Malaria bez paniki, ale z wiedzą. Co naprawdę powinni wiedzieć podróżnicy
Malaria wciąż budzi niepokój wśród podróżników, choć wiedza na jej temat jest dziś znacznie większa niż jeszcze kilkanaście lat temu. To poważna choroba zakaźna przenoszona przez komary, która występuje głównie w krajach tropikalnych, ale przy odpowiedniej profilaktyce ryzyko zachorowania można znacząco ograniczyć. Zamiast straszyć, warto zrozumieć, gdzie malaria rzeczywiście stanowi zagrożenie, jak się przed nią chronić i kiedy zachować szczególną czujność.
Spis treści: Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Wokół malarii narosło wiele mitów i uproszczeń, które często prowadzą do niepotrzebnej paniki albo – przeciwnie – do lekceważenia realnego ryzyka. Tymczasem współczesna medycyna jasno określa, w jakich regionach świata choroba występuje, kto jest najbardziej narażony oraz jakie działania profilaktyczne są skuteczne. Świadomy podróżnik nie musi rezygnować z wypraw do egzotycznych krajów, ale powinien wiedzieć, jak rozpoznać objawy, kiedy skonsultować się z lekarzem i dlaczego ochrona przed ukłuciami komarów oraz odpowiednio dobrane leki odgrywają kluczową rolę w zapobieganiu zachorowaniu. Czym jest malaria i dlaczego wciąż budzi emocje? Malaria to choroba zakaźna wywoływana przez pasożyty z rodzaju Plasmodium, przenoszone na ludzi przez ukłucia zakażonych samic komarów Anopheles. Choć w Europie niemal o niej zapomniano, na świecie wciąż pozostaje jednym z najpoważniejszych zagrożeń zdrowotnych w regionach tropikalnych i subtropikalnych. Najczęściej u ludzi chorobę powodują cztery gatunki pasożyta: Plasmodium falciparum – najgroźniejszy, odpowiedzialny za ciężkie postacie i zgony, Plasmodium vivax, Plasmodium ovale, Plasmodium malariae. To właśnie P. falciparum odpowiada za większość ciężkich przypadków, zwłaszcza w Afryce Subsaharyjskiej. Przebieg zakażenia może być gwałtowny i prowadzić do powikłań neurologicznych, niewydolności narządów, a nawet śmierci – szczególnie u osób nieleczonych lub leczonych zbyt późno. Gdzie malaria naprawdę występuje – a gdzie nie? Malaria nie występuje „wszędzie”, choć czasem tak się ją przedstawia. Choroba pozostaje endemiczna w wielu krajach: Afryki (szczególnie Subsaharyjskiej), Azji Południowej i Południowo-Wschodniej, Ameryki Środkowej i Południowej, wybranych rejonach Pacyfiku. Dla podróżników oznacza to jedno: ryzyko zakażenia zależy od kierunku, regionu, pory roku i stylu podróży. Inaczej wygląda zagrożenie podczas kilkudniowego pobytu w miejskim hotelu, a inaczej podczas wyprawy w głąb dżungli czy na obszary wiejskie. A co z Europą i Polską? Europa – w tym Polska – jest wolna od endemicznej malarii, czyli nie dochodzi tu do lokalnego przenoszenia choroby przez komary. Sporadyczne przypadki dotyczą niemal wyłącznie: osób, które zaraziły się za granicą, wyjątkowo rzadkich sytuacji tzw. malarii lotniskowej, gdy zakażony komar zostaje zawleczony samolotem. Są to incydenty marginalne, które nie oznaczają realnego zagrożenia dla ogółu populacji. Warto więc zachować proporcje i nie budować niepotrzebnego strachu. Objawy malarii – dlaczego bywają mylące? Jednym z największych problemów w diagnostyce malarii jest to, że jej pierwsze objawy przypominają grypę lub infekcję wirusową. Najczęściej pojawiają się: gorączka (często falująca), dreszcze i poty, ból głowy i mięśni, uczucie skrajnego zmęczenia, nudności, wymioty, biegunka. Objawy mogą wystąpić od kilku dni do nawet kilku tygodni po powrocie z podróży, co sprawia, że wiele osób nie łączy ich od razu z malarią. Tymczasem szybka diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla rokowania. Czy można się zaszczepić przeciwko malarii? Przez lata odpowiedź brzmiała: „nie”. Dziś sytuacja jest bardziej złożona. Dla podróżników z Europy wciąż nie ma powszechnie dostępnej szczepionki przeciw malarii. Istnieją jednak szczepionki opracowane i stosowane w wybranych programach zdrowotnych, głównie w Afryce, zwłaszcza u dzieci. Ich celem jest zmniejszenie ciężkości przebiegu choroby i śmiertelności, a nie pełna ochrona przed zakażeniem. Dlatego szczepienia nie zastępują profilaktyki ani leków przeciwmalarycznych i nie są obecnie standardem dla turystów. Profilaktyka – najskuteczniejsza broń przeciw malarii Dobra wiadomość jest taka, że malarii w dużej mierze można zapobiegać. Kluczowe są dwa filary: Ochrona przed ukłuciami komarów To absolutna podstawa, niezależnie od tego, czy stosujemy leki: repelenty z DEET, ikarydyną lub IR3535, długie rękawy i nogawki, szczególnie po zmroku, moskitiery, najlepiej impregnowane, klimatyzacja, wentylatory, siatki w oknach. Komary Anopheles są najbardziej aktywne od zmierzchu do świtu, dlatego wieczorna ochrona ma kluczowe znaczenie. Chemoprofilaktyka, czyli leki przeciwmalaryczne Leki profilaktyczne znacząco zmniejszają ryzyko zachorowania, ale: nie są uniwersalne – dobór zależy od regionu, oporności pasożyta i stanu zdrowia, mają możliwe działania niepożądane, wymagają rozpoczęcia przed podróżą i kontynuacji po powrocie. Dlatego decyzję o ich stosowaniu zawsze należy podjąć po konsultacji z lekarzem, najlepiej specjalistą medycyny podróży lub chorób tropikalnych. Malaria bez paniki – ale z rozsądkiem Malaria nie jest chorobą, którą można bagatelizować, ale też nie powinna paraliżować planów podróżniczych. Dzisiejsza medycyna dysponuje skutecznymi metodami: zapobiegania, wczesnego wykrywania, leczenia. Świadomy podróżnik to nie ten, który rezygnuje z wyjazdu, ale ten, który: zna realne ryzyko, stosuje profilaktykę, reaguje szybko na niepokojące objawy po powrocie. Bez paniki – ale z wiedzą. Źródło: WHO, HPSC, Główny Inspektorat Sanitarny
Ratunek z nieba: jak komary pomagają ocalić ptaki Hawajów
Ptasia populacja na Hawajach od lat zmniejsza się wskutek zawleczenia tam przenoszących malarię komarów. Po długim czasie eksperymentowania naukowcy znaleźli sposób na uratowanie skrzydlatych endemitów archipelagu. Będą zwalczać komary… komarami.
W 1826 roku na hawajskich wyspach pojawiły się pierwsze komary. Przypłynęły tam na wielorybniczych statkach i w szybkim tempie rozprzestrzeniły się po całym archipelagu. Początkowo endemiczne gatunki ptaków skryły się przed insektami w wyższych partiach terenu – szczególnie na górzystych wyspach Maui i Kauai. Wraz z globalnym ociepleniem wzrosła jednak temperatura chłodnych i wysokich schronisk, które stały się atrakcyjne także dla komarów. Od tamtej pory ptasia populacja systematycznie się zmniejsza, a naukowcy mają nadzieję, że pewne nowatorskie rozwiązanie pozwoli odbudować endemiczne ptasie populacje. Ptasi kryzys Hawaje zamieszkiwane są przez endemiczne gatunki ptaków z plemienia Drepanidini z podrodziny łuskaczy. Kiedyś, gdy malaria nie była tak rozprzestrzeniona, hawajskie plemię obejmowało aż 50 różnych gatunków. Obecnie liczba ta zmniejszyła się do niespełna 17, z czego większość zagrożona jest wyginięciem. W krytycznej sytuacji znajdują się choćby hawajka szarawa, która praktycznie wyginęła w środowisku naturalnym, czy hawajka modrodzioba, której populacja liczby niespełna 100 sztuk. Ponieważ komary nie są rodzimymi owadami dla Hawajów, ptaki, które ewoluowały w izolacji, nie są genetycznie uodpornione na przenoszoną przez nie malarię. Choroba dosięga endemiczne gatunki, mocno zmniejszając ich populacje. Spadek liczby hawajskich ptaków może prowadzić do dalszych zaburzeń ekosystemu. Zwierzęta te są bowiem ważnymi roznosicielami nasion i mają istotny wpływ na zachowanie struktury lasów. Z komarami przeciwko komarom – jak naukowcy walczą ze spadkiem ptasiej populacji? Tradycyjne metody zwalczania komarów (takie jak stosowanie pestycydów) na terenie tak dużym i nieregularnie ukształtowanym jak Hawaje zawodzą. Chemiczne rozwiązania po pierwsze są trudne do skutecznego zastosowania na całym terenie, a do tego mogą szkodzić innym – równie ważnym jak ptaki –rodzimym gatunkom owadów. Na pomoc naukowcom przyszła technika „niekompatybilnych owadów” (z ang. Incompatible Insect Technique, IIT). Metoda ta polega na wypuszczeniu do środowiska komarzych samców zakażonych bakterią Wolbachia. Powoduje ona, że gdy zakażone samce kopulują z „dzikimi” samicami, ich jaja stają się niezapłodnione i nie dochodzi do wylęgu potomstwa. Takie działania mają na celu zmniejszenie „dzietności” komarów, a co za tym idzie skurczenie ich populacji. Badania nad komarami, które rozpoczęły się w 2016 roku, miały na celu ustalenie, która odmiana „krwiopijców” będzie najskuteczniejsza w walce z hawajskimi insektami. W procesie uczestniczyli nie tylko naukowcy, ale też społeczności lokalne, które zgłaszały swoje obawy co do procesu rozprzestrzeniania nowej fali komarów. Dyrektor programu Chris Farmer nie dziwi się wątpliwościom mieszkańców. – Kiedy ktoś mówi: „Chcemy wypuścić miliony komarów do lasu”, ludzie mają wiele zupełnie uzasadnionych pytań – tłumaczy. Drony na ratunek – nowy sposób rozprzestrzeniania komarów W 2022 roku rozpoczął się proces rozprzestrzeniania samców insektów z bakterią Wolbachia. Początkowo biodegradowalne kapsułki z nowymi komarami były zrzucane na wyspę Maui z helikopterów. Z czasem naukowcy zaczęli korzystać również z bezobsługowych statków powietrznych, dzięki którym w krótszym czasie można rozprzestrzenić jeszcze więcej komarów. – Mamy w przybliżeniu oszacowaną liczbę dzikich komarów i staramy się wypuszczać dziesięć razy więcej komarów z wolbachią, aby znajdowały samice, kopulowały z nimi, a ich jaj nie wylęgało się potomstwo – wyjaśnia Farmer. Obecnie liczba wypuszczanych do środowiska komarów sięga ok. 500 000 sztuk tygodniowo. Wyniki komarzej operacji Naukowcy oceniają, że musi minąć trochę czasu, zanim będziemy w stanie powiedzieć, czy sposób z wykorzystaniem zakażonych komarów jest skuteczny. Mimo to eksperci z San Diego Zoo Wildlife Alliance twierdzą, że wciąż istnieje szansa na ocalenie endemicznych gatunków ptaków. Rozprzestrzenianie komarów hamujących wzrost ich populacji przede wszystkim ma na celu danie ptakom czasu na odbudowę liczebności. Należy pamiętać, że choć zwierzęta te to są bliskie wyginięcia, to w warunkach hodowlanych stale reprodukuje się kolejne egzemplarze hawajskich ptaków. Przykładem może być hawajka szarawa, która jest rozmnażana w warunkach laboratoryjnych. Ponowne wprowadzenie do natury ptaków hodowlanych mogłoby uratować endemiczne stworzenia z plemienia Drepanidini, które stanowią bardzo ważny element hawajskiego ekosystemu. Źródło: CNN Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Śmiertelna tajemnica słynnej włoskiej rodziny. Arystokraci padli ofiarą wyjątkowo groźnego pierwotniaka
Naukowcy przeanalizowali próbki tkanek należących do członków włoskiej rodziny Medyceuszy. Okazało się, że znajdowały się w nich dowody na obecność pierwotniaka, który wywołuje malarię. Badacze twierdzą, że arystokraci mogli zarażać się nim podczas polowania.
