercami? Opluci, wzgardzeni, często pobici i zrabowani, przychodzą do szkoły, ażeby w niej ukształcić się, upodobnić do swych współobywateli, może nawet złożyć krajowi cenne owoce swych prac, i w tym dążeniu zastępuje im drogę mistrz – z batem w ręku? Nie, to nieludzko, to nieszlachetnie, to nie przystoi półbogom, to właściwe tylko dla lekkomyślnych Sylenów”. Nie pozostała bezczynna krakowska gmina żydowska. Opublikowała oficjalny protest w dzienniku informacyjno-politycznym „Czas”. Zarzuciła w nim Matejce sekowanie uczniów żydowskich, prowokowanie waśni i zakłamywanie historii: „Zapomniał, że Izraelici od kilku wieków na tej ziemi naszej mieszkając nie są już Hebrajczykami, obcymi, lecz są synami tego kraju. W którym przodkowie ich żyli i umarli. Zagrażać synom tej ziemi wytrąceniem ze szkoły publicznej, z której korzystać mają pełne prawo, rugować ich stąd, wskazywać im kraje, gdzie nie ma ojczyzny, nikt nie ma prawa”. Kto kogo obraził? Adwokat Leon Eibenschuetz, jeden z sygnatariuszy protestu, pokłócił się o to ze wspomnianym sekretarzem Szkoły Sztuk Pięknych, Marianem Gorzkowskim. W grudniu sprawa miała skończyć się w sądzie. Gorzkowski zeznał, że pozwany Eibenschuetz w rozmowie użył inwektyw i gróźb: „Co ten wasz łajdak Matejko myśli sobie wygadywać do Żydów, my go nauczymy, my mu pokażemy, my mu damy, mu go pod Siemiradzkiego podkopiemy”. Sekretarz uczelni mówił też o wzburzeniu studentów Matejki na te słowa: „Gdy wieść się rozeszła, że ktoś ubliżył panu Matejce, podszedł do mnie jeden z uczniów, żydów, pytając kto ubliżył Dyrektorowi. Gdy mu zajście opowiedziałem, nie wymieniając z nazwiska pana Eibenschuetza, rzekł do mnie: »Powiedz mi pan, kto śmie ubliżać naszemu Dyrektorowi, to mu mordę nabiję!«”. Zdaniem żydowskiego adwokata, jego słowa podczas kłótni z Gorzkowskim brzmiały inaczej: „Zobaczysz pan, że potomność wyżej postawi Siemiradzkiego nad Matejkę, bo tamten nikogo nie obraził”. Dodał, że wielce niestosowna i obraźliwa była za to odpowiedź Gorzkowskiego podczas kłótni: „Przecież Matejko nie mówił do żydów tego rodzaju, co pan, lecz do innych chałaciarzy”. Eibenschuetza ostro oskarżał mecenas Józef Mochnacki. Gromił go za obrażanie Matejki. Atakował też społeczność żydowską (używając słowa „żydostwo”) za uprawianie spekulacji na wszystkim, co się da, w tym na sztuce. „Nie znam ustawy karnej na obrażony majestat. Nie mogę jedną obręczą ścisnąć wszystkich obrażających swym podpisem na proteście Matejkę. Więc (…) chcę w osobie pana Eibenschuetza formalnie ukarać całą tę napaść na mistrza naszego” – zakończył. Eibenschuetz odparł: „W taki sposób nikt jeszcze w Polsce nie przemawiał, nikt nie szerzył jeszcze takich poglądów antysemickich. Jestem tak przejęty, że spokojnie mówić nie mogę. Nie ja tu jestem teraz oskarżony, ale to jest sprawa doktora Mochnackiego kontra Żydom w ogóle, której ja jestem kozłem ofiarnym”. Wystąpienie Mochnackiego faktycznie było dość szokujące. W prasie nazywano nawet rozprawę „kongresem antysemickim”. Sąd przyjął argumenty Gorzkowskiego i Mochnackiego. Eibenschuetz za obelżywe wyrażenie się o Matejce w miejscu publicznym został skazany na grzywnę na rzecz ubogich oraz 10 dni aresztu. Po apelacji karę złagodzono. Obrazy z podtekstami Matejko czuł się tak urażony, że skomentował sprawę procesu i publicznej dyskusji w antysemickim czasopiśmie „Rola”. I to bardzo ostro: „Brak energii, ospałość w sprawach społecznych, oraz bierne, powiedziałbym nawet służalcze poddanie się wpływom hebrajskim, spowodowały, że wyznawcy talmudu mają nas już dzisiaj za trupów chodzących, nad którymi wolno się nawet i znęcać, są to przerażające następstwa naszego bezwładu i ospałości”. Nie uciekał jednak od tematów żydowskich w sztuce, czego dowodem obraz „Przyjęcie Żydów w roku 1096” (1889) czy zaginiony szkic „Napad krakowskiego pospólstwa w XV wieku na Żydów” (1892). Zdaniem części badaczy, nie są to jednak dzieła wolne od ambiwalentnego ukazywania roli społeczności żydowskiej w polskiej historii. Podobnie jak w przypadku Żyda na obrazie „Konstytucja 3 Maja” (1891): patrzy on znacząco na widzów z prawego dolnego rogu obrazu i wykonuje gest, jakby ubił właśnie świetny interes… Uwaga! W cytatach zachowana pisownia oryginalna, często niekonsekwentna. Źródła: Dariusz Konstantynów, „Mistrz nasz Matejko i antysemici”, w: „Kwartalnik Historii Żydów” nr 2/2007, Jarosław Krawczyk, „Matejko i historia”, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 1990, Józef Mochnacki, „Rozprawa w procesie karnym Jana Matejki przeciw p. Dr. L. E. [Leon Eibenschütz] o przestępstwo obrazy czci przeprowadzona w c.k. sądzie karnym w Krakowie, dnia 2-go grudnia 1882”, Kraków 1883, relacje prasowe z krakowskiego „Czasu” (od nr. 248) oraz artykuły w „Prawdzie” (nr 45) i w „Roli” (nr 6) z roku 1882. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemnica obrazu „Dziewczyna z perłą”. Jaki jest jego związek ze starożytną Troją?
Co łączy słynny portret holenderskiego mistrza Vermeera ze starożytnym freskiem z Pompejów? Poznaj kod „Dziewczyny z perłą”.
Spis treści: Tajemnica popularności „Dziewczyny z perłą” Branka z „Iliady” w Pompejach Czy Vermeer mógł widzieć Bryzeidę? A jeśli to nie była Bryzeida? Ponadczasowe uchwycenie ludzkiego ducha To arcydzieło, wystawiane obecnie w muzeum Mauritshuis w Hadze, jest jednym z najsłynniejszych obrazów świata. Namalowana około roku 1665 „Dziewczyna z perłą” Jana Vermeera stanowi dziś wręcz ikonę malarstwa. Szeroka publiczność pokochała ją zwłaszcza po powieści i filmie kostiumowym pod tym samym tytułem, które były hitami księgarni i kin. Tajemnica popularności „Dziewczyny z perłą” Badacze wielokrotnie zastanawiali się nad popularnością tego obrazu. Ostatnio naukowcy stwierdzili, że „Dziewczyna z perłą” tak przykuwa uwagę, ponieważ występuje w niej fenomen neurologiczny nazwany trwałą pętlą uwagi (sustained attention loop). Na czym polega? Otóż nasza uwaga zapętla się na występujących w trójkącie dominujących elementach: oczach dziewczyny, jej ustach i perle. To powoduje, że trudno oderwać wzrok od malowidła. Zwraca uwagę także pozycja, w jakiej ukazana jest bohaterka. To portret en trois quarts, czyli w trzech czwartych. Kobieta jest nieco odwrócona od widza, lecz wciąż utrzymuje z nim kontakt wzrokowy. Zdaniem miłośników sztuki, stwarza to poczucie głębi i nadaje całej sytuacji atmosferę intymności. Nie wiemy jednak, kim była portretowana dziewczyna. Służącą, krewną, kochanką? A może klucz stanowi ucharakteryzowanie jej ubioru na wschodni? Czyżby miała to być jakaś postać biblijna? Pojawiały się sugestie, że portret przedstawia starożytną prorokinię Sybillę. Nic jednak nie udowodniono. Tajemnica tylko jednak służy ponadczasowości dzieła. To wszystko sprawia, że „Dziewczyna z perłą” przyciąga widza, zachwyca i nie daje o sobie zapomnieć. Obraz świadczy też o kunszcie i geniuszu Jana Vermeera. Dlatego dużym zaskoczeniem jest, że jego dzieło bardzo przypomina... pewien starożytny fresk z Pompejów. Branka z „Iliady” w Pompejach Przedstawia on sławetną Bryzeidę z „Iliady” Homera. W odróżnieniu od bohaterki „Dziewczyny z perłą”, wiele o niej wiemy. To branka, wojenna zdobycz, którą dowodzący w wojnie trojańskiej greckimi wojskami Agamemnon odebrał herosowi Achillesowi. – Wywołuje to szereg kolejnych zdarzeń. Obrażony Achilles, najpotężniejszy z herosów, wycofuje się z walki, przez co Trojanie osiągają przewagę. Achajowie w krytycznym momencie proszą o pomoc Achillesa, ale ten im odmawia. Jako wsparcie wysyła jednak na pole bitwy swojego przyjaciela, Patroklosa. Ten dokonuje wielu bohaterskich czynów, by finalnie zostać zabitym przez Hektora, syna Priama. Achilles postanawia powrócić do walki i pomścić przyjaciela. Wie jednak, że jeśli zabije Hektora, sam niebawem zginie. Nie bacząc na to, staje do walki... Bryzeida ma w tym wszystkim rolę tyleż ważną, co czysto przedmiotową. Jest pretekstem do konfliktu napędzającego fabułę. A przy tym jest ulepiona z samczych fantazji o pięknej, dobrej i wiernej niewolnicy, nagrodzie za męstwo na polu bitwy – opowiada Roman Żuchowicz, historyk i popularyzator nauki. Starożytne przedstawienie Bryzeidy, o którym mowa, pochodzi z tak zwanego „Domu Dramaturga” (Casa del Poeta Tragico) w Pompejach. Zdobiło niegdyś południową ścianę jego atrium. Jak wskazuje Żuchowicz, choć rezydencja nie należała do największych w mieście, właściciel zadbał o jej bogaty wystrój. Zdobiące ją malowidła skupiały się na tematach z mitologii greckiej, w szczególności z homeryckiej „Iliady”. Malowidła i dom powstały prawdopodobnie niedługo przed tragicznym wybuchem Wezuwiusza w 79 roku n.e. Bryzeida ukazana jest tam w pozycji en trois quarts. Ma duże oczy, wyraźnie zarysowane usta, w uchu błyszczący kolczyk, na głowie chustę. Całkiem jak „Dziewczyna z perłą” Vermeera! Czy to możliwe, że holenderski mistrz skopiował starożytnego mistrza? Czy Vermeer mógł widzieć Bryzeidę? Problem w tym, że „Dom dramaturga” odsłonięto dopiero w roku 1824. W czasach Vermeera nie tylko, że nie był nieznany – same Pompeje, zagrzebane w popiele, ledwie zaczęły budzić zainteresowanie naukowców. Nie zostały jeszcze odkopane, eksplorowane. Nie ma więc możliwości, by Vermeer znał fresk z „Domu dramaturga”. Może zatem istniały inne podobne starożytne wyobrażenia Bryzeidy, które mogły posłużyć twórcy „Dziewczyny z perłą” za inspirację? Niestety, nie ma drugiego tak intrygującego i pięknego jej wizerunku jak w Pompejach. – Trudno powiedzieć, by Bryzeida była w jakiś wyróżniający sposób przedstawiana w sztuce antycznej. Zwykle ma skromnie opuszczoną głową i zakryte włosy, ale tak przedstawiano wiele heroin. Że to w ogóle Bryzeida, często wiemy dzięki pozostawionym przez autorów podpisom albo dlatego, że pojawia się w charakterystycznych scenach. Jedną z nich jest oczywiście odebranie jej Achillesowi. Mamy kilka przedstawień analogicznych do tego z Pompejów, różnią się jednak detalami czy postaciami biorącymi udział w zdarzeniu. Jeśli nawet nawiązują do wspólnego pierwowzoru, jakiegoś niezachowanego obrazu, to raczej w sposób dość luźny. Trudno powiedzieć by było jakieś „kanoniczne” przedstawienie Bryzeidy z tak, a nie inaczej ułożoną głową i kolczykiem. Żeby nie sięgać dalej, warto zwrócić uwagę że postaci ukazane en trois quarts pojawiają się też na innych freskach pompejańskich, w tym tych z „Domu Dramaturga” – zauważa Żuchowicz. A jeśli to nie była Bryzeida? Nie wygląda więc na to, by Vermeer skopiował Bryzeidę z Pompejów. Przeczy temu jeszcze jeden ważny szczegół. Pompejańska Bryzeida nie jest portretem, jak „Dziewczyna z perłą”, lecz stanowi część większej sceny z wieloma postaciami. – Kompozycja przedstawia scenę przekazania branki. Siedzący centralnie Achilles wskazuje ręką ku heroldowi. Z prawej strony Patroklos wyprowadza za nadgarstki Bryzeidę. Scena ta jest wywiedziona z pierwszej księgi „Iliady” – opowiada Żuchowicz. A gdybyśmy brali pod uwagę nie tylko Bryzeidę jako starożytną inspirację dla Vermeera? Można przecież znaleźć wiele różnych pięknych i przyciągających uwagę antycznych wizerunków malarskich. Jak choćby portrety fajumskie czy fresk ze św. Anną (pochodzący z Faras i przechowywany w Warszawie). Niestety, te wyżej wymienione odkryte zostały długo po Vermeerze, a pod względem technicznym jednak różnią się od jego dzieła. – O ile potrafimy znaleźć dzieła antyczne, które spełniałyby kryteria pętli percepcji tak jak obraz Vermeera, o tyle trudniej potraktować to jako powtarzalny patent. Przed wiekami oczywiście uczono się podpatrując dzieła mistrzów czy korzystając ze wzorników. Jest to jednak na tyle skomplikowany do stworzenia efekt, że od jego zauważenia do powtórzenia jest daleka droga – zastrzega Żuchowicz. Ponadczasowe uchwycenie ludzkiego ducha Zapewne efekt osiągnięty przez Vermeera w „Dziewczynie z perłą” jest efektem wielu jego wcześniejszych prób. Dowód stanowi obraz „Głowa dziewczyny”, namalowany kilka lat wcześniej. Nie przyciąga jednak tak bardzo uwagi, nie jest równie wystudiowana i wyidealizowana. Może świadczyć, że Vermeer przeszedł własną drogę do doskonałości, nie oglądając się na starożytnych mistrzów. Trafny wydaje się więc komentarz, zamieszczony w Internecie przez włoskiego miłośnika sztuki, fizyka i finansistę dr. Gabriele Susinno: „Artyści często badają podobne tematy i metody niezależnie. Zachęca to nas do refleksji nad uniwersalnością ludzkiej ekspresji i nad sposobami, w jaki sztuka pokonuje czas (...) Pewne wybory estetyczne głęboko w nas rezonują, przekraczając granice historyczne i geograficzne. To świadectwo nieprzemijającej mocy sztuki, która potrafi uchwycić ludzkiego ducha w sposób, jaki wydaje się zarówno znajomy, jak i głęboko poruszający”. Źródła: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC), Artemis & Winkler Verlag, Zürich-München-Düsseldorf, 1981–1999 Gabriele Susinno, A Fresco from Pompeii That Seems to Have Inspired Vermeer, na: Linkedin.com Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Stańczyk pojawił się na płycie Lady Gagi i w paryskim Luwrze. Kim naprawdę był?
Rok 2024 śmiało można określić mianem roku Stańczyka. Jego wizerunek pędzla Jana Matejki najpierw znalazł się na odwrocie płyty Lady Gagi „Harlequin”, a następnie trafił na nową wystawę czasową Luwru. Jak wyglądało życie najsłynniejszego polskiego błazna?
