Nago, tyłem i o północy. Tak miała działać magia dawnych Słowian
Zioła zbierane o północy, amulety ukrywane pod progiem, wróżby z kichnięcia i zaklęcia mające wzbudzić miłość. W dawnych wierzeniach magia przenikała codzienne życie, choć wiele przypisywanych średniowieczu zwyczajów znamy dopiero z późniejszego folkloru.
Spis treści: Czy chrześcijaństwo wyparło dawne wierzenia Słowian? Boruta, utopce i zioła zbierane o północy. Tak działał świat dawnych wierzeń Nago, tyłem i o północy. Tak próbowano zdobyć miłość i szczęście Kichnięcie, kometa i pierwsza kąpiel dziecka. Tak odczytywano znaki Magia, wróżby i rytuały ochronne przez stulecia były częścią codziennego życia. Pomagały oswoić chorobę, niepewność, pogodę czy sprawy sercowe, a dawne wierzenia często przenikały się z chrześcijaństwem i późniejszym folklorem. Nie wszystkie zwyczaje przypisywane dziś średniowieczu rzeczywiście pochodzą z tej epoki, ale wiele z nich pokazuje, jak silna była potrzeba dostrzegania w świecie ukrytych znaków i nadprzyrodzonych zależności. Czy chrześcijaństwo wyparło dawne wierzenia Słowian? Wraz z chrztem Polski i chrystianizacją ziem polskich zaczęły przenikać na nie wzorce kultury chrześcijańskiej Europy, w tym piśmiennictwo, architektura i nowe formy organizacji życia religijnego. Proces ten nie polegał jednak wyłącznie na łagodnym wchłanianiu wcześniejszych wierzeń. Kościół zwalczał dawne kulty i obrzędy, a jednocześnie niektóre lokalne zwyczaje stopniowo przekształcały się i otrzymywały chrześcijańskie znaczenie. Tak było między innymi z obchodami przesilenia letniego, których elementy przetrwały w tradycji nocy świętojańskiej, choć ich forma zmieniała się przez stulecia. Podobnie chrześcijańskie obchody związane ze wspominaniem zmarłych mogły na ziemiach polskich przejmować pewne elementy wcześniejszych praktyk. Nie oznacza to jednak, że Dzień Zaduszny jest po prostu schrystianizowaną wersją dziadów. Równie ostrożnie należy mówić o zwyczajach takich jak topienie marzanny, zdobienie jaj czy śmigus-dyngus – mają one złożoną historię i nie zawsze da się je bezpośrednio wyprowadzić z religii przedchrześcijańskich. Jasełka natomiast są tradycją chrześcijańską, wyrosłą ze średniowiecznych widowisk bożonarodzeniowych, choć z czasem wchłonęły liczne elementy lokalnego folkloru. W przedchrześcijańskich wierzeniach słowiańskich czczono różne bóstwa i istoty nadprzyrodzone, którym przypisywano wpływ na poszczególne sfery życia. Chrześcijaństwo wprowadzało odmienną wizję Boga, nieporównywalnego z lokalnymi bóstwami opiekuńczymi, jednak w praktykach religijności ludowej również zwracano się do świata nadprzyrodzonego z prośbą o pomoc w konkretnych sytuacjach. Szczególną rolę odgrywał kult świętych, których proszono o wstawiennictwo: św. Krzysztofa w czasie podróży, św. Ulryka w chorobach i przy ranach, a św. Idziego między innymi w sprawach płodności. Według relacji Galla Anonima właśnie za wstawiennictwem św. Idziego miał przyjść na świat Bolesław Krzywousty. Jego rodzice, Władysław Herman i Judyta czeska, nie mogąc doczekać się syna, wysłali do opactwa Saint-Gilles w Prowansji poselstwo z darami, wśród których znajdował się złoty posążek przedstawiający chłopca. Kronikarz podaje, że jeszcze przed powrotem wysłanników księżna zaszła w ciążę. Boruta, utopce i zioła zbierane o północy. Tak działał świat dawnych wierzeń Wraz z chrystianizacją dawnym słowiańskim bóstwom, duchom i demonom coraz częściej nadawano nowe znaczenia. Istoty znane z wcześniejszych wierzeń bywały