W tym artykule: Kim byli Medyceusze? Włoska gra o tron Jeden z Medyceuszy był zarażony malarią Jak w średniowiecznych Włoszech doszło do zakażenia? Republika Florencka była jednym z bogatszych państw średniowiecznego Półwyspu Apenińskiego. I chociaż oficjalnie republiką rządziła rada miejska stolicy na czele z gonfalonierem, czyli sędzią mianowanym na dwuletnią kadencję, prawdziwą władzę sprawowali kupcy i bankierzy. Na ich czele stał jeden z najzamożniejszych i najpotężniejszych rodów w historii Włoch – rodzina Medyceuszy (wł. De’ Medici). Kim byli Medyceusze? Florentyńczycy dobrze wiedzieli, że pełnię władzy politycznej dawały pieniądze. Duże pieniądze. To właśnie handlarze przez kilkaset lat napędzali rozwój regionu. A co ważniejsze – to oni stanowili prawo. W 1293 roku na mocy tzw. Rozporządzenia Sprawiedliwości magnaci i włoska arystokracja stracili możliwość realnego rządzenia. Szlachetne urodzenie przestało mieć znaczenie w grze o tron i rozgrywkach politycznych. Prawdziwą siłą stało się złoto i przynależność do gildii kupieckich. Od tego czasu swoją potęgę zaczęli umacniać Medyceusze, którzy przeszli klasyczną drogę „od zera do milionera”. Niewiele wiadomo o tym, kiedy sprowadzili się do Florencji. Pewne jest, że w 1201 roku w kręgach bogatego mieszczaństwa pojawił się Sylwester Medyceusz (wł. Salvestro de’ Medici), który stał się właścicielem kilku domów przy Mercato Vecchio. Z kolei w 1251 roku Jan Medyceusz, czyli Giovanni Medici, brał udział w działaniach zbrojnych przeciwko Lombardii. Włoska gra o tron Historycy uważają, że rodzina Medyceuszy zdobyła wielką fortunę dopiero w XIV wieku. Giovanni di Bicci de’ Medici, a następnie jego syn Cosimo założyli bank z kapitałem początkowym 10 tys. florenów. Już w roku 1429 jego majątek sięgnął 180 tys. florenów. Medyceusze zarządzali pośrednio pożyczkami udzielanymi papiestwu, czerpiąc zyski z prałatur, opactw i przeorstw w całej Europie. Jednak wraz z bogactwem pojawiły się rodzinne intrygi, walka o władze, a nawet zbrodnie i morderstwa. Zguba niektórych Medyceuszy przyszła również ze strony znacznie bardziej niespodziewanej. Cichym zabójcą niektórych członków okazały się… pierwotniaki (a ściślej rzecz biorąc – protisty) wywołujące malarię. Wybrano najpiękniejsze miasteczko we Włoszech. Tu spędzisz wspaniały urlop Poznaliśmy najpiękniejsze miasteczko we Włoszech. Zwycięzcę wyłonił coroczny konkurs organizowany przez włoską telewizję. O tytuł walczyło 20 miejscowości. Ze względu na swój status i władzę Medyceusze chowali swoich zmarłych tak samo, jak monarchów. Właśnie dlatego ich pochówki znajdują się w bazylice San Lorenzo we Florencji, a organy członków rodziny były usuwane i przechowywane w specjalnych słojach. To właśnie te wnętrzności zostały poddane najnowszej analizie. Jeden z Medyceuszy był zarażony malarią Naukowcy z Włoch przeprowadzili badania próbek tkanki z grobowca rodziny Medyceuszy. Uczeni znaleźli dowody na obecność Plasmodium falciparum, czyli zarodźca sierpowatego. To protist należący do rodzaju Plasmodium, jeden z 4 głównych gatunków wywołujących malarię u ludzi. Przenoszony jest w ślinie komara widliszka, gdy owad pobiera krew. Występuje głównie w Afryce subsaharyjskiej. Początkowo naukowcy próbowali zidentyfikować pozostałości organów Medyceuszy, aby ustalić, do kogo dokładnie należały. Badając czerwone krwinki przypadkiem odkryli obecność pierwotniaka. – Wiedzieliśmy, że czerwone krwinki mogą zostać zachowane nawet po pięciuset latach – powiedział Albert Zink, dyrektor Instytutu Badań Mumii we Włoszech, gdzie przeprowadzono najnowsze badania. To właśnie prof. Zink w przeszłości kierował badaniami, podczas których zidentyfikowano czerwone krwinki w szczątkach Ötziego, człowieka lodu, którego datowano na 5300 lat. – Badając tkanki należące do rodziny Medyceuszy, nie spodziewaliśmy się, że odkryjemy w nich pasożyty – zaznaczył Zink w rozmowie z Live Science. Naukowcy twierdzą, że malaria była obecna w regionie Toskanii od II–III wieku do początku X wieku. Jednak dotychczas uważano, że endemicznym gatunkiem pierwotniaka był tam Plasmodium vivax, który nie jest aż tak niebezpieczny i śmiertelny. P. falciparum bowiem zazwyczaj preferuje klimat znacznie bardziej tropikalny. Autorzy badania podkreślają, że na razie nie są w stanie dokładnie powiedzieć, do kogo należały tkanki zakażone malarią. Uczeni uważają jednak, że przed śmiercią ów człowiek musiał poważnie zachorować. Doświadczył ciężkiej i nawracającej gorączki. Zespół badawczy przyznał jednak, że nie można jednoznacznie powiedzieć, iż to malaria była przyczyną śmierci. Jak w średniowiecznych Włoszech doszło do zakażenia? Podczas najnowszego badania po raz pierwszy zaobserwowano mikroskopowo sam patogen. Jednak analizy DNA były niejednoznaczne. Pomimo tego, że pierwotniak zachował swoją ogólną strukturę, nie zachowało się wystarczająco dużo kwasu deoksyrybonukleinowego, aby określić, jak bardzo P. falciparum sprzed kilkuset lat różnił się od współczesnego. Myślałeś, że malaria to tylko problem ludzi? Dinozaury też na nią chorowały Malaria pojawiła się ok. 100 mln lat temu, w czasach, gdy na Ziemi królowały dinozaury. O wynikach najnowszych badań można przeczytać na łamach „American Entomologist”. Naukowcy podkreślili, że Medyceusze znani byli z tego, że uwielbiali polować na bagnach w okolicy Florencji. Mokradła te mogłyby być idealnym środowiskiem dla komarów, które przenosiły malarię. Bardzo prawdopodobne jest to, że jeśli jeden z członków rodziny zachorował na tę chorobę, zarazić mogli się też inni członkowie rodu. Badacze dodają, że identyfikacja anonimowego denata mogłaby pomóc zrozumieć mniej znane dzieje historii Medyceuszy. Do tej pory udało się zidentyfikować zawartość dwóch innych słojów. Jeden należał do Anny Marii Luisy de' Medici (1667–1743), a drugi do Vittorii della Rovere (1622–1694), która była żoną Ferdynanda II de' Medici. Uczeni podkreślają, że ich badania sugerują, iż malaria była znacznie bardziej rozpowszechniona, niż dotychczas podejrzewano. A sam gatunek P. falciparum rozwijał się także w umiarkowanym klimacie średniowiecznych Włoch. Źródło: Live Science Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
Na tropie raju Europejskie Hawaje – tak bywają nazywane Azory, wulkaniczne wyspy na Oceanie Atlantyckim. Te należące do Portugalii niewielkie skrawki lądu – jest ich dziewięć – są tak piękne i w wielu miejscach wciąż tak dziewicze, że możemy się na nich poczuć jak w raju, o czym przeczytacie w tym wydaniu Travelera. To świat bujnej roślinności, setek wodospadów, majestatycznych klifów, gorących źródeł, jezior o turkusowej i błękitnej wodzie, jaskiń i gór, po których można wędrować w ciszy i spokoju. Cały czas przeżywając ten rodzaj zachwytu nad naturą, której urodę potęgują jeszcze unoszące się tu często mgły oraz pola hortensji. Te niezwykłe kwiaty, swego rodzaju symbol Azorów, czują się tutaj może nawet lepiej niż w ojczystej Azji, skąd przybyły wieki temu. Ale Azory to nie tylko przyroda, są tam również urocze wioski, bardzo gościnni i otwarci mieszkańcy oraz pyszne ryby i owoce morza. I co ważniejsze, wyspy te wcale nie są drogie. W październikowym Travelerze piszemy też o Malcie, chyba najbardziej zurbanizowanym i jednym z najgęściej zaludnionych krajów na świecie. Jej barwnej historii i bogatym dziedzictwie kulturowym – jest tu chyba najwięcej kościołów w przeliczeniu na mieszkańca na świecie. Zabieramy Was również na artystyczną Majorkę i na Rodos, gdzie znajdował się słynny posąg kolosa, jeden z siedmiu cudów starożytnego świata. I na wiele innych wysp, które warto poznać. Ale też w góry wysokie. Publikujemy reportaż z zakończonej sukcesem wyprawy Moniki Witkowskiej na K2. Monika od dawna z nami współpracuje, jest autorką wielu Travelerowych reportaży. Mocno trzymaliśmy za nią kciuki, obejmując jej wyprawę naszym patronatem. Brawo Monika! Agnieszka Franus Redaktor Naczelna
Oksford: mamy wysoce skuteczną szczepionkę przeciw malarii. To nadzieja dla Afryki
Malaria jest jedną z głównych przyczyn śmiertelności wśród dzieci w Afryce – podaje minister zdrowia Burkina Faso, Charlemagne Ouédraogo.
Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2019 roku na całym świecie odnotowano 229 milionów przypadków malarii, w tym 409 000 zgonów. Około 94 procent wszystkich tych przypadków miało miejsce w Afryce, a 67 proc.wszystkich zgonów dotyczyło dzieci w wieku poniżej 5 lat. Dane te pokazują, jak ważne jest, aby jak najszybciej udało się opracować szczepionkę, która skutecznie ochroni przed chorobą. Malaria to choroba pasożytnicza, której różne postacie wywoływane są przez jeden (lub więcej) z pięciu gatunków jednokomórkowego pierwotniaka z rodzaju Plasmodium. Na ludzi przenoszona jest przez ukąszenia komarów. Walka z tą chorobą trwa od połowy XIX wieku. Obiecujące wyniki badań klinicznych Od dziesięcioleci trwają badania, mające za cel opracowanie skutecznej szczepionki przeciw malarii. Zadanie to okazuje się jednak trudne, a wiele dotychczas stworzonych preparatów dało niezbyt optymistyczne wyniki. Najskuteczniejsza jak dotąd szczepionka przeciw malarii opracowana miała skuteczność na poziomie 55,8%. Najnowsza szczepionka opracowana przez naukowców z Oksfordu, jest pierwszą, która spełniła cel stawiany przez WHO, jakim jest osiągnięcie 75% skuteczności w ochronie przeciwko malarii. Wyniki badania klinicznego fazy 2b preparatu zwanego „R21 / Matrx-M” zostały właśnie opublikowane jako raport wstępny w „The Lancet” i nie zostały jeszcze poddane recenzji, ale są bardzo obiecujące. Nowy gatunek komar roznoszącego malarię odkryty w afrykańskich miastach Malaria, choroba obecna głównie na obszarach wiejskich, przenosi się do miast. Larwy nowego gatunku komara odkryto na obszarach zurbanizowanych m.in. Etiopii. Anopheles stephensi to główny r... We wczesnych badaniach klinicznych nowa szczepionka przeciw malarii okazała się skuteczna w 77%, co sugeruje, że może być przełomem w walce z jedną z najbardziej śmiertelnych chorób zakaźnych na świecie. – Licencja na bardzo skuteczną nową szczepionkę przeciw malarii może się pojawić w nadchodzących latach. Byłoby to niezwykle ważne nowe narzędzie do kontrolowania malarii i uratowania wielu istnień – podkreśla Charlemagne Ouédraogo. 77% skuteczności przez rok Badania kliniczne szczepionki R21 / Matrx-M odbyły się w Instytucie Badawczym Nauk o Zdrowiu (IRSS) w Burkina Faso i objęły 450 dzieci w wieku od 5 do 17 miesięcy. Uczestników podzielono na trzy grupy, z których jedna otrzymała niską dawkę eksperymentalnej szczepionki, druga - wyższą dawkę, a trzecia służyła jako grupa kontrolna i zamiast nowego środka otrzymała szczepionkę przeciw wściekliźnie. Według oświadczenia Oksfordu, dzieci zostały zaszczepione między majem a sierpniem 2019 r., przed szczytem sezonu malarycznego. W ciągu 12 miesięcy od otrzymania szczepionki, preparat wykazał 77% skuteczności w zapobieganiu malarii w grupie pacjentów, którzy otrzymali wyższą dawkę i 71% w grupie z niższą dawką. Nie zgłoszono żadnych poważnych niepożądanych odczynów poszczepiennych czy skutków ubocznych – podano w badaniu. Rok po pierwszym zastrzyku, dzieciom podano dawkę przypominającą. 5 najczęstszych chorób tropikalnych. Sprawdź, na co uważać w czasie podróży Choroby tropikalne mogą być nie tylko nieprzyjemną pamiątką z urlopu, ale także prawdziwym zagrożeniem dla zdrowia podróżującego i jego otoczenia. Warto dowiedzieć się, jakie choroby gr... >>" title="Poznaj 5 najczęstszych chorób tropikalnych >>>" /> – To bardzo ekscytujące wyniki, pokazujące bezprecedensowe poziomy skuteczności szczepionki, która była dobrze tolerowana w naszym programie próbnym. Z niecierpliwością czekamy na zbliżające się badania III fazy, aby zademonstrować dane na dużą skalę, dotyczące bezpieczeństwa i skuteczności szczepionki, która jest bardzo potrzebna w tym regionie – powiedział główny autor badań Halidou Tinto, profesor parazytologii (nauka zajmująca się badaniem pasożytów i pasożytnictwa w przyrodzie). Naukowcy i ich współpracownicy rekrutują obecnie ochotników, chcących wziąć udział w badaniu fazy 3. W celu przetestowania eksperymentalnej szczepionki pod kątem bezpieczeństwa i skuteczności naukowcy chcą zrekrutować grupę 4800 dzieci w wieku od 5 do 36 miesięcy z czterech krajów afrykańskich.
Nowy gatunek komar roznoszącego malarię odkryty w afrykańskich miastach
Malaria, choroba obecna głównie na obszarach wiejskich, przenosi się do miast. Larwy nowego gatunku komara odkryto na obszarach zurbanizowanych m.in. Etiopii. Anopheles stephensi to główny roznosiciel malarii w Indiach. W Afryce pojawił się kilka lat temu, ale dopiero teraz odkryto go, poza Etiopią, także w miastach Sudanu i Dżibuti.
To niebezpieczne zjawisko dostrzegli naukowcy holenderskiego Centrum Medycznego Uniwersytetu Radboud oraz Instytutu Badawczego Armauer Hansen w Etiopii. Inwazyjny gatunek jest szczególnie podatny na lokalne wywołujące malarię pierwotniaki z rodzaju Plasmodium. Jeżeli Anopheles stephensi wydostanie się z Etiopii, przekonują badacze, roznoszona przez niego najpowszechniejsza na świecie choroba zakaźna może stać się znaczącym problemem dla kolejnych afrykańskich miast. Co roku zapada na nią ponad 220 mln osób, 409 tys. zmarło w 2019 (głównie małe dzieci z Czarnej Afryki). Większość afrykańskich komarów (najgroźniejsze z gatunku Anopheles gambiae) rozmnaża się najchętniej poza miastami. Niestety, A. stephensi lubi zbiorniki na wodę pitną w miastach. Szczególnie tych w Rogu Afryki. To czyni go groźnym wektorem (nośnikiem) miejskiej malaria wywoływanej przez Plasmodium falciparum oraz Plasmodium vivax. - Dany gatunek komara będzie stanowił ryzyko tylko gdy jest podatny na lokalnie występujące pasożyty wywołujące malarię. Przeprowadziliśmy eksperyment z karmieniem komarów krwią malarycznych pacjentów z Etiopii. W ten sposób zdołaliśmy ustalić, że azjatycki komar A. stephensi jest bardziej podatny na dwie główne odmiany choroby niż komary afrykańskie z kolonii w Etiopii – wyjaśnia na stronie uczelni Radboud ekspert od chorób tropikalnych prof. Teun Bousema. Według Fitsum Tadesse, współautora odkrycia opisanego w „Emerging Infectious Diseases", nowe dane potwierdzają obawy Światowej Organizacji Zdrowia która przed konsekwencjami afrykańskiej inwazji A. stephensi ostrzegała już w 2019 roku. - Agresywne podejście do zwalczania tego komara powinno być priorytetem. Tylko poprzez szybkie działania jesteśmy w stanie zapobiec rozniesieniu malarii na inne obszary zurbanizowane kontynentu. Musimy niszczyć larwy komara tam, gdzie obecnie powstają kolonie, ale też zabezpieczyć się przed przenoszeniem się tych owadów na duże obszary, monitorując w tym celu lotniska i porty morskie. Jeżeli te metody zawiodą, malaria zagości w miastach większości Afryki – podkreśla Tadesse.​
Lato prawie odeszło, dni coraz chłodniejsze, poprzednia podróż uwieczniona w książce... Nadchodzi czas na kolejne przygody. Na ostatni kontynent, który na mnie czeka – napisała na swojej stronie internetowej pod koniec września 2005 r., tuż przed wyruszeniem autostopem do Afryki.