Spis treści: Kim był Stańczyk? Złote myśli Stańczyka Ulubiony błazen Zygmunta Starego Ostatnie lata życia Dziedzictwo Stańczyka Na przestrzeni lat Stańczyk był bohaterem wielu utworów literackich i dzieł sztuki. To sprawiło, że bardzo trudno jest oddzielić w jego życiu prawdę od fikcji. Już w 1541 lub 1542 r., a więc jeszcze za życia, stał się bohaterem satyry „Dialog przeciw różnorodności i zmienności polskich strojów” pióra Klemensa Janickiego, w której rozmawiał ze wskrzeszonym królem Władysławem II Jagiełłą. Pisali o nim renesansowi poeci Mikołaj Rej i Jan Kochanowski, a następnie tacy literaci jak Julian Ursyn Niemcewicz, Józef Ignacy Kraszewski czy Stanisław Wyspiański. Jan Matejko umieścił go nie tylko na obrazie „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”, ale też na kilku innych swoich dziełach. Były to m.in. „Stańczyk udający ból zębów”, „Zawieszenie dzwonu Zygmunta” i „Hołd pruski”. Nie sposób wymienić wszystkich przedstawień Stańczyka w kulturze, lecz warto pamiętać, że kryła się za nimi prawdziwa biografia niezwykłego człowieka. Kim był Stańczyk? Nawet podstawowe wiadomości biograficzne na temat Stańczyka budzą spory wśród naukowców. Dawniejsi badacze (m.in. Aleksander Brückner) uważali, że Stańczyk to po prostu zdrobnienie – być może pejoratywne – od imienia Stanisław. Autorka biogramu błazna w „Polskim Słowniku Biograficznym” Małgorzata Wilska zauważyła jednak, że od połowy XV wieku określenie Stańczyk występowało także jako nazwisko, i uznała, że nazywał się on Stanisław Stańczyk. Tożsamość Stańczyka Odrzuciła zarazem hipotezę Michała Bobrzyńskiego, jakoby był on tożsamy ze Stanisławem Wyssotą z Sułkowa, rotmistrzem królewskim wzmiankowanym w latach 1491–1533. A także teorię Juliana Krzyżanowskiego, identyfikującego go ze Stasiem Gąską, błaznem Zygmunta II Augusta, upamiętnionym przez Jana Kochanowskiego w utworze „Nagrobek Gąsce”. Staś Gąska znany był zresztą z tego, iż przez całe swoje 80-letnie życie nie powiedział nic mądrego, uwielbiał natomiast uczty i biesiady. Tymczasem żarty Stańczyka zawsze cechowała erudycja. Słynął też z ciętego języka i gorzkiej ironii. Chociaż tradycja przypisuje Stańczykowi jako miejsce urodzenia Proszowice lub Sułkowo, nie ma żadnych dokumentów potwierdzających, że przyszedł na świat w którejś z tych miejscowości. Urodził się zapewne ok. 1470 r. W okresie swojej największej popularności był więc już mężczyzną w dojrzałym wieku. Kariera wojskowa Nie wiadomo do końca, w jakich okolicznościach trafił na dwór królewski na Wawelu. Małgorzata Wilska przypuszczała, że był tożsamy z rotmistrzem króla Jana I Olbrachta Stańczykiem. W 1493 r. podróżował z monarchą do Wielkopolski, a następnie służył na dworze Aleksandra Jagiellończyka. W latach 1513–1514 brał zaś najprawdopodobniej udział w walkach z Moskwą u boku rotmistrza Janusza Świerczowskiego. Być może został ranny w czasie jednej z bitew, ponieważ w 1520 r. monarcha wypłacił jeden floren dla „rycerza okaleczonego” o imieniu Stańczyk. Zdaniem Wilskiej to właśnie odniesione w bitwie rany przekreśliły jego karierę wojskową i utorowały mu drogę do nowej – nadwornego błazna. Utożsamiła ona również „rycerza okaleczonego” z przebywającym na dworze w tym samym czasie błaznem Świerczowskiego, który otrzymał od króla floren i pieniądze na buty. Złote myśli Stańczyka Z oblężeniem Smoleńska w 1514 r. i jego zdobyciem przez wojska moskiewskie wiązała się zresztą pierwsza anegdota z udziałem Stańczyka. Przytoczył ją w swojej kronice historyk Marcin Bielski: „Tenże Stańczyk, gdy go raz chłopięta opadli i suknie z niego zdarli, aż uciekł do króla, powiedział królowi (a on go żałował, że go to odarto): »Bardziej królu ciebie drą, a niż mnie, anoć wydarto Smoleńsk, a przecie milczysz«”. Żart o niedźwiedziu Najpopularniejsza jest zaś opowieść o słowach wypowiedzianych przez Stańczyka po dramatycznych zdarzeniach, do których doszło 20 września 1527 r. w puszczy w Niepołomicach. W czasie polowania wypuszczono ze skrzyni niedźwiedzia, który pognał w stronę królowej Bony. Uciekając przed drapieżnikiem, monarchini spadła z konia i przedwcześnie urodziła syna Olbrachta, który zmarł zaraz po urodzeniu. W kronice Marcina Bielskiego można odnaleźć informację, że Zygmunt I Stary odrzekł wówczas do Stańczyka: „Począłeś sobie nie jako rycerz, ale jako błazen”, na co ten odpowiedział: „Większy to błazen, co mając niedźwiedzia w skrzyni, puszcza go na swoją szkodę”. Doszukiwano się ponoć w tych słowach aluzji do traktatu krakowskiego z księciem Albrechtem Hohenzollernem z 1525 r. Żart o Izabeli Jagiellonce Inna złota myśl Stańczyka dotyczyła ślubu córki króla Zygmunta I Starego, Izabeli Jagiellonki z królem Węgier Janem Zapolyą w 1539 r. Jak wspominał Łukasz Górnicki w utworze „Dzieje w Koronie Polskiej”, miał on wówczas powiedzieć monarsze: „Królu, po cóż ty tam tę córkę twą do Węgier dajesz? Być ci jej tu zaś u ciebie, a przeto zbuduj u nas jej kamienicę tu w Krakowie, żeby miała gdzie mieszkać”. Inną wersję wydarzeń przytoczył w swej kronice Stanisław Orzechowski, który zresztą wyjątkowo nie lubił królewskiego błazna: „Pewny krotofilnik polski, z niestatku rozumu będąc wyuzdany w mowie, który także dla ohydy życia nazywał się Stańczyk, przymawiając uczynkowi króla, ostrzegał Zygmunta, aby niźli córkę do Węgier wyprawi, szynkowny jej wprzód dom w Krakowie kazał wystawić, w którym by za powrotem wkrótce szynk prowadzić mogła”. Dodawał zresztą, że „ten krotofilnika żarcik był wróżbą nieszczęścia” – Jagiellonka bowiem już rok po ślubie została wdową. Satyry na Polskę W tym okresie Stańczyk bywał też często w domu poety Klemensa Janickiego. I to właśnie na jednym ze spotkań miał powiedzieć: „Grozi bronią, a nie nosi jej – tak czyni naród polski”. Na innym zaś: „Polacy jak tablica z wosku, na niej Niemiec, Francuz, Włoch, Hiszpan a Czech najwięcej malują, co im się żywnie podoba, a nawet swoje języki w gębę im kładą”. Janicki uczynił go zresztą głównym bohaterem swej satyry politycznej na upadek cnót rycerskich. Znajomość ta nie trwała jednak zbyt długo, ponieważ już w 1543 r. poeta zmarł w Krakowie w wieku zaledwie 27 lat. Opinie o biskupach Królewski błazen był bacznym obserwatorem dworu królewskiego i miał określone poglądy na temat najważniejszych osób w państwie. W zbiorze anegdot Jana Kochanowskiego „Apoftegmata” można znaleźć następującą o Stańczyku i jego opinii o biskupie krakowskim Samuelu Maciejowskim i arcybiskupie gnieźnieńskim Piotrze Gamracie: „Stańczyk powiadał, że nie ma większych łgarzów w Polszcze jeno biskup Gamrat a Maciejowski, biskup krakowski, bo ów powiadał: »Wszystko wiem« – a nie wiedział nic; ten zaś mówił rad: »Wiele nie wiem« – a wszystko wiedział”. Ulubiony błazen Zygmunta Starego Zapisy z królewskich rachunków nie pozostawiają wątpliwości, że Stańczyk był ulubionym błaznem króla Zygmunta I Starego. Wypłacano mu bowiem dwa lub nawet trzy razy większe sumy niż innym jego kolegom po fachu, czyli pochodzącemu z Grecji Aleksandrowi Diogeniemu i Wojciechowi z Bochni. Hojnie obdarowywano go też prezentami, choćby w 1544 r., kiedy to w wigilię świąt Bożego Narodzenia otrzymał zielono-czerwony strój, biały płaszcz, czerwoną kurtkę i szafirowy materiał. W 1546 r. wypłacono mu z kolei kwotę sześciu florenów, czyli tyle, co kapelanowi i chirurgowi. Dwa lata później podarowano sukno angielskie (zwane wówczas luńskim, czyli londyńskim) najlepszego gatunku na tunikę i na jopulę do jazdy konnej. Wyróżniano go nie tylko pieniężnie, lecz również jeśli chodzi o używane w stosunku do niego tytuły. Zwano go „mądrym błaznem”, „rycerzem-błaznem” czy nawet „solidnym i chwalebnym rycerzem”. Stańczyk do końca wiernie służył przy swoim królu, zabawiając go aż do jego śmierci, która nastąpiła 1 kwietnia 1548 r. w Krakowie. Ostatnie lata życia Zygmunt II August, następca Zygmunta I Starego na polskim tronie, nie darzył Stańczyka tak wielką sympatią jak jego ojciec. Powszechnie nazywano go wówczas „błaznem starego króla”, podkreślając, że wiąże się on z epoką, która bezpowrotnie minęła. „Dałby Bóg, żebym był błaznem starego króla” – komentował swój nowy tytuł, nie mogąc oswoić się z myślą o odejściu ukochanego władcy. Większość czasu spędzał zresztą, opłakując go i modląc się w jego intencji. Chociaż przekroczył już osiemdziesiąty rok życia, cały czas zachowywał sprawny umysł i dobre zdrowie. Jego komentarze nadal zaskakiwały swoją trafnością. Kiedy na początku 1556 r. królowa Bona Sforza, zwana przez niego pogardliwie „gadziną włoską”, opuściła Polskę i wyruszyła w podróż do Bari, uradowany błazen miał skomentować jej wyjazd słowami: „Requiescat in pace”, czyli „Niech odpoczywa w pokoju”. Niecałe dwa lata później, 19 listopada 1557 r. królowa zmarła w Bari po tym, jak została otruta z polecenia swojego zaufanego dworzanina Giana Lorenza Pappacodę. Nie wiadomo, czy wieść o śmierci nielubianej monarchini zdążyła dotrzeć do Stańczyka, ponieważ zmarł on najprawdopodobniej w 1557 lub 1558 r. W pamięci współczesnych zapisał się jako człowiek, który nie tylko zawsze umiał rozbawić panów i dworzan swoimi żartami. Ale też potrafił powiedzieć królowi gorzką prawdę, kiedy inni obawiali się jego reakcji. Dziedzictwo Stańczyka Dowcipom Stańczyka zawsze towarzyszyła jakaś filozoficzna refleksja, miał też zdolność udzielania błyskawicznej riposty na wypowiedzi innych osób. Orientował się zarazem, jakie żarty krążą na innych europejskich dworach i umiejętnie przenosił je na polskie realia. Chociaż w literaturze można znaleźć wiele dowcipów i anegdot na temat Stańczyka (m.in. o tym, jak udawał ból zębów, by udowodnić wszystkim, że najpopularniejszy zawód to lekarz), dzisiaj trudno jednoznacznie rozstrzygnąć, które z nich są prawdziwe, a które z upływem lat dopisała mu legenda. Po śmierci Stańczyka powstało wiele utworów, w których podkreślano jego cnoty. Jedno z najpiękniejszych podsumowań jego życia i działalności zawarł Mikołaj Rej w utworze „Zwierzyniec” z 1562 r. Rzeczpospolita toczy w nim rozmowę z Prywatem, czyli obywatelem, skarżąc się, że upada, ponieważ obywateli interesują tylko ich osobiste korzyści. Po tym, jak do rozmowy wtrąca się Stańczyk, Rzeczpospolita tłumaczy Prywatowi, z kim miał do czynienia: „Stańczyk ci był, lecz mogli Stanisławem go prawie przezwać, przypatrując się dziwnej świeckiej sprawie, bo się prawdy namówił w szalonej postawie, gdyż ci, co im należy, milczą o niej prawie. A gdzież takich Stańczyków było jeszcze wiele, co by plewili obłudność, to wszeteczne ziele, a prawdę świętą ludziom przed oczy miotali, a snać niźli z pochlebstwa więcej by wygrali”. Prywat odpowiada na to wówczas Rzeczypospolitej: „Słyszałem ja gdzieś tak o tym rycerzu, iż ten nigdy z nieprawdą nie chciał być w przymierzu, a dobrze, kiedy się tak omylny świat mieni, iż kiedy mądrzy milczą, niech mówią szaleni”. Nasz ekspert Marek Teler Dziennikarz, popularyzator historii, bloger. Absolwent Wydziału Dziennikarstwa, Informacji i Bibliologii Uniwersytetu Warszawskiego. Autor książek „Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego", „Zapomniani artyści II Rzeczypospolitej", „Zagadka Iny Benity". „ AK-torzy kontra kolaboranci" (Nagroda Klio III stopnia w kategorii varsaviana) i „Upadły amant. Historia Igo Syma". Publikował na łamach magazynów „Focus Historia” i „Skarpa Warszawska” oraz na portalu historycznym Histmag.org.
Czy Vincent van Gogh na słynnym obrazie „Gwiaździsta noc” pokazał turbulencje atmosferyczne?
Namalowana w 1889 roku „Gwiaździsta noc” jest arcydziełem i jednym z najbardziej znanych obrazów Vincenta van Gogha. Charakterystyczne wiry wokół świecących gwiazd miały według krytyków przedstawiać życie wewnętrzne artysty. Nieco inny pomysł na interpretacyjny mają fizycy. Ich zdaniem wiry van Gogha są zaskakująco zgodne z tzw. prawem Kołmogorowa.
Spis treści: Fizyczna intuicja malarza Matematyczny opis turbulencji Co może powiedzieć jeden piksel? Gwieździste prawo Kołmogorowa Obraz żarzącego się nocnego nieba, namalowany przez Vincenta van Gogha tuż po jego załamaniu nerwowym w grudniu 1888 roku, jest jednym z najczęściej powielanych dzieł sztuki na świecie. Od 1941 roku oryginał znajduje się w Muzeum Sztuki Nowoczesnej (Museum of Modern Art – MoMA) w Nowym Jorku. Przyciąga rocznie nawet trzy miliony zwiedzających. Większość zachwyca się dynamiką dzieła, ekspresyjnymi pociągnięciami pędzla, żywą kolorystyką i magicznym klimatem obrazu. Jednak kilkoro fizyków dostrzegło w „Gwiaździstej nocy” coś jeszcze. To mistrzowskie przedstawienie turbulencji atmosferycznych. Zgodnie z artykułem opublikowanym w czasopiśmie naukowym „Physics of Fluids”, stworzona przez artystę iluzja ruchu na niebie wynika również ze skali pociągnięć farby. Czyli drugiego rodzaju „ukrytych turbulencji” w mikroskali, które rozprzestrzeniają się po całym płótnie. Fizyczna intuicja malarza „Ujawnia to głębokie i intuicyjne zrozumienie zjawisk naturalnych. Precyzyjne przedstawienie turbulencji przez Van Gogha może wynikać ze studiowania ruchu chmur i atmosfery lub wrodzonego poczucia, jak uchwycić dynamizm nieba” – napisał współautor artykułu w „Physics of Fluids” Yongxiang Huang z Uniwersytetu Xiamen w Chinach. Zacznijmy od samego pojęcia turbulencji. W fizyce turbulencjami określa się chaotyczne i nieregularne ruchy substancji, takich jak woda, powietrze czy inne gazy. W przeciwieństwie do spokojnych, laminarnych przepływów, gdzie cząstki poruszają się równolegle, w przepływie turbulentnym cząstki poruszają się w różnych kierunkach, tworząc wiry i zawirowania na różnych skalach. Kluczowymi cechami turbulencji są: chaotyczność – ruchy są bardzo złożone i nieprzewidywalne, choć zachodzą w sposób deterministyczny; niestabilność – gdy małe zakłócenia w przepływie mogą szybko się nasilać, prowadząc do nieuporządkowanych ruchów; wiry – turbulencje charakteryzują się obecnością oddziałujących ze sobą wirów o różnych rozmiarach; dyssypacja energii – w przepływie turbulentnym energia kinetyczna przepływu jest rozpraszana, najczęściej zamieniając się na ciepło. Matematyczny opis turbulencji Fizycy od wieków zmagają się z matematycznym opisem turbulencji. Jednak rosyjski fizyk Andriej Kołmogorow w latach 40. XX wieku przewidział istnienie matematycznego związku (znanego obecnie jako skalowanie Kołmogorowa) między tym, jak prędkość przepływu zmienia się w czasie, a szybkością, z jaką traci on energię w wyniku tarcia. Oznacza to, że niektóre przepływy turbulentne wykazują kaskady energii, w których duże wiry przekazują część swojej energii mniejszym wirom. Mniejsze wiry z kolei przekazują część swojej energii do jeszcze mniejszych wirów i tak dalej. Eksperymenty wykazały, że Kołmogorow nie pomylił się w swoich przewidywaniach. Ale co to ma wspólnego z van Goghiem? Początków rozważań na temat turbulencji w „Gwiaździstej nocy” należy szukać w 2019 roku. Wówczas dwóch australijskich studentów przeanalizowało matematycznie obraz i stwierdziło, że ma on te same turbulentne cechy, co obłoki molekularne, z których rodzą się gwiazdy. Doszli do tego wniosku zestawiając swoje obliczenia ze zdjęciem wykonanym przez Kosmiczny Teleskop Hubble’a w 2004 r. Przedstawiało ono turbulentne wiry pyłowych obłoków poruszających się wokół bardzo masywnej gwiazdy w fazie tzw. supergiganta. Co może powiedzieć jeden piksel? Następnie przeanalizowali cyfrowe zdjęcia kilku obrazów van Gogha i zmierzyli różnicę jasność pomiędzy dwoma dowolnymi pikselami. Obliczyli prawdopodobieństwo, że dwa piksele w danej odległości będą miały taką samą luminancję. W ten sposób znaleźli dowody na coś zbliżonego do skalowania Kołmogorowa. W dodatku dostrzegli je nie tylko w „Gwiaździstej Nocy”, ale także w dwóch innych obrazach van Gogha z 1890 roku: „Polu pszenicy z wronami” i „Drogi z cyprysem i gwiazdą”. Temat podjął Yongxiang Huang, który na co dzień zajmuje się morzem. Naukowiec współpracował z fizykami nad badaniem skali przestrzennej 14 głównych wirów „Gwiaździstej nocy”. Względną jasność kolorów farby przyjęli za odpowiednik energii kinetycznej. W szczególności precyzyjnie zmierzyli typowy rozmiar pociągnięcia pędzla, a następnie porównali te skale z tym, co przewiduje dynamika płynów. Gwieździste prawo Kołmogorowa Badania potwierdziły wnioski z 2019 roku, wskazujące, że ogólny obraz ściśle odpowiada prawu Kołmogorowa. Zespół odkrył także, że w mikroskali pociągnięcia farby pasują do innego zjawiska, znanego jako skalowanie Batchelora. Nazwano je na cześć australijskiego matematyka George’a Batchelora, który specjalizował się w dynamice płynów. Skalowanie to jest podobne do prawa Kołmogorowa, z tą różnicą, że zamiast opisywać najmniejsze skale turbulencji, zanim system zdominuje lepkość, odnosi się ono do najmniejszych skal długości fluktuacji, zanim system zdominuje dyfuzja. Według autorów rzadko zdarza się, aby oba te typy skalowania występowały w jednym systemie atmosferycznym. To kolejny dowód na to, że van Gogh miał wyjątkową intuicję dotyczącą turbulencji i znakomicie uchwycił to w „Gwiaździstej nocy”. Źródło: Space.com. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkryto sekret słynnego obrazu „Dziewczyna z perłą”. To arcydzieło stanowi neurologiczny fenomen
Dlaczego „Dziewczynę z perłą”, malarskie opus magnum Johannesa Vermeera, przyciąga setki tysiące widzów rocznie? Zdaniem naukowców to zasługa tzw. trwałej pętli uwagi, w którą złapał nas malarz. Badania wykazały również, że oryginały działają na nas zdecydowanie silniej niż reprodukcje.