utożsamiane z diabłami, demonizowane albo spychane do sfery ludowych podań. Nie był to jednak jednolity ani planowy proces, a wiele znanych dziś postaci folkloru przybrało swoją ostateczną formę dopiero w czasach nowożytnych. Dotyczy to między innymi Boruty, eleganckiego diabła związanego z zamkiem w Łęczycy, który według późniejszych legend pomagał ludziom w zamian za podpisanie cyrografu. Rokita był natomiast odrębną postacią polskiego folkloru, kojarzoną przede wszystkim z wierzbami, bagnami i terenami podmokłymi, choć w niektórych opowieściach występował obok Boruty. Do świata ludowych wierzeń należały również utopce, którym przypisywano zwodzenie ludzi nad wodą, oraz mamuny, przedstawiane zwykle jako niebezpieczne żeńskie demony zagrażające kobietom i małym dzieciom. Większość szczegółowych opisów tych istot znamy jednak z późniejszych przekazów etnograficznych, dlatego nie należy automatycznie uznawać ich za wierne świadectwo wierzeń średniowiecznych. Kościołowi nie udało się całkowicie wyeliminować praktyk medycyny ludowej, w których wiedza o leczniczych właściwościach roślin często łączyła się z magią i rytuałem. Wierzono, że skuteczność ziół zależy nie tylko od ich rodzaju, lecz także od pory i miejsca zbioru – szczególną moc miały mieć rośliny zerwane o północy, o świcie, podczas nowiu albo na rozstajnych drogach. Wiedzę tę przechowywały kobiety nazywane znachorkami, zielarkami lub „mądrymi”, choć stosowane w różnych regionach określenia nie zawsze oznaczały dokładnie tę samą rolę. Część używanych przez nie roślin rzeczywiście mogła łagodzić niektóre dolegliwości, ale przypisywanie działania porze zbioru czy magicznym formułom należało już do sfery wierzeń. Według późniejszych przekazów upokorzony przez żonę księżną Gryfinę książę Leszek Czarny próbował leczyć bezpłodność lub zaburzenia potencji preparatami sporządzonymi przez lekarza Marcina z Krakowa ze sproszkowanych żab i węży, jednak kuracja nie przyniosła oczekiwanego rezultatu. Znacznie bardziej racjonalne podstawy miało stosowanie naparu z kwiatów lipy, miodu i rumianku. Z dawnych praktyk wywodzi się także zwyczaj straszenia osoby cierpiącej na czkawkę. Jego skuteczność nie jest jednak potwierdzona, a przekonanie, że gwałtowny przestrach może „wypędzić” dolegliwość z organizmu, należało przede wszystkim do świata ludowych wyobrażeń o chorobie. Nago, tyłem i o północy. Tak próbowano zdobyć miłość i szczęście Uważna obserwacja pogody i cyklu prac gospodarskich znajdowała odzwierciedlenie w licznych przysłowiach kalendarzowych. Do dziś znane jest powiedzenie „Barbara po wodzie, Boże Narodzenie po lodzie”, choć podobnych reguł nie należy traktować jako niezawodnych prognoz. Podobnie tak zwani zimni ogrodnicy oznaczają tradycyjnie okres przypadający w połowie maja, kiedy może nastąpić ochłodzenie. Nie jest to jednak zjawisko występujące regularnie każdego roku. W dawnych wierzeniach ludowych ważne miejsce zajmowały także praktyki mające zapewnić powodzenie w miłości. Szczególną moc przypisywano nasięźrzałowi pospolitemu, roślinie znanej już w dawnym polskim nazewnictwie, choć szczegółowe opisy związanych z nią rytuałów pochodzą głównie z późniejszych przekazów folklorystycznych. Według jednego z nich kobieta miała udać się po ziele nocą, nago i tyłem, a podczas jego zrywania wypowiadać zaklęcie: „Nasięźrzale, rwę cię śmiele, pięcią palcy, szóstą dłonią, niech się za mną chłopcy gonią”. Rytuał ten miał służyć nie tyle zachowaniu urody, ile wzbudzeniu zainteresowania mężczyzn. Sam nasięźrzał