Imię i nazwisko: Kinga Choszcz Urodzona/zmarła: 10.04.1973 r./09.06.2006 r. Marzyła o niej już wtedy, kiedy razem z przyjacielem objeżdżała świat dookoła. Niestety, jej samotna wyprawa po Czarnym Ladzie zakończyła się tragicznie. W Akrze, stolicy Ghany, osiem miesięcy po wyruszeniu z Polski, Kinga Choszcz zmarła na malarie mózgowa. W przedmowie do książki Prowadził nas los, będącej pamiętnikiem z pięcioletniej podróży dookoła świata, Kinga pisze, że podróże wyssała z mlekiem matki. Kiedy miała rok, rodzice zabrali ją w Polskę autostopem. Od czasów liceum autostop stał się też jej sposobem na zwiedzanie świata. Opuszczała rodzinny dom w Gdańsku, rodziców i dwie młodsze siostry, by jeździć po Europie. Często brała udział jako wolontariuszka w międzynarodowych obozach One World (Jeden Świat) – stowarzyszenia promującego ideę pokoju i porozumienia między ludźmi. Po Europie przyszła pora na Azję. Kiedy skończyła Kolegium Kształcenia Nauczycieli Języków Obcych, wyruszyła samotnie lądem do Indii i Nepalu. Wyprawa zajęła jej osiem miesięcy, ale ta najdłuższa ciągle była przed nią. Później jej ulubionym środkiem transportu stał się rower. Została polską koordynatorką Wielkiego Milenijnego Rowerowego Rajdu Pokoju, który wystartował z USA w rocznicę zrzucenia bomby atomowej na Hiroszimę. Z rajdem chciała objechać świat. Stało się jednak inaczej. Kilka miesięcy wcześniej poznała w Warszawie „Chopina” – Radosława Siudę, elektryka i wegetarianina. On także marzył o wielkiej wyprawie, ale zamierzał wędrować bez większych planów, zatrzymując się od czasu do czasu, by popracować. Pojechali razem w 1998 r., wrócili po pięciu latach. Za tę niezwykłą autostopową wyprawę otrzymali w 2004 r. nagrodę Kolosa w kategorii Podróże. Dwa dni po powrocie do kraju Kinga napisała w swoim dzienniku: Wiem, że dla mnie to jeszcze nie koniec podróży. Został jeszcze jeden, ostatni, olbrzymi, być może najtrudniejszy kontynent – Afryka. Tyle wiem. Nie wiem jeszcze natomiast, kiedy dokładnie, jak oraz – najważniejsze – czy razem, czy sama... Ale... wszystko w swoim czasie. Ten czas przyszedł jesienią 2005 r. Kinga starannie pakuje rzeczy do nowego plecaka (z poprzedniego zostały strzępy), bierze aparat fotografi czny, z którym nigdy się nie rozstaje, i pamiętnik. Będzie go codziennie zapisywała drobnym maczkiem, siedząc na pustej zakurzonej drodze, w cieniu drzewa, przy dopalającej się świeczce. – Nie puszczaj Kingi do Afryki, bo ona już stamtąd nie wróci – mówi babcia do mamy Kingi. Ale dziewczyna, oprócz tego, że delikatna i wrażliwa, dobrze wie, czego chce. Afryka wzywa! 13 Października 2005 r. Kinga jedzie samochodem z Gdańska do Centrum Buddyjskiego w Grabniku pod Warszawą, gdzie mieszka Chopin, by spędzić z nim kilka ostatnich dni. Na czas wyprawy zostawia mu swego czerwonego forda i komputer. 16 Października Chopin odwozi Kingę aż do Sochaczewa pod Warszawą. Tam długo się żegnają. Ile czasu minie, zanim się zobaczą? Dziewczyna w czerwonym polarze i z wielkim plecakiem staje przy drodze i wystawia kciuk – w stronę Afryki. Chce objechać ten kontynent. Jak to zrobi? Po prostu pozwoli wydarzeniom się wydarzać, a drodze prowadzić poprzez nowe miejsca, kraje i przygody – tak jak podczas podróży z Chopinem dookoła świata. Dlaczego teraz Kinga wybiera się samotnie? Cóż, on nie chce jechać do Afryki. Ona nie chce zamieszkać w Grabniku. – Jedź, spełniaj marzenia. I wracaj – mówi Chopin. Po chwili zatrzymuje się tir. Kinga macha przyjacielowi na pożegnanie i odjeżdża. Na przedmieściach Groningen w Holandii Kinga łapie jeden z dziwniejszych stopów. Balansując z plecakiem na bagażniku roweru kierowanego przez starszego pana, dostaje się do centrum miasta, gdie mieszka jej przyjaciółka Asia. Wcześniej odwiedziła przyjaciół w Poznaniu, Berlinie, Poczdamie. Do Afryki nie prowadzi mnie może najprostsza droga, ale... wydaje mi się, że najciekawsza – notuje w pamiętniku. Następne dni upływają jej na drogach Holandii, Belgii, Luksemburga, Francji. Nie może odmówić sobie przyjemności zwiedzenia Andory. Później jedzie północnym wybrzeżem Hiszpanii i przekracza granicę Portugalii. Autostop działa doskonale. Doświadcza spontanicznej gościnności i nocuje w domach napotkanych na drodze osób. Kierowcy trochę się dziwią, kiedy słyszą, że dziewczyna przyjechała stopem „aż z Polski”. „Stopem dookoła Afryki” przerasta ich wyobraźnię. Kinga przyznaje, że jej wyobraźnię również, przynajmniej w tym momencie, ale nie widzi powodu, dla którego nie miałaby tego zrobić. Jej przyjaciółka, Basia Meder, która samotnie przejechała Czarny Ląd, powiedziała Kindze jeszcze w Polsce: Mam duże niepokoje co do twojej samotnej wędrówki po Afryce. W praktyce nie widzę możliwości prawie w ogóle autostopu. Afryka jest dużo droższa niż Azja. 31 Października Dziewczyna stawia pierwsze kroki na afrykańskim kontynencie. Do Ceuty – hiszpańskiego terytorium w Maroku, dostała się promem z Gibraltaru. Na granicę marokańską dojeżdża o zmierzchu, kiedy celnicy po całym dniu postu (trwa akurat ramadan) udają się na posiłek. Kinga cierpliwie czeka i już z podstemplowanym paszportem dostaje się do najbliższego miasteczka. Listopad Kinga zwiedza marokańskie miasta – Tetuan, Chefchaouen, Meknes, Fez. Samotnie podróżująca biała kobieta, na dodatek z dredami, wzbudza spore zainteresowanie, zwłaszcza płci przeciwnej. Nie musi długo czekać, by pojawił się ktoś oferujący pomoc w znalezieniu, na przykład, hotelu. Ale nie tylko. Jeden z chłopaków proponuje, by „spróbowała” Marokańczyka. Inny przedstawia ją swoim znajomym jako Malaikę (anioła). Od tej pory dziewczyna będzie się posługiwała tym imieniem podczas swojej podróży po kontynencie. W Maroku wszyscy są jednakowo zszokowani jej pomysłem jazdy autostopem po Afryce i ostrzegają, że to niebezpieczne. Kinga korzysta więc początkowo z lokalnych autobusów, ale gdy przekonuje się, że ludzie są tu przyjaźni, postanawia spróbować. W Fezie łapie swój pierwszy stop – wóz konny. Dwa dni później w miasteczku Rich Kinga rozmawia przez Skype’a z Chopinem, korzystając z kamery internetowej. Chłopak widzi ją po raz pierwszy od wyjazdu z Polski – w otoczeniu berberskiej rodziny, u której podróżniczka zatrzymała się na tydzień. Nieraz będzie namawiała przyjaciela, by przyjechał do Afryki, ten się jednak broni. Nie może wiedzieć, że za kilka miesięcy z własnej woli przyleci na Czarny Ląd... 18 Grudnia W Marrakeszu Kinga poznaje Kati – Amerykankę irlandzkiego pochodzenia, także autostopowiczkę. Podróżują po Maroku i będą się trzymać razem aż do Burkina Faso. 24 Grudnia Na lotnisku w Cassablance Kinga odbiera Asię – przyjaciółkę z Holandii. Razem spędzają Boże Narodzenie i witają Nowy Rok. Gdy się żegnają, Kinga wierzy, że zobaczą się na Madagaskarze, kiedy już tam dotrze. Dziewczyna nie ma planu wyprawy, jedynie z grubsza określony kierunek. Celem jest podróż sama w sobie, a nie konkretne miejsce na mapie. Nie gardzi żadnym środkiem transportu, na nic nie narzeka, czasem tylko wspomni w pamiętniku o upale lub potrzebie spędzenia choćby jednego dnia bez przemieszczania się. Zatrzymuje się w miejscowościach, do których turyści nie docierają, bo nie ma tam nic ciekawego. Mieszkają tam jednak „piękni ludzie” i to właśnie oni interesują Kingę najbardziej. Mimo że biedni, zapraszają ją do domów i czynią członkiem swojej rodziny. Obserwuję życie wokół i... myślę, że miejscowi nie bardzo potrzebują mnie ani kogokolwiek, by być szczęśliwymi. To tylko nasza, zachodnia perspektywa, ludzi zaprzątniętych materialnymi dobrami, która każe nam wierzyć, że tylko dlatego, iż są biedni, nie są szczęśliwi. 4 Stycznia 2006 r. Kinga drugi dzień prowadzi samochód przez Saharę Zachodnią. Dzięki temu, właściciel auta, jadący aż Hiszpanii do Mali, może wreszcie odespać zarwane noce. Obie autostopowiczki (Kati, która nie potrafi obsługiwać manualnej skrzyni biegów, siedzi obok Kingi) zmierzają w kierunku Mauretanii i Senegalu, a później do Bamako, stolicy Mali. Chą zdążyć na odbywający się tam festiwal afrykańskiego reggae. W Mauretanii spotykają kolejną autostopowiczkę – Niemkę Rebekę, która towarzyszy im przez kilka tygodni. 8 Lutego Do Burkina Faso Kinga wjeżdża ukryta w ciężarówce pewnej szalonej Francuzki, która w afrykańskich wioskach rozstawia dzieciom dmuchany zamek ukradziony z McDonalda w Europie. Kinga nie ma wizy, ale nie jest to nic nowego – często przekracza granicę nielegalnie, w miejscach, gdzie po prostu nie ma oficjalnego przejścia. Spróbuje sobie załatwić jedną wizę do pięciu krajów: Nigru, Burkina Faso, Beninu, Togo i Wybrzeża Kości Słoniowej. W Wagadugu żegna się z Kati. - Nie płacz, to tylko sen - mówi Kati, widząc łzy w oczach Kingi. – Przylecę do ciebie na Madagaskar. Albo do Etiopii. A ja wierzę, że przyleci – zapisuje Kinga w pamiętniku. I dopisuje jeszcze: No, to zostałam już zupełnie sama. Ale tak naprawdę ciężko tu być samej. 26 Lutego – Chodźcie zobaczyć białą na wielbłądzie! – krzyczą dzieci w miasteczku Gorom-Gorom na północy Burkina Faso. Tą białą jest Kinga, która wyrusza przez pustynię do Nigru, spełniając jedno ze swoich największych marzeń: by na białym wielbłądzie przemierzyć część Afryki. Kupiła go tydzień wcześniej za równowartość 500 euro i po szybkim kursie obsługi zwierzęcia ruszyła w drogę. Ma ze sobą ksero mapy, trochę jedzenia i bidon z wodą, która w czasie największego upału będzie niemal wrzała. Reakcje ludzi, których mija na piaszczystej drodze, są różne – od zdumienia, przez pytanie, czy wszystko w porządku, po pełen niedowierzania śmiech. Kilka dni później Kinga z żalem sprzedaje na targu swego wielbłąda – bo co pocznie z nim w nigeryjskim miasteczku Tera, do którego właśnie dotarła. Dostaje za niego dwie trzecie ceny, ale przecież doświadczenia, nauki, uciechy, niespodzianek nie da się przeliczyć na pieniądze. Dzień Kobiet jest pełen miłych niespodzianek. Kilkadziesiąt kilometrów od Niamey, stolicy Nigru, Kinga ogląda ostatnie dziko żyjące żyrafy zachodnioafrykańskie. Później sprawnie łapie stopa do miasta, a wieczorem zamiast wiadra z wodą czeka ją prawdziwy „europejski prysznic w półeuropejskim mieszkaniu” jednego z autostopowych kierowców. Kwestie takie jak transport czy nocleg stają się w podróży sprawami pierwszorzędnej wagi, które Kinga skrupulatnie opisuje w pamiętniku. Sporo uwagi poświęca też… jedzeniu. Od lat jest weganką, nie je produktów pochodzenia zwierzęcego. W mięsożernej Afryce wzbudza to zdumienie, czasem śmiech, ale jest respektowane. Bywają dni, kiedy Kinga żywi się niemal wyłącznie ryżem, prosem lub mango. W Niamey udaje się jej załatwić jedną wizę do pięciu krajów. Rewelacja. Tak więc również Wybrzeże Kości Słoniowej, Benin i Togo stoją przede mną otworem – cieszy się Kinga. Nie dane jej jednak będzie zwiedzić ani Beninu, ani Togo. 16 Kwietnia Afryka wyzwala najmocniejsze emocje. Wszystko wydaje się tu bardziej intensywne. Upał bardziej gorący, kurz bardziej zakurzony, kolory żywsze, muzyka bardziej trafiająca do serca, mango bardziej soczyste, bieda osiąga dno, radość życia sięga nieba, a gościnność jest nieporównywalna – pisze Kinga na stronie internetowej. Kilka dni wcześniej w mieście Basse Santa Su rozstała się z uratowanym od śmierci szczeniakiem Kani i podróżuje teraz samotnie przez Gambię w kierunku Senegalu. Wszyscy ją ostrzegają, by nie jechała do senegalskiej prowincji Casamance, gdzie roi się od rebeliantów, a przez którą wiedzie jej trasa. Ludzie okazują się tam jednak gościnni, ale radzą, by… ominęła Gwineę Bissau, bo tam przenieśli się rebelianci z Casamance. Ale uzbrojonych żołnierzy Kinga widzi tylko przy granicy. W głębi tego kraju, przez który przejeżdża bez zatrzymywania się na dłużej, jest spokojnie. 7 Maja Przemoczona i ubłocona, przedziera się przez moczary i busz porastający brzegi rzeki oddzielającej Sierra Leone od Liberii. Nie ma wizy do żadnego z tych krajów, a żołnierze na moście granicznym są nieprzejednani. Kazali jej wracać do Freetown, stolicy Sierra Leone, i „uporządkować swoją sytuację prawną”. Podróżniczka nie ma najmniejszego zamiaru podporządkować się ich rozkazom i dogaduje się z szefem wsi po sierraleońskiej stronie. Ten za dwadzieścia dolarów zgadza się przeprowadzić ją do odległej o kilka kilometrów wioski leżącej już w Liberii. Następnego dnia, jakby w nagrodę za wcześniejsze trudy, zostaje zaproszona przez stacjonującego w Monrowii Polaka, obserwatora ONZ. Dostaje do dyspozycji komputer z internetem oraz... pyszne placki ziemniaczane. 10 Maja Kinga przekracza kolejny most – między Liberią a Wybrzeżem Kości Słoniowej. Przed sobą widzi budynek, kiedyś migracyjny, teraz bazę rebeliantów. Wie, że idzie prosto w paszczę lwa, ale wierzy, iż nie będąc częścią żadnego konfliktu, jest bezpieczna. Do najbliższego miasteczka zabiera się z… konwojem uzbrojonych po zęby rebeliantów. Wiara Kingi, że ludzie są z natury dobrzy, zdaje się czynić cuda. Połowa maja Do Abidżanu, miasta na Wybrzeżu Kości Słoniowej, podróżniczka wjeżdża… konwojem pogrzebowym. Tu składa wniosek o wizę do Ghany, bo postanowiła do kolejnego kraju dostać się legalnie. Zaczyna też drążyć temat niewolniczej pracy dzieci, o której dowiedziała się z jednego z przewodników. Chce kupić jedno z takich dzieci i poprawić jego los. 21 Maja Kinga jedzie do Moree, ghanijskiej wioski, z której pochodzi Akua – dziewczynka wykupiona przez podróżniczkę za 50 dolarów z jednego z barów w Abidżanie. Nie wiadomo, ile lat ma Akua – wygląda na jedenaście, od pół roku pracuje jako pomoc kuchenna w zamian za jedzenie i dach nad głową. Gdy Kinga widzi ją po raz pierwszy dziewczynka – w poplamionej sukience założonej na lewą stronę – wygląda na wystraszoną. Jeszcze nie wie, jak bardzo odmieni jej los nieznajoma biała kobieta z dredami. Po kolejnej przesiadce w drodze do Moree Akua zasypia na kolanach Kingi, podróżniczka zapada w przerywaną drzemkę. Na jej wychudzonej twarzy widać zmęczenie siedmiomiesięczną podróżą po Afryce. Ghana jest czternastym krajem, który Polka odwiedziła na tym wielkim kontynencie. Większość trasy pokonała stopem, udowadniając, że taki sposób podróżowania, choć męczący i raczej tam nieznany, jest możliwy. Na przykład w drodze do Abidżanu uczestniczyła w takiej oto rozmowie: – Mam cię zabrać na stopa? Za darmo, znaczy? – pyta ją kierowca pikapa. – Co tam, zabierz ją – mówi jego towarzysz. – Słyszałem, że nawet w Paryżu są biedni. 31 Maja Kinga leży w szpitalu w Akrze. Diagnoza: malaria mózgowa. To jedna z najcięższych odmian tej choroby. Dziewczyną opiekują się ghanijscy przyjaciele i polski konsul honorowy. Chopin jest już powiadomiony i stara się jak najszybciej przylecieć do Ghany. Wcześniej dzwoni do szpitala – Kinga z przystawioną do ucha słuchawką podejmuje rozpaczliwe próby wydobycia z siebie głosu. Poczuła się źle w kilka dni po przyjeździe do Akry. Lekarz zdiagnozował malarię i zapisał leki, ale dziewczyna postanowiła, że zacznie je brać, gdy będą znane wyniki wszystkich badań. Kolejnego dnia trafiła do szpitala. Wcześniej kupiła jeszcze tornistry i przybory szkolne, które przed wyjazdem z Ghany chce zawieźć do wioski Akuy – teraz już Malaiki, ponieważ rodzina dziewczynki poprosiła Kingę, by nadała nowe imię swej przybranej córce. Tak, córce – Akua bardzo szybko zaczęła mówić do Kingi „mamo”. 4 Czerwca Chopin jest już w Akrze. Kinga rozpoznaje głos przyjaciela, ściska jego rękę – z zamkniętych oczu płyną łzy, nie jest w stanie unieść powiek. Jej stan się pogarsza, zostaje więc przeniesiona na oddział intensywnej terapii i podłączona do respiratora. Chopin jeździ od apteki do apteki w poszukiwaniu leków, bo szpital ich nie zapewnia. Na stronie internetowej zamieszcza informację o chorobie Kingi i prosi o wsparcie. Okazuje się, że jej samotną podróż śledzi w internecie mnóstwo ludzi. W odpowiedzi przychodzą setki maili z życzeniami szybkiego powrotu do zdrowia, które Chopin odczytuje Kindze podczas wizyt w szpitalu. 7 Czerwca Przyjaciel Kingi kupuje odtwarzacz CD i puszcza jej ukochaną afrykańską piosenkę Malaika. Dziewczyna jest jednak nieprzytomna, nie reaguje na żadne dźwięki. Chopin otrzymuje instrukcje z Polski, o co ma zapytać lekarzy, by można ją było lepiej zdiagnozować. 9 Czerwca Idzie do szpitala, ale nim zdąży zapytać o cokolwiek lekarza prowadzącego, słyszy: „Kindze już nie można pomóc”. W pierwszej chwili nie rozumie. – Jak to? Znaczy... ma się lepiej? Co się stało? Musi usiąść, ale chwilę później biegnie na salę. Dziewczyna leży jeszcze podłączona do respiratora. – No, co jest kochanie? Przecież ty nie możesz... Kinga? Daj spokój, obudź się, proszę... W iście afrykańskim tempie pacjentka zostaje odłączona od szpitalnej aparatury, a później odwieziona na cmentarz, gdzie zgodnie z życzeniem będzie skremowana. Czy to przypadek, że Akra jest jedynym miastem w całej Afryce Zachodniej, gdzie przeprowadza się kremację? Następnego dnia Chopin zbiera prochy. Te, które nie mieszczą się w urnie, przyjmuje ocean. Przed powrotem do Polski robi to, czego nie zdołała zrobić Kinga – zawozi tornistry do wioski Moree, gdzie mieszka Malaika. Kilka miesięcy później pisze na stronie internetowej: Mówi się, że ludzie, którzy są razem blisko, przesiąkają sobą. Kiedy umarła Kinga, umarła także jakaś część mnie, lecz za to jakaś część Kingi wciąż żyje... we mnie. Tekst: Barbara Żukowska Na podstawie: Kinga Choszcz „Moja Afryka”, wydawnictwo Bernardinum, Pelplin 2008; Kinga&Chopin, „Prowadził nas los”, wydawnictwo Bernardinum, 2004; www.kingafreespirit.pl Zdjęcia: Kinga Choszcz, dzięki uprzejmości wydawnictwa Bernardinum.