Dlaczego „Dziewczyna z perłą” jest aż tak popularna? Jak „Dziewczyna z perłą” działa na nasz mózg? Oryginał lepszy od kopii „Dziewczyna z perłą” to jeden z najbardziej znanych obrazów na świecie. Dzieło to bywa nawet nazywane Mona Lisą Północy. Przedstawia młodą dziewczynę, odwróconą w stronę widza i spoglądającą na niego tak, jakby została przed chwilą zawołana. Dziewczyna ma na głowie oryginalnie zawinięty turban, z niebieskim pasem wokół czoła. W jej uchu błyszczy wielka perła. Kim jest ta dziewczyna? Nie wiadomo. Nie jest nawet pewne, czy autor obrazu, holenderski malarz Johannes Vermeer, sportretował nieznaną modelkę, czy po prostu wyobraził sobie bohaterkę swojego obrazu. „Dziewczyna z perłą” powstała ok. 1665 roku. Od początku XX wieku można oglądać ją w muzeum Mauritshuis w Hadze. Obraz – od wieków znany i podziwiany – zrobił się szczególnie popularny na początku tego wieku. W 2003 r. powstał o nim film na kanwie powieści historycznej Tracy Chevalier. W rolę malarza wcielił się Colin Firth, zaś jego modelki Scarlett Johansson. Duet Firth-Johansson sprawił, że liczba widzów, którzy co roku odwiedzają Hagę dla arcydzieła Vermeera, poszybowała. Dzisiaj „Dziewczyna z perłą” uznawana jest za czwarty najczęściej oglądany obraz na świecie. Rokrocznie podziwia ją 1,5 mln ludzi. Dlaczego „Dziewczyna z perłą” jest aż tak popularna? Ale czy to dzieło sztuki zrobiło się tak popularne wyłącznie z powodu filmu? A może ma w sobie coś, co sprawia, że tak mocno przyciąga naszą uwagę? By znaleźć odpowiedzi na te pytania, muzeum Mauritshuis skontaktowało się z neuronaukowcami. I zamówiło u nich badania, które miały wyjaśnić, co się dzieje w mózgu osób przyglądających się „Dziewczynie z perłą”. Naukowcy odkryli, że z „Dziewczyną z perłą” związany jest neurologiczny fenomen, unikatowy właśnie dla tego malarskiego arcydzieła. Został on nazwany trwałą pętlą uwagi (ang. Sustained Attention Loop). Jak „Dziewczyna z perłą” działa na nasz mózg? Vermeer lubił malować postaci czymś zajęte. Ludzie na jego płótnach najczęściej coś robią, np. piszą albo wykonują ręczne robótki. Artysta ogniskował przy tym uwagę widza na konkretnym miejscu obrazu, rozmywając otoczenie. Od tych reguł „Dziewczyna z perłą” jest wyjątkiem. Po pierwsze, bohaterka tego obrazu parzy prosto na oglądającego. Z każdym, kto staje przed obrazem, nawiązuje kontakt wzrokowy. Po drugie, Vermeer namalował aż trzy punkty, które przyciągają uwagę widza. To oczy dziewczyny, jej usta oraz perła. Te trzy elementy tworzą trójkąt, na którym skupia się spojrzenie osoby stającej przed obrazem. Jej wzrok najpierw przyciągają oczy dziewczyny, następnie jej usta, a na koniec perła. Później zaś spojrzenie widza z powrotem wędruje ku oczom. Tak właśnie powstaje opisana wyżej trwała pętla uwagi. W rezultacie złapany w nią widz pozostaje przed tym obrazem dłużej niż przed innymi. Oryginał lepszy od kopii Badania, które to wykazały, przeprowadzili specjaliści z firmy badawczej Neurensics. Wzięło w nich udział 10 osób, które podziwiały dzieło Vermeera (i kilka innych) w czepkach EEG, służących do badania aktywności mózgu. Naukowcy Neurensics śledzili również wzrok ochotników, rejestrując, na których punktach „Dziewczyny z perłą” zatrzymuje się najdłużej. Dzięki temu udało się nie tylko ustalić, które elementy „Dziewczyny” (oczy, usta, perła) są najatrakcyjniejsze dla oglądających. Ale również, że u stojących przed tym obrazem najbardziej stymulowany jest przedklinek. To nieduża część kresomózgowia związana z kreatywnością, świadomym śnieniem, ale też świadomością. Naukowcy sprawdzili również, jak nasz mózg reaguje na reprodukcje, a jak na oryginały. Wynik okazał się zaskakujący. Reakcja mózgu oraz emocjonalne wrażenie było 10 razy silniejsze, gdy badani patrzyli na oryginał, niż gdy pokazywano im reprodukcję, np. plakat. Jak skomentowała Martine Gosselink, dyrektorka Mauritshuis, to pokazuje, jak ważne jest oglądanie sławnych dzieł sztuki na żywo. – Łatwo było przewidzieć, że „Dziewczyna” okaże się szczególna. Jednak to, dlaczego jest szczególna, było dla nas niespodzianką – stwierdził Martin de Munnik z Neurensics. Naukowiec dodaje, że ciekawe byłoby przeprowadzenie podobnych testów także dla innych sławnych obrazów, takich jak Mona Lisa. Źródła: Phys.org, Google Arts & Culture. Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
„Stańczyk” Jana Matejki na okładce płyty Lady Gagi. Muzeum Narodowe komentuje
Już wkrótce „Stańczyk” Jana Matejki opuści Muzeum Narodowe w Warszawie, aby zająć centralne miejsce na międzynarodowej wystawie. To niejedyny sukces obrazu tej jesieni. Słynnym płótnem zachwyciła się sama Lady Gaga.
Spis treści: „Stańczyk” Jana Matejki w Luwrze Lady Gaga doceniła polskiego „Stańczyka” Obraz Jana Matejki „Stańczyk” Polacy nie gęsi i też mają swoich malarzy znanych na całym świecie. Największe uznanie na arenie międzynarodowej zyskali m.in. Jan Matejko, Józef Chełmoński, Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski czy Tamara Łempicka. Ich dzieła do dziś fascynują nie tylko miłośników sztuki, ale też współczesnych przedstawicieli szeroko pojętej popkultury. Jednym z najbardziej znanych obrazów Jana Matejki jest „Stańczyk”. Namalowane w 1862 r. płótno przedstawia zamyślonego błazna na tle królewskiego balu. Jego melancholia kontrastuje z wesołością otoczenia, co symbolizuje świadomość nadchodzących trudnych czasów dla Polski. „Stańczyk” Jana Matejki w Luwrze Słynny obraz już niebawem na kilka miesięcy opuści Muzeum Narodowe w Warszawie. „Stańczyk” będzie bowiem wystawiany w paryskim Luwrze na międzynarodowej wystawie zatytułowanej „Figures of the Fool”. Ekspozycja poświęcona postaci błazna w sztuce i kulturze potrwa od 16 października 2024 roku do 3 lutego 2025 roku. Polski obraz będzie jednym z centralnych eksponatów. W lutym przyszłego roku „Stańczyk” wróci z Paryża do Warszawy. To wyjątkowe wydarzenie dla polskiej sztuki. „Stańczyk” nie tylko zostanie zaprezentowany na jednej z najbardziej prestiżowych wystaw na świecie, ale także znajdzie się w gronie innych ikon sztuki, co podkreśla jego znaczenie dla polskiej i europejskiej kultury. Lady Gaga doceniła polskiego „Stańczyka” Nie jest to jedyny tegoroczny sukces „Stańczyka”. O XIX-wiecznym obrazie zrobiło się ostatnio głośno dzięki… Lady Gadze. Amerykańska wokalistka umieściła bowiem płótno Jana Matejki na tylnej okładce swojej najnowszej płyty zatytułowanej „Harlequin”. Album, który trafi do sklepów i na serwisy streamingowe 27 września 2024 roku, nawiązuje do filmu „Joker: Folie à deux”, w którym Gaga wciela się w rolę Harley Quinn. To nietypowe połączenie polskiego dzieła sztuki z amerykańską popkulturą wzbudziło szeroką dyskusję, zwłaszcza wśród fanów sztuki w Polsce. Muzeum Narodowe w Warszawie, które jest właścicielem obrazu, zareagowało z humorem na ten zaskakujący wybór. – Szok: Myśleliśmy, że jedzie do Luwru, a tymczasem pojawił się na płycie Lady Gagi – czytamy na oficjalnym profilu MN w Warszawie na Facebooku. Pracownicy muzeum przypomnieli też, że „Stańczyk” Jana Matejki debiut w popkulturze ma już za sobą. W 2021 r. obraz pojawił się w jednym z odcinków trzeciego sezonu serialu „Co robimy w ukryciu”. Obraz Jana Matejki „Stańczyk” Pełny tytuł obrazu to „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”. Dzieło powstało w czasach, kiedy Polska była pod zaborami, a wielu artystów, w tym Matejko, przenosiło swoje obawy o przyszłość ojczyzny na płótno. Scena przedstawiona w obrazie odnosi się do historycznego wydarzenia z 1514 roku, kiedy Polska utraciła Smoleńsk na rzecz Rosji. Matejko, malując Stańczyka, ukazał błazna, który rozumie powagę sytuacji, podczas gdy jego otoczenie pozostaje w beztroskiej nieświadomości. Obraz pokazuje, jak sztuka może służyć jako forma komentarza politycznego i społecznego. Postać Stańczyka była wielokrotnie przywoływana jako symbol rozczarowania elitami politycznymi, które często nie dostrzegały prawdziwego niebezpieczeństwa. Warto również podkreślić, że Stańczyk był autentyczną postacią z dworu królewskiego, znaną ze swojego intelektu i ciętego języka. W wielu źródłach historycznych pojawia się jako mądry komentator bieżących wydarzeń, który pod przykrywką błazeństwa często krytykował królewskie decyzje. Od momentu powstania, „Stańczyk” stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych dzieł sztuki w Polsce. Jak widać, 162 lata od namalowania płótno spod pędzla Jana Matejka nadal zachwyca i inspiruje nie tylko Polaków. Źródło: National Geographic Polska. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
„Ogród rozkoszy ziemskich”. Co ukrywa „poziomkowy obraz” Boscha?
To jeden z najbardziej tajemniczych obrazów w historii malarstwa. Znany dziś pod tytułem „Ogród rozkoszy ziemskich” jest ozdobą madryckiego muzeum Prado. Dzieło namalował ok. 1500 roku znany niderlandzki artysta Hieronim Bosch (1450–1516). W dziełach malarza często natrafić można na biblijną symbolikę, apokaliptyczną atmosferę, piekielne maszkarony, moralizatorski ton, oniryczną i surrealistyczną aurę. W „Ogrodzie” jest ich nad wyraz dużo.
W tym artykule: Co przedstawia „Ogród rozkoszy ziemskich” Tajemnicze interpretacje obrazu Boscha Co tak naprawdę mówi „Ogród rozkoszy ziemskich” Herezje i seksualne aluzje. Jakie tajemnice skrywa „poziomkowy obraz” Hieronima Boscha? Czy słynny „Ogród rozkoszy ziemskich” krytykuje zmysłowe przyjemności czy wręcz do nich namawia? A może sensem dzieła są poszukiwania alchemików? Co przedstawia „Ogród rozkoszy ziemskich” Dzieło Boscha jest tryptykiem, którego skrajne części pokazują rajski ogród oraz makabryczne piekło. Z drugiej strony skrzydeł obrazu – jako że jest składany – widać też stworzenie świata. Największe kontrowersje budzi środkowy panel tryptyku. To on nazywany jest „Ogrodem rozkoszy ziemskich” i od niego zaczerpnęło nazwę całe dzieło. Warto jednak zauważyć, że były i inne nazwy. Niektóre szczególnie podkreślały obecność na obrazie… poziomek. Zarówno dużych i małych, rosnących, jak i zerwanych. Dzieło nazywano choćby „Malowidłem z drzewkami poziomkowymi” czy „O próżnej sławie i ulotnym smaku poziomki”. Te owoce wielu znawców historii sztuki interpretowało jako symbole nietrwałości doczesnych przyjemności i ówczesną aluzję do doznań seksualnych. Wszak w „Ogrodzie rozkoszy ziemskich” widzimy mnóstwo nagich postaci oddających się relaksowi, pieszczotom, zabawie czy rozkosznemu lenistwu. Przy takim podejściu cały obraz wydawał się przestrogą. Ponieważ – według ówczesnych moralizatorów – ludzkość od rajskiego ogrodu właśnie przez próżne przyjemności życia doczesnego trafiała prosto do piekła. Zdaniem zwolenników tej interpretacji obrazu, Bosch nie wychwala w swoim dziele cielesnych przyjemności, lecz obnaża ich ubóstwo. Tajemnicze interpretacje obrazu Boscha Są też inne punkty widzenia. Obraz powstał na zamówienie niderlandzkiego arystokraty Henryka III z Nassau-Bredy. Następnie przejęli go habsburscy monarchowie Hiszpanii. Całe Niderlandy znajdowały się wówczas w hiszpańskiej strefie wpływów. Warto zauważyć, że Hieronim Bosch namalował swoje dzieło krótko po odkryciu Nowego Świata. Mogły go więc zainspirować także opowieści o cudach dalekich krain za oceanem. Na centralnym panelu widzimy przecież osobliwe budowle oraz staw przypominający Fontannę Młodości. To legendarny obiekt rodem jeszcze ze starożytnych opowieści, którego poszukiwali hiszpańscy konkwistadorzy za Atlantykiem. Może więc środkowy panel pokazuje marzenia związane z Nowym Światem? To bardzo ryzykowna interpretacja. Zdaniem badaczy, jeśli jest tu ukryta tajemnica, to gdzie indziej. Nie w obszarach geograficznych, lecz w obszarach nauki. Amerykańska historyczka sztuki prof. Laurinda Dixon próbowała odczytać całe dzieło jako nawiązanie do popularnej wówczas alchemii, szukającej Kamienia Filozoficznego, wiecznej młodości, kontaktu ze światem nadprzyrodzonym i innych tajemnic. Różne postacie i obiekty z obrazu przypominają – zdaniem prof. Dixon – instrumentarium i naczynia z laboratorium. Mogą też być metaforą alchemicznych procesów. Bosch nie musiał sam być alchemikiem, by wiedzieć, czego alchemicy poszukują i to skomentować. Skarb Montezumy – co Montezuma II zrobił ze swoim złotem? W 1981 r. w stolicy Meksyku odnaleziono wyjątkową złotą sztabkę. Czy tam właśnie może być ukryty skarb Montezumy i Azteków? Kim był Montezuma II i w jaki sposób przepadł jego legendarn... Co tak naprawdę mówi „Ogród rozkoszy ziemskich” Tymczasem szkocka badaczka Linda Harris sugerowała, że Bosch był wyznawca kataryzmu. Czyli nurtu religijnego, wytępionego w XIII wieku, a odrzucającego Kościół, potępiającego przyjemności życia i uznającego cały świat materialny za z gruntu zły. Odwrotnie niemiecki historyk Wilhelm Fraenger. Szukał związków między artystą a popularnym w Niderlandach heretyckim Bractwem Wolnego Ducha, wywodzącym się od tzw. adamitów, praktykujących wolną miłość. Dla nich rozkosze cielesne i akt płciowy były powrotem do rajskiej natury człowieka. Jak widać, interpretacje obrazu i intencji artysty są bardzo skrajne. Sam Bosch nigdy nie napisał, co naprawdę chciał w nim wyrazić. Dlatego warto zwrócić uwagę na bardzo wyważoną opinię niemieckiego historyka sztuki Carla Linferta. W albumie poświęconym Boschowi pisał o „Ogrodzie rozkoszy ziemskich” „Na środkowym panelu widać świat wciąż daleki od Sądu Ostatecznego, nawet od jego groźby. Przedstawieni nadzy ludzie wydają się rozkoszować radością i jednością. Nie widać po nich namiętności, oddają się jej co najwyżej przelotnie i bez nadmiernego apetytu. Nie niepokoi też ich żadne przeczucie, że los się odmieni. Powszechnej przyjaźni nie zakłócają ani żal, ani zazdrość. (…) Pomimo wielu postaci na obrazie, nie widać tłoku, a jedynie poczucie szczęścia ze wspólnoty. I choć większość z tych ludzi gdzieś zmierza, to wydaje się, że najchętniej staliby razem, czasem przytulali się lub tańczyli. Centralnym tematem obrazu jest poszukiwanie, poszukiwanie jednego człowieka przez drugiego” – pisał Carl Linfert. Źródła: Ernesto Frers, „Sekretne museum”, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa, 2007, Justin Lewis-Anthony, „Circles Of Thorns. Hieronymous Bosch and Being Human”, Bloomsbury Publishing, 2008, Carl Linfert, „Bosch”, Thames & Hudson, 1989 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Jackson Pollock to ulubieniec Ameryki. Zyskał światową sławę dopiero po tragicznej śmierci
O Jacksonie Pollocku wiele napisano i jeszcze więcej powiedziano. Jego sztuka wciąż budzi emocje. Jak to się stało, że wyobcowany wagarowicz z nieodrobionymi pracami domowymi stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych malarzy na świecie? Przykład Pollocka pokazuje, że dobra reklama w połączeniu z talentem mogą zdziałać cuda i to nawet 68 lat po śmierci.