nazywano kwiatem paproci. Uczucie konkretnej osoby próbowano natomiast wywoływać za pomocą rozmaitych środków dodawanych do jedzenia lub napojów, takich jak lubczyk, a w niektórych przekazach również krew menstruacyjna. Do praktyk magii miłosnej należało też palenie figurki mężczyzny ulepionej z ciasta, aby – zgodnie z zasadą podobieństwa – zapłonął uczuciem tak jak ona. Próby zapobiegania ciąży również bywały łączone z rytuałami magicznymi. Jedna z takich praktyk polegała na skrapianiu krzewu czarnego bzu krwią menstruacyjną i wypowiadaniu słów: „Ty noś za mnie, a ja będę kwitła”. Były to jednak działania symboliczne, pozbawione rzeczywistej skuteczności antykoncepcyjnej. Pomyślność nowego domu próbowano zapewnić między innymi za pomocą tak zwanych depozytów zakładzinowych, czyli przedmiotów umieszczanych pod fundamentami, progami lub przyciesiami budynku. Mogły one pełnić funkcję ofiary, zabezpieczenia przed nieszczęściem albo amuletu, choć nie każde znalezisko tego rodzaju należy automatycznie interpretować jako świadectwo praktyk magicznych. Obrzędy ochronne i wróżebne towarzyszyły również zawieraniu małżeństwa. Obsypywanie pary młodej ziarnem miało zapewniać dostatek, szczęście i liczne potomstwo. W niektórych tradycjach za siebie rzucano także chleb lub ser, jednak nie ma podstaw, by współczesne tłuczenie kieliszków uznawać za bezpośrednią kontynuację tego zwyczaju. Kichnięcie, kometa i pierwsza kąpiel dziecka. Tak odczytywano znaki Szczególne znaczenie przypisywano również pierwszej kąpieli dziecka. Do wody wkładano niekiedy jajko, ziarna lub inne przedmioty symbolizujące zdrowie, płodność i dobrobyt, a wodę po kąpieli wykorzystywano w dalszych czynnościach obrzędowych. Zakres i znaczenie tych praktyk różniły się jednak zależnie od regionu. Powszechnie noszono także amulety chroniące przed chorobami, urokiem i działaniem złych mocy. Znaczenie wróżebne przypisywano wielu codziennym zdarzeniom. Interpretowano między innymi liczbę i okoliczności kichnięć, choć nie w każdej tradycji kichnięcie oznaczało dobrą wróżbę. Przyszłość próbowano odczytywać z cienia, kwiatów, liści, lotu ptaków, włosów, a także z wnętrzności zwierząt. Komety uznawano za zapowiedź wojen, epidemii, śmierci władców lub innych nieszczęść. Część dawnych przesądów przetrwała do dziś, choć zazwyczaj w zmienionej i uproszczonej formie. Nadal spotyka się przekonania, że stłuczone lustro przynosi pecha, czarny kot zwiastuje nieszczęście, a przejście pod drabiną sprowadza niepowodzenie. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te wierzenia pochodzą ze średniowiecza. Pokazuje raczej, że skłonność do dostrzegania znaków i przypisywania zdarzeniom ukrytych znaczeń nie była cechą wyłącznie jednej epoki. Źródło: Uniwersytet Śląski Nasza ekspertka prof. Bożena Czwojdrak Mediewistka z Uniwersytetu Śląskiego. Laureatka nagrody im. S. Herbsta (1999) oraz konkursu im. A. Heymowskiego (2004). Współredaktorka czasopisma „Średniowiecze Polskie i Powszechne”. Zajmuje się genealogią szlachecką i możnowładczą oraz badaniami nad dworami monarchów w Polsce późnego średniowiecza. Należy do Komisji Historycznej PAN, Towarzystwa Naukowego Societas Vistulana. Jest wiceprezesem Polskiego Towarzystwa Heraldycznego oddział w Krakowie, przewodniczącą Zespołu Studiów Słowiańskich i Wschodnioeuropejskich Komitetu Nauk Historycznych PAN oraz kierownikiem Zespołu Badań nad Dworami i Elitami Władzy przy Instytucie Historii PAN w Warszawie. Współprowadząca podcast historyczny National Geographic Polska.