5 najczęstszych chorób tropikalnych. Sprawdź, na co uważać w czasie podróży
Choroby tropikalne mogą być nie tylko nieprzyjemną pamiątką z urlopu, ale także prawdziwym zagrożeniem dla zdrowia podróżującego i jego otoczenia. Warto dowiedzieć się, jakie choroby grożą podczas wycieczki poza Europę i jak im zapobiegać.
Poznaj 5 najczęstszych chorób tropikalnych >>> Około miliona Polaków rocznie wyjeżdża do krajów tropikalnych i strefy klimatu międzyzwrotnikowego. W krajach znajdujących się w tej strefie niebezpieczeństwo zapadnięcia na chorobę tropikalną wzrasta aż o 60–70%. Prawie co trzeciemu podróżującemu zdarzają się choroby układu pokarmowego, takie jak biegunka czy nudności. Dużo poważniejszym zagrożeniem są jednak schorzenia wywoływane przez pasożyty obecne w tropikalnym środowisku. Chorobom mogą sprzyjać takie okoliczności jak podróże długoterminowe czy przebywanie w hotelach o niskim poziomie czystości. Jak jednak powtarzają podróżnicy – profilaktyka zachorowania na niektóre ze schorzeń nie istnieje. Nawet w 4-gwiazdkowej restauracji można zarazić się durem brzusznym, amebą czy żółtaczką.
PLANETA JAPONIA Na początku był szok, ponieważ bez względu na to, ile już wiedziałam o Japonii dzięki książkom, filmom i znajomym, i tak nie byłam przygotowana na to, co mnie tam czekało. Japonia nie jest podobna do żadnego innego kraju, jest inną planetą, gdzie ludzie żyją w swoim zarówno supernowoczesnym, jak i ultratradycyjnym świecie. Według kodeksu reguł i zasad wypracowanego przez tysiące lat, który nie pochwala np. wycierania nosa lub jedzenia w miejscach publicznych, ale nie zabrania spotykania się w hotelach miłości na godziny, chodzenia po ulicach w przebraniu bohaterów z mang czy spotykania się w miejscach, gdzie za pieniądze możemy się przytulić do drugiego człowieka. Ale oczywiście nie chodzi tylko o te kontrasty, choć są one fascynujące. Będąc w Tokio, które ma więcej mieszkańców niż cała Polska, ubrana w kimono (turyści mogą je wypożyczyć i tak zwiedzać miasto) miałam wrażenie, jakbym znalazła się na planie futurystycznego filmu. Gdzie wszystko poza mną działa jak w szwajcarskim zegarku. Gdzie ludzie tak barwni, jak chyba w żadnym innym miejscu na świecie, są wielkim doskonale zgranym zespołem, w którym każdy dokładnie wie, co robić. Kiedy już ochłonęłam z tego pierwszego szoku, zaczęłam świetnie się bawić. Bo tak właśnie zapamiętałam mój pobyt w Japonii, która jest głównym tematem tego wydania Travelera. I choć mamy dla Was aż 10 propozycji podróży przygotowanych przez autorów znających ten kraj bardzo dobrze, wiem, że kiedy się tam wybierzecie, i tak poczujecie się nieprzygotowani na to, co Was spotka. Redaktor Naczelna Agnieszka Franus TEMAT NUMERU | JAPONIA – 10 MAGICZNYCH PODRÓŻY PODRÓŻ ŻYCIA - MADAGASKAR. Tam, gdzie drzewa rosną korzeniami do góry, a zwierzęta śpiewają jak syreny PODRÓŻUJ Z GŁOWĄ Miejsca miesiąca - SŁOWENIA: Alpy Julijskie – raj dla miłośników zjazdówek - RAWENNA: Bizantyjskie mozaiki zobaczysz tu nawet w sklepie JAPONIA 10 magicznych podróży - KIOTO Kraina milionów bóstw - OKINAWA Japońskie tropiki - NARA Ogromny Budda z brązu i wszędobylskie jelenie - TOKIO Sen jest dla słabych - SAKE Jak się warzy napój bogów - NAGOJA, ISE, KUMANO Pielgrzymka na powitanie nowego roku - HOKKAIDO Stolica japońskiej zimy - NAGASAKI, ASO, HIROSZIMA Radość życia w cieniu tragedii - RYTUAŁ KAISEKI Poznaj tajemnice japońskiej kuchni - KINOSAKI, KANAZAWA, NOZAWA Z łaźni na narty DOOKOŁA EUROPY - ISLANDIA Spędź weekend na Marsie POLSKA JEST NAJFAJNIEJSZA - BIESZCZADY Udana ucieczka od miasta ALE JAZDA! - Polecamy najfajniejsze miejsca na narty TEST TRAVELERA - Najlepsze termosy i kubki termiczne na wyprawę AKADEMIA FOTOGRAFII - Najlepsze zdjęcia czytelników
Szczepionka na malarię: w Malawi właśnie ruszyły testy. "To przełomowy moment"
Ta choroba każdego roku zabija około 435 000 osób. Jej zatrzymanie będzie prawdziwym przełomem.
Szczepionka o nazwie RTS,S uczy ludzki układ odpornościowy sposobów na atak pasożyta, który rozprzestrzenia się przez ukąszenie komara. Wcześniejsze próby szczepionki na dzieciach w wieku 5-17 miesięcy dały w 40% skuteczną ochronę przed chorobą. W ciągu ostatniej dekady światowe służby zdrowia dość skutecznie starały się ograniczyć jej zasięg, jednak według najnowszych danych liczby przypadków przestały spadać. To oznacza, że zagrożenie znów staje się realne. Skuteczna szczepionka jest zatem w centrum uwagi naukowców i lekarzy. - To historyczny punkt w dziedzinie szczepień, kontroli nad malarią i publicznego zdrowia – mówi w rozmowie z BBC dr Kate O'Brien, dyrektor WHO do spraw szczepień i immunologii. Malawi to pierwsze miejsce wybrane do pilotażowego programu wprowadzania szczepionki. Ma ją otrzymać 120 tysięcy dzieci w wieku do dwóch lat. Kolejne kraje w kolejce to Ghana i Kenia. Tam szczepionki mają dotrzeć za kilka tygodni. We wszystkich 3 krajach prowadzone są już programy walki z malarią na szeroką skalę, jednak wciąż notuje się tam wiele zachorowań. Każdego roku, wedle danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) choroba zabija około 435 tysięcy ludzi w Afryce, z czego 250 tysięcy to dzieci. Pierwsze próby szczepionki RTS,S zaczęły się w 2009 roku. Opracowano ją natomiast jeszcze w 1987. To pozwala prześledzić jak długą drogę ma dany preparat na rynek. Łącznie szacuje się, że badania szczepionki wydano około miliarda dolarów. By szczepienie zadziałało poprawnie konieczne jest podanie 4 dawek: pierwsze trzy co miesiąc, ostatnią po 18 miesiącach. - Brało w nich udział 7 krajów, ponad 15 tysięcy dzieci – mówi dr David Schellenberg, który jest zaangażowany w projekt ze strony WHO – Próby pokazały wyraźnie, że szczepionka jest bezpieczna i wydajna w przeciwdziałaniu klinicznych oraz ciężkich przypadków malarii. Jednak jeszcze nie czas by chwalić się pełnym zwycięstwem nad chorobą. Szczepionka pomoże, jednak będzie narzędziem wspomagającym inne metody zabezpieczenia, jak choćby moskitiery czy preparaty przeciw komarom. - Nikt nie sugeruje, że to magiczny pocisk – mówi dr Schellenberg. Obecnie zapowiedziane próby skuteczności szczepionki mają się zakończyć w 2023 roku. Źródło: BBC
Co około 30 sekund z powodu tej choroby umiera dziecko! Malaria powraca
Choroba, nad którą prawie ogłoszono zwycięstwo, powróciła jako globalny zabójca.
​Choroba ta rozwija się głównie w nizinnych tropikalnych regionach, gdzie warunki sprzyjają komarom z gatunku Anopheles przenoszącym Plasmodium, czyli zarodźca malarii. Tego mikroskopijnego najeźdźcę wstrzykują do krwi samice komarów. Każde ukąszenie działa jak wkucie zakażonej igły. Z czterech rodzajów Plasmodium, Plasmodium falciparum jest zdecydowanie najbardziej niebezpiecznym i odpowiada za około połowę wszystkich przypadków malarii i aż 95 procent zgonów. Pasożyt ma skomplikowany cykl życia, który rozpoczyna w jelitach komara, skąd przechodzi do gruczołów ślinowych i tam oczekuje na przeniesienie do kolejnego żywiciela. Kiedy już pojawi się w krwiobiegu człowieka, wędruje ku wątrobie i zagnieżdża się w jej komórkach, gdzie żywi się i mnoży. Po około tygodniu lub dwóch Plasmodia wychodzi z ukrycia - wraz z około 40 000 kopiami każdego pojedynczego pierwotniaka, który dostał się do ciała. Następnym ich celem są czerwone krwinki. Cykl powtarza się wielokrotnie, aż w krwiobiegu znajdą się miliardy pasożytów. Jeśli proces wyrwie się spod kontroli, organizm zaczyna słabnąć, ponieważ dochodzi do zniszczenia tak wielu przenoszących tlen czerwonych krwinek, że liczba zdrowych jest niewystarczająca, aby utrzymać przy życiu najważniejsze organy. Tymczasem, aby przekazać swoje niszczycielskie geny pasożyt potrzebuje tylko, aby inny komar zatrzymał się na posiłek. Brak szczepionki Prawie dwie trzecie ludzi zakażonych żyje w Afryce subsaharyjskiej. To tam dochodzi również do około 90 procent zgonów z powodu malarii. Co około 30 sekund z powodu tej choroby umiera dziecko. Spośród innych części świata, najbardziej dotknięte nią kraje to te w południowej Azji i Ameryce Łacińskiej. Najbardziej narażone są małe dzieci, które nie rozwinęły jeszcze żadnej odporności na choroby, a także kobiety w ciąży, które mają obniżoną odporność. Objawy zakażenia obejmują objawy grypopodobne, takie jak gorączka, dreszcze, bóle głowy i mięśni. Zarodziec pasożyta P. falciparum może doprowadzić do stanów zagrożenia życia - uszkodzenia mózgu (malaria mózgowa), ciężkiej niedokrwistości i niewydolności nerek. Osoby, które przeżyją często zostają z trwałymi uszkodzeniami neurologicznymi. Chinina pomaga wygrywać Przez wieki jedynym powszechnie znanym lekarstwem na malarię była chinina pochodząca z kory drzewa chinowego rosnącego w Peru i Ekwadorze. Później, w latach czterdziestych XX wieku, stworzony został syntetyczny lek na podstawie chlorochiny. Mniej więcej w tym samym czasie opracowano środek owadobójczy DDT. Te dwie bronie pozwoliły na przeprowadzenie zmasowanego ataku na malarię na całym świecie i doprowadziły do jej całkowitego zwalczenia w wielu regionach, w tym w Stanach Zjednoczonych i Europie Południowej. Choroba rozpoczęła jednak wielki powrót od lat siedemdziesiątych XX wieku. Stało się to częściowo ze względu na poważne ograniczenie użycia DDT, po tym gdy środek ten okazał się szkodliwy dla niektórych dzikich zwierząt, a także ponieważ pasożyt Plasmodium zaczął się uodparniać na leki przeciw malarii. Teraz, gdy na malarię zapada więcej osób niż kiedykolwiek wcześniej, potrzeba walki z pierwotniakiem stała się wyjątkowo pilna. Zdaniem ekspertów priorytetem jest wynalezienie szczepionki - to jedyny pewny sposób na pokonanie choroby.
Myślałeś, że malaria to tylko problem ludzi? Dinozaury też na nią chorowały
Malaria pojawiła się ok. 100 mln lat temu, w czasach, gdy na Ziemi królowały dinozaury. O wynikach najnowszych badań można przeczytać na łamach „American Entomologist”.
Sądzono dotąd, że malaria pojawiła się znacznie później, jakieś 15 mln-8 mln lat temu. Analizy dowodzą, że malaria pojawiła się ok. 100 mln lat temu, a pierwsze ucierpiały najprawdopodobniej gady. Dzisiaj na malarię chorują również ptaki i ssaki. Obecnie malaria stanowi poważne zagrożenie dla człowieka. Szacuje się, że rocznie z powodu choroby umiera ok. 400 tys. ludzi. Malarię wywołują pierwotniaki z rodzaju Plasmodium przenoszone przez samice komarów Anopheles (wektory malarii). Jednak w dawnych czasach wektorami malarii były również inne owady – wyjaśnia prof. George Poinar Jr. z Oregon State University (USA). Jego zdaniem, 100 mln lat temu malarię mogły przenosić muchówki, natomiast komary prawdopodobnie zaczęły przenosić chorobę ok. 20 mln lat temu. Poinar jest światowej klasy ekspertem od owadów uwięzionych w bursztynach przed milionami lat. W jednej ze swoich książek zasugerował, że dinozaury mogły wyginąć m.in. na skutek chorób przenoszonych przez owady. Uderzenie ogromnego meteorytu ok. 66 mln lat temu miałoby tylko przypieczętować wyginięcie osłabionej populacji dinozaurów. Źródło: PAP
To nie jest ponury żart. Masz większe szanse na przetrwanie eboli jeśli... zarazisz się malarią
Osoby zarażone zarodźcem malarii mają średnio o 20 proc. większe szanse przeżycia w razie zakażenia wirusem Ebola.
Naukowcy z amerykańskiego National Institute of Allergy and Infectious Diseases przeanalizowali dane zebrane w laboratorium diagnostycznym w Monrovii (Liberia) w latach 2014-15. Przebadano tam 1868 próbek krwi. O badaniach informuje pismo "Clinical Infectious Diseases” Testy potwierdziły zakażenie wirusem Ebola w przypadku 1182 próbek. 956 z nich przebadano także na obecność zarodźca malarii – w 185 przypadkach wynik był dodatni. Przeżyło 58 proc. osób zakażonych zarówno malarią, jak i ebolą, podczas gdy w grupie zakażonej tylko ebolą - 46 proc. Jak się okazało, im więcej malarycznych pasożytów było w organizmie, tym większe szanse przeżycia miała zakażona wirusem eboli osoba. Spośród pacjentów z najwyższym poziomem występowania zarodźca przeżyło aż 83 proc. Zależność ta była wyraźna także po uwzględnieniu różnic dotyczących wieku oraz liczebności wirusa w organizmie. Leki przeciwmalaryczne były podawane rutynowo wszystkim leczonym z powodu eboli i objętym badaniami pacjentom, co nie miało wpływu na przeżycie osób zarażonych malarią. Ponadto przeprowadzone w USA na myszach eksperymenty nie wykazały, aby leki przeciwmalaryczne wpływały na przeżycie myszy zakażonych ebolą. Obecnie autorzy badań pracują nad ustaleniem mechanizmu, który chroni osoby z malarią przed ebolą. Może to doprowadzić do opracowania nowych metod leczenia. Źródło: PAP Jakie uczucia towarzyszą ci, gdy przelatujesz szybowcem nad Himalajami? Posłuchaj opowieści Sebastiana Kawy! View oEmbed on the source website
Tajna broń w walce z malarią: bezpłodne komary
Brytyjscy specjaliści wyhodowali zmodyfikowane genetycznie komary przenoszące malarię, które nie są w stanie się rozmnażać - informuje „Nature Biotechnology”. Ma to pomóc w walce z tą chorobą zakaźną.