W tym artykule: Jak Jackson Pollock stał się gwiazdą? Największy malarz świata Wielki sukces artystyczny Tragiczny koniec Jacksona Pollocka Wystawa, która zmieniła sztukę Przez większość życia był biednym, walczącym z alkoholizmem twórcą, którego sztuki nikt nie rozumiał. Szczęścia nie znalazł też w innych „wolnych” zawodach. Nie potrafił utrzymać nawet kiepsko płatnej posady woźnego czy drwala. Nieprzyjęty do wojska i nie nadający na tych samych falach co kolekcjonerzy Pollock błyskawicznie zyskał pośmiertny sukces, a „winę” za to ponosiła jego żona Lee Krasner. Nazywany ulubionym artystą Amerykanów Jackson Pollock bywał drażliwy i przeszedł kilka załamań nerwowych. Był partnerem, dla którego niewiele poza pracą się liczyło. Ale to właśnie on stworzył action painting i nowy wymiar współczesnej sztuki. Za namalowany w 1948 roku „Obraz nr 5” zapłacono aż 140 mln dolarów. Do 2011 roku nie sprzedano droższego dzieła niż praca Pollocka. Jak Jackson Pollock stał się gwiazdą? Cody w stanie Wyoming słynie z parków krajobrazowych, rzek i pięknych widoków. Turyści przyjeżdżają tu odpocząć, ale dla przeciętnego Amerykanina życie w osadzie oznacza ciężką pracę przez cały rok. W czasach Pollocka próżno było szukać tu rozrywek, nie mówiąc o pracy innej niż na polu. Ci, którzy mieli szczęście (zaliczali się do nich rodzice artysty) wyjeżdżali. Pollock nie pamiętał, gdzie się urodził. Miał niecały rok, gdy zaczął zwiedzać świat: San Diego, Arizonę i Kalifornię. Jeszcze będąc w Los Angeles trafił do Manual Arts High School, ale trudności adaptacyjne i brak twórczej swobody sprawiły, że wyrzucono go ze szkoły. Szczęścia nie znalazł też w innym liceum, gdyż bardziej od zajęć wolał włóczyć się po mieście, malować brzegi zeszytów i marzyć o wielkim świecie. Matka Pollocka była przerażona, ojciec mniej. W każdą niedzielę zabierał Jacksona i najstarszego syna Charlesa na wycieczki śladami rdzennych Amerykanów. Dla Pollocka te niedziele były święte, nauczyły go, że sztukę można tworzyć wszędzie. Ojciec był dla niego bohaterem, kilkakrotnie zmieniał zawód. Zanim został geodetą był rolnikiem. W tygodniu mierzył pola, wypełniał dokumenty, zaś w weekendy pokazywał synkom murale, wierząc, że będą od niego szczęśliwsi. W latach 30. gdy obaj, Jackson i Charles, mieli dość prowincji wyjechali do Nowego Jorku uczyć się w Art School League. Czyli jedynej ich zdaniem uczelni, gdzie mogli się czegokolwiek dowiedzieć. Nie mający poza sztuką żadnych perspektyw i bardziej zdeterminowany od brata Jackson czyścił postumenty w Biurze Pomocy Kryzysowej, był woźnym w szkole, przez całe wakacje ścinał też drzewa. U Thomasa Harta Bentona poznał surrealizm i malarstwo figuratywne. Lecz to dzieła Davida Alfaro Siqueirosa, dzięki którym wylewał na płótno farby i mierzył z krytyką, wywarły na Pollocku wrażenie. Kolekcjonerzy mówili o nim, że zużywa materiały, nie umie malować i nigdy nie zostanie wielkim twórcą, lecz Jackson wiedział, że to nieprawda. Opinia publiczna musiała dostrzec jego prace wcześniej czy później. Największy malarz świata W 1938 roku Pollock zmienił medium. Zamiast murali tworzył płótna. Słuchając doświadczonego kolegi Marcela Duchampa uznał, że obrazy są tańsze i łatwiej je przenieść. Szybciej też zdobędą nabywców. O tych ostatnich było jednak trudno, kolekcjonerzy patrzyli na Pollocka z powątpiewaniem. Jackson miewał chwile załamania. Sięgał wtedy po alkohol i po jednej z takich „akcji” wylądował w psychiatryku. W szpitalu poznał takich jak on – nadwrażliwców, którym brakowało wiary w siebie. Jego terapia, poza elektrowstrząsami, obejmowała też zajęcia z malarstwa. Na terapii Jackson dowiedział się o wizualizacji lęków i emocji, a zdobyta wiedza szybko procentowała. Odtąd jego dni wyznaczały nowe płótna malowane na odwrocie pomalowanych desek, dyskusjach z Charlesem i wizytach w muzeach. Zachwycony „Guernicą” Picassa szkicował ją w zeszycie i do znudzenia powtarzał, że stworzy równie ikoniczne dzieło. Nikt, poza najbliższą rodziną w to nie wierzył. Nikt też nie oglądał niepokojących obrazów Pollocka. Kilka lat później, w 1941 roku, kiedy Stany Zjednoczone przystąpiły do II wojny, Pollock po raz kolejny miał powody do narzekania. Ale wtedy dostał zaproszenie na imprezę u Peggy Guggenheim. Znana z ekscentrycznego gustu, happeningów będących połączeniem balów kostiumowych, rozmów o sztuce i licytacji dopiero co stworzonych dzieł Guggenheim miała pieniądze i chętnie je rozdawała. Uważała się za opiekunkę artystów pokroju Pollocka. Gdy ten, onieśmielony spotkaniem z Peggy oświadczył, że nazajutrz przyniesie obraz, który raz na zawsze zrewolucjonizuje współczesną kulturę, mecenaska mu nie uwierzyła. Tak powstał „Mural”, ikoniczne dzieło powieszone na korytarzu, „tak, by każdy mógł je podziwiać”. Po tym zamówieniu Guggenheim wystarała się o kolejne prace i zainteresowała dziełami Jacksona muzea. Dzięki niej jeden z obrazów trafił do MoMa, za które Pollock dostał wynagrodzenie w postaci 650 dolarów. Dziś otrzymałby za to samo dzieło o wiele więcej, ale wtedy Alfred Barr, ówczesny dyrektor galerii, nie chciał ryzykować. O młodym artyście w pewnych kręgach robiło się głośno. Pisarz i krytyk Clement Greenberg, który często bywał u Peggy, napisał: „(...) wiedziałem, że Jackson był największym malarzem, którego wydał ten kraj”. Największe sukcesy Pollock miał dopiero przed sobą. Wielki sukces artystyczny Połowa lat 40. należała do Pollocka. Nie dość, że wreszcie nie musiał martwić się o zamówienia, to jeszcze poznał Lee Krasner, artystkę gotową do poświęceń. W oparach tytoniowego dymu rozmawiali o przyszłości i wspólnie zastanawiali, co zrobić, by wypromować Jacksona. O sobie Krasner nie myślała. Kobiety tworzące kolaże należały do rzadkości, były wyśmiewane i wytykane palcami. Lee nie chciała być w centrum uwagi. Szybko zamieszkali razem, szybko też okazało się, że Jackson nie należy do łatwych partnerów. W trakcie pracy Pollock myślał wyłącznie o obrazach, wyburzył ścianę tylko po to, by przenieść płótno do drugiego pokoju. Awantury wybuchały o to, kto ma lepszą pracownię, kto robi większy bałagan i kto nie wyrzucił śmieci. Pollock bez żalu zajął lepiej oświetloną i większą stodołę przy 830 Springs Fireplace Road kupioną za pieniądze Guggenheim. Poza pracą Pollock i Krasner świetnie się dogadywali. Wolny czas wyznaczały im spotkania z przyjaciółmi, pichcenie posiłków i dogryzanie sobie, kto szybciej zarobi milion dolarów. Mimo zamówień malarz narzekał na brak pieniędzy. Pollock, który nigdy nie był cierpliwy, teraz stracił resztki przyzwoitości. Opowiadał krytykom o pracach, lecz oni nie kwapili się, aby zainteresować nimi media. Czasem zdarzały się wyjątki. 8 sierpnia 1949 roku na łamach „Life” Jackson pokazał swoje najsłynniejsze dzieło. Kleksy wymieszane z liniami z trudem pomieściły się na rozkładówce, a długi wywiad opowiadający o największym żyjącym twórcy, w którym Pollock chwalił się dziełami, znali wszyscy. Odtąd nie było nikogo, kto nie kojarzyłby (choćby ze słyszenia) Jacksona Pollocka. Malarza, który w cuglach wyprzedził Andy'ego Warhola, Salvadora Dalego i Keitha Harringa – dotychczasowych ulubieńców Amerykanek i Amerykanów. Sukces miał też ciemną stronę: Pollock musiał malować to, co kupi publika. Nie było mowy o eksperymentach. Dopóki tworzył abstrakcje, dopóty jego prace schodziły na pniu. Kilka z nich kupiły muzea, pozostałe kolekcjonerzy. Wystawy w Europie, a zwłaszcza we Francji, przyciągały tłumy. I wtedy, dwa lata po publikacji artykułu, Pollockowi zamarzyła się zmiana stylu. Jan z Kolna. Czy Polak odkrył Amerykę przed Kolumbem? Nie wiemy, czy tajemniczy żeglarz był Polakiem. Nie ma pewności, czy jego wyprawa się odbyła. W XIX i XX wieku postać Jana z Kolna rozbudzała jednak wyobraźnię Polaków, szukających powod... Tragiczny koniec Jacksona Pollocka Decyzja o zmianie kolorystyki na ciemniejszą i opuszczeniu galerii Paula Facchettiego dojrzewała w Pollocku od dawna. Nie mający biznesowego zmysłu malarz nie przewidział konsekwencji swoich działań. Nie miał pojęcia, że po nowojorskim pokazie w Betty Parsons Gallery żaden z obrazów nie zostanie sprzedany. Nie pomagały wypowiedzi typu: „Kiedy maluję, nie jestem świadomy tego, co robię. Dopiero po pewnym czasie, »zaznajamiam się« z dziełem, widzę, o co mi chodziło. Nie boję się zmian, zniszczenia obrazu, bo oraz żyje swoim życiem. Dopiero gdy stracę kontakt z obrazem, powstaje bałagan. W przeciwnym razie panuje czysta harmonia (...)”. Krytycy pozostawali bezlitośni, nawet znajomi i mająca ostanie słowo odnośnie do sztuki Jacksona Krasner radzili, by Pollock wrócił do action paintingu. Jackson ich posłuchał i po raz kolejny powrócił na szczyt. Znowu stał się jednym z najlepiej zarabiających twórców zapraszanym na wykłady i prelekcje o sztuce. Stał się ekspertem od dzieł zaskakujących pod względem treści i przekazu. Nie zauważył, kiedy jego życie zaczęło się rozpadać. W połowie lat 50. Pollock musiał pomyśleć o czymś innym niż tylko obrazy. Częściej niż zwykle zaglądał do kieliszka, bardziej od alkoholu pociągały go tylko kłótnie z Krasner. Zamiast obrazów pochłaniały go tworzone z drutu, gipsu i gazy konstrukcje o wyraźnych płaszczyznach przypominających malowidła. Pollock nigdy nie przekonał się, czy odniosłyby sukces. 11 sierpnia 1956 roku zginął w wypadku samochodowym wraz z kochanką milę od pracowni w Springs. Cztery miesiące później o Pollocku usłyszał świat. Znane obrazy. Oto malarskie dzieła sztuki, których nie wypada nie znać Znane obrazy, takie jak „Zbawiciel świata”, „Mona Lisa” czy „Słoneczniki”, to malarskie dzieła sztuki. Pomimo upływu wieków nadal budzą zachwyt wśród zwiedzających i koneserów... Wystawa, która zmieniła sztukę Po śmierci Pollocka Krasner nie mogła otrząsnąć się z szoku. Zanim zorganizowała Jacksonowi pierwszą z serii świetnie przyjętych wystaw i założyła fundację jego imienia. Wycinała artykuły z gazet i chowała w specjalnej teczce. Robiła wszystko, aby świat nie zapomniał o action paintingu, a co za tym idzie Jacksonie Pollocku. W tym samym roku, kiedy Pollock rozbił się wracając na rauszu do domu, Lee zorganizowała pierwszą pośmiertną wystawę w MoMa, od którego zaczęła się gigantyczna kariera malarza. Stwierdzenie jakoby artyści stawali się znani po śmierci w przypadku Jacksona Pollocka sprawdziło się więc w stu procentach.
Jakim artystą był Vincent van Gogh? Ciekawostki o ekscentrycznym malarzu
Vincent van Gogh to bez wątpienia jedna z najbardziej nieprzeciętnych, a przy tym także najtragiczniejszych postaci w historii sztuki. Przez współczesnych uważany za jednego z największych geniuszy postimpresjonizmu, za życia nigdy nie zdobył należnego mu uznania. Był jednym z najbardziej płodnych malarzy. Mimo że zmarł przedwcześnie, pozostawił po sobie około 900 obrazów, a także liczne akwarele, rysunki i szkice. Jak żył i jak zmarł Vincent van Gogh? Ciekawostki o wielkim postimpresjoniście wymieniamy poniżej.
W tym artykule: Rodzina i rodzeństwo van Gogha Charakter van Gogha Choroby i zaburzenia Vincenta Van Gogha Dlaczego Vincent van Gogh obciął sobie ucho? Jak zmarł Vincent van Gogh? Co malował van Gogh? Nie miał szczęścia w miłości, nie wiodło się mu w pracy, zmagał się z poważnymi zaburzeniami. Koledzy nie widzieli w nim dojrzałego, w pełni ukształtowanego artysty. Za życia sprzedał zaledwie jeden obraz, mimo że miał do pomocy niezwykle utalentowanego handlarza dziełami sztuki w osobie swojego młodszego brata. Brzmi jak opis człowieka przepełnionego smutkiem i bez krzty talentu, czyż nie? Pierwsze – prawda, drugie – fałsz. Bo o ile Vincent van Gogh rzeczywiście zmagał się z poważnymi problemami, to niezwykłych umiejętności artystycznych nikt nie mógł mu odmówić. A że za życia nie zdobył należnego mu szacunku... cóż, tak właśnie bywa z wizjonerami, którzy wyprzedzają swoją epokę. Rodzina i rodzeństwo van Gogha Vincent Willem van Gogh urodził się 30 marca 1853 roku, we wsi Groot-Zundert na południu Holandii. Wychował się w religijnej rodzinie, hołdującej tradycyjnym zasadom. Matka przyszłego artysty, Anna Cornelia (z domu Carbentus), była kobietą szorstką i zasadniczą. Równie surowy był ojciec Vincenta, Theodorus van Gogh, pastor Holenderskiego Kościoła Reformowanego. Znane portrety, a wśród nich polski skarb narodowy. Wart jest fortunę Jakie są znane portrety w malarstwie? Oto cztery obrazy, które na trwałe zapisały się na kartach historii światowej sztuki. Najsłynniejszy z nich wart jest ponad 850 mln dolarów. Vincent, najstarszy z sześciorga dzieci van Goghów, odziedziczył imię po swoim bracie, który dokładnie rok wcześniej urodził się martwy. W dzieciństwie wraz z rodzicami często odwiedzał grób brata. Za każdym razem widział tablicę nagrobną ze swoim imieniem i nazwiskiem, co bez wątpienia było wyjątkowo obciążające dla wciąż kształtującego się umysłu. Być może to właśnie wizyty na cmentarzu stanowiły preludium do jego późniejszych problemów emocjonalnych. Anna i Theodorus doczekali się jeszcze pięciorga dzieci: trzech córek i dwóch synów. Vincenta łączyła silna relacja z młodszym o cztery lata Theo. Między chłopcami nawiązało się porozumienie, które trwało także w ich dorosłym życiu. Dowodem są zachowane listy, które Vincent napisał do swojego brata (łącznie jest ich ponad 650). Theo odegrał ważną rolę w życiu starszego brata, nie tylko artystycznym, ale także codziennym. Jako wpływowy handlarz dziełami sztuki, starał się sprzedać dzieła Vincenta. Bezskutecznie, ale i tak nie pozostawił brata na pastwę losu. Można powiedzieć, że stał się mecenasem jego sztuki. Każdego miesiąca przesyłał mu pieniądze na utrzymanie (które Vincent wolał wydawać na farby i płótna). Charakter van Gogha Vincent van Gogh określał swoją młodość jako „ponurą, zimną i jałową” i te słowa doskonale nakreślają charakter wielkiego artysty. Był osobą ponurego i pesymistycznego usposobienia, a przy tym – wrażliwą. Wyraźnie widać to w jego wczesnych dziełach. W pierwszej fazie swojej twórczej pracy, van Gogh oszczędnie operował kolorem. Najchętniej sięgał po ciemne, mroczne i ziemiste barwy. Otaczającą go rzeczywistość przedstawiał w formie karykatury. Doskonałym tego przykładem jest słynny obraz „Jedzący kartofle”. Jako dziecko był wycofany i nieposłuszny. Zdarzało się, że bez słowa znikał z domu. Włóczył się wówczas po okolicznych polach i łąkach i upajał pięknem natury. Dwukrotnie uciekał ze szkoły z internatem. Dlaczego? Ponieważ nie znosił swoich kolegów. Jego jedynym przyjacielem był młodszy brat. Często bywa tak, że większość dziecięcych przywar znika bez śladu po okresie dojrzewania. Nie w przypadku van Gogha. Także w dorosłym życiu Vincent był wycofany i aspołeczny. Takie cechy nie mogły sprawdzić się w handlu, a jednak van Gogh postanowił spróbować swoich sił w zawodzie sprzedawcy dzieł sztuki. Pracę zaoferował mu zamożny stryj, właściciel dobrze prosperującej firmy z siedzibą główną w Paryżu. Vincent trafił do filii w Hadze. Doskonale radził sobie z organizowaniem wystaw, ale zupełnie nie sprawdzał się w kontaktach z klientami. Był wobec nich grubiański i oschły. Za karę stryj przeniósł go do filii w Londynie, ale ta zmiana nie wywarła pozytywnego wpływu na jego pracę. Przeciwnie, van Gogh stał się jeszcze bardziej nieuprzejmy. Gdy nabywca chciał kupić obraz, który nie przypadł mu do gustu, otwarcie i szczerze krytykował wybór. Nie sprawdził się jako handlowiec, więc postanowił zostać misjonarzem. Niestety, także na polu krzewienia wiary nie odniósł żadnych sukcesów. Pracę na rzecz Kościoła skończył na etapie okresu próbnego. Przełożeni uznali, że jego zachowanie nie przystoi misjonarzowi. Trzeba jednak przyznać, że van Gogh w niczym nie zawinił. Dostojnikom kościelnym nie spodobało się, że chciał być blisko ludzi. Gdy udał się do ubogiej górniczej wioski w Belgii, sypiał w tym samym baraku, co górnicy. Być może w ten sposób chciał przełamać swój aspołeczny charakter. Choroby i zaburzenia Vincenta Van Gogha Pierwszy poważny epizod depresyjny nastąpił u van Gogha, gdy ten pracował w londyńskim oddziale firmy swojego stryja. Zakochał się wówczas w córce gospodyni, u której mieszkał. Dla Vincenta było to poważne uczucie i postanowił oświadczyć się swojej wybrance. Dziewczyna, która zawróciła mu w głowie, była już zaręczona i odrzuciła jego zaloty. Nie mogąc znieść mieszkania pod jednym dachem z kobietą, która go odtrąciła, wyjechał i bez słowa porzucił pracę. Kolejne załamanie przeżył, gdy władze kościelne zarzuciły mu niegodne zachowanie. Z głęboką depresją wrócił do rodzinnego domu. Theodorus nalegał wówczas na rozpoczęcie leczenia psychiatrycznego. To tylko pogłębiło problem. Vincent wpadł we wściekłość i na kilka miesięcy zerwał kontakt z prawie całą rodziną. Rozmawiał wyłącznie z Theo. Kolejny zawód miłosny tylko pogłębił problemy. Vincent zakochał się w swojej kuzynce. Starsza o osiem lat kobieta odrzuciła jego oświadczyny. Van Gogh nie zamierzał jednak poddać się i poprosił jej ojca o rozmowę. Swoje uczucie postanowił udowodnić przy pomocy świecy. Wsadził dłoń w płomień i zaczął błagać o zgodę na rozmowę z ukochaną, która potrwa nie dłużej, niż on wytrzyma. Pozwolenia nie otrzymał. Załamany, wyjechał do Hagi i związał się z uzależnioną od alkoholu, ciężarną prostytutką. Była to pierwsza kobieta, która nie odrzuciła jego uczuć. Zakończył ten związek dopiero pod presją rodziców. Dlaczego Vincent van Gogh obciął sobie ucho? Z niestabilnym stanem emocjonalnym van Gogha wiązany jest słynny epizod utraty ucha, który miał miejsce, gdy Vincent przebywał w Prowansji, w słynnym żółtym domu. Dlaczego van Gogh dokonał aktu samookaleczenia? Miało to związek z kłótnią z Paulem Gauguinem, ale przebieg wydarzeń z 23 grudnia 1888 roku nadal pozostaje zagadką. Według popularnej wersji, gdy doszło do sprzeczki między artystami, van Gogh miał zacząć wymachiwać brzytwą. Wzburzony wybiegł z domu i pospiesznie udał się do pobliskiego domu publicznego. To właśnie tam miał obciąć sobie małżowinę (lub kawałek małżowiny), zawinąć ją w chusteczkę i wręczyć prostytutce jako prezent. Według innej wersji, do utraty ucha przyczynił się sam Gauguin. Gdy podczas kłótni van Gogh sięgnął po brzytwę, ten miał dobyć szabli i jednym cięciem pozbawić go kawałka ciała. Wkrótce po tym incydencie żółty dom został zamknięty (pod naporem mieszkańców Arles), a van Gogh trafił do szpitala psychiatrycznego. Tam oprócz poważnych zaburzeń zdiagnozowano u niego także epilepsję. Jak zmarł Vincent van Gogh? Śmierć Vincenta van Gogha jest równie zagadkowa, co sam epizod z utratą ucha. W 1890 roku mieszkał w mieście Auvers-sur-Oise, w zaprzyjaźnionej gospodzie. 27 lipca wyszedł, by namalować kolejny obraz. Wrócił dopiero wieczorem, trzymając się za brzuch. Z pokoju artysty zaczął dobiegać głośny jęk. Gdy gospodarz wszedł do środka, zobaczył van Gogha leżącego i zakrwawionego. Zapytany, co się stało, miał odpowiedzieć, że postrzelił się sam. Vincent już wcześniej miał wspominać nielicznym znajomym o swoich samobójczych planach. Na jego dłoniach znaleziono ślady prochu, więc rzeczywiście wiele wskazuje, że artysta odebrał sobie życie. Należy jednak wspomnieć o podejrzeniach, według których miał zginąć z ręki szesnastoletniego Rene Secretana. Vincent van Gogh zmarł 29 lipca 1890 roku. Do końca czuwał przy nim jego brat, Theo. Co malował van Gogh? W historii zapisał się jako prekursor sztuki emocjonalnej, malarstwa kontrastowego i impastowego. Największe dzieła wybitnego artysty były tworzone w duchu postimpresjonizmu. Swoje malarstwo nacechował elementami realizmu, impresjonizmu i naturalizmu. Na swoich dziełach van Gogh uwieczniał pejzaże, krajobrazy miejskie, martwą naturę i ludzi. W swoim dorobku ma bogatą galerię autoportretów. Tworzył cykle tematyczne, a każdy z obrazów okraszał pełną nazwą. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jan Matejko namalował jedne z najważniejszych obrazów w historii Polski. Co przedstawiają?
Jan Matejko zapisał się na kartach historii jako jeden z najcenniejszych malarzy. Stworzył dzieła, które dziś znają niemal wszyscy Polacy. Jak wyglądała codzienność artysty? Był kiepskim uczniem, za to kochał kawę i papierosy.