Klątwa egipskiej niewolnicy na ołowianej tabliczce. Wyjątkowe odkrycie z terenu Europy
Czy egipska niewolnica mogła rzucić urok na północy Europy? Badacze rozszyfrowali tekst na ołowianej tabliczce znalezionej w Holandii. Unikalne połączenie greckiego języka, rzymskich imion i egipskiej magii rzuca nowe światło na wierzenia i codzienne życie w Cesarstwie Rzymskim.
Czy magia i rzucanie uroków to pieśń przeszłości? Okazuje się, że wcale nie. W 2017 roku na zlecenie kanału CI Polsat zapytano o to Polaków. Połowa badanych zadeklarowała doznania nadprzyrodzone, co dowodzi, że ludzki umysł nie jest w pełni racjonalny. W świecie starożytnym magia była jeszcze bardziej zakorzeniona. Stosowano nią jako realne narzędzie używane w codziennych sporach. Antyczne tabliczki klątw stanowiły mroczny element ówczesnej religijności. Magiczny ołów W pierwszych wiekach naszej ery tradycje magiczne (egipskie, bliskowschodnie, żydowskie) coraz silniej się ze sobą mieszały i rozprzestrzeniały po całym Imperium Rzymskim. W celu praktyk magicznych stosowano tabliczki tworzone z ołowiu, ponieważ był to materiał łatwy w obróbce, ciężki i chłodny w dotyku, co – jak wierzono w antyku – nadawało mu właściwości „wiązania” sił nadprzyrodzonych. Jednak był to też surowic szkodliwy dla zdrowia, co wpłynęło na zdrowie ówczesnych ludzi. Tabliczek używano, aby wpłynąć na przeciwników w czasie spraw sądowych, rywali sportowych czy konkurentów w miłości. Po wyryciu zaklęć tabliczki zakopywano w ziemi, by przekazać prośbę bóstwom rzymskim (ale nie tylko) i demonom. Sensacja pod placem ratuszowym w Heerlen Niedawne wykopaliska w holenderskiej gminie Heerlen, gdzie niegdyś znajdowała się rzymska osada wojskowa Coriovallum, przyniosły właśnie takie znalezisko. Pod placem ratuszowym, w dawnej jamie śmietnikowej, zespół holenderskich archeologów natrafił na ołowianą tabliczkę o wymiarach 9,3 na 4,8 centymetra. Artefakt ten, datowany na II wiek n.e., pokryty był napisami, które na pierwszy rzut oka były nieczytelne. Jednak badacze z Uniwersytetu w Heidelbergu podjęli się trudnego zadania odczytania zawartych na nim inskrypcji. Niezwykła fotografia pomaga badaczom Odczytanie drobnych liter na utlenionym ołowiu wymagało zastosowania najnowocześniejszych metod. Instytut Papirologii w Heidelbergu wykorzystał technikę RTI (Reflectance Transformation Imaging). Jest to komputerowe wspomaganie fotografii, polegające na wykonaniu serii zdjęć przy zmiennym oświetleniu. Dzięki cyfrowemu połączeniu tych obrazów naukowcy mogli manipulować światłem na ekranie, co pozwoliło uwypuklić nawet najmniejsze nierówności powierzchni i precyzyjnie zidentyfikować wyryte znaki. I tu czekało naukowców zaskoczenie. Grecki język i egipski styl na północy Europy Tym, co wyróżnia tabliczkę z Heerlen na tle innych znalezisk z tego obszaru Cesarstwa Rzymskiego, jest jej język i styl. Podczas gdy większość klątw znajdowanych w północnej Europie zapisywano po łacinie, ten artefakt zawiera tekst w starożytnej grece utrzymany w stylu egipskim. Na tabliczce widnieją inwokacje do bóstw i demonów, a także trzy tajemnicze symbole magiczne, które miały ułatwić komunikację z mocami nadprzyrodzonymi. Jest