Prof. Andrea Crisanti oraz dr Tony Nolan z Imperial College London twierdzą, że bezpłodne komary mogą spowodować, że przynajmniej częściowo znikną ze środowiska owady tego samego gatunku, które po ukąszeniu przenoszą na ludzi pasożyta wywołującego malarię. Brytyjscy specjaliści zmodyfikowali komary Anopheles gambiae występujące w Afryce Subsaharyjskiej, gdzie wyjątkowo często dochodzi do zakażeń malarią. Wykorzystali do tego technikę wymiany fragmentu DNA, dzięki której gen bezpłodność przenoszona jest na 90 proc. osobników kolejnego pokolenia, Niezdolna do dalszej reprodukcji staje się samica, która odziedziczy dwa geny powodują bezpłodność. Niektórzy badacze się obawiają, że wprowadzenie do środowiska zmodyfikowanych komarów może zakłócić równowagę w przyrodzie, gdy doprowadzą do wyginięcie niektórych pożytecznych gatunków tych owadów. Prof. Crisanti oraz dr Nolan przekonują, że nie ma takiej obawy, ponieważ występuje aż 3,4 tys. gatunków komarów. Anopheles gambiae jest jednym z 800 gatunków występujących w Afryce. Wprowadzenie jednego zmodyfikowanego gatunku tego owada nie powinno zatem zakłócić ekosystemu, natomiast może przyczynić się do zmniejszenia liczby zakażeń malarią. Niedawno specjaliści z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego poinformowali, że uzyskali zmodyfikowane genetycznie komary odporne na zakażenie pierwotniakiem wywołującym malarię. Kierujący badaniami dr Anthony Jameso twierdzi, że do eksperymentu wykorzystano wegetujące w Indiach owady z gatunku Anopheles stephensi. Amerykanie przemycili do DNA tych komarów gen kodujący przeciwciała, które uodporniają owady na działanie pierwotniaka. „Dlatego człowiek ukąszony przez takiego komara nie powinien zostać zakażony malarią” – twierdzi dr Jameso na łamach listopadowego PNAS. Źródło: PAP
Sukces w laboratorium. Te komary już nie przenoszą malarii!
Zmodyfikowane genetycznie komary odporne na zakażenie pierwotniakiem wywołującym malarię wyhodowali specjaliści z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego – informuje PNAS.
Kierujący badaniami dr Anthony Jameso twierdzi, że do eksperymentu wykorzystano żyjące w Indiach owady z gatunku Anopheles stephensi. Metodą edytowania genów o nazwie Crispr wprowadzono do ich DNA gen uodporniający komary na zakażenie malarycznym pierwotniakiem. Przemycony gen koduje przeciwciała, które uodporniają owady na działanie pierwotniaka. - Dlatego człowiek ukąszony przez takiego komara nie powinien zostać zakażony malarią – twierdzi dr Jameso. Specjalista dodaje, że wprowadzenie do przyrody zmodyfikowanych komarów mogłoby zmniejszyć zagrożenie malarią. Tym bardziej, że eksperymenty wykazały, że gen uodporniający na działanie pierwotniaków malarii niemal w 100 proc. jest przekazywany kolejnemu pokoleniu. Komary te łatwo też się rozprzestrzeniają. Uczestniczący w badaniach Valentino Gantz twierdzi, że w po 10 generacjach ich odsetek zwiększa się z 1 proc. do 99 proc. Dr Anthony Jameso jest przekonany, ż podobnie można zmodyfikować genetycznie również inne gatunki komarów. Uważa, że taka metoda modyfikacji ma większą szansę akceptacji. Przed kilkoma laty wyhodowano komary, które były bezpłodne, jednak wprowadzenie ich do natury byłoby bardziej ryzykowne. Źróło: PAP
Malaria to najczęstsza na świecie choroba zakaźna. Każdego roku zapada na nią ponad 220 mln osób, a umiera blisko milion. Ofiarami padają głównie dzieci poniżej 5 roku życia
Malaria to choroba wywoływana przez pierwotniaki z rodzaju Plasmodium. Występuje w ponad stu krajach strefy tropikalnej i subtropikalnej. Najczęściej do zakażenia dochodzi wtedy, gdy żywiące się krwią ludzką zakażone samice komarów z rodzaju Anopheles wraz ze śliną do organizmu człowieka wprowadzają sporozoity zarodźca. Nie jest to jednak jedyna przyczyna, do zakażenia może dojść podczas transfuzji krwi, poprzez zakażone igły i strzykawki. Na szczęście organizm wielu Afrykanów uodpornił się na zakażenie, dostępne są także szczepionki przecie malarii. Najnowsze badania wykazały jednak, że mogą być nieskuteczne. Dr Olivio Miotto z Uniwersytetu Mahidol w Tajlandii i Uniwersytetu Oksfordzkiego oraz inni naukowcy odkryli w Kambodży nowy rodzaj pasożytów powodujących tę chorobę. Różnią się one pod względem genetycznym od pozostałych szczepów znanych do tej pory. Najlepsze lekartswa, jakich używano, okazały się nieskuteczne. – Artemizynina to nasza najlepsza broń i musimy jej strzec - powiedział dr Miotto. Oporność na chlorochinę stwierdzono po raz pierwszy pod koniec lat 50. XX wieku w Kolumbii i Tajlandii. Później także w innych krajach Ameryki Południowej i południowo-wschodniej Azji. Sytuacja stała się jeszcze bardziej poważna po stwierdzeniu występowania oporności także w Afryce (po raz pierwszy w Kenii w 1979 r.). Pierwsze informacje o występującej w Azji malarii odpornej na dostępne leki pojawiły się w 2008 roku. Teraz po zbadaniu genomów ok. 800 różnych pasożytów Plasmodium falciparum (powodujących najgroźniejszą postać malarii), naukowcy obawiają się, że odporność na leki się upowszechniła.
Poligamia... Temat ten wzbudza zawsze kontrowersje i wypieki na twarzach wielu osób, z którymi przyszło mi o nim dyskutować. Może dlatego, że w naszej kulturze często uprawiamy poligamię, tyle że bez błogosławieństwa Boga i współmałżonka. Dziwi mnie jednak, że aż tylu mężczyzn ekscytuje się faktem legalnej poligynii, czyli związku jednego mężczyzny z wieloma kobietami (nie da się ukryć – to panowie bardziej chwalą sobie ten małżeński model), dopuszczalnego np. w krajach muzułmańskich, skoro stanowi to także ogromne obciążenie ekonomiczne i logistyczne. Żonom trzeba poświęcać tyle samo czasu, po równo obdarowywać prezentami, każdej zbudować dom... Efekt? Nawet wśród wyznawców islamu coraz mniej panów posiada więcej niż jedną żonę, bo zwyczajnie ich na takie rozpasanie nie stać. Zresztą natura ludzka potrafi stworzyć przeróżne, czasem zadziwiające formy społeczne. Bywa, że to kobieta poślubia kilku mężczyzn (np. braci lub ojca z synami, jak ma to miejsce w Tybecie) albo kilka kobiet poślubia kilku mężczyzn, tworząc związki multilateralne. Z kolei plemię Mosuo zamieszkujące południowe Chiny w ogóle nie uznaje małżeństw. Kobieta mieszka tam sama i przyjmuje różnych mężczyzn jedynie na noc. Może zalotnikowi otworzyć drzwi lub nie – zależy to wyłącznie od niej. Dzieci mieszkają wraz z babcią i jej synami, którzy pomagają w wychowaniu najmłodszych, a żadne dziecko w zasadzie nie wie, kto jest jego ojcem… Mimo świadomości wszelkich zawiłości w stosunkach międzyludzkich artykuł o wyznawcach fundamentalistycznego Kościoła Jezusa Chrystusa Świętych w Dniach Ostatnich (FLDS) jest dla mnie szokujący. Wielożeństwo i seks z nieletnimi w imię religii? A wszystko to w purytańskiej Ameryce... Polecam!
Magazyn National Geographic 2/2010 Poligamia- Mormońska sekta na amerykańskim Zachodzie wciąż praktykuje – nielegalną w Stanach – poligamię. Co sprawia, że mimo nacisków otoczenia fundamentaliści utrzymują trwałość swoich ogromnych „niebiańskich rodzin”? Pacyficzny łosoś- Te ryby pokonują tysiące kilometrów, by wrócić do znajomej rzeki, złożyć tam ikrę i... zginąć. Kłusownicy zabijają je, nim wypełnią tę misję. Wrak- Przed wiekami wyładowany złotem okręt w drodze po bogactwa Indii rozbił się o skały wybrzeża diamentów. Jakby dla ilustracji tezy, że życie bywa przewrotne. Hubble- Zasłużony (i wysłużony) kosmiczny teleskop przeszedł gruntowny remont i teraz widzi ostrzej, niż kiedykolwiek przedtem. Licheń- Największa konkurencja dla Częstochowy jest sanktuarium nowego typu. To kombinat, w którym potrzeby religijne mieszają się z turystyczno-rozrywkowymi. Tylko dla prenumeratorów: Podziemia USA. Amerykańskie stany Tennessee, Alabama i Georgia są podziurawione jak sito. Kilkanaście tysięcy jaskiń tworzy raj dla speleologów.
Kilka porad i ostrzeżenie przed malarią dla pragnących zobacyć malownicze wyspy Indonezji
Lekarz ostrzega przed malarią Turyści czasami ignorują informacje o zagrożeniu malarią. O tym, jakie może mieć to skutki i jak ich uniknąć mówi dr Piotr Kajfasz z Kliniki Chorób Odzwierzęcych i Tropikalnych Uniwersytetu Medycznego w Warszawie. Co to jest malaria i jak groźna jest to choroba? Malaria, zwana w Polsce zimnicą, jest ciężką chorobą pasożytniczą przenoszoną przez komary. W latach 1990–2003 w Europie z jej powodu zmarło ponad 900 osób. Prawdopodobnie zlekceważyły zalecenia dotyczące profilaktyki antymalarycznej. Jakie są objawy zimnicy? Pierwsze objawy przypominają grypę lub przeziębienie. Dominują bóle mięśniowo-stawowe, rozbicie, złe samopoczucie, niepokój. Później w typowym napadzie gorączki malarycznej występuje faza zimna (dreszcze), faza gorąca (wzrost ciepłoty ciała do 41°C) i faza zlewnych potów. Co robić, by nie zachorować? Profilaktyka powinna składać się z dwóch elementów. Pierwszy to ograniczenie liczby ukąszeń przez komary. Trzeba stosować moskitiery, repelenty na skórę, przed snem spryskać pomieszczenia środkiem owadobójczym, najlepiej zawierającym permetrynę. Czym najlepiej się smarować? Najlepsze są preparaty zawierające substancję o skrótowej nazwie DEET. Im wyższe stężenie DEET , tym środek lepszy. Repelenty dostępne są w spreju, płynie, maści, kremie. Wątpliwa jest skuteczność środków z olejków roślinnych o zapachu goździka, bergamotki, lawendy, mięty, eukaliptusa, cytroneli, cedru, czeremchy, pelargonii, melisy, czosnku czy witaminy B1. A gdy już komar ukąsi? Nie należy zabijać żerującego komara. Rozprowadzenie na skórze nawet śladowych ilości krwi zwabi kolejne owady. Na czym polega drugi rodzaj profilaktyki? Jest nim przyjmowanie tabletek przeciwmalarycznych. Do profilaktyki wykorzystuje się chlorokinę, meflokinę, proguanil, doksycyklinę oraz najnowszy i najskuteczniejszy preparat, w skład którego wchodzi atowakwon i proguanil. Niestety do tej pory nie wyprodukowano skutecznej szczepionki przeciwko malarii. Na wyjazd do Indonezji polecam atowakwon z proguanilem lub doksycyklinę. www.malaria.com.pl, www.cimp.pl Powierzchnia: 1,9 mln km2, państwo rozlokowane na 17 508 wyspach (z czego ok. 6 tys. jest zamieszkanych), rozciągniętych po obu stronach równika na długości ponad 5 tys. km. Ludność: 240 mln. Duże zróżnicowanie etniczne, najliczniejsze grupy to Jawajczycy (40 proc.), Sundajczycy (15 proc.) i Madurowie (ponad 3 proc.). Religia: muzułmanie 86 proc., chrześcijanie 9 proc. Języki: Bahasa Indonesia (oficjalny), angielski, holenderski. Waluta: rupia indonezyjska (IDR); 1 zł = ok. 3,4 tys. rupii; 1 USD = ok. 11,5 tys. rupii. Każda z indonezyjskich wysp ma swój specyficzny mikroklimat. Przyjmuje się, że są dwie pory roku: sucha, która trwa od maja do września, i deszczowa (pozostałe miesiące). W czasie monsunu mogą być problemy z dotarciem do niektórych miejsc (czasem promy nie odpływają z powodu złej pogody), ale za to ceny są niższe (hotele, jedzenie, usługi turystyczne, transport) i co ważniejsze – jest mniej turystów. Wiza on arrival wydawana po przyjeździe na lotnisku (25 USD). Zezwala na pobyt 7–30 dni (nie może być przedłużona). Pojedyncza wiza wjazdowa kosztuje 35 USD, jest ważna 60 dni, można ją otrzymać w Ambasadzie Indonezji w Warszawie, ul. Estońska 3/5, tel. 022 617 5179. konsuler@indonesianembassy.pl indonesianembassy.pl Ceny zależą od sezonu, czasu rezerwacji, miejsca wylotu i cierpliwości w szukaniu tanich lotów. Ostatnio pojawiła się bardzo ciekawa oferta Air Asia – przewodnik oferował lot z Londynu do Kuala Lumpur za 168 USD. Stamtąd można dostać bilety do Indonezji za 40 USD w jedną stronę. Samolot: lokalne przeloty są tanie. Na uwagę zasługuje Air Asia (bilety można kupić przez Internet) i Merpati (lepiej kupować w biurach podróży), Transnus ma tendencje do odwoływania lotów. Za przelot Air Asia na trasie Dżakarta– Yogyakarta, a potem Bali–Dżakarta zapłaciliśmy ok. 150 USD za dwie osoby. Autobus: przejazdy są w miarę tanie (choć na dłuższej trasie koszty mogą być porównywalne z ceną biletu lotniczego). Niedogodnością jest to, że przy większych odległościach część trasy pokonuje się busem turystycznym, a część autobusami lokalnymi (zwykle nikt o tym nie uprzedza). Ceny biletów autobusowych i wejściówek do muzeów podlegają negocjacjom – ale wyłącznie w biurach podróży. Dlatego czasami lepiej pojechać na wycieczkę z biurem turystycznym (np. do Borobudur), niż organizować wyjazd samemu. Samochód: można wynająć auto z kierowcą (co polecam, biorąc pod uwagę liczbę szaleńców na drogach) za ok. 20–40 USD za dzień (zależy od trasy i czasu). Jeśli ktoś zdecyduje się prowadzić osobiście, może znaleźć auto za 5 USD za dzień (poza sezonem). Prom: ceny biletów nie podlegają negocjacjom, ale są niewysokie (ok. 3 USD z Bali na Lombok). Droższe są szybkie łodzie – z Bali na Lombok dopłyniecie w godzinę (zamiast w 4–6 godz.), ale to kosztuje ok. 40 USD. Podczas naszej dwumiesięcznej podróży płaciliśmy 6–10 USD za nocleg dla dwóch osób (część hoteli miała baseny). Zwykle najdroższe są hotele z ciepłą wodą i prysznicem zamiast typowych dla Indonezji mandi (betonowe „wanny” z wodą, którą nabiera się plastikowymi kubełkami). Podczas poszukiwania noclegu na Indonezji, warto pamiętać o kilku zasadach. Przy rezerwacji hotelu przez telefon stawka jest wyższa niż negocjowana osobiście. Ceny hoteli polecanych przez przewodniki okazują się zazwyczaj o 1/3 wyższe od opisanych. Najlepiej pójść do kilku hoteli i się potargować – często dostaniemy lepszy hotel w cenie gorszego. Korzystniejszą cenę można wynegocjować też wtedy, gdy przewidujemy dłuższy pobyt. Jedzenie w Indonezji jest podróżą samą w sobie. Każda wyspa to inne potrawy, nie zmieniają się tylko ceny. W lokalnych knajpkach można zjeść za 1 USD, w lokalach „dla białych” może być trochę drożej. Zwykle wydawaliśmy ok. 2–3 USD na doskonały obiad. Woda zazwyczaj kosztowała ok. 0,5–1 USD. Autostop. Trzeba pamiętać, żeby od razu po zatrzymaniu samochodu ustalić, że to jest autostop, a nie taksówka. Na wyspach takich jak Sumba czy Flores, gdzie nie ma za dużo infrastruktury hotelowej, można skorzystać z pomocy księży i załatwić sobie nocleg w kościele. Zalecane szczepienia przeciwko tężcowi, durowi brzusznemu, żółtaczkom typu A i B oraz polio. Istnieje zagrożenie malarią. www.szczepienia.pl Ambasada RP w Dżakarcie, H.R. Jl. Rasuna Said Kav.X Blok IV/3, 12950 Jakarta. www.jakarta.polemb.net www.indonesia-tourism.com www.lonelyplanet.com Indonesia – wydawnictwo Lonely Planet, 2007.