W tym artykule: Kiedy urodził się Jan Matejko? Jan Matejko: najważniejsze dzieła Ciekawostki o Janie Matejko Jan Matejko żył i tworzył w XIX w. W podobnym czasie malowali też między innymi Józef Chełmoński czy Walenty Wańkowicz. Jednak to Jan Matejko do dziś cieszy się największą sławą i uznaniem. Jest też uważany za jednego z najwybitniejszych polskich malarzy. To zasługa nie tylko rozmachu, z jakim tworzył (jego „Bitwa pod Grunwaldem” ma rozmiar 426 × 987 cm), ale też tematyki obrazów. Zasłynął bowiem jako twórca obrazów historycznych i batalistycznych. Jego dzieła często są traktowane jako luźne ilustracje dziejów Polski. Niektóre, tak jak, chociażby „Konstytucja 3 Maja”, regularnie pojawiają się w podręcznikach – nie tylko do historii. Kiedy urodził się Jan Matejko? Malarz do dziś intryguje nie tylko swoją spuścizną w postaci obrazów, ale też ciekawym życiorysem. Urodził się w 24 czerwca 1838 w Krakowie i tam też zmarł 1 listopada 1893. W rodzinnym mieście kształcił swój talent pod okiem Władysława Łuszczkiewicza i Wojciecha Stattlera w Szkole Sztuk Pięknych. W późniejszych latach został jej doktorem. Uczył się nie tylko w Krakowie, ale też w Monachium i Wiedniu. Matejko od najmłodszych lat przejawiał nadzwyczajny talent artystyczny, choć jego edukacja nie zawsze przebiegała gładko. W szkole podstawowej miał problemy z innymi przedmiotami. Wówczas doświadczał nieprzyjemności ze strony nauczycieli i innych uczniów. Rówieśnicy nie byli wyrozumiali wobec jego zmagań z nauką. W kolejnych latach, nawet skupiając się już na malarstwie, miał pewne trudności w edukacji spowodowane niedostatkami finansowymi i znaczną wadą wzroku. Młodziutki Jan Matejko wyróżniał się jednak nie tylko jako mało wybitny uczeń. Mimo że dziś uchodzi za jednego z najważniejszych polskich malarzy, jego rodzice nie byli rodowitymi Polakami. Ojciec artysty był Czechem, a matka – spolonizowana Niemką. W sumie Franciszek i Joanna doczekali aż jedenaściorga dzieci. Jan Matejko miał ośmiu braci i dwie siostry. Jako jedyny zajął się sztuką. Starsi od Jana Edmund i Zygmunt uczestniczyli w powstaniu węgierskim. Drugi z nich zginął podczas walk. Dzieła, które stworzyli znani malarze są dziś warte miliony. Do tego grona należą też Polacy Najbardziej znani malarze świata stworzyli podwaliny tej niezwykłej sztuki, rozwijali ją i dostosowywali do swoich czasów. Dziś każdy z nich jest symbolem epoki, w której tworzył, a ich naj... Jan Matejko: najważniejsze dzieła Jeden z największych (i to dosłownie) obrazów Jana Matejki to „Bitwa pod Grunwaldem”. Obraz olejny o wymiarach 426 × 987 cm powstawał w latach 1872–1878. W 1878 r. został wystawiony w pałacu Wielopolskich w Krakowie. Obecnie słynne dzieło można oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie. Naprzeciwko obrazu nie bez powodu postawiono ławeczki. Przyjrzenie się wszystkim szczegółom może zająć dłuższą chwilę. Słynna „Bitwa pod Grunwaldem” to w pewnym sensie ukoronowanie twórczości Matejki. Malarz zdobył sławę znacznie wcześniej. Jego pierwsze ważny obraz uważany też za pierwsze historiozoficzne dzieło to „Stańczyk”. Od czasu namalowania w 1862 r. płótno doczekało się wielu odniesień w kulturze, również popularnej. Co ciekawe, właściwa nazwa obrazu jest znacznie dłuższa. Brzmi następująco: „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska”. Dzięki błaznowi z obrazu wiemy też, jak wyglądał Jan Matejko. Stańczyk jest bowiem jego autoportretem. Niejedynym zresztą. Jan Matejko namalował ponad 300 obrazów olejnych. Jego artystyczne portfolio obejmowało też kilkuset rysunków i szkiców. Poza wymienionymi do najważniejszych dzieł zaliczają się również: „Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem” – obraz olejny o wymiarach 225 × 315 cm. Dzieło przedstawiające Mikołaja Kopernika podczas obserwacji nieba powstawało w latach 1872–1873. Wcześniej Matejko przygotowywał się do jego realizacji w Bibliotece Jagiellońskiej i Gabinecie Archeologicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Stworzył wówczas dwa szkice olejne. Obecnie obraz należy do zbiorów Uniwersytetu Jagiellońskiego. „Kazanie Skargi” – obraz olejny o wymiarach 224 × 397 cm. Matejko malował dzieło w latach 1862–1864. Obraz można oglądać na Zamku Królewskim w Warszawie. Autor przedstawił tu różne, skrajne reakcje zgromadzonych na kazanie jezuity Piotra Skargi. Uwagę zwraca Zygmunt III Waza, siedzący niemal w centralnym miejscu. Na twarzy monarchy uważanego za słabego króla widać roztargnienie i obojętność. „Hołd pruski” – obraz olejny o wymiarach 488 × 785 cm. Dzieło przedstawia Albrechta Hohenzollerna na krakowskim Rynku Głównym w trakcie hołdu dnia 10 kwietnia 1525 r. Dziś można go oglądać zaledwie kilka kroków dalej, bo w krakowskich Sukiennicach, w tzw. Sali Siemiradzkiego. Obraz powstawał w latach 1879–1882. Ciekawostki o Janie Matejko Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie została nazwana imieniem Jana Matejki. W kamienicy malarza przy ul. Floriańskiej (również w Krakowie) mieści się oddział Muzeum Narodowego. Jan Matejko uczył malarstwa między innymi Józefa Mehoffera, Stanisław Wyspiańskiego i Jacka Malczewskiego. Artysta nie tylko tworzył własne dzieła, ale też angażował się w ratowanie i konserwację krakowskich zabytków, np.: ołtarza Wita Stwosza w kościele Mariackim czy zamku na Wawelu. Jan Matejko nie umiał posługiwać się bronią. Dlatego też nie brał czynnego udziału w powstaniu styczniowym. Wspierał jednak walczących (w tym swoich braci) materialnie. Z powodu problemów ze wzrokiem był nazywany Ślepowronem. Miał słabość do nikotyny i czarnej kawy. Żona Matejki, Teodora, była jego muzą. Małżeństwo doczekało się piątki dzieci: Tadeusza, Heleny, Beaty, Jerzego oraz Reginy (zmarła jeszcze jako niemowlę). Ostatnie wielkie płótno, jakie namalował Jan Matejko to „Śluby Jana Kazimierza”. Matejko został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Zmarł w wieku 55 lat na skutek pęknięcia wrzodu żołądka. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Z dumą wspominała o swych polskich korzeniach. Tamara Łempicka i jej droga na szczyt
Tamara Łempicka, jedna z najsłynniejszych portrecistek XX w., z równą pasją jak malarstwu oddawała się autokreacji. Nic dziwnego, że jej biografia jest tak fascynująca.
W tym artykule: Jak rozpoczęła się kariera Tamary Łempickiej? Tamara Łempicka była królową art déco Ulubiona portrecistka Hollywood Ile kosztuje najdroższy obraz Tamary Łempickiej? Wiele faktów z życia Tamary pozostaje tajemnicą. Na przykład data i miejsce jej urodzenia. Ukrywanie wieku to przejaw kobiecej kokieterii, ale zamiana Moskwy na Warszawę jako miejsca przyjścia na świat dowodzi, że artystka chętniej przyznawała się do swych polsko-francuskich korzeni niż żydowsko-rosyjskich. Jedna z głównych przedstawicielek art déco urodziła się zatem w Moskwie ok. 1896 r., jako córka bogatego rosyjskiego Żyda Borysa Gurwika-Górskiego i pochodzącej z dobrej warszawskiej rodziny Malwiny Dekler. Małżeństwo nie było zbyt dobrane, a ojciec szybko „opuścił” rodzinę, choć zdaje się, że nie tyle odszedł, ile popełnił samobójstwo, co stanowiło zamiatany pod dywan rodzinny sekret. W 1911 r. Tamara pojechała do ciotki do Petersburga. Jak przystało na zamożną przedstawicielkę elit, czas płynął jej na wizytach w teatrach, muzeach i na balach. Gdy na balu maskowym pojawiła się przebrana za pasterkę ze stadkiem żywych gęsi, zwróciła na siebie uwagę wszystkich gości, jej zaś wpadł w oko przystojny prawnik Tadeusz Łempicki. Zauroczona urodą bon vivanta z Warszawy Tamara postanowiła zdobyć go za wszelką cenę. Ich ślub zapamiętano, bo tren sukni panny młodej ciągnął się przez kaplicę Kawalerów Maltańskich. Wkrótce Tamara urodziła swe jedyne dziecko, Marię Krystynę zwaną pieszczotliwie Kizette. Jak rozpoczęła się kariera Tamary Łempickiej? W Rosji Łempicką zastała rewolucja październikowa, która pozbawiła ją środków do życia i zmusiła do ratowania męża z więzienia. Dopiero w Paryżu z ekscentrycznej i beztroskiej trzpiotki zmieniła się w artystkę. Ponoć za pędzel chwyciła za namową siostry Adrianny, jednak głównym powodem była bieda, bo złamany więzieniem, ale i próżny Tadeusz nie chciał imać się żadnej niegodnej go pracy – sfrustrowany całymi dniami leżał na kanapie, czasami podnosząc rękę na młodą żonę. Lekcje malarstwa Tamara pobierała m.in. w pracowni André Lhote’a, kubisty czerpiącego pełnymi garściami z francuskiego akademizmu, dzięki czemu stworzył styl łączący nowoczesność z modernizmem. Pod jego wpływem Łempicka zaczęła stosować proste formy, intensywne barwy i wyraźny światłocień z jednej strony, z drugiej zaś wzorowała się na malarstwie włoskiego renesansu. Stała się salonową kubistką, której portrety szykownych, często roznegliżowanych dam doskonale trafiły w gust publiczności. Tamara Łempicka była królową art déco Tamara malowała tych, którzy ją inspirowali swoją urodą lub pozycją, jak królowa Grecji Elżbieta, pisarz André Gide, Greta Garbo czy piosenkarka Suzy Solidor. Większość wybranych przez nią modelek to były kobiety zmysłowe i nowoczesne, które jak i ona „nie znały hipokryzji i wstydu w kategoriach moralności burżuazyjnej”. Wielu krytyków sztuki zarzucało aktom Tamary homoerotyczny charakter i pisało o „propagowaniu perwersyjnego malarstwa”, co jedynie wzmagało zainteresowanie jej dekadencką twórczością. Ale artystka nie zapominała o autopromocji. Aby zaistnieć w prasie, chodziła w wypożyczonych od dyktatora mody Paula Poireta sukniach. W 1929 r. na okładkę niemieckiego magazynu mody Die Dame trafił jej autoportret Tamara w zielonym w bugatti, ikona nowoczesnej i wolnej kobiety doby automobilu. Dzięki dobrej passie Łempicka w ciągu kilku lat zarobiła na swej sztuce prawie milion dolarów. Królowa art déco za dnia pracowała jak szalona, nocą żyła według reguł paryskiej bohemy, imprezując i oddając się licznym romansom z kobietami i mężczyznami. Tadeusz jakiś czas tolerował wolność żony, ale dwuznaczna znajomość z wiekowym włoskim poetą Gabrielem d’Annunzio przelała szalę goryczy. Aby odzyskać męża, Tamara pojechała za nim do Warszawy, ale nic nie wskórała. Symbolem nieprzyjemnego rozstania jest nigdy nieukończony portret Tadeusza zatytułowany Niedokończony mężczyzna. Ulubiona portrecistka Hollywood W 1933 r. Tamara wyszła ponownie za mąż, za austro-węgierskiego barona żydowskiego pochodzenia Raoula Kuffnera de Diószegh, bogacza i kolekcjonera sztuki. „Mój pierwszy mąż był bardzo przystojny. Drugi miał charakter”, pisała. Mający żydowskie pochodzenie Kuffnerowie uciekli przed nazistami do USA. Zatrzymali się na krótko w Nowym Jorku, ale szybko przenieśli do Los Angeles, gdzie Tamara zadbała o dobre „wejście” – najpierw zorganizowała sesję zdjęciową, w której ustylizowana była na hollywoodzką aktorkę, i zaczęła wydawać bankiety, na których serwowała własnoręcznie upichcony bigos. Przez pewien czas była ulubioną portrecistką Hollywood, zwaną trochę prześmiewczo „baronową z pędzlem”. Jednak fabryka snów niemal z dnia na dzień uznała jej malarstwo za passé. Tamara próbowała zmienić tematykę (na bardziej poważną) i styl (sięgając po abstrakcję), ale na próżno – szczyty sławy miała za sobą. Po śmierci Raoula w 1962 r. zamieszkała z rodziną córki, a gdy zmarła w 1980 r. w Cuernavaca w Meksyku, jej prochy rozrzucono, tak jak sobie tego życzyła, nad wulkanem Popocatépetl. Znane obrazy. Oto malarskie dzieła sztuki, których nie wypada nie znać Znane obrazy, takie jak „Zbawiciel świata”, „Mona Lisa” czy „Słoneczniki”, to malarskie dzieła sztuki. Pomimo upływu wieków nadal budzą zachwyt wśród zwiedzających i koneserów... Ile kosztuje najdroższy obraz Tamary Łempickiej? „Życie jest jak podróż, spakuj tylko to, co najbardziej potrzebne, bo musisz zostawić miejsce na to, co zabierzesz po drodze”, twierdziła Tamara. Jej autoportret w bugatti (którego zresztą nigdy nie miała, jeździła żółtym renault) stał się metaforą pełnego podróży życia, ale podczas gdy jej pomalowane na czerwono usta pokazują pewność siebie i namiętność, podkreślone tuszem oczy są smutne, jakby w tej pogoni za szczęściem, pięknem i cielesnością gdzieś się zgubiła. Choć Łempicka z dumą wspominała o swych polskich korzeniach, jednocześnie przyznawała: „Jestem nieszczęśliwą istotą, udręczoną, bez ojczyzny, bez korzeni, zawsze samotną”. Tamara Łempicka została ponownie odkryta pod koniec XX w. Kolekcjonerzy sztuki przypomnieli sobie o malarce, a jej obrazy zaczęły być sprzedawane za bajońskie sumy (19 marca 1994 r. na aukcji w Nowym Jorku jej pracę Adam i Ewa wylicytowano na prawie 2 mln dol.). Obecne szacunkowe ceny jej obrazów w katalogach domów aukcyjnych to 6–8 mln dol. Przypomnijmy, że za obraz Tamary Łempickiej „Portret Marjorie Ferry" na aukcji w Christie's w Londynie 2020 r. zapłacono 82 mln złotych. Tamara byłaby pewnie niezadowolona, że pamięta się tylko jej wczesną twórczość, ale z pewnością ucieszyłoby ją, że jest trzecią najdrożej sprzedającą się artystką XX w.
Michał Anioł był fałszerzem. Artysta niejeden raz oszukał bogatych „znawców” sztuki
Genialny artysta nie raz wykiwał bogatych „znawców” sztuki. Miał też wystarczające umiejętności i motyw, by sfałszować słynną Grupę Laokoona.