to kolejny dowód na synkretyzm religijny tamtych czasów, w którym tradycje egipskie, bliskowschodnie i żydowskie przenikały do najdalszych zakątków Imperium Rzymskiego. Zagadka czterech niewolników i tajemniczej autorki Przejdźmy do sedna. Kto rzucił klątwę na kogo? Inskrypcja zawiera imiona dwóch mężczyzn o łacińskich korzeniach oraz dwóch kobiet o imionach greckich, określonych jako współniewolnicy. Dr Rodney Ast sugeruje, że tabliczka mogła być klątwą rzuconą na tę czwórkę lub w jej imieniu przeciwko komuś innemu. Badacze nie wykluczają, że autorką klątwy była jedna z wymienionych kobiet. Mogła ona przybyć z rzymskiego Egiptu, gdzie pozyskała wiedzę na temat tamtejszych praktyk magicznych i rytuałów. Na razie nie znamy pełnej treści klątwy, bo jej nie ujawniono. Ale nie wynika to z obaw badaczy przed jej użyciem przez innych. Po prostu pracują nad artykułem naukowym na ten temat. Inskrypcja zostanie poddana wnikliwym analizom. Źródło: Uniwersytet w Heidelbergu Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Ten tajemniczy wzór miał chronić przed zarazą. Pochodzenie zaklęcia „abrakadabra” sięga starożytności
Wyrażenie „abrakadabra” nie zawsze oznaczało sztuczkę sceniczną. Jego historia sięga czasów starożytnego Rzymu, gdzie pełniło funkcję magicznego zaklęcia chroniącego przed chorobami.
Spis treści: Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? Zaklęcie, które leczyło choroby Hipotezy dotyczące znaczenia abrakadabry Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej Dlaczego dziś to tylko słowo? Najwcześniejsza wzmianka o „abrakadabrze” pochodzi z tekstu z II wieku n.e. Wspominano w nim ten termin jako środek na gorączkę. Słowo „abrakadabra” często sygnalizuje, że wydarzyło się coś magicznego – może przemiana, a przynajmniej sztuczka. Sam wyraz jest osobliwy. Dziś to niemal uniwersalny znak rzeczy niemożliwych. Specjaliści wciąż dyskutują o jego dokładnym pochodzeniu. Nie da się jednak zaprzeczyć, że jest starożytny. Kiedy po raz pierwszy zapisano słowo „abrakadabra”? „Abrakadabra” pojawia się po raz pierwszy w pismach Kwintusa Serenusa Sammonikusa ponad 1800 lat temu jako magiczny sposób na gorączkę. Taka gorączka w epoce sprzed antybiotyków mogła skończyć się śmiercią. Bywała m.in. objawem malarii. Sammonikus był nauczycielem dzieci, które zostały cesarzami rzymskimi: Gety i Karakalli. Jego uprzywilejowana pozycja w bogatej, wpływowej rodzinie wzmacniała wagę jego słów. W II wieku n.e. w księdze „Liber Medicinalis” („Księga medycyny”) radził przygotować amulet z pergaminem, na którym wypisano magiczne słowo. Amulet należało zawiesić choremu na szyi. Nakazywał wypisywać wyraz w kolejnych wierszach w dół, za każdym razem z jedną literą mniej, tak by tworzył trójkąt skierowany w dół – jak na ilustracji powyżej. Napis miał składać się z 11 wierszy. Piszemy aż do wyczerpania liter w słowie. W ten sam sposób – tłumaczył Serenus – zniknie i gorączka. Zaklęcie, które leczyło choroby Zgodnie z nowszymi badaniami warianty „abrakadabry” pojawiają się też w egipskim papirusie zapisanym po grecku z III wieku n.e. W kolejnych wierszach pomija się w nim samogłoski na początku i na końcu