W malowniczym krajobrazie indonezyjskich wysp, wśród wulkanów, lasów deszczowych i tysięcy wspaniałych świątyń unoszą się duchy dobra i zła. Wiedza, jak umiejętnie z nimi współistnieć na ziemi, na wskroś przenika tutejsza kulturę. By ją poznać, wystarczy poddać się spokojnemu biegowi wydarzeń.
Na lotnisku w Dżakarcie okazuje się, że nasze wizy są wybrakowane – w indonezyjskiej ambasadzie zapomnieli je podstemplować. Dostajemy więc status „nielegalnych” i gnieciemy się w małym pokoiku celników, czekając, aż zdecydują, jak spędzimy najbliższe dwa miesiące zaplanowane na podróż po Indonezji. Obmyślamy różne rozwiązania. Mogą kazać nam na miejscu kupić miesięczną wizę, a na drugi miesiąc wysłać do innego kraju albo od razu wsadzić nas do najbliższego samolotu do Europy. A może jednak zaakceptują naszą nieważną wizę? Asia wypycha do przodu swój sześciomiesięczny brzuch. Jej wzrok mówi: co zawiniło biedne, nienarodzone jeszcze dziecko, że nie będzie mogło odwiedzić kilku z 18 tysięcy wysp tego pięknego kraju? My, dorośli i dojrzali (przynajmniej tak mówią nasze paszporty) może i czegoś nie dopatrzyliśmy, ale ono? Ono? Panie władzo i wasza wysokość w jednym… Czekamy. Milczymy. Uśmiechamy się. Azjatyckie uśmiechy są specyficznym metajęzykiem. Nie są to nudne, bezbarwne i ograniczone uśmiechy typu zachodniego, ale prawdziwy kod komunikacyjny. Jest więc uśmiech typu „Spadaj”, „Żal mi siebie”, „Cieszę się, że cię widzę” lub „Bardzo mi przykro, że zginął panu bagaż, ale to naprawdę nie mój problem” lub „Możesz mówić dalej, ale ja i tak nie znam angielskiego” itd. O wszystkim decydują niuanse jak lekkie skrzywienie brwi, kącik ust podniesiony do góry. Siedzimy więc, cali uśmiechnięci, tak jakby nie było żadnego problemu i rozmawiamy o pogodzie, dzieciach i tytoniu. Uśmiechnięty oficer podaje mi kretek (goździkowego papierosa) i palimy go w kącie pokoju. Wreszcie celnik wyciąga ze starego biurka pieczątkę, chucha, żeby wskrzesić w niej resztki atramentu i przybija stempel. Witamy w Indonezji! Ceremonialna wymiana tytoniu. Uścisk dłoni. Uśmiech. Wychodzimy na ciepły, intensywny deszcz. Monsun zatapia ulice. Kilkadziesiąt minut opadów wystarczyło, by płynące przez miasto kanały wystąpiły z brzegów. Nasza riksza kołysze się na wodzie. Dookoła apokaliptyczny korek. Rowery, riksze, motory, samochody mijają się na grubość lakieru. Wszyscy tu zdają się wierzyć, że ulicę niczym gumę da się rozciągnąć o kolejnych kilka metrów. Wyznają zasadę, że wystarczy tylko znaleźć centymetr wolnej przestrzeni między jednym pojazdem a drugim i się w nią wciskają. Ich skuteczność zadziwia. Otacza nas hałas klaksonów i silników bez tłumików. Smród. Od kilkunastu minut nie ruszyliśmy się dalej niż metr. Ulicą płyną martwe szczury, foliowe torebki, a przez te ścieki przedzierają się bosi, półnadzy mężczyźni i kobiety z koszami na głowach. Mamy kilka godzin do odlotu do Yogyakarty, postanawiamy zwiedzić najstarszą część Dżakarty – port Sunda Kelapa. Docieramy do niego po ponadgodzinnej przeprawie rikszą. Do tego portu w 1522 r. przybili Portugalczycy, pierwsi Europejczycy na Jawie. Kilka lat później miasto zostało zdobyte przez muzułmańskiego generała Demaka, który nazwał to miejsce Jayakarta, co po jawajsku znaczy „zwycięski”. Przez kolejne wieki w Dżakarcie trwały walki, trawiły ją pożary. Ocalał tylko ten port. Patrzymy na zacumowane przy redzie drewniane łodzie z wygiętymi do góry dziobami, które sprawiają, że wyglądają jak wielkie rogale. Na tle coraz ciemniejszego burzowego nieba stanowią jedyne kolorowe punkty krajobrazu. Nieco dalej przy redzie stoi statek, do którego prowadzą wąskie trapy. Właśnie twa rozładunek towaru: dźwig unosi z pokładu uwięzione w siatkach worki cementu i składa je do stojącej przy redzie ciężarówki. Wszystko wokół tonie w białym pyle, który uwalnia się z rozprutych worków. Mężczyźni mozolnie pracujący przy przeładunku chwilami całkowicie znikają w toksycznej chmurze. Na twarzach mają zawiązane chusty, ich bose stopy brodzą w pyle. Oswajanie miasta Pierwsze dni w Azji jak zawsze są dla nas szokiem. Powoli przyzwyczajamy się, że nie rozumiemy, co ludzie mówią na ulicy, że wszystko wygląda inaczej, że upał potrafi uderzyć jak szaleniec. Nowe zapachy, kolory, środki transportu, jedzenie. Dlatego zawsze, kiedy przyjeżdżamy do nieznanego miejsca, pierwszej nocy chodzimy po mieście. Znaczymy swój teren jak zwierzęta, oswajamy przestrzeń. Dopada nas potrzeba poczucia bezpieczeństwa, która nakazuje nam rozrysować plan miasta według naszych zasad. Centrum świata staje się nasz hotel, od niego odchodzą kolejne coraz dłuższe trasy. Powoli na naszej subiektywnej mapie pojawiają się nowe punkty orientacyjne (świetne naleśniki, genialna muzyka, ubikacja z muszlą klozetową, a nie z dziurą w ziemi) oraz miejsca, o których na starych mapach pisano: „Nie idź tam, dalej żyją smoki”. Każdego dnia nasz świat się rozszerza. Po wyjściu z hotelu Losmen Anda przy Jl Sosrowijayan, skręcamy w prawo, kilka metrów dalej mijamy naszą ulubioną knajpkę z curry i koktajlem z awokado i czekolady. Na końcu ulicy skręcamy w lewo. Gdybyśmy skierowali się w prawo, doszlibyśmy najpierw do punktu z telefonami międzynarodowymi, potem do Bintang café, gdzie grają reggae. Ale my skręcamy w lewo i docieramy do Jl Malioboro z tysiącem sklepików schowanych w cieniu arkad. Przy każdym z nich stoją rowerowe riksze, becak, pomalowane w batmany, spidermany, palmy i magiczne znaki mające zapewnić szczęście. Dalej mijamy bazar Pasar Beringhario oraz supermarket z batikami i prezentami. Rozpoznajemy knajpkę, w której grają Chopina w deszczu bijącym o blaszane dachy; stąd można podziwiać piękne zachody słońca. Po kilkunastu minutach dochodzimy do rozległego królewskiego pałacu Kraton Ngayogyakarta Hadiningrat. To prawdziwe miasto w mieście, jednak dla turystów otwarta jest tylko niewielka (i nudna) część. Obok znajduje się odrestaurowany po trzęsieniu ziemi basen w wodnym zamku Taman Sari. Trochę dalej bazar Pasar Ngasem pełen sklepików z ptakami, nietoperzami, kotami, jaszczurami, wężami, robakami i małpami upchniętymi w małych klatkach. Sprzedawca wyjmuje jakieś ptaki i pokazuje je kupcowi: – Zobacz silne nogi tego koguta, a to jest najlepszy gołąb z mojej hodowli! – zachwala. Nieopodal mieszka i pracuje Ketuk, producent i sprzedawca skórzanych lalek wayang kulit, tradycyjnego teatru cieni. Do dzisiaj teatr ten uważany jest za najbardziej szamański ze wszystkich teatrów Jawy. Początkowo lalkarzami (dalang) byli szamani, a cienie lalek symbolizowały duchy przodków, które lalkarz w czasie seansu przywoływał do życia. Po dwóch tygodniach spędzonych w Yogyakarcie na naszej mapie przybywa też ludzi. Poznajemy Australijczyka zarządzającego pomocą humanitarną w czasie tsunami i trzęsień ziemi. Rozmawiamy z mistrzem pewnej sekty zajmującym się zwiększaniem możliwości człowieka za pomocą zapomnianych wierzeń i tajemnych szkoleń stosowanych w dawnej gwardii sułtana. Włóczymy się po mieście z grupką zaprzyjaźnionych studentów pragnących pokazać nam „ich” Yogyę (w ten sposób pieszczotliwie nazywają Yogyakartę). Z wnukiem sułtana zwiedzamy prywatny pałac jego rodziny. Uczymy się malować batiki, poznajemy sposoby i tajniki wytwarzania cukru palmowego i kupujemy kilkadziesiąt kilogramów kopry na wycieraczki. Oswoiliśmy miasto. Postanawiamy ruszyć dalej. Poszukiwacze oświecenia Do Borobudur, największej buddyjskiej świątyni na świecie, przybywamy o wschodzie słońca. Budowana przez 75, przetrwała tylko 180 lat. W 1006 r. zniszczył ją wybuch pobliskiego wulkanu Merapi. Na gruzy Borobudur spadł deszcz popiołów, kamieni i tufu. Świątynia ponownie odkryta przez brytyjskie wojska w 1835 r. musiała czekać kolejnych 70 lat na rozpoczęcie rekonstrukcji. W XX w. powoli ją odbudowano i zamieniono w atrakcję turystyczną. Chwilę po wschodzie słońca świątynię osnuwa mgła. Kilku jawajskich turystów robi sobie zdjęcia przy jednym z Buddów (dotknięcie Buddy ukrytego w ażurowej stupie ponoć przynosi szczęście). Strażnik sprawdza bilety, samozwańczy przewodnicy czekają na chętnych, samotny biały turysta rozgniata papierosa na kamiennej podłodze piramidy. – O co chodzi?! To nie świątynia, to muzeum! – krzyczy, gdy starszy Indonezyjczyk zwraca mu uwagę, żeby pamiętał, że jest w świątyni. – Muzeum?! Muzeum?! – zdenerwowany Indonezyjczyk grzebie chwilę w plastykowej torbie, którą trzyma w ręce, i wyciąga z niej pogniecione zdjęcia, wycinki z gazet, kserokopie stron starej książki. Pokazuje rysunki z renowacji świątyni, zasypane wulkanicznym pyłem ściany, dżunglę rozsadzającą ruiny. Potem przedstawia rysunki jakichś piramid i góry Meru. – To nie jest muzeum! – mówi dobitnie. Niektóre miejsca łatwiej poznać i zrozumieć, gdy opisze się je cyframi. Liczby sprawiają, że wszystko w nich wydaje się uporządkowane. Świątynia Borobudur składa się z dwóch milionów kamiennych bloków ułożonych w trójwymiarową, tantryczną mandalę-piramidę. Z góry wygląda jak kamienny kwiat lotosu. Kilka kilometrów ścian zostało przyozdobionych blisko 2 700 rzeźbionych paneli. Tworzy ją osiem koncentrycznie położonych tarasów. Największy leży najniżej. Wokół niego ogrodnicy ścinają trawę i przepędzają węże. Najmniejszy taras znajduje się na samej górze. Szlak pielgrzymkowy wiodący przez wszystkie kondygnacje liczy około pięciu kilometrów. Jednak tego, co w Borobudur najważniejsze, czyli jej rangi i znaczenia religijnego, absolutnie nie da się zawrzeć w cyfrach: świątynia ta jest kopią góry Meru. Według mitologii braministycznej i kosmologii indyjskiej ta święta góra ułatwia kontakt z bóstwem – aby jak najbardziej się do niego zbliżyć, należy stanąć na jej szczycie. Pielgrzym, idąc po tarasach Borobuduru, przenosi się ze świata materialnego w duchowy. Wędrówkę zaczyna od najniższego tarasu i idzie zawsze w lewo. Obranie przeciwnego kierunku oznacza zwrócenie się ku złu. Najpierw mija reliefy ukazujące zmagania człowieka z mają (iluzją przysłaniającą rzeczywistość), sceny z życia Buddy i dociera do płaskorzeźb przedstawiających fi lozofi czne tematy z pism Mahajany. Rzeźbienia symbolizują wędrówkę przez wszystkie etapy życia człowieka: poznawanie włas-nych grzechów i popełnionych przez siebie błędów, doświadczenie wszystkich aspektów bycia człowiekiem i Buddą. Świadoma wędrówka ma prowadzić do oświecenia. Na trzech ostatnich kolistych kondygnacjach pielgrzym idzie między 72 ażurowymi stupami, które zakrywają postacie medytujących Buddów zniszczone przez trzęsienia ziemi i zamachy bombowe. Na samym końcu dociera do ostatniej, wieńczącej szczyt świątyni 15-metrowej stupy. Jest ona pusta w środku i symbolizuje ostateczny cel pielgrzymki – nirwanę, duchową wolność. Kwiaty dla bogów Nasz bus rzężąc, wspina się pod górę. Mija nas pikap zwożący w doliny kilkunastu wieśniaków i potężne pomarańczowe siatki kapusty. Główki tego warzywa porastają nierówne zbocza gór, układając się w czyste, geometryczne wzory. Przed nami wulkan Bromo. Według legendy pod koniec XV w. księżniczka Roro Anteng wraz z mężem Joko Segerem weszli na górę, prosząc bogów, by obdarzyli ich dziećmi. Bogowie się zgodzili, pod warunkiem że ostatnie dziecko zostanie złożone w ofierze. Kiedy się urodziło dwudzieste piąte, ostatnie niemowlę, rodzice postanowili złamać obietnicę. Bogowie rozzłoszczeni nieposłuszeństwem wywołali przerażający wybuch wulkanu i zmusili w ten sposób książęcą parę, by poświęciła im swoją najmłodszą latorośl. Rodzice wrzucili syna Kesuma do wulkanu. Od tej pory ludzie co roku składają Bromo ofiary z jedzenia, próbując ukoić gniew bogów. Ostatnio wulkan wybuchł w 2007 r. i mieszkańcy uznali, że sami są sobie winni: najpewniej złożone przez nich ofiary nie spodobały się bogom. Na szczyt góry wspinamy się o świcie. Bromo znajduje się w półpustynnym kraterze innego, wygasłego przed milionami lat wulkanu. Tragarze z końmi proponują nam podwózkę. Przed samym szczytem trzeba zejść z wierzchowca i po wiodących na wprost schodach wejść na samą górę. Po drodze mijamy sprzedawców kwiatów. Według obowiązującej tu tradycji zakupione kwiaty na końcu wspinaczki należy z krótką modlitwą wrzucić do krateru ziejącego dymem. Przestrzeń wypełniają śmiechy i śpiewy młodych Indonezyjczyków, którzy wnieśli tu odtwarzacz CD i puszczają głośno lokalny pop. Starszy Anglik powoli schodzi obsypującym się żlebem do wnętrza wulkanu. Gdy już jest w połowie drogi na dół, bierze zamach i rzuca kwiaty, które wnet giną w chmurze pyłów. Niedługo potem mężczyzna wraca i siada koło nas na ziemi. Prosi o zdjęcie. Między górami a morzem Kuta to najbardziej oblegane przez turystów miejsce na Bali. Jest też najmniej typowym fragmentem wyspy. Są tu surferzy, backpackersi, prostytutki jedżdżące na skuterach (szybki seks i wolne maszyny), sklepy