W tym artykule: Michał Anioł tworzył doskonałe kopie dzieł sztuki Sfałszowany Kupidyn dla kardynała Sfałszowana grupa Laokoona? Dowody fałszerstwa Krytyka hipotezy Nawet najwybitniejsi artyści od czasu do czasu kopiowali cudze dzieła i wcale im to na złe nie wyszło. Wręcz przeciwnie. Nabyli nowych umiejętności, które udoskonaliły ich styl. Najlepszym przykładem jest Michał Anioł. Już w młodości skopiował tyle cudzych dzieł, że gdyby w jego czasach obowiązywały przepisy prawa autorskiego – z pewnością poszedłby siedzieć. Zaczęło się to już podczas nauki rzemiosła w pracowni Davida i Domenica Ghirlandaio. Biograf Michała Anioła Giorgio Vasari opisywał, jak pewnego razu Domenico namalował na ścianie kobietę, po czym nakazał uczniom skopiować rysunek. Michał Anioł wypadł najlepiej. Nie dość, że wiernie odtworzył postać, to na dodatek poprawił rysunek nauczyciela. Michał Anioł tworzył doskonałe kopie dzieł sztuki Z biegiem czasu Michał Anioł doszedł do takiej wprawy, że podrobiony przez niego obraz było trudno odróżnić od oryginału. Czasami dla żartu kopiował przyniesione do pracowni dzieło uznanego artysty, po czym wręczał właścicielowi kopię. Gdy ten przyjął ją bez zastrzeżeń, przyznawał się do żartu i przynosił oryginał. Właściciel obrazu zazwyczaj nie potrafił rozpoznać kopii. Była perfekcyjna – nawet plamy na płótnie czy papierze okazywały się identyczne. Talentem Michała Anioła bardzo szybko zainteresował się znany mecenas sztuki, władca Florencji Lorenzo de’ Medici (Wawrzyniec Wspaniały). Zapewnił mu mieszkanie, wykształcenie, no i oczywiście stałą pensję. Kopia antycznej maski Fauna była jedną z pierwszych prac, jakie Michał Anioł wykonał na zlecenie swojego opiekuna, jednak tym razem nie odtworzył oryginału dokładnie. Ponieważ niekompletne uzębienie Fauna kłóciło się z jego poczuciem piękna, kopia posiadała wszystkie zęby. Medyceusz nie był zadowolony z efektu. Długo przekonywał Buonarrotiego, aby jednak poprawił kopię. Michał Anioł w końcu ustąpił. Usunął dwa zęby z górnej szczęki swego Fauna, po czym wyżłobił jeszcze dłutem dziurę po korzeniach. Kaplica Sykstyńska ma ponad 500 lat i nie przestaje zachwycać. Wieki temu przeszła cenzurę Kaplica Sykstyńska jest codziennie odwiedzana przez turystów. Co ich tam przyciąga? Sfałszowany Kupidyn dla kardynała Jedna z późniejszych rzeźb Buonarrotiego również nawiązywała do popularnej w czasach renesansu sztuki antyku. W 1495 lub 1496 r. na zamówienie jednego z kuzynów zmarłego już Wawrzyńca Wspaniałego – Lorenza di Pierfrancesco de’ Medici – wyrzeźbił postać śpiącego Kupidyna. Medyceuszowi posąg spodobał się od razu, ale miał jedno zastrzeżenie. Marmur, którego Michał Anioł użył, był jaśniejszy od marmuru starożytnych rzeźb. Z tego powodu – za radą zleceniodawcy – Michał Anioł zakopał rzeźbę w kwaśnej ziemi. Gdy po jakimś czasie ją wykopano, efekt był zdumiewający. Posąg zyskał „patynę” i wyglądał jak dzieło starożytnych mistrzów. To, co stało się z nim później, znakomicie ilustruje naturę Medyceuszy. Byli nie tylko mecenasami sztuki, ale też ludźmi interesu. Lorenzo de’ Medici kazał zawieźć posąg do Rzymu i za pośrednictwem kupca Baldassare del Milanese sprzedał go kardynałowi Raffaelowi Riario – miłośnikowi sztuki. Ów kupił rzeźbę jako antyk za bardzo wysoką jak na owe czasy sumę 200 dukatów w złocie. Michał Anioł otrzymał 30 dukatów. Krótko po transakcji rozeszła się po wiecznym mieście plotka, która wprawiła kardynała we wściekłość. Ludzie szeptali, że jest jednak marnym znawcą sztuki, skoro nie potrafił odróżnić antyku od pracy młodego rzeźbiarza z Florencji. By sprawdzić prawdziwość doniesień, Riario wysłał do Florencji swojego zaufanego człowieka. Ten szybko ustalił, kto był rzeczywistym twórcą rzeźby. Powiadomił o tym kardynała, a ten zmusił Baldassare do unieważnienia transakcji i zwrotu pieniędzy. Michał Anioł również dowiedział się o całej sprawie. Udał się do Rzymu i za otrzymaną sumę 30 dukatów chciał odzyskać rzeźbę, ale del Milanese nie zgodził się. Gotów był nawet zniszczyć statuę, byleby jej nie zwracać. Sprawa śpiącego Kupidyna przyniosła Michałowi Aniołowi pewną sławę. Trudno w tym wypadku zarzucać artyście fałszerstwo. Wydaje się, że był tylko nieświadomym bohaterem afery. Kto wie jednak, czy sprawa śpiącego Kupidyna przypadkiem nie popchnęła go do fałszerstwa, które – jeśli rzeczywiście do niego doszło – z pewnością zasługuje na miano oszustwa wszech czasów. Sfałszowana grupa Laokoona? W styczniu 1506 r. sensacyjne odkrycie postawiło na nogi cały Rzym. W winnicy Feliksa de Fredis na wzgórzu Eskwilin odnaleziono posąg, który przedstawiał trojańskiego kapłana Laokoona i jego dwóch synów walczących z wężami, nasłanymi na nich przez Posejdona. Ponieważ rzeźba była zniszczona, poddano ją renowacji. Następnie zakupił ją papież Juliusz II i umieścił w Belwederze. Grupa Laokoona jest rzeczywiście wspaniałym dziełem sztuki antycznej. Według Plutarcha, który nazwał ją „arcydziełem rzeźby”, posąg stworzyli trzej rzeźbiarze z Rodos – Agesandros, Atenodor i Polidor – w pierwszej połowie I w. p.n.e. W okresie cesarstwa rzeźbę przewieziono do Rzymu i tam też jakiś czas później zaginęła. Niespodziewanie odnalazła się w czasach, gdy sztuka antyczna była w cenie i stała się wzorem dla twórców renesansu... Nikt jednak nie kwestionował jej autentyczności. Aż do 2005 r. Wówczas Amerykanka dr Lynn Catterson z Columbia University ogłosiła, że rzeźba nie powstała w starożytnej Helladzie, lecz we Włoszech, w czasach renesansu. Według niej posąg stworzył (a raczej sfałszował) Michelangelo Buonarroti. Teza wydaje się absurdalna. Czy to możliwe, by przez pięć stuleci nikt nie odkrył prawdy? Tak! – twierdzi Amerykanka. W końcu oszustwa dopuścił się geniusz, który umiał je ukryć. Znakomicie potrafił naśladować antyk, a w dodatku już wcześniej stworzył falsyfikat niemal doskonały. Dowody fałszerstwa Catterson oparła się na poszlakach. Najważniejszą jest pewien rysunek, przechowywany w muzeum w Oksfordzie. Wykonał go Michał Anioł w 1501 r., a więc pięć lat przed odkryciem Grupy Laokoona. Przedstawia męskie plecy. Ponoć do złudzenia przypominają tył rzeźby Laokoona. Ponadto Michał Anioł miał być obecny przy odkryciu dzieła. Ponoć sprowadził go na miejsce architekt Giuliano da Sangallo, który jako pierwszy zidentyfikował rzeźbę. Laokoonowi brakowało wtedy jednego z ramion. Naprędce zostało zrekonstruowane, jednak Michał Anioł uznał je za niezbyt udane. Sam dorobił ramię i wykonał je tak dobrze, że gdy w 1906 r. odkryto właściwe, było identyczne. Skąd mistrz mógł wiedzieć, jak wyglądał oryginał? Według dr Catterson odpowiedź może być tylko jedna. Buonarotti wiedział, ponieważ to on stworzył rzeźbę. To nie wszystkie poszlaki. Podejrzenia budzi przepływ pieniędzy w rachunkach Michała Anioła z lat 1498–1501. Według Amerykanki spory wydatek zaraz na początku tego okresu wynikał z zakupu marmuru, potrzebnego do wykonania dzieła. Zaś późniejsze przychody to nic innego, jak tylko zysk z finalizacji umowy. Poza tym skąd się wzięły widoczne w Grupie Laokoona odstępstwa od kanonów sztuki starożytnej? W rzeźbie jest taki ładunek tragizmu, dynamizmu i ekspresji, że tylko geniusz na miarę Michała Anioła był w stanie go wyrazić. Pod tym względem rzeźba przypomina nieco słynną watykańską Pietę Buonarrotiego. Być może to podobieństwo wynikało z faktu, że oba dzieła powstały niemal równocześnie. Ponadto w obu dziełach podobnie rozwiązany został problem stabilności. Krytyka hipotezy Rewelacje dr Catterson nie znalazły uznania w oczach znawców sztuki antycznej. Większość spośród nich twierdzi, że poszlaki, na których Amerykanka oparła swoją teorię, są mocno naciągane. Dotyczy to również rysunku, który według niej ma być koronnym dowodem fałszerstwa. Wcale nie przypomina pleców Laokoona. Dowodem nie może też być fakt, że Grupa Laokoona dość znacznie różni się od innych znanych nam rzeźb antycznych. Przecież posąg ten odbiega jednocześnie od kanonu dzieł epoki renesansu, w której rzekomo miał powstać. A co z ekspresją i tragizmem postaci? Bardziej przywodzą na myśl dzieła baroku niż rzeźby renesansowe i dzieła Michała Anioła. Czy znaczy to, że teoria Catterson jest pozbawiona sensu? Bynajmniej. Pod pewnym względem Amerykanka ma rację. Michał Anioł miał nie tylko umiejętności potrzebne do dokonania fałszerstwa, ale też i motyw. Przecież od 1505 r. zaczął robić karierę w Rzymie, a wszystko za sprawą papieża Juliusza II. Tego samego, który docenił i nabył Grupę Laokoona. Może wspólnie – papież i rzeźbiarz – uknuli całą intrygę? Obaj mieli wiele do zyskania.
Malarstwo rzymskie. 4 niezwykłe style pompejańskie
Rzymianie uwielbiali malarstwo, ale, niestety, niewiele rzymskich dzieł przetrwało do dzisiaj. Dzięki odkryciu Pompejów poznaliśmy po raz pierwszy rzymskie dekoracje malarskie, które wraz z czasem przeszły interesujące przemiany.
W tym artykule: Czym są style pompejańskie? Pierwszy styl pompejański Drugi styl pompejański Trzeci styl pompejański Czwarty styl pompejański Spośród dziedzin sztuki Rzymianie – podobnie jak i Grecy – wyjątkowo wysoko cenili malarstwo. Najpewniej to w czasach rzymskich zanikło malarstwo tablicowe, które raczej można było określić wolną ekspresją artysty. Rozwijało się natomiast malarstwo rzymskie ścienne. Dzięki wyjątkowo dobrze zakonserwowanemu miastu, jakim są antyczne Pompeje, po raz pierwszy odkryto niemałą grupę obrazów ściennych. Dzięki sztuce z Pompei możemy dowiedzieć się, jak starożytni dekorowali wnętrza i jak zmieniało się malarstwo na przestrzeni lat. Jakiś czas temu pisaliśmy już m.in. o starożytnym fresku przedstawiającym danie, które przypomina pizzę. Czym są style pompejańskie? W latach 80. XIX wieku niemiecki archeolog August Mau dokonał podziału rzymskiego malarstwa ściennego na „4 style pompejańskie”. Style te występowały w okresie II w. p.n.e. – I w. n.e. Mau opisał dość wyraźnie charakterystykę pierwszych trzech stylów. Oczywiście termin „stylu” jest umowny. Badacze coraz częściej i wyraźniej wskazują, że również okresy przejściowe między podstawowymi stylami mogą się różnić. Niemniej podział nadal funkcjonuje w archeologii i historii sztuki. Malowidła pompejańskie wykonywano techniką buon fresco, czyli na mokrym tynku. Natomiast dodatkowe elementy dekoracyjne były malowane przy użyciu farb temperowych już na suchym tynku. Pierwszy styl pompejański Prawdopodobnie na najstarszy styl malarski, który był modny wśród antycznych Rzymian, wpływ mieli Grecy zamieszkujący Italię. W samych Pompejach pierwszy styl pojawia się już w II w. p.n.e. – jeszcze przed przyłączeniem miasta do Rzymu. Główną cechą pierwszego stylu jest imitacja marmurowych płyt w strukturze ścian. Ściany były zdobione reliefami wymodelowanymi w stiuku, jak choćby gzymsem czy pilastrami. Całość podzielona na trzy poziome strefy. Najniższą – imitującą cokół z szerokich płyt naśladujących marmur, środkową składającą się z malowanych barwnych płyt zwieńczonych gzymsem i górną część ściany, która zazwyczaj była gładka lub zdobiona dodatkowym gzymsem. Malowidła w pierwszym stylu pompejańskim można między innymi oglądać w: Bazylice w Pompejach, Domu Salustiusza, Domu Fauna. Drugi styl pompejański Od I w. p.n.e. mamy do czynienia z drugim stylem pompejańskim. Styl ten przypada na okres, kiedy Pompejami już władali Rzymianie. Zyskał wówczas miano stylu architektonicznego czy iluzjonistycznego. Najbardziej znacząca wtedy staje się przewaga ciepłych barw i wytworzenie iluzjonizmu przestrzennego jako złudzenie dekoracji architektonicznej. Cechy drugiego stylu pompejańskiego: iluzja dekoracji architektonicznej, pojawienie się pejzażu, odejście od sztukaterii, dominacja ciepłych barw. Przykłady drugiego stylu pompejańskiego można zobaczyć, zwiedzając poniższe zabytki: Willę z Misteriami, Dom Marcusa Fabiusa Rufusa, Willę Farnesina w Rzymie. Trzeci styl pompejański Trzeci styl zwany jest też egiptyzującym. Przypada na początek istnienia imperium rzymskiego. Jest uznawany za odpowiedź odpowiedź na iluzjonistyczne malarstwo związane z okresem republiki. Trzeci styl trwał w okresie ok. od końca I w. p.n.e. – 50 r. n.e. Był związany ze zmianami społecznymi i politycznymi. Nowy styl imperialny stał się więc właśnie reakcją na republikański iluzjonizm. Trzeci styl pompejański nabrał form klasycyzujących. Charakterystyczna staje się miniaturyzacja elementów architektonicznych. Ściana jest płaska, cienkie pionowe ornamenty architektoniczne dzielą ją często symetrycznie na kwatery, w których pojawiają się w środkowej części duże sceny figuralne czy wyobrażone okna. Oprócz tego nadal widoczna jest fascynacją motywami egipskimi. Często pojawiają się tzw. pejzaże nilowe. Przykłady zabytków z malowidłami w trzecim stylu pompejańskim: Dom Lukrecjusza Fronto, Caupona w Herkulanum, Czarna Ściana w Willi Farnesina w Rzymie. Czwarty styl pompejański O ile trzeci styl nazywa się reakcją antyiluzjonistyczną, to czwarty styl jest reakcją antyklasycystyczną. Jest to też ostatni styl, który najtrudniej usystematyzować, ponieważ zaczyna się ok. 60 r. a kończy w 79 r. wraz ze zniszczeniem miasta przez erupcję Wezuwiusza. Czwarty styl pompejański nazywany jest stylem architektury fantastycznej ze względu na nieperspektywiczne przedstawienia architektury w sposób iluzjonistyczny. Z drugiej strony, czwarty styl ma miano stylu ornamentalnego, dzięki bogactwu i przepychu ornamentów w sztuce. Okres trwania czwartego stylu można nazwać pluralizmem stylu, gdyż spotkać można elementy ze wszystkich stylów pompejańskich. Pojawia się nawet typowy dla pierwszego stylu podział na imitujące bloki. Malowidła w czwartym stylu pompejańskim można zobaczyć w następujących zabytkach: Domus Aurea w Rzymie, Dom Neptuna, Dom Pinariusa Cerialisa. ŹRÓDŁA: Strocka V. M. 2009, Domestic decoration: painting and the “Four Styles”, [w:] Dobbins J. J.; Foss P. W. (red.) The World of Pompeii, Routledge, Abingdon, s. 302-322 Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Od epoki królów do schyłku republiki, Warszawa Sadurska A. 1975, Archeologia starożytnego Rzymu. Okres cesarstwa, Warszawa Nasz ekspert Stanisław Szklarek Zamiłowanie do historii sztuki zaprowadziło go na studia archeologiczne. Zawsze chciał zgłębiać tajemnicze zjawiska kultury i dzielić się pasjonującą wiedzą. Uzależniony smakosz herbat i trochę przynudzający adorator architektury.
XV-wieczny obraz religijny skrywał tajemnicę. Archeolodzy dostrzegli na nim przedmiot sprzed pół miliona lat
Jedno z najstarszych na świecie narzędzi kamiennych dostrzegli naukowcy na XV-wiecznym obrazie religijnym. Pięściak, bo tak archeolodzy nazywają przedmiot, symbolizuje na malowidle ukamienowanie. Jak się tam znalazł?
W tym artykule: Dyptyk z Melun Zagadkowy kamień Pięściak czy coś innego. Specjalistyczne analizy Technika wykonania pięściaka Pięściaki to obustronnie obrobione narzędzia kamienne o migdałowatym kształcie. Najstarsze mają nawet ponad 2 miliony lat. Narzędzia o podobnej formie wykonywane były przez większą część pradziejów, przez różnych przodków człowieka. Jak to możliwe, że taki przedmiot znalazł się na obrazie religijnym sprzed kilkuset lat? Dyptyk z Melun Dyptyk z Melun jest określany również jako Madonna z Dzieciątkiem wśród Aniołów lub Dyptyk Etienne'a Chevaliera. Wykonał go malarz francuski, Jean Fouquet w połowie XV wieku. Dzieło powstało na zlecenie skarbnika i sekretarza króla Karola VII, Stefana Chevaliera. Najpierw znajdowało się w kościele Dziewic w Melun we Francji nad grobem Agnès Sorel, metresy Karola VII. Obecnie lewy panel dzieła znajduje się w berlińskiej Galerii Malarstwa (niem. Gemäldegalerie) w Niemczech, a prawy w belgijskiej Antwerpii. Na lewym panelu widoczne są dwie postaci. Po lewej stronie klęczy donator – Chevalier, w czerwonej tunice. Tuż obok niego jest jego patron, św. Stefan. Święty w prawej ręce ma Biblię. Na niej znajduje się kamień symbolizujący jego ukamienowanie. Z tyłu głowy świętemu spływa krew z zadanej mu śmiertelnej rany. Zagadkowy kamień Kamień nie wygląda jednak jak typowy nieobrobiony otoczak. Dlatego zaintrygował naukowców. Zwrócił na niego uwagę prof. Steven Kangas, starszy wykładowca na Wydziale Historii Sztuki w Dartmouth w USA. Miał przeczucie, że to nie był zwykły kamień. – Znałem malarstwo Fouqueta od lat i zawsze myślałem, że kamienny obiekt wygląda jak prehistoryczne narzędzie. Miałem z tyłu głowy poczucie, by zająć się tą sprawą w przyszłości – powiedział Kangas. W 2021 roku Kangas wziął udział w seminarium w Dartmouth na temat stanowiska Isimila w Tanzanii, które słynie z pięściaków. Wykład wygłosił stypendysta Montgomery Charles Musiba, profesor antropologii na Uniwersytecie Colorado-Denver i ekspert ds. pochodzenia człowieka w Tanzanii i Republice Południowej Afryki. Po wykładzie Kangas nawiązał rozmowę z Musibą i profesorem i kierownikiem Wydziału Antropologii w Dartmouth, Jeremym DeSilvą. Kangas pokazał zdjęcie lewego panelu francuskiego dyptyku. Naukowcy nie mieli wątpliwości, że kamień przypomina pięściak. Potrzebne były jednak dalsze analizy. Pięściak czy coś innego. Specjalistyczne analizy Do badań włączyli się archeolodzy z brytyjskiego Uniwersytetu w Cambridge. Wykonali trzy analizy. Najpierw przyjrzeli się kształtowi kamienia. Wynik specjalistycznej analizy był jednoznaczny. Kształt obiektu był podobny w granicach 95 proc. do innych pięściaków aszelskich z regionu, w którym wykonano obraz. Nazwa „aszelski” pochodzi od specyficznego typu pięściaka. Po raz pierwszy odkryto go we Francji, na przedmieściach Amiens, Saint-Acheul. A co jeśli chodzi o kolor? Archeolodzy porównali go z 20 innymi pięściakami aszelskimi. Chociaż kolory na obrazie są prawdopodobnie zniekształcone przez zastosowany pigment i lakiery, gama kolorów na powierzchni obiektu w odcieniach żółtego, brązowego i czerwonego była podobna do innych artefaktów tego typu. Zdaniem badaczy Fouquet włożył sporo wysiłku w rzeczywiste oddanie barwy kamienia. Jego powierzchnia nie jest pod tym względem jednorodna. Co ciekawe, analiza obrazu w podczerwieni ujawniła, że ta część obrazu była przerabiana. Wygląda na to, jakby chciał artysta chciał jak najwierniej odzwierciedlić kamień. – Wydaje się, że Fouquet szczególnie zainteresował się kamiennym przedmiotem, prawdopodobnie dlatego, że go widział. Zapewne przykuł jego uwagę i poruszył wyobraźnię – mówi Kangas. Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens Naukowcy natrafili na miejsce, w którym powstawały pierwsze kamienne narzędzia. W prehistorycznym warsztacie milion lat temu produkowano pięściaki z obsydianu. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/odnaleziono-najstarszy-warsztat-do-produkowania-narzedzi-z-obsydianu-nie-stworzyl-go-homo-sapiens-fot-nature-ecology-evolution-2023-doi-10-1038-s41559-022-01970-1-8083bdd.jpg" width="800" height="530" alt="Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens (fot. Nature Ecology & Evolution (2023). DOI: 10.1038/s41559-022-01970-1)" title="Odnaleziono najstarszy „warsztat” do produkowania narzędzi z obsydianu. Nie stworzył go Homo sapiens (fot. Nature Ecology & Evolution (2023). DOI: 10.1038/s41559-022-01970-1)" /> Technika wykonania pięściaka Archeolodzy bardzo dokładnie przyjrzeli się powierzchni kamienia. Dostrzegli na nim ślady obróbki. Naliczyli na nim 33 ślady po wykonaniu odłupków. Ich liczba jest zgodna z podobnymi śladami obróbki na narzędziach tego typu znajdowanych we Francji w okresie paleolitu. – Dane z naszych analiz kształtu, koloru i śladów po obróbce przedmiotu widocznego na obrazie były zadziwiająco spójne z danymi dotyczącymi innych aszelskich pięściaków, znanych z obszaru, w którym żył Fouquet – zapewnił James Clark z Wydziału Archeologii na Uniwersytecie w Cambridge. Narzędzie namalowane na religijnym obrazie może mieć nawet ponad pół miliona lat Wygląda na to, że jest to najstarsze znane artystyczne przedstawienie pięściaka w sztuce. Źródła: Cambridge Archaeological Journal Brézillon M., Encyklopedia Kultur Pradziejowych, Warszawa 1981 Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Dzieła, które stworzyli znani malarze są dziś warte miliony. Do tego grona należą też Polacy
Najbardziej znani malarze świata stworzyli podwaliny tej niezwykłej sztuki, rozwijali ją i dostosowywali do swoich czasów. Dziś każdy z nich jest symbolem epoki, w której tworzył, a ich największe dzieła jednym tchem wymieniają nie tylko znawcy malarstwa. Niektórzy byli podziwiani już w swoich czasach, inni zdobyli należne im uznanie dopiero po śmierci. O których artystach mowa? Poniżej wymieniamy nazwiska najznakomitszych malarzy.