wyrazu. Podobny zabieg widzimy w koptyjskim kodeksie z VI wieku, lecz z innym magicznym słowem. Dla wyznawców greckiej magii zapisywanie wariacji słowa w trójkącie skierowanym w dół tworzyło „grono winogron” albo „kształt serca”. Był to sposób zapisu ustnej inkantacji, która powtarzała i pomniejszała imię złego ducha. – Uważano, że takie duchy wywołują choroby – a obie wersje zaklęcia z „abrakadabrą” miały leczyć gorączkę i inne dolegliwości. – „Abrakadabra” była apotropaiczna, to znaczy była słowem, które może odwracać złe rzeczy – wyjaśnia prof. Elyse Graham, historyczka języka ze Stony Brook University. – Jej pochodzenie bywało przedmiotem wielu sporów. Hipotezy dotyczące znaczenia „abrakadabry” Niektórzy wywodzą „abrakadabrę” z hebrajskiej frazy „ebrah k’dabri”, czyli „stwarzam, gdy mówię”. Inni wskazują na aramejskie „avra gavra”, to jest „stworzę człowieka” – słowa Boga z szóstego dnia stworzenia. Jeszcze inni dostrzegają podobieństwo do „avada kedavra”, „Klątwy Zabijającej” z książek o Harrym Potterze. – Autorka, J.K. Rowling, mówiła, że to po aramejsku „niech to będzie zniszczone”. Mediewista Don Skemer, specjalista od magii i były kustosz rękopisów na Uniwersytecie Princeton, proponuje inne wyjaśnienie. – „Abrakadabra” może pochodzić od hebrajskiej frazy „ha brachah dabarah”, czyli „imię błogosławionego”. Uznawano ją za imię magiczne. – To przekonujące – dodaje. – Boskie imiona są ważnym źródłem nadprzyrodzonej mocy, która ma chronić i leczyć. Widzimy to w magii starożytnej, średniowiecznej i nowożytnej. – Dla wczesnych chrześcijan imiona wywiedzione z hebrajskiego cieszyły się wysoką estymą. Hebrajski był językiem Boga i Stworzenia – podsumowuje Skemer. Z antycznego amuletu do sztuczki scenicznej „Abrakadabra” zdaje się przez wiele stuleci zachowywać funkcję magicznego remedium na choroby. Żydowski rękopis z XVI-wiecznych Włoch notuje wersję zaklęcia do amuletu przeciw gorączce. Daniel Defoe zanotował w „Dzienniku roku zarazy”, że w XVII-wiecznym Londynie używano go, by zapobiec zakażeniu. – Jakby zaraza nie była ręką Boga, lecz rodzajem opętania przez złego ducha. Jakby miały ją odpędzać znaki zodiaku, karteczki związane na tyle i tyle supełków, a także pewne słowa lub figury. W szczególności słowo „Abracadabra”, uformowane w trójkąt lub piramidę – pisał. Z czasem jednak słowo straciło praktyczną „moc”. Na początku XIX wieku pojawia się w sztuce teatralnej Williama Thomasa Moncrieffa jako przykład formułki, którą wymawia iluzjonista. W XX wieku najgłośniejsze odniesienie spotykamy może w religii Thelemy, założonej na początku lat 1900 przez Aleistera Crowleya. Okultysta często używał formy „abrahadabra” w „Liber AL vel Legis” („Księdze Prawa”) z 1904 roku i twierdził, że to imię nowej ery ludzkości. – Wywiódł je z numerologii hermetycznej (Qabalah), która skłoniła go, by wymienić C na H. Dlaczego dziś to tylko słowo? Historyczka Graham zauważa, że magia uchodziła za pomocną w leczeniu tylko do czasu rozwoju medycyny. – Kiedyś potrzebowaliśmy magii do różnych rzeczy. Dziś mamy leki, które działają lepiej – mówi. – Dlatego „abrakadabra” trafiła do świata sztuki scenicznej i kuglarskich sztuczek. Dziś magia polega bardziej na widowisku i odwracaniu uwagi. Jeśli „abrakadabra” zachowała jakąś moc, to może dlatego, że nikt nie wie na pewno, co znaczy. – Magiczne słowo daje moc magowi, podczas gdy postronni nie wiedzą, czym ono jest – mówi Graham. – W oczach innych to właśnie obdarza magika potęgą. Jeśli słowo brzmi bezsensownie – być może o to chodzi. – Gdyby nie było tajemnicze, byłoby mniej magiczne. Źródło: National Geographic