wypełnione tym, co potrzebne i niepotrzebne, przepychające się wszędzie motory oraz biura turystyczne i nurkowe, knajpy z glinianymi piecami do włoskiej pizzy, kafejki internetowe, dyskoteki. Są tu halucynogenne grzyby podawane do jajecznicy lub w drinkach i stojący u zbiegu Jl Legian i Poppies II – pomnik Ground Zero upamiętniający poległych w zamachu terrorystycznym w 2002 r. Od wybuchu bomb śmierć poniosło 202 ludzi, głównie młodych turystów. Zginęła wówczas również polska dziennikarka Beata Pawlak. Jednak nawet w tym świecie chaosu i materii wszystko podporządkowane jest religii – balijskiej mieszance hinduizmu, animizmu i wiary w duchy przodków. Na Bali całą przestrzeń reguluje istnienie dwóch elementów krajobrazu: gór (kaja) i morza (kelod). Pierwsze to siedziba bóstw, drugie – demonów. Ten symboliczny podział organizuje całe życie Balijczyków. Wejścia do świątyń zbudowane są na kształt świętych gór, a od strony morza, na obrzeżach wsi i miast, znajdują się miejsca kremacji. Morze jest miejscem, do którego odchodzą zmarli. Z hotelu wychodzimy wprost na stojącą na poboczu Jl Legian kolorową lektykę z ciałem zmarłego 95-latka. Policja niespiesznie zamyka ulicę, z pobliskich sklepów i domów zaczynają schodzić się kolorowo ubrani ludzie: mężczyźni w sarongach przewiązanych chustami (co oznacza symboliczne odcięcie świata fizycznego od duchowego), kobiety w barwnych strojach niosące na głowach kosze pełne ofiar dla duchów. Niektórzy goście przywdziali geringsing, tkaniny mające chronić właściciela przed fizycznymi i duchowymi wrogami, którzy mogą się przyplątać do człowieka w czasie kremacji. Kilkusetosobowy tłum wypełnia ulicę, słychać dźwięki tradycyjnej orkiestry gamelanowej. Mężczyźni unoszą trumnę z ciałem zmarłego, na której jak w lektyce siedzi kapłan, i ruszają... do biegu. Zaczyna się kilkukilometrowy sprint. Biegnący z przodu długimi kijami podnoszą wiszące nad ulicą przewody elektryczne, żeby lektyka o nie nie zahaczyła. Na skrzyżowaniu ulic trumna krąży kilka razy wkoło, potem szlaczkiem, od jednego krawężnika do drugiego, by złe duchy pogubiły się i nie mogły wrócić na ziemię. Gonitwa ustaje na plaży. Stos pogrzebowy skrywał się pod kawałkiem białego płótna. Obok ustawiono ołtarz, na który kobiety składają ofiary, gra orkiestra i jest jedzenie. Panuje wesoła atmosfera, żałobnicy żartują. Na Bali śmierć to powód do radości, duch zmarłego przechodzi do lepszego świata, by później powrócić do swojej rodziny w ciele nowo narodzonego dziecka. Wszyscy dzielą się jedzeniem, kapłanka modli się przy darach. Mężczyźni z kapłanem układają stosy – jeden dla zmarłego, drugi dla lektyki. Na zawiniętych w biały całun zwłokach kapłan kładzie spisane na materiale listy do nieba. Grabarz pod stos podkłada gazowy palnik i po chwili w niebo wznosi się czarny dym. Kilka metrów dalej turyści opalają się na plaży, surfują, pływają, poddają się masażowi i jedzą śmierdzące starym mięsem owoce durianu. W końcu stos gaśnie. Zmielone i wymieszane prochy zostają włożone do wydrążonego kokosa. Teraz czas na chwilę modlitwy, podczas której kapłani i najbliżsi siedzą zwróceni plecami do gór, a twarzą do morza, do śmierci. Wszyscy wstają, kilku mężczyzn wchodzi do wody z darami dla bogini morza oraz łupiną kokosa z prochami. Owoc ląduje na falach. Wraca w stronę plaży, mężczyźni łapią go i wynoszą dalej w morze. Kokos się przewraca, prochy mieszają się z wodą i osiadają im na rękach mokrą, gęstą mazią. Miasto-galeria Kilka tygodni przed naszym przyjazdem do Ubud odwiedził je Patrick Geryl. Zasłynął on z nagłaśniania w świecie przepowiedni kalendarza Majów, która wieszczy, że koniec świata nastąpi 21 grudnia 2012 r. Według Geryla właśnie to indonezyjskie miasto jest najlepszym schronieniem przed światowym kataklizmem w 2012 r. To nic nowego – nawet legenda o powstaniu osady wiąże się z szukaniem w niej ukojenia i bezpieczeństwa: po ratunek przybył w VIII w. uciekający z Jawy hinduski mnich Rsi Markendya. W rozgałęzieniach rzek założył pustelnię Gunung Lebah. Szybko okazało się, że tutejsze rzeki mają właściwości lecznicze. Bogactwo występujących w okolicy zdrowotnych ziół i roślin przyciągało ogromne rzesze ludzi, którzy powoli zaczęli się tu osiedlać. Tak powstało miasto Ubud, którego nazwa pochodzi od balijskiego słowa „lekarstwo”. W 1927 r. na zaproszenie króla Ubud, kilkadziesiąt metrów od pierwszej pustelni Rsi Markendya, zbudował swój dom niemiecki malarz i muzyk Walter Spies. Miał stworzyć pomost między sztuką zachodnią a balijską. Do swego schronienia ściągnął Charliego Chaplina, Noela Cowarda, Barbarę Hutton czy H.G. Wellsa. Kolejna grupa „uciekinierów” – artystów, hippisów, turystów – przybyła tu śladem holenderskiego malarza Ariego Smita. Wszystkich przyciągała do miasta Ubud Magic, specyficzna mieszanka atmosfery sztuki, piękno zielonych ryżowych pól, dzikość dżungli, egzotyka kamiennych świątyń oraz przekonanie o wyjątkowości tego miejsca. Dzisiaj Ubud to największa na Bali enklawa artystów i ekspatriantów. Jest wielką galerią. Wzdłuż jednej z ulic ciągnie się 16 km sklepów, butików i warsztatów rzeźbiarzy i malarzy. Przez pierwszych kilka dni wyłącznie podziwiamy cudowne drewniane i kamienne rzeźby, obrazy malowane we wszystkich stylach, stareńkie japońskie kimona, sztukę konceptualną z USA, tradycyjne drewniane maski, prymitywne rzeźby z Papui-Nowej Gwinei i Timoru. Przez długie godziny nie zapuszczamy się dalej niż do krawędzi chodnika. Wieczorem chodzimy do knajp, na domowych kanapach do rana prowadzimy dyskusje o sztuce, życiu i końcu świata. Na kilka dni zamieszkujemy u włoskiego artysty Diego. Poznaliśmy go przez Internet na stronie dla miłośników couchsurfingu, gdzie ludzie z całego świata oferują sobie pomoc w zapewnieniu noclegu. Diego przyjął nas w domu pośrodku pól ryżowych, z tarasem otwartym na dżunglę i rezydującym na pierwszym piętrze udomowionym nietoperzem. W końcu jednak postanawiamy zrezygnować z tej sielanki i opuścić rewir galerii i knajp. Podejmujemy próbę dojścia do Monkey Forest, będącego kawałkiem lasu tropikalnego, w którym ukrywają się fi - gury demonów, rzeźby kilkumetrowych smoków z Komodo, świątynie oraz wyrywające jedzenie święte małpy. Jednak kończy się ona... weselem. W pobliżu domu, w którym mieszkamy, nasz wzrok przyciąga brama przyozdobiona wycinankami z palmy. Idziemy sprawdzić, dlaczego ktoś tak przystroił swoje domostwo. Wchodzimy do środka. Okazuje się, że właśnie rozpoczyna się ślub satria – jednej z najwyższych balijskich kast. (W Indonezji panuje indyjska religia, stosunki społeczne oraz podział na kasty). Mężczyźni robią jedzenie, kobiety zajmują się przygotowaniem ofiar dla bogów. Kilku gości gra w karty, inni siedzą z panem młodym w kącie zagrody i piją z plastykowych kanistrów arak i wino palmowe. Czekają na początek ceremonii. Dowiadujemy się, że zgodnie z zaleceniami astrologów nastał świetny dzień na śluby, dlatego też brakuje wolnych kapłanów, pemangku, którzy objeżdżają kolejne domy i udzielają sakramentu. Czekamy. Pieczony prosiak też czeka. Po sześciu godzinach, kilkudziesięciu partyjkach pokera, kilku kanistrach araku i dziesiątkach pytań, w którym miesiącu ciąży jest Asia, kapłan przybywa. Muzycy zagrali, ślub się zaczyna. Gamelanowe utwory mają całkiem inną konstrukcję niż zachodnie, jakby brakowało im początku, końca i punktów kulminacyjnych. Muzyka wędruje po okręgu, a jej monotonia wprowadza w trans. Dźwięki, podobnie jak wszystko wokół – architektura, ofi ary, stroje, wzory na rzeźbach i sztuka, mają przypominać, że człowiek jest zamknięty w reinkarnacyjnym kole wcieleń: umieramy i rodzimy się, dojrzewamy, uczymy się i znowu umieramy. Kapłan zdejmuje garnitur i owinięty w białe płótno siada w kucki na ołtarzu. Państwo młodzi z koronami na głowach zajmują miejsca obok. Kobiety krążą z cienkimi laseczkami kadzideł. Goście zajmują się sobą. Po jakimś czasie najbliższa rodzina wchodzi do domowej kapliczki na modły i oficjalna część ceremonii dobiega końca. Co ciekawe, takie przydomowe świątynie można znaleźć przy każdym wiejskim i małomiasteczkowym domu. Zwykle przeznacza się na nią duży, ogrodzony murem teren w rogu gospodarstwa. Mieszkańcy stawiają na nim kilka małych kapliczek przodków, trzy duże poświęcone bogom i jedną kaplicę mającą „bezpośrednie połączenie” ze świątynią Pura Dalem w Ubud. Większość tutejszych kapliczek działa na zasadzie telefonu komórkowego. Łączą się z największymi sanktuariami na wyspie lub z jakąś główną świątynią w mieście (na Bali jest ponad 20 tys. świątyń, czyli średnio przypadają cztery na km2). Wystarczy pomodlić się przed swoją domową kaplicą, która ma połączenie z odpowiednim sanktuarium i modlitwy momentalnie trafią do celu. Idziemy dalej. Za mostem, na poboczu drogi, w trawie, na schodach czają się demony. Kamienne, wykrzywione twarze, potężne, tłuste boginie o pełnych piersiach, trupie czaszki, maski o ostrych zębach. Pokrywa je wilgotny, pachnący zgnilizną mech. Przed nami świątynia. Wchodzimy do środka. Jest pusto, mech zaścieła podłogę. W lianach potężnego drzewa, które wyrosło jak żywy wykrzyknik pośrodku dziedzińca, pochowane są kapliczki. Za bramą wyłania się druga, nowsza świątynia z jasnymi, oczyszczonymi z mchu rzeźbami. W powietrzu latają tysiące ważek. W jednej z kaplic leży skorupa potężnego żółwia, na schodach siedzi stary kapłan. Wyżej stoi schodkowa piramida pokryta dziesiątkami rzeźb demonów, smoków, potworów połykających dzieci oraz wyszczerzonych zwierzęcych kłów. – Figury demonów zobaczysz tylko przed świątynią albo u podnóża kaplicy – kilka dni później tłumaczy mi król Ubud. Jego ojciec ściągnął na Bali Waltera Spiesa i zachodnią sztukę. – Figury mają odstraszać prawdziwe demony – opowiada król, siedząc na schodach najstarszej świątyni Gunung Lebah, którą kilka lat temu odnawiał. – Przez bramę do świątyni nie może wejść nic, co jest złe. Nie może też wejść śmierć. Złe postaci i duchy zostają skutecznie odstraszone przez kamienne figury, natomiast o zakazie wstępu dla śmierci mają pamiętać ludzie. Przez dziesięć dni po śmierci kogoś z najbliższej rodziny nie można wejść do świątyni. Zakaz wstępu mają także miesiączkujące kobiety, ponieważ ich krwawienie jest swego rodzaju śmiercią, a wewnątrz sanktuarium istnieje tylko życie. Ten mocny podział, podkreślony przez armię kamiennych demonów, jest niezbędny Balijczykom do zachowania harmonii w życiu. Człowiek musi pamiętać, że jest istotą z pogranicza, że egzystuje między dwoma światami żywych i umarłych. Dla Balijczyków zagrożenia niewidzialne są równie ważne i realne, co widzialne. Najlepiej widać to na tarasach ryżowych otaczających Ubud. Na polach rozrzucone jak zabawki tkwią prawdziwe kolorowe strachy na wróble oraz słomiane lalki przedstawiające boginię ryżu. Pierwsze chronią ryż przed ptakami, by nie wyjadły ziaren, drugie – odstraszają demony mogące zniszczyć plony. Trzy wyspy W porcie w okolicy Senggigi na wyspie Lombok wydaje się, że cofnął się czas. Na trawie między drzewami w palmowym gaju stoją minibusy z turystami. Kierowcy przestrzegają przechodniów, by uważali na głowy, bo spadający kokos może zabić. Wieje wiatr. Na plaży leżą wąskie, ochraniane płóciennym daszkiem drewniane łodzie. Wsiadamy do jednej z nich. Przed nami trzy niewielkie wyspy Gili, które przy Lombok wyglądają na mapie jak czarne kropki. Każda z wysepek jest inna. Gili Trawangan to typowe miejsce na imprezy. Są tutaj knajpy, hotele, wille, biura turystyczne i nurkowe. Gili Air, leżąca najbliżej Lomboku, to niewielka wysepka (obejście jej zajmuje 45 minut) z knajpkami i bambusowymi hotelikami rozrzuconymi wzdłuż plaży. Jest tu bardzo spokojnie, czasami piaszczystą drogą wzdłuż plaży przejedzie końska dorożka lub przejdzie jakiś turysta (na żadnej z wysp nie ma samochodów ani motorów). Gili Meno to wyspa z aspiracjami, ale nieciekawa. Lądujemy na Gili Air. Zapach marihuany unosi się wszędzie, kelner w naszym hoteliku przy plaży podając nam kartę, pyta, czy chcemy skręta, a może wolimy magiczne grzyby? Bierzemy kawę. Czas płynie wolno. Jest poza sezonem. Nie ma żadnych białych. Kelner siada przy barze i zaczyna śpiewać piosenkę o ukochanych turystach z Polski. Kilka metrów od naszego hotelu zaczyna się rafa koralowa. Otacza wyspy jak obrączka. Nurkuję. Psychodeliczne rafy, tęczowe ryby, morskie żółwie. Wychodzę na plażę, kilka metrów od wody stoją stoliki naszej hotelowej knajpki. Zamawiamy jedzenie. Zachodzi słońce. Kontemplujemy spokój. Kelner jak na zwolnionym filmie idzie do nas z jedzeniem. Przez chwilę patrzy z dumą na dobrze wykonane zadanie. Gratulujemy mu. Uśmiecha się.
Zaszczepiłeś się? Zwykle jest to pierwsze pytanie zadawane na wieść o planowanych przez nas wojażach. Drugie najczęściej brzmi: A przeciw malarii też?