W tym artykule: Leonardo da Vinci (1452–1519) Rafael Santi (1483–1520) Wincent van Gogh (1853–1890) Rembrandt (1606–1669) Pablo Picasso (1881–1973) Jan Matejko (1838–1893) Artur Grottger (1837–1867) Andrzej Wróblewski (1927–1957) Olga Boznańska (1865–1940) Nie każdy jest koneserem sztuki. Nie wszyscy potrafią ocenić obraz okiem krytyka, ale gdy wzrok zatrzymuje się na wybitnym dziele, nikt, nawet osoba będąca kompletnym laikiem w tym temacie, nie ma wątpliwości, że patrzy na pracę, która wykracza daleko poza ramy przeciętności i banału. W kanonie najwybitniejszych arcydzieł zapisały się płótna malarzy włoskich, francuskich, flamandzkich, ale także polskich. Leonardo da Vinci (1452–1519) Listę otwiera nazwisko prawdziwego człowieka renesansu. Malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier, wynalazca – specjalności Leonarda można wymieniać i wymieniać, ale dziś najbardziej interesuje nas pierwsza ze wskazanych. Swoją artystyczną drogę rozpoczął jako praktykant we florenckim atelier Verrocchio – najbardziej utalentowanego ze wszystkich florenckich malarzy tamtych czasów. Z czasem sam został nauczycielem, kształcąc nowych praktykantów w dziedzinie rysunku. Artystyczne życie włoskiego mistrza dzieli się na dwa okresy florenckie i mediolańskie oraz okres rzymski. Pozostawił po sobie dzieła, które do dziś wzbudzają ogromne emocje. „Mona Lisa”, „Ostatnia wieczerza” – tych tytułów nie trzeba nikomu przedstawiać. Jedno ze słynnych płócien znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie. Mowa o zachwycającej „Damie z gronostajem”. Rafael Santi (1483–1520) Rafael jest wymieniany jako jeden z najwybitniejszych przedstawicieli epoki renesansu i jeden z najwybitniejszych w historii. Pierwszym nauczycielem młodego Santiego był jego ojciec. Później opuścił rodzinne miasteczko Urbino, by pobierać dalsze nauki u Pietra Perugino w Perugii. Gdy wyjechał do Florencji, jego kariera zaczęła nabierać rozpędu. Sławę i prestiż w świecie sztuki zapewniło mu jednak dopiero zlecenie od papieża Juliusza II. Głowa Kościoła zleciła Santiemu wykonanie dekoracji watykańskich wnętrz. Powstałe wówczas freski, „Apoteoza Eucharystii” i „Szkoła ateńska”, należą do jego najznakomitszych dzieł, podobnie zresztą jak słynna „Madonna Sykstyńska”, „Święta Rodzina Franciszka I” i jego ostatni obraz „Przemienienie Pańskie”. Wincent van Gogh (1853–1890) Postimpresjonistyczne dzieła Vincenta van Gogha, emanujące żywą kolorystyką i silnie oddziałujące na emocje, bez dwóch zdań wyprzedziły swoją epokę. Dosłownie, bo artysta, którego obrazy dziś jest uważane są za istotne podwaliny sztuki współczesnej, za życia nie cieszył się dużą popularnością. Jego najbardziej znanym dziełem są słynne „Słoneczniki”, ale nie można pominąć też tytułów takich jak „Kwitnący migdałowiec” czy „Gwieździsta noc”. W swoim dorobku miał też niezliczone autoportrety. Rembrandt (1606–1669) Holenderski przedstawiciel baroku, nazywany „malarzem duszy”, był prawdziwym mistrzem w operowaniu techniką światłocienia, która tworzyła niezwykłą atmosferę jego dzieł i dodawała im dramatyzmu. Wielki artysta pozostawił po sobie 300 obrazów olejnych, tyle samo grafik i kilka tysięcy rysunków. Inspirowała go tematyka biblijna i mitologia, ale w swoim dorobku artystycznym miał także sceny rodzajowe, pejzaże i portrety. Najbardziej znane obrazy Rembrandta to m.in. „Żydowska narzeczona” i „Straż nocna”. Pablo Picasso (1881–1973) Nie ulega wątpliwości, że Picasso to jedna z najbardziej znaczących postaci w historii sztuki. Sławny malarz, grafik, rzeźbiarz i ceramik już w najmłodszych latach zdradzał niebywały talent artystyczny. Pierwsze nauki pobierał w Hiszpanii, później kształcił się w Paryżu. To właśnie w stolicy Francji zainspirował się dziełami postimpresjonistycznymi. Tworzył wówczas melancholijne dzieła, skupiające się na życiu ubogich (m.in. „Stary gitarzysta” i „Dwie siostry”). Prace z 1901–1904 są zaliczane do tzw. błękitnego okresu. Po 1904 roku twórczość Picassa wkroczyła w okres różowy. Powstały wówczas dzieła takie jak „Dziewczyna na kuli” i „Rodzina arlekina”. W 1907 roku, zainspirowany twórczością Paula Cézanne'a, rozpoczął eksperymenty z geometrycznymi formami. W ten sposób powstały podstawy kubizmu, wyrażone w dziełach takich jak „Panny Awinionu”. Jan Matejko (1838–1893) Jan Matejko przez ekspertów uważany jest za jednego z najwybitniejszych malarzy w historii, nie tylko polskiej, ale i światowej sztuki. Czołowy autor dzieł batalistycznych i historycznych stworzył ok. 300 obrazów wykonanych techniką olejną, pozostawił po sobie także kilkaset szkiców i rysunków. Matka artysty pochodziła ze spolonizowanej rodziny niemieckiej, a ojciec był czeskim emigrantem. Mimo to w rodzinnym domu Matejków ponad wszystko ceniono ideały niepodległościowe, a wykształcenie postaw patriotycznych było elementarnym obszarem wychowania. Matejko miał jasno sprecyzowany obszar zainteresowań już w 1852 roku, gdy rozpoczynał naukę w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie. Później kontynuował artystyczną edukację w Monachium, a następnie w Wiedniu, a przez cały ten czas fascynowało go malarstwo historyczne. Rozgłos na arenie międzynarodowej zyskał, zanim ukończył 30 lat. W 1865 roku został nagrodzony złotym medalem na dorocznym Salonie paryskim za dzieło „Kazanie Skargi”. W 1867 roku nagrodzono go złotym medalem za obraz „Rejtan – Upadek Polski”. Najbardziej znanym dziełem Matejki jest „Stańczyk”. Obraz ukończony w 1862 roku dobitnie wyraża głęboką troskę wówczas zaledwie 24-letniego artysty o losy kraju. Artur Grottger (1837–1867) Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego nurtu malarstwa historycznego i czołowy malarz (ale także rysownik i ilustrator) okresu romantyzmu. Artur Grottger w swojej twórczości czerpał pełnymi garściami z narodowej historii, ukazując w swoich dziełach tragedię ogółu poprzez historię jednostki. Pomimo przedwczesnej śmierci, pozostawił po sobie niezwykle bogaty dorobek artystyczny. Jego najstarsza zachowana praca, „Egzekucja szpiega”, powstała w 1847 roku. W zbiorach znajduje się ponad 500 prac spod jego pędzla, a wśród najwybitniejszych wymienia się przede wszystkim dzieła z cyklu „Polonia” m.in. „Schronisko”, „Żałobne wieści” i „Na pobojowisku”. Andrzej Wróblewski (1927–1957) Andrzej Wróblewski to artysta niezwykły pod wieloma względami. Całe jego artystyczne życie wyraża rozdarcie między kilkoma nurtami, będące formą artystycznego buntu. W niektórych jego dziełach wyraźnie odznacza się figuracja, w innych dominują elementy abstrakcji. Właśnie to czyni sztukę Wróblewskiego niezwykłą i sprawia, że to nazwisko jest wymieniane wśród najwybitniejszych malarzy w powojennej Polsce. Wróblewski studiował na Wydziale Malarstwa i Rzeźby Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i równolegle pobierał nauki z dziedziny historii na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jego pierwsze obrazy były utrzymane w konwencji postimpresjonistycznej, ale szybko zaczął buntować się wobec koloryzmu. W swoim dorobku miał dzieła typowo surrealistyczne i z elementami abstrakcji geometrycznej (m.in. „Niebo nad górami” i „Segmenty”), jak i figuratywne, w których dominował motyw rodziny (jak choćby „Kolejka trwa”). Najbardziej wyrazistymi działami artysty są jednak obrazy z serii „Rozstrzelania”, w której autor odwołał się do okupacji. Olga Boznańska (1865–1940) Wymieniając najwybitniejszych artystów, którzy po mistrzowsku władali pędzlem, nie można pominąć Olgi Boznańskiej. Najwybitniejsza polska malarka okresu Młodej Polski i jedna z czołowych przedstawicielek modernizmu zadebiutowała w 1886 roku, w krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Swoje prace prezentowała nie tylko w Polsce, ale także w wielu europejskich krajach i Stanach Zjednoczonych. Laureatka wielu prestiżowych nagród zachwycała krytyków niepowtarzalnym stylem, w którym dominowały ciemne tony: odcienie brązu, szarości, zieleni i czerń z nielicznymi akcentami białymi i różowymi. Tematyka jej dzieł często skupiała się wokół martwej natury, wnętrz, czasami także na pejzażach. Jednak najbardziej wyrazistym elementem jej sztuki były portrety z wyraźnymi wpływami obrazów Whistlera. Wśród najwybitniejszych dzieł artystki należy wskazać na płótna takie jak „Dziewczynka z chryzantemami” i „Portret malarza Pawła Nauena”. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy. Jak wyglądała młodziutka królowa Polski i skąd to wiemy?
Chociaż nie zachował się żaden jej portret namalowany za życia, to wiemy, że była wysoka, miała blond włosy, wysokie czoło i smukły nos. Jadwiga Andegaweńska, jedna z dwóch kobiet koronowanych na króla Polski, miała być według Jana Długosza niewiastą zachwycającej urody, nie mającą sobie równych wśród europejskich koronowanych głów. Jednak z badań antropologicznych wyłania się nieco inny obraz królowej.
W tym artykule: Kim była Jadwiga Andegaweńska? Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Miała zaledwie cztery lata, gdy w 1378 r. zaręczono ją z Wilhelmem Habsburgiem, synem księcia Leopolda III Austriackiego. Na całe szczęście narzeczony również miał cztery lata, a małżeństwa nie skonsumowano. A chociaż nie był jej przeznaczony tron żadnego z królestw jej potężnego ojca, Ludwika Wielkiego Andegawena, otrzymała solidne wykształcenie. Wpojono jej ten typ posłuszeństwa, jakim cechowały się jedynie królewskie córki, żyjące tylko po to, by łączyć rody i rodzić potomków. Kim była Jadwiga Andegaweńska? Miała tylko 10 lat, gdy w 1384 r. przywieziono ją do Polski i koronowano na króla rosnącego w siłę królestwa. Młoda Jadwiga Andegaweńska nie tylko musiała porzucić ukochanego Wilhelma, który swoją drogą wyprawił się za nią do samego Krakowa, ale także, w dalszej kolejności, przyjąć oświadczyny starszego od niej o 20 lat poganina – Jagiełły. Ponoć zgodziła się na ten ślub tylko ze względu na swoją pobożność. Jagiełło miał przyrzec jej, że jeśli zechce go za męża, on i cała Litwa przyjmą chrześcijaństwo. Młoda monarchini była jednak przerażona sytuacją. Wysłała do Jagiełły zaufanego posłańca, któremu przykazano przyjrzeć się dokładnie narzeczonemu. Jagiełło, zrozumiawszy sytuację, zaprosił nawet posłańca do łaźni, by tam pokazać mu, że nie jest szpetny i na niczym mu nie zbywa. Jak wyglądała królowa Jadwiga na obrazach Jak wyglądała młoda władczyni Polski? Tego nie wiedzieliśmy przez długie lata. Nie pozostał żaden portret monarchini wykonany za jej życia, nie ma też opisów. Janko z Czarnkowa, który dokumentował lata po śmierci Kazimierza Wielkiego w swojej kronice, poświęca wiele miejsca negocjacjom związanym z koronowaniem Jadwigi oraz z wydaniem jej za Jagiełłę. Jednak o fizjonomii samej królowej nie napisał ani słowa. Określa ją tylko mianem dziewicy. Znacznie bardziej wylewny był Jan Długosz, który stwierdził, że nie było podówczas bardziej urodziwej niewiasty na całym świecie. Sam Jagiełło miał się wpatrywać w żonę z wielkim podziwem. Ale Długosz znany jest z upiększania swoich opowieści i średniowiecznego przekonania, że piękno duchowe musi iść ręka w rękę z tym fizycznym. W dodatku sam Jadwigi nigdy nie widział, bo urodził się 16 lat po śmierci królowej. Portret młodej monarchini znajdziemy na jej pieczęci. Ale ta, jak to pieczęć, przedstawia raczej symbol niż konkretną osobę. Postać Jadwigi znalazła się też na drzewie genealogicznym Habsburgów, ale tam nie wyróżnia się niczym spośród schematycznie ujętych sylwetek. Natomiast na drzewie genealogicznym Jagiellonów królową Jadwigę odziano w szaty z epoki renesansu. Odkrycie sarkofagu królowej Jadwigi Pamięć o faktycznym wyglądzie zmarłej w wieku zaledwie 25 lat królowej coraz bardziej się zacierała. W powszechnej świadomości Jadwiga ma ciemne włosy i łagodne rysy nadane jej przez Baciarellego, XVIII-wiecznego malarza nadwornego. Jednakże przypadkowe odkrycie z kolejnego wieku postawiło dziewczęcą delikatność Jadwigi pod znakiem zapytania. 22 stycznia 1887 roku robotnicy odnawiający katedrę wawelską natrafili pod posadzką świątyni na nieznany sarkofag. Po oględzinach okazało się, że spoczywają w nim szczątki doczesne samej królowej Jadwigi. Szczątki były świetnie zachowane, a część kości wciąż pokrywała skóra. Na Wawel wezwano najznakomitszego antropologa tamtych czasów – Izydora Kopernickiego. Jego zadaniem było stworzenie jak najwierniejszego wizerunku monarchini na podstawie jej szczątków. Kopernicki dość szybko wywrócił powszechne przekonania o wyglądzie Jadwigi. Jadwiga Andegaweńska – rekonstrukcja twarzy Po pierwsze okazało się, że Jadwiga nie była szatynką, jak przedstawiano ją na obrazach, lecz blondynką. Miała też, jak na tamte czasy, piękne i zdrowe zęby. W całej szczęce brakowało tylko jednego. Jej czaszka wskazywała na wysokie czoło, prosty i wąski nos oraz, jak to określił Kopernicki, pięknie zaokrągloną bródkę. Tym, co zastanowiło badacza, była wielkość głowy monarchini i jej mocna, wręcz męska budowa. Z oględzin wynikało, że musiała mieć przynajmniej 170 cm wzrostu. Na kościach nie było widocznych śladów po złamaniach i otarciach, co sugerowało, że nie brała udziału w modnych wówczas polowaniach. Jej szczątki sugerowały, że odeszła nie tylko młodo, ale też w dobrym zdrowiu. Dane historyczne wskazują, że królowa zmarła w wyniku gorączki połogowej w 1399 r. Dokładniejsze oględziny szczątków królowej odbyły się po drugiej wojnie światowej, a dokonali ich eksperci medycyny sądowej. Obejrzawszy szkielet Jadwigi uznali nawet, że konieczne będzie potwierdzenie płci denatki. Czy Matka Boska Częstochowska to królowa Jadwiga? Z badań wynika, że Jadwiga miała mocną budowę i ostre rysy twarzy. Cechą charakterystyczną było krągłe, wysokie czoło i długi wąski nos. Nieco jak u Czarnej Madonny Częstochowskiej… I to wcale nie musi być przypadek. Kamil Janicki w książce „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe” przedstawia tezę, że postać Maryi na uświęconym obrazie była wzorowana właśnie na Jadwidze. Obraz zakupiony przez Elżbietę Łokietkównę we Włoszech, a następnie przewieziony do Polski, zawisł w nowo wybudowanym klasztorze na Jasnej Górze. Lecz ten w 1430 roku został splądrowany przez czeskich rycerzy, którzy szukali cennych zdobyczy. Taką zdobyczą był portret Madonny z dzieciątkiem, a konkretnie to wysadzana drogimi kamieniami rama obrazu. Żołdacy wyrwali ramę, niszcząc tym samym portret. Paulini zwrócili się o pomoc do samego króla Władysława Jagiełły. Ten wiekowy już wówczas władca wezwał malarzy z samego Wiednia i nakazał im przywieźć ze sobą portret Jadwigi, będący wówczas w posiadaniu Habsburgów. Dlatego Czarna Madonna ma mieć długi i wąski nos i nosi szatę ozdobiona liliami heraldycznymi rodu Andegawenów. Czy królowa faktycznie tak się ubierała? Z pozostawionych dokumentów i rachunków wynika, że Jadwiga nie przykładała szczególnej wagi do strojów. Nosiła się raczej ascetycznie i z francuska. Ta moda preferowana była na dworze węgierskim. Szata kobieca składała się z obcisłej góry, bogato zdobionego, noszonego na biodrach pasa i szerokiej spódnicy. Na suknię królowa narzucała płaszcz lub futro. Cenne, brunatne futra, otrzymała Jadwiga od męża. Królowa Jadwiga wsparła Uniwersytet Jagielloński Do historii, i to historii nauki, przeszły posiadane przez królową klejnoty. Wszystkie należące do królowej Jadwigi ruchomości, klejnoty, suknie i dzieła sztuki zostały przekazane na poczet odnowienia Akademii Krakowskiej. Ta uczelnia, założona przez Kazimierza Wielkiego, zdołała wykształcić zaledwie sześciu studentów, nim przepadła wraz ze śmiercią swego fundatora w 1370 roku. Ale Jadwiga, świetnie wykształcona, władająca biegle kilkoma językami i wychowana w duchu kultury francuskiej rozumiała, że nauka jest przyszłością. Wraz z mężem wyprosiła u Ojca Świętego pozwolenie na reaktywowanie uczelni. Za własne pieniądze kazała skupować też domy i działki, które później stały się podwalinami Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jeśli więc kreślić portret Jadwigi w duchu, jaki obowiązywał za czasów Jana Długosza, była bez wątpienia zachwycającą kobietą, która ponad własną próżność przedłożyła rozwój nauki, kultury i sztuki. I właśnie ten działający do dziś najstarszy polski uniwersytet jest najwspanialszym portretem zmarłej zbyt młodo monarchini. Źródło: „Damy polskiego imperium. Historie prawdziwe”, Kamil Janicki Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Tajemniczy obraz jest w rzeczywistości arcydziełem Rafaela. Odkryła to sztuczna inteligencja
Przez lata uważano, że tajemniczy obraz „de Brécy Tondo” był jedynie kopią arcydzieła Rafaela pt. „Madonna Sykstyńska”. Wizerunek Maryi i Jezusa na dwóch obrazach był niemalże identyczny. Po kilkudziesięciu latach badań sztuczna inteligencja pomogła ustalić, że obydwa dzieła wykonał renesansowy artysta.