Aleister Crowley – kim był naprawdę „najbardziej niegodziwy człowiek świata”
Prasa okrzyknęła go „najbardziej niegodziwym człowiekiem świata”. Sam wolał tytuł „Wielkiej Bestii”, twierdził też, że jego nowa religia zawarta w „Księdze Prawa” zniszczy chrześcijaństwo. 12 października wypada 150. rocznica urodzin Aleistera Crowleya, brytyjskiego okultysty i autora systemu religijno-filozoficznego Thelema.
Spis treści: Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Śpiewał o nim niedawno zmarły Ozzy Osbourne, nawiązując w kawałku „Mr. Crowley” do niezrozumianej natury okultysty zwracającego społeczeństwu namiastkę magii. Marilyn Manson w utworze „Misery Machine” zabierał słuchaczy w podróż do „opactwa Thelemy”. Zespół Behemoth nazwał swój piąty studyjny album „Thelema. 6” na cześć religijno-filozoficznego systemu. Wizerunek Aleistera Crowleya znalazł się ponadto na okładce albumu The Beatles „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band”. Założyciel Kościoła szatana Anton LaVey tytułował go zaś… „naćpanym pozerem”. Filozofia Thelemy: co naprawdę głosił Aleister Crowley? Aleister Crowley był postacią tyleż kontrowersyjną, co fascynującą. Dla jednych geniusz stojący na straży iście nietzscheańskiej koncepcji woli jednostki, dla drugich – obłąkany mitoman. Wywarł niezrównany wpływ na popkulturę. Dla wielu artystów stał się symbolem buntownika, w którego rysie dostrzegano znamiona niezrozumienia przez resztę świata. Jego kontrowersyjny styl życia do dziś budzi spore emocje. Crowley był krzewicielem nowego systemu religijnego Thelema, który w jego założeniu miał wyprzeć chrześcijaństwo. Swoje życie podporządkował idei: „Czyń wedle swej woli, która będzie całym Prawem”. Ile wyznawców myśli samozwańczego proroka, tyle odczytań jego niezwykłej filozofii. Wśród głównych założeń crowleyanizmu można jednak wymienić samostanowienie, autodyscyplinę jako najwyższą formę moralności, siłę woli, mistycyzm i okultyzm. Sam autor zachęcał do indywidualnych odczytań przekazu, jednocześnie przestrzegając przed próbami nawrócenia innych – podążanie ścieżką Thelemy miało być świadomym aktem. Objaśniającą system Thelemy „Księgę Prawa” miała podyktować Crowleyowi tajemnicza, nadnaturalna istota Aiwaz w 1904 roku, gdy przebywał w Egipcie podczas miesiąca miodowego z pierwszą żoną Rose Kelly. Niezbadany byt charakteryzował później słowami: „Był to ciemny, wysoki mężczyzna – krzepki i zdrowy trzydziestolatek o twarzy dzikiego władcy. Oczy miał przysłonięte, gdyż mogły unicestwić wszystko, na co spojrzy”. Określał go ponadto jako „albo anioła, albo demona, albo Boga”. Dlaczego Crowley został uznany za wcielenie zła? Wydarzenie miało zwiastować nadejście nowej ery, w którym każdy odnajdzie prawdziwe