Od razu na początku należy się wyjaśnienie. Gdyby komuś udało się wreszcie opracować skuteczną szczepionkę przeciw malarii, 40 proc. ludzi na świecie mogłoby odetchnąć z ulgą – tyle bowiem mieszka w strefach stale lub okresowo zagrożonych tą chorobą. Nie można więc zaszczepić się przeciwko malarii (profilaktycznie przyjmuje się leki), ale przeciw niektórym chorobom zakaźnym – bujnie rozwijającym się zwłaszcza w ciepłych i gorących krajach – jak najbardziej. Jeżeli wybieramy się w tropiki, szczepienia przed wyjazdem są nie mniej ważne niż bilet czy paszport. Oszczędzą nam czasu i stresu (niewiele jest rzeczy gorszych niż nagła choroba w obcym kraju) oraz pieniędzy – profilaktyka zawsze kosztuje mniej niż leczenie. To, jakim szczepieniom powinniśmy się poddać, zależy od rejonu świata, w który się udajemy, charakteru wyjazdu i paru innych czynników. Generalnie im dłuższy planujemy pobyt, im kraj jest biedniejszy, im gorsze będą warunki podróżowania (przewidujemy tanie bungalowy i przydrożne bary zamiast kilkugwiazdkowych hoteli) i im bardziej ekstremalny jest plan wyprawy (interesuje nas eksploracja jaskiń i przedzieranie się przez busz, a nie zbieranie muszelek na plaży), tym większe ryzyko zachorowania. Nie znaczy to, że jesteśmy bezpieczni w luksusowym hotelu. Zdarzyć się może wszystko, choćby dlatego, że nie sprawdzamy, w jakich warunkach są przyrządzane wykwintne dania serwowane w restauracji. Od czego zacząć? O szczepieniach trzeba pomyśleć już 6–8 tygodni przed planowaną podróżą. Chodzi o to, by organizm zdążył nabrać odporności, jeszcze zanim wkroczymy na pokład samolotu. Szczepionki nie działają przecież od razu – zwykle dopiero po kilkunastu dniach. Drugi powód to ewentualne skutki uboczne – zdarza się np. stan podgorączkowy, ból czy obrzęk w miejscu ukłucia. Procedura jest różna – konsultacje, badanie i szczepienie mogą się odbyć od razu w trakcie jednej wizyty, możemy też dostać od lekarza receptę na wykupienie szczepionki w aptece (wyjątkiem jest żółta gorączka), z którą później wracamy do przychodni. Jednego dnia można przyjąć kilka różnych szczepionek, byle były wykonane w różne miejsca ciała, np. w dwa ramiona czy w uda. O dacie zaaplikowania kolejnej dawki zostaniemy poinformowani. Trzeba dopilnować przyjęcia wszystkich dawek, bo niedokończone szczepienie nie daje pełnej odporności albo ma „krótszy termin ważności” i przed kolejnym wyjazdem wszystko trzeba zaczynać od początku. A to oznacza nowy wydatek. Szczepienia przed podróżami zagranicznymi dotyczą także dzieci, ale ich zakres jest mniejszy niż w przypadku dorosłych, bo część szczepionek maluchy otrzymują w ramach Programu Szczepień Ochronnych. Dlatego wybierając się z dzieckiem na konsultację, trzeba wziąć Książeczkę Zdrowia Dziecka lub inny dokument, w którym dotychczasowe szczepienia zostały zapisane. Obowiązkowe czy zalecane? Obecnie obowiązkowe jest szczepienie przeciwko żółtej gorączce (zwanej żółtą febrą, wymagane przy wjeździe do niektórych krajów)i okresowo szczepienie przeciw zakażeniom meningokowym dla wybierających się na pielgrzymkę do Mekki. Na lotnisku lub granicy niektórych państw afrykańskich i południowoamerykańskich trzeba pokazać międzynarodową książeczkę szczepień (tzw. żółtą książeczkę) potwierdzającą odbycie szczepień przeciwko żółtej gorączce. W Polsce można je wykonać tylko w punktach wskazanych przez Główną Inspekcję Sanitarną. Po zaszczepieniu się każdy otrzymuje taką książeczkę z wpisem. W przypadku innych chorób zakaźnych, takich jak np. wirusowe zapalenie wątroby typu A oraz typu B, dur brzuszny, tężec z błonicą czy polio, szczepienia nie są obowiązkowe, ale zalecane, niektóre rutynowo, inne w specjalnych przypadkach. Zresztą, przeciw żółtaczkom typu A i B dobrze jest się zaszczepić, nawet jeżeli nie zamierzamy wyjeżdżać z kraju. W zeszłym roku na żółtaczkę typu A zachorowało w Polsce 109 osób, typu B – 1688 osób. Czy to już wszystko? Na tym lista zalecanych szczepień się nie kończy, ale nie każdemu wyjeżdżającemu wszystkie są potrzebne. Nie każdy na przykład potrzebuje szczepionki przeciw odrze, śwince i różyczce, bo te choroby mógł przejść w dzieciństwie. Jeśli ktoś nie miał z nimi do czynienia, powinien się zaszczepić np. przed wyjazdem do USA, bo tam jest ono obowiązkowe (Uwaga! Kobiety powinny unikać zajścia w ciążę przez 3 miesiące po szczepieniu). Z kolei archeolodzy, biolodzy, grotołazi i wszyscy, którzy mogą mieć kontakt ze zwierzętami, niech pomyślą o szczepieniu przeciw wściekliźnie, zaś leśnicy i inni ludzie planujący przedzierać się przez chaszcze naszej strefy klimatycznej – przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu (przeciw boreliozie szczepionki, niestety, nie ma). Szczepienia można wykonać w różnych punktach medycznych (lista niektórych na stronie www.szczepienia.pl). Bieżące informacje na temat chorób pojawiających się w różnych krajach i regionach podaje Światowa Organizacja Zdrowia www.who.int. O szczepieniach przeciw żółtej gorączce oraz o zalecanej przez WHO profilaktyce przeciwmalarycznej w poszczególnych krajach informuje strona www.who.int/ith/countries/en/index.html • Wirusowe zapalenie wątroby typu A (WZW A) Potoczna nazwa choroby, „żółtaczka pokarmowa”, wskazuje na najczęstszy sposób zakażenia – przez skażoną wodę, zanieczyszczone pożywienie albo jedzenie brudnymi rękami. Zapada na nią jedna z 300 osób przebywających kilka tygodni w tropikach. Charakterystyczne objawy to zżółknięcie skóry i spojówek, ponadto bóle mięśni i stawów, gorączka. Choroba zwykle mija po kilkunastu lub kilkudziesięciu dniach, ale czasem dopiero po kilku miesiącach. Szczepienie jest zalecane wszystkim wybierającym się do krajów rozwijających się. • Wirusowe zapalenie wątroby typu B (WZW B) Wirus „żółtaczki wszczepiennej” jest 50–100 razy bardziej zaraźliwy od wirusa HIV. Ryzyko pojawia się przy okazji wizyty w gabinecie kosmetycznym, stomatologicznym, studiu tatuażu, zabiegów w szpitalach – wszędzie tam, gdzie może być używany źle wysterylizowany sprzęt (wirus jest odporny na wysoką temperaturę). Można się też zakazić podczas przypadkowego kontaktu seksualnego. Następstwem żółtaczki wszczepiennej może być ciężka niewydolność wątroby, w tym marskość. Szczepienie daje pełną odporność. • Tężec Występuje na całym świecie. Chorobę wywołuje bakteria, której toksyny działają na układ nerwowy, powodując bolesne skurcze mięśni. W dzieciństwie wszyscy byliśmy szczepieni przeciw tężcowi (i jednocześnie błonicy). Jeśli jednak od tamtej pory minęło 8–10 lat, trzeba zaszczepić się ponownie. Jest to szczególnie zalecane osobom, które wybierają się na wyprawy terenowe, podczas których łatwo o skaleczenie. W Polsce szczepionkę lub surowicę przeciwtężcową podaje się zawsze w przypadku zranienia. W 2006 r. na tężec zachorowały w naszym kraju 22 osoby. • Żółta gorączka Wirus wywołujący tę chorobę przenoszą komary. Szczepienie jest szczególnie wskazane w przypadku, gdy po pobycie w krajach, w których choroba ta występuje (środkowa część Afryki, Ameryka Południowa), albo tylko przejeżdżaniu przez nie, wybieramy się w rejony od niej wolne (np. Azja czy Australia). Brak stosownego dokumentu („żółtej książeczki”) u podróżnych, w tym także u dzieci, grozi zatrzymaniem na granicy lub poddaniem kwarantannie, co ma zapobiec zawleczeniu choroby do nowych krajów i wybuchowi ewentualnej epidemii. • Zakażenia meningokowe Zalicza się do nich posocznicę (sepsę – o której ostatnio sporo w Polsce słychać) oraz zapalenie opon mózgowych i mózgu. Ich sprawcą jest bakteria. Występują przede wszystkim w Afryce, w tzw. pasie meningkowym, obejmującym kraje leżące w strefie subsaharyjskiej (od Senegalu po Etiopię). Ryzyko zachorowania jest wyższe w porze suchej (grudzień–czerwiec). Szczepienie jest zalecane wszystkim wybierającym się w rejon sahelu, a także do Azji, między innymi Indii, Nepalu i Bhutanu. • Malaria Jeżeli wybieramy się w rejony zagrożone (prawdopodobieństwo jest spore, ponieważ takie miejsca istnieją w 110 krajach świata), jedynym sposobem na zmniejszenie ryzyka zachorowania jest stosowanie profilaktyki przeciwmalarycznej. Krótko mówiąc – trzeba uważać, by nie ukłuły nas komary i łykać odpowiednie proszki, które w przypadku zarażenia hamują rozwój pasożytów (malarię wywołują pierwotniaki krwi – zarodźce). Stosowne leki powinno się zacząć przyjmować na tydzień przed wyjazdem i kontynuować jeszcze przez 4 tygodnie po powrocie. • Japońskie zapalenie mózgu Występuje w krajach południowo-wschodniej Azji. Chorobę roznoszą komary. Ogólnie ryzyko zarażenia jest niskie, ale zależy od sezonu (wzrasta podczas monsunu), czasu przebywania i warunków (wysokie zagrożenie przy długich pobytach na terenach wiejskich i leśnych). W ciągu roku na całym świecie jest diagnozowany nie więcej niż jeden przypadek zachorowania wśród cywilnych podróżnych. W Polsce nie ma zarejestrowanej szczepionki – jest dostępna tylko w wyjątkowych przypadkach w wojskowej służbie sanitarno-epidemiologicznej. • Polio Inaczej choroba Heine-Medina. Jej sprawcą są poliowirusy, przenoszące się drogą pokarmową i kropelkową. Choroba zwykle kończy się kalectwem. W dzieciństwie każdy był szczepiony przeciw polio, ale należy przyjąć dawkę przypominającą, zwłaszcza jeżeli wybieramy się w rejony, gdzie występują dzikie szczepy polio wirusów (Indie, Bhutan, Pakistan, Afganistan, Egipt, Niger, Nigeria). Państwa sąsiadujące z tymi krajami też najlepiej traktować jako potencjalnie ryzykowne. • Dur brzuszny Powszechny w tropiku, przenosi się drogą pokarmową. Pałeczki duru mogą czyhać na brudnych rękach, w nieprzegotowanej wodzie, na jedzeniu, po którym chodziły muchy. Często jest mylony z malarią, bo jednym z objawów jest dość wysoka gorączka, biegunka, wysypka (zwłaszcza na brzuchu), osłabienie, bóle głowy. Przeciw durowi powinny się szczepić osoby, które wybierają się w najbiedniejsze rejony świata, np. do Indii, bo tam najłatwiej o zakażenie. W 2006 r. w Polsce zanotowano dwa przypadki zachorowania na dur brzuszny (został przywieziony z innych krajów). Punkty szczepień przeciwko Żółtej gorączce: Białystok • Klinika Obserwacyjno-Zakaźna AM, ul. Ţurawia 14, 085 741 69 21, pn.–pt. godz. 8–15. Bydgoszcz • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Kujawska 4, 052 376 18 77, wt. i czw. godz. 11–15. Gdynia • Graniczna Stacja Sanitarno--Epidemiologiczna, ul. Chrzanowskiego 8, 058 620 81 15 wew. 26, pn.–pt. godz. 8–14; • Akademickie Centrum Medycyny Morskiej i Tropikalnej, ul. Powstania Styczniowego 9 B, 058 699 86 83, pn. – pt. w godz. 8–13. Katowice • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Raciborska 39, 032 351 23 13, pn. 10–17.30, wt., śr. 10–15, czw., pt. 8–15. Kraków n Wojskowy Ośrodek Medycyny Prewencyjnej, ul. Odrowąża 7, 012 613 41 98, pn.–pt. godz. 7.30–15.30 (tylko dla wojskowych); • Szpital Specjalistyczny, ul. Prądnicka 80, 012 614 24 74, pn.–pt. w godz. 15–17. Poznań • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Noskowskiego 23, 061 656 80 40, śr. i czw. w godz. 14–16. Rzeszów • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wierzbowa 16, 017 85 22111 wew. 337, pn., śr.–pt. 13–15, wtorek 16–18. Szczecin • Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wojska Polskiego 160, 091 462 43 18, wew. 24, pn.–pt. w godz. 9–12. Świnoujście • Graniczna Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Wybrzeże Władysława IV 7, 091 321 20 85, pn.–pt. 9–11. Warszawa • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Ţelazna 79, 022 620 90 01, wew. 116, 122, 124, pn. godz. 8–18, wt.–pt. 8–15; • Szpital Kliniczny MSWiA, ul. Wołoska 137, 022 508 19 45, pn.–pt. w godz. 10–17. Wrocław • Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna, ul. Składowa 1/3, 071 328 70 55, pn.–pt. w godz. 8–11 i 11.30–14.30.
Przede wszystkim należy uważać, by nie ukłuły nas komary. Te, które przenoszą malarię, przystępują do ataku po zachodzie słońca i „działają” do rana, kłując bezboleśnie, dlatego tak ważne jest stosowanie moskitiery.
Zawsze lepiej mieć własną, niż polegać na hotelowych – moskitiery bywają za krótkie, dziurawe lub nie ma ich wcale. Inna opcja to siatki w oknach, które jednak nie do końca się sprawdzają – w dzień komary często ukrywają się w pokoju, by później dokuczać ludziom całą noc. UWAGA! KOMARY! Dopóki nie zostanie wynaleziona szczepionka przeciw malarii, jedynym sposobem na zmniejszenie ryzyka zachorowania jest profilaktyka. Wieczorem dobrze mieć ubranie z długimi rękawami i nogawkami oraz zakryte buty, a odsłonięte miejsca nasmarować repelentem zawierającym środek odstraszający komary. Generalnie jednak najskuteczniejszą profilaktyką jest łykanie leków przeciwmalarycznych, które w przypadku zakażenia hamują rozwój pasożytów. Leki tego typu przepisuje podczas wizyty przed planowaną podróżą lekarz specjalista chorób tropikalnych. Powinno się zacząć je przyjmować na tydzień przed wyjazdem i brać przez cztery tygodnie po powrocie. W Polsce najpopularniejsze z dostępnych leków są Lariam oraz Malarone. Ten drugi, mimo że droższy, rzadziej powoduje skutki uboczne, takie jak bóle i zawroty głowy. W przypadku bardzo długiego pobytu w rejonach zagrożonych (miesiące lub lata) lub częstych wyjazdów w tropiki stosuje się „profilaktykę kieszeniową” – przyjmuje się terapeutyczną dawkę leku w razie wystąpienia wysokiej gorączki, dreszczy, potów i innych objawów wskazujących na malarię. Malarię wywołują pierwotniaki krwi – zarodźce. Najwięcej ofiar śmiertelnych zbiera zarodziec sierpowaty (Plasmodium falciparum). Wraz z zarodźcem ruchliwym (P. vivax), wywołującym tzw. trzeciaczkę, są najbardziej rozpowszechnione na świecie. Poza tym istnieje jeszcze zarodziec pasmowy (P. malariae) i owalny (P. ovale), co daje w sumie cztery rodzaje malarii, na które może zachorować człowiek. Rejony zagrożone istnieją w ponad 110 krajach (także w pozornie bezpiecznych, jak np. Kirgistan czy Gruzja). W niektórych choroba pojawia się sezonowo (zwykle wiąże się z porą deszczową), może też występować przez cały rok. Malaria zagraża ok. 40 proc. ludzi na świecie, co roku ciężko choruje na nią ok. 500 mln osób, a ponad milion umiera – najwięcej w Afryce subsaharyjskiej. W Polsce rodzima malaria nie występuje od 1963 r. „Pamiątkę z podróży” przywozi każdego roku ok. 12 tys. mieszkańców Europy, w tym Polacy. Od stycznia do połowy września w Polsce rozpoznano malarię u 7 osób (w zeszłym roku u 18). Między 1999 r. a końcem listopada 2006 r. zmarło osiem osób, kolejne przypadki śmiertelne miały miejsce poza granicami naszego kraju (np. policjant w Liberii w 2005 r. czy polska podróżniczka w Ghanie w 2006 r.). Najważniejsze jest jak najszybsze zdiagnozowanie choroby. Objawia się bardzo wysoką gorączką, łamaniem w kościach, bólami głowy, mięśni i stawów, wymiotami i biegunką (trzeba pamiętać, że wszystkie objawy nie muszą wystąpić). Malarię łatwo pomylić z grypą, zwłaszcza jeśli od powrotu z wojaży minęło trochę czasu. Lekarzowi, który nas bada, koniecznie trzeba powiedzieć, że odwiedzaliśmy egzotyczne kraje. UŻYTECZNE ADRESY www.who.int/ith/en www.szczepienia.pl www.pzh.gov.pl/epimeld/index_p.html#01