W tym artykule: Tajemniczy obraz nieznanego autorstwa może być w rzeczywistości dziełem Rafaela Sztuczna inteligencja stwierdziła, że przedstawienia świętej rodziny są identyczne „de Brécy Tondo” prawdopodobnie powstało wcześniej niż „Madonna Sykstyńska” „De Brécy Tondo” to okrągły obraz w pozłacanej, kwadratowej ramie, który przedstawia Maryję i małego Jezusa. Jednak to przedstawienie jest niemalże identyczne, jak to widoczne na znacznie większym obrazie Rafaela „Madonna Sykstyńska”. Przez lata krytycy sztuki uważali, że dzieło jest jedynie kopią pracy renesansowego artysty. Ale nikt nie wiedział, kto mógł być jej autorem. Tajemniczy obraz nieznanego autorstwa może być w rzeczywistości dziełem Rafaela Pierwsze próby identyfikacji „de Brécy Tondo” podjęto ponad 40 lat temu. Już wtedy mówiło się o tym, że być może sam Rafael przeniósł świętą rodzinę z „Madonny Sykstyńskiej” i poświęcił jej osobny, znacznie mniejszy obraz. Oryginał datowany jest na lata 1513–1514. Widoczna na nim Matka Boża z Dzieciątkiem znajduje się w towarzystwie papieża Juliusza II (ukazany tutaj jako jako św. Sykstus) wraz ze świętą Barbarą. Dotychczas jednak nikt nie potrafił udowodnić, czy rzeczywiście to Rafael Santi namalował, a właściwie skopiował swoje dzieło? Sztuczna inteligencja stwierdziła, że przedstawienia świętej rodziny są identyczne Naukowcy z Uniwersytetu w Bradford postanowili skorzystać z nowoczesnych i zaawansowanych technologii, aby ten spór rozstrzygnąć raz na zawsze. W tym celu sięgnęli po oprogramowanie służące do rozpoznawania twarzy, które wspomagane było przez sztuczną inteligencję. Analiza, której dokonał komputer, wykazała, że twarze przedstawione na „de Brécy Tondo” i „Madonnie Sykstyńskiej” są takie same. – Przeprowadzone przez nas kryminalistyczne badanie porównawcze twarzy potwierdziło, że twarze Madonny i Dzieciątka z „de Brécy Tondo” oraz te widoczne na arcydziele Rafaela „Madonna Sykstyńska” są identyczne – mówi Hassan Ugail, dyrektor Centre of Visual Computing na Uniwersytecie w Bradford. Słynny obraz Rembrandta skrywał pewną tajemnicę. Nowoczesna technologia pomogła ją ujawnić „Straż nocna” to obraz Rembrandta i jedno z największych dzieł holenderskiego artysty. Naukowcy odkryli, że obraz może zdradzać pewną wskazówkę dotyczącą życia malarza. Jeśli program stwierdzi, że obiekty lub twarze są podobne w ponad 75 procentach, można uznać je wówczas za identyczne. W przypadku badanych obrazów program ustalił, że dwie Madonny były podobne w 97 procentach, natomiast w przypadku Jezusa sztuczna inteligencja wskazała 86%. – Patrząc na te postacie ludzkim okiem widać oczywiste podobieństwo. Jednak program komputerowy widzi znacznie głębiej niż my, dostrzeże każdy detal i każdy szczegół ukryty w pojedynczym pikselu – dodaje uczony. – Na podstawie naszej analizy stwierdziliśmy, że do stworzenia tych dwóch obrazów wykorzystano identyczne modele, dlatego z całą pewnością możemy stwierdzić, że namalował je ten sam artysta – stwierdza prof. Ugail. „de Brécy Tondo” prawdopodobnie powstało wcześniej niż „Madonna Sykstyńska” Naukowcy porównali swoje wyniki z wcześniejszymi badaniami pigmentu na obrazie „de Brécy Tondo”, które wykonano metodą spektroskopii molekularnej. Analiza wykluczyła wówczas możliwość, że dzieło jest kopią z okresu wiktoriańskiego. Pigment pochodził z prawdopodobnie XVI–XVII wieku, a więc z okresu, w którym żył i tworzył Rafael. Wiadomo, że obraz w XVI wieku był częścią majątku sir Richarda Wynn z Gwydir w Walii, który był skarbnikiem i syndykiem królowej Anglii i księżniczki francuskiej Henryki Marii de France. W przeszłości badania wykazały, że na odwrotnej stronie płótna znajdował się monogram władczyni. Naukowcy stwierdzili, że dzieło zostało stworzone w Rzymie, a Watykan podarował je brytyjskiej monarchini. W 1991 roku dr Murdoch Lothian prowadził badania nad dziełami Rafaela i zajmował się również „de Brécy Tondo”. Badacz stwierdził wówczas, że właśnie to dzieło zostało namalowane jako pierwsze, a jeśli Rafael rzeczywiście jest jego autorem, to „de Brécy Tondo” było inspiracją i modelem dla świętej rodziny z „Madonny Sykstyńskiej”. Źródło: Uniwersytet w Bradford. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Słynny obraz Rembrandta skrywał pewną tajemnicę. Nowoczesna technologia pomogła ją ujawnić
„Straż nocna” to obraz Rembrandta i jedno z największych dzieł holenderskiego artysty. Naukowcy odkryli, że obraz może zdradzać pewną wskazówkę dotyczącą życia malarza.
W tym artykule: Najnowsze badania obrazu Rembrandta ujawniają nieznany wcześniej szczegół Odkrycie było możliwe dzięki nowoczesnej technologii Czy Rembrandt chciał przyspieszyć proces wysychania farby? Czy sztuka może być źródłem wiedzy historycznej? Obrazy, tak jak i inne środki artystycznego przekazu, mogą pokazywać rzeczywistość lub wydarzenia z przeszłości, jednak jest to często przedstawienie metaforyczne lub symboliczne. Nawet jeśli mamy do czynienia z realizmem, trzeba wziąć na poprawkę fakt, że artysta opowiada swoją historię w sposób subiektywny. Jednak naukę trudno oszukać, a odpowiedzi na wiele pytań często kryją się w szczegółach. Niekiedy w tych niewidocznych gołym okiem. Najnowsze badania obrazu Rembrandta ujawniają nieznany wcześniej szczegół Pokazały to m.in. badania z 2021 roku, kiedy naukowcy odkryli, że na podstawie składu chemicznego białej farby można dowiedzieć się wiele o życiu holenderskich twórcach „złotej ery”. Badacze dokonali analizy kilkudziesięciu dzieł i dowiedzieli się, że artyści prawdopodobnie podróżowali po całej Europie w poszukiwaniu idealnych farb. Wpływ na to miały wydarzenia z XVII wieku, m.in. dwie siedemnastowieczne wojny, które zakłóciły łańcuch dostaw rud ołowiu. Pierwiastek ten był niezbędny do produkcji pigmentu białej barwy. O co chodzi z tym fotografowaniem jedzenia? Dawni malarze też mieli podobną obsesję Media społecznościowe to nieskończone źródło obrazów jedzenia – rysunki na piance cappuccino, artystycznie piętrowe hamburgery. Szaleństwo #foodporn ma wyrafinowane pochodzenie – dawni... Najnowsze badania rzucają z kolei nowe światło na najsłynniejsze dzieło Rembrandta. Chodzi o obraz „Straż nocna”, zwany również „Kompanią Fransa Banninga Cocqa i Willema van Ruytenburcha”. Artysta namalował go w 1642 roku. Widać na nim straż obywatelską z Amsterdamu z połowy XVII wieku. Ma wymiary 363 × 437 cm, co czyni go największym obrazem, namalowanym przez holenderskiego mistrza. Odkrycie było możliwe dzięki nowoczesnej technologii Zespół belgijskich, holenderskich i francuskich naukowców postanowił jeszcze raz przyjrzeć się „Straży nocnej”. Poddali płótno badaniu metodą rentgenowskiej dyfrakcji proszkowej. Jest to technika badawcza, która pozwala na jakościową oraz ilościową analizę materiałów krystalicznych zarówno stałych, jak i w formie proszkowej, w żaden sposób nie niszcząc przy okazji badanego obiektu. Autorom udało się przede wszystkim odkryć, że od ostatniego pociągnięcia pędzla przez Rembrandta, na obrazie pojawiło się kilka drobnych zmian. Ponadto badacze w kilku miejscach wykryli obecność mrówczanu ołowiu(II). To związek chemiczny, którego nigdy nie wykryto w żadnym znanym obrazie. – Mrówczany ołowiu znajdowały się również w miejscach, w których nie używano farb z ołowianym pigmentem, takiej jak biała i żółta. Te związki zazwyczaj bardzo szybko „znikają”. Prawdopodobnie dlatego nigdy nie odkryliśmy ich w żadnym dziele dawnych mistrzów – opisują wyniki swoich badań autorzy. Czy Rembrandt chciał przyspieszyć proces wysychania farby? Badacze twierdzą, że mrówczany ołowiu(II) znajdowały się głównie w jasnych kolorach, ale postanowili sprawdzić, czy związek ten występował w farbie już od momentu powstania dzieła. Dzięki badaniu metodą promieniowania synchrotronowego w Europejskim Ośrodku Promieniowania Synchrotronowego w Grenoble (ESRF) naukowcy odkryli, że Holender, tworząc jasne farby, najprawdopodobniej mieszał tlenek ołowiu(II) z olejem lnianym, aby przyspieszyć proces wysychania. Julian Fałat – nie tylko malarz. Oto wszystko, co warto o nim wiedzieć Malarz, pasjonat kultury japońskiej i podróżnik. Julian Fałat, bo o nim mowa, jest uznawany za jednego z najwybitniejszych polskich artystów okresu realizmu i impresjonizmu. Co jeszcze warto w... Zespół sugeruje, że na skutek reakcji tych dwóch składników wytworzył się mrówczan ołowiu(II). Odkrycie tego związku może być pewną wskazówką, która zdradza nam charakter holenderskiego malarza. Jeżeli nie chciał zbyt długo czekać, aż wyschnie standardowa farba, mógł cechować się wyjątkowym brakiem cierpliwości… Badacze dopuszczają jednak prawdziwość innej hipotezy, która zakłada, że związek ten powstał w wyniku późniejszych prac renowacyjnych. Jednak naukowcy przyznają, że Rembrandt już w swoich czasach był uważany za bardzo nowatorskiego artystę. Lubił eksperymentować efektami światła i cieni, a także przestawieniem portretowanych ludzi. „Straż nocna” jest tego przykładem. Obraz znajduje się obecnie w zbiorach Rijksmuseum w Amsterdamie. Źródło: Angewandte Chemie International Edition. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Sztuka prehistoryczna to nie tylko rysunki naskalne. Jak wyglądała twórczość w okresie paleolitu i neolitu?
Sztuka prehistoryczna – nieważne, czy mówimy o malarstwie naskalnym, czy o rzeźbie – była dowodem na rozwój duchowości człowieka. Łączona z obrzędami religijnymi, z płodnością, a nawet z erotyką, miała wynieść nasz gatunek poza tu i teraz. Jednocześnie była przykładem ścisłego wówczas zespolenia człowieka z otaczającą go naturą.
W tym artykule: Wenus z Willendorfu to przykład sztuki prehistorycznej Czym jest sztuka prehistoryczna? Malarstwo naskalne Jaskinia Altamira i jaskinia Lascaux Prehistoryczna architektura megalityczna Znaczenie sztuki prehistorycznej Mierzy nieco ponad 11 cm i przedstawia otyłą kobietę o przerysowanych atrybutach płci. Duże, ciężkie piersi leżą na pękatym brzuchu. W tamtych czasach, a rzeźba liczy około 30 tys. lat, otyłość była cechą pożądaną. Głód był codziennością. Ci, którzy mieli na tyle łatwy dostęp do jedzenia, że jego nadmiar odkładał się w postaci tkanki tłuszczowej, byli wyjątkowi. Otyła kobieta miała większe szanse na urodzenie i wychowanie zdrowego dziecka. A sama otyłość, mocno nawiązując do ciąży, była łączona z płodnością. Wenus z Willendorfu to przykład sztuki prehistorycznej Kamienna Wenus z Willendorfu jest przechowywana w Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu. Zamknięta w niedużej podświetlanej gablocie, umieszczonej w wydzielonej części ekspozycji, zawsze budzi fascynację. Trudno o chwilę, gdy nie otacza jej wianuszek widzów analizujących każdy ryt, każdy fragment pękatego ciała. Łącznie z tymi, których została pozbawiona. Bo rzeźbiarz, tak precyzyjny w rysunku piersi i brzucha, nie pofatygował się o wyrzeźbienie kończyn. Wenus ma szczątkowe ręce i nogi. Pominięcie ich sprawia, iż niektórzy historycy sztuki uważają, że mogła być czymś, co dziś określilibyśmy mianem pornografii. Poręczną zabawką erotyczną. Inni sądzą, że Wenus z Willendorfu i inne podobne jej figurki służyły obrządkom płodności i porodu. Ma na to wskazywać, poza samymi wybujałymi kształtami rzeźby, podkreślenie krocza czerwoną farbę, której resztki zachowały się do dziś. Czym jest sztuka prehistoryczna? Niewiele wiemy o sztuce prehistorycznej. Samym terminem określa się artefakty o walorach estetycznych, jakie powstały w epoce przedpiśmiennej okresu górnego i późnego paleolitu oraz neolitu. Czyli od około 40 tys. lat p.n.e. do około 2 tys. roku p.n.e. Tylko czym są te walory estetyczne? Jak opisać coś tak ulotnego? Najprostszą możliwą definicją jest stwierdzenie, że jest to coś, czemu nadano finezję wykraczającą poza sferę czystej użytkowości. Weźmy łyżkę. Jej funkcja jest prosta – ma pozwolić nam zjeść posiłek. I do tego wystarczy prosta, drewniana lub metalowa łyżka pozbawiona jakichkolwiek elementów ozdobnych. Jednak w pewnej chwili ludzie zapragnęli upiększyć łyżkę. I właśnie to było nadaniem temu przedmiotowi walorów artystycznych. Sztukę prehistoryczną, podobnie jak dzisiejszą, dzielimy na: malarstwo, rzeźbę, architekturę. Dodatkową kategorią jest biżuteria i ozdoby, które znajdowano w miejscach pochówku. Za najstarsze dzieła sztuki uznaje się rzeźbione figurki, jak wspomniana wyżej Wenus z Willendorfu. Wykonaną z kamienia kredowego rzeźbę odnalazł w 1908 roku – wraz z dwiema innymi figurkami – robotnik Johann Verana. Zgodnie z analizą stratygraficzną stanowiska dokonaną w 1990 roku, szacuje się, że figurkę wyrzeźbiono około 30 tysięcy lat temu. Malarstwo naskalne Malarstwo naskalne, którego przykłady można odnaleźć na każdej szerokości geograficznej, jaką zamieszkiwali ludzie, jest poświęcone głównie zwierzętom. To bestiarium, z dużą precyzją oddające cechy fizyczne odtwarzanych zwierząt. Twórcy malowideł naskalnych zwykle mniej uwagi poświęcali ludziom, a ich wizerunki są często niekompletne. Indonezja: odkryto najstarsze malowidło naskalne. Jest urocze Archeolodzy z Australii i Indonezji odkryli najstarsze malowidła naskalne znane nauce. Scena z jaskini znajdującej się w południowej części wyspy Celebes przedstawia 3 świnie wisajskie. Malo... Nasza wiedza o malarstwie prehistorycznym jest stosunkowo świeża. Wiele znanych dziś stanowisk archeologicznych zostało odkrytych dopiero w XIX i w XX wieku. Ogromny, mierzący niemal 20 metrów długości fryz z jaskini Altamira w Hiszpanii powstał prawdopodobnie 13 tys. lat p.n.e. Jednak specjaliści twierdzą, że niektóre części dzieła mogły powstać nawet 25 tys. lat przed naszą erą. Oznaczałoby to ciągłą obecność ludzi w tym miejscu, ale też dopracowywanie techniki malarstwa naskalnego. Jaskinia Altamira i jaskinia Lascaux Jaskinię odkrył w 1868 roku myśliwy. Jego pies rzucił się w pogoń za lisem, utknął jednak w zbyt wąskim otworze. Gdy myśliwy, uwalniając zwierzę, odwalił kilka głazów, poczuł wyraźny powiew chłodnego powietrza, świadczący o istnieniu większej jaskini. Na stropie jaskini odkryto ponad 100 metrów kwadratowych przedstawień zwierząt – żubrów, jeleni, saren, koziorożców i koni. Wszystkie bardzo dobrze zachowane. Sztuka ta stała się wielką inspiracją dla kubistów. Sam Pablo Picasso powiedział nawet, że wszystko, co wydarzyło się w sztuce po Altamirze, to dekadencja. Najbardziej znanym miejscem odkrycia dział sztuki prehistorycznej jest mieszcząca się w Akwitanii jaskinia Lascaux. Znajdujący się tam zespół malowideł, przedstawiających m.in. konie i byki, datuje się na okres 17–15 tys. lat p.n.e. Naturalnej wielkości obrazy naskalne malowane były prostymi farbami ziemnymi – ochrą, manganem i węglem. Zwykle wprost na ścianach. Najpierw rysowano kontury, następnie nanoszono farby. Prehistoryczna architektura megalityczna A co z architekturą? Do dzieł sztuki prehistorycznej zalicza się też często budowle megalityczne, jak słynne Stonehenge. Ten słynny kromlech, czyli krąg z ustawionych pionowo kamieni, datuje się na okres neolitu i brąz. Najstarsze części obiektu datuje się na ok. 3 tys. lat p.n.e. Kromlech związany był z kultem Księżyca i Słońca i mógł stanowić typ obserwatorium astronomicznego. Ale mimo tego, że budowla budzi zachwyt do dziś, starsze pozostałości architektury prehistorycznej można znaleźć na wyspach Malta i Gozo. Wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO megalityczne świątynie Malty i Gozo są najstarszymi wolnostojącymi budowlami na świecie. Datuje się, że są starsze o ponad tysiąc lat od kromlecha Stonehenge. Czy malowidła naskalne z epoki lodowcowej przedstawiają olbrzymy, które zamieszkiwały Ziemię wraz z ludźmi? Megafauna znana jest dziś archeologom i paleontologom nie tylko ze skamieniałości, ale również ze sztuki naskalnej, którą tworzyli ludzie. Tysiące lat temu pradawni malowali rysunki, które... Ale stanowiska megalityczne można odnaleźć niemal na całym zasiedlonym przez człowieka świecie. Szwedzki kurhan Kvik datuje się na około 3 tys. lat p.n.e. Na podobny wiek ocenia się pozostałości miasta Caral w Peru. Mierząca ponad 60 metrów wysokości piramida Dżesera w Egipcie została wzniesiona około 2650 lat p.n.e. Znaczenie sztuki prehistorycznej Sztuka i budowle prehistoryczne są też świadectwem rozwoju nas jako gatunku. Tego, że od zwierząt dbających przede wszystkim o zapewnienie sobie bezpieczeństwa i pożywienia, powoli zaczęliśmy się zmieniać w gatunek, który do swej egzystencji potrzebuje duchowości, piękna. I tego wszystkiego, co dało nam zarówno Mona Lizę, opery Mozarta, jak i „Mistrza i Małgorzatę”. W gatunek, który potrzebuje transcendencji. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.