jestestwo. Aleister Crowley widział się natomiast w roli przewodnika, który przy pomocy magii i kontaktów z bytami pochodzącymi z innego wymiaru pozwoli ludziom osiągnąć wyżyny duchowości. Nie dziwi zatem fakt, że na początku XX wieku tradycjonalistyczne i zwykle pobożne społeczności uznały go za gorszące wcielenie zła. Na długie lata przed nurtem współczesnych organizacji religijnych stanowiących odpowiedź na zachodzące zmiany kulturowo-społeczne, Aleister Crowley promował niezależność jednostki i sprawczość. „Udało mi się poskromić wszelkie zakamarki mego umysłu i sprawić, że sam stałem się moralnością o wiele poważniejszą od wszystkich innych, z racji jej absolutnej wolności od jakiegokolwiek kodeksu postępowania” – pisał. Jak z pobożnego dziecka narodziła się „Wielka Bestia”? Jak wyglądały początki Aleistera Crowleya? Zanim uwierzył, że przyszłość ludzkości spoczywa na jego barkach, dorastał w religijnej rodzinie piwowarskiej. Ortodoksyjni rodzice posłali urodzonego 12 października 1875 roku w angielskim Royal Leamington Spa Edwarda Alexandra Crowleya do szkoły przykościelnej słynącej z brutalnej dyscypliny. Wpajane chłopakowi surowe wartości zrodziły bunt i popadnięcie w dekadencję. Podróżował po świecie w poszukiwaniu sensu istnienia i zapoznając się ze zróżnicowanymi wierzeniami obcych kultur. Eksperymentował z używkami i seksem, pisał skandalizującą, nacechowaną erotyzmem poezję. Wspomniane oświecenie, jakiego rzekomo doznał w 1904 roku, spisując „dyktowane” przez Aiwaza słowa do „Księgi Praw”, zmieniło jego (i nie tylko) życie. Okrzyknął się „Wielką Bestią”. Samozwańczy tytuł nawiązywał do słów matki Crowleya, która w obliczu zboczenia syna ze ścieżki wiary nazwała go piekielnym wysłannikiem – bestią, biblijną zapowiedzią chaosu i końca świata. Czy Crowley był prekursorem współczesnego rozwoju osobistego? „Każdy mężczyzna i każda kobieta to gwiazda” – brzmi jedna z najsłynniejszych maksym Crowleya. W tym kontekście odrzucając magiczną otoczkę jego systemu, możemy zauważyć innowacyjną wiarę w siłę woli. Według kontrowersyjnego mistyka życie w zgodzie z własną wolą pozwoli uniknąć wszelkich przeciwności. Należy ją jednak odkryć, a następnie pozostać w samoświadomości i samodoskonaleniu, co zdaniem Crowleya pozwoli każdemu z nas osiągnąć to, czego właściwie pragnie. Tego typu założenia przypominają niemal hasła głoszone przez dzisiejszych motywujących coachów. Nic dziwnego, że przed laty zainteresowały ludzi na szeroką skalę. Aleister Crowley zrywał z represyjną moralnością przełomu wieków oraz zakorzenioną w chrześcijaństwie martyrologią. Jako propagator doczesnych przyjemności i wolności jednostki stanowił zagrożenie dla klasycznych systemów. Wyznaczył szlak współczesnym twórcom zrywającym z tradycją – od muzyków przez pisarzy do filozofów stojących na czele nowych ruchów religijnych. Mag nad przepaścią – ciemna strona życia Aleistera Crowleya Niestety, choć przez długie lata rozprawiał na temat przezwyciężania słabości i kształtowania siły woli, nie potrafił wygrać z narkotykami. W „Księdze Prawa” pisał w kontekście osób mierzących się z nałogiem: „Nie lituj się nad upadłymi! Ja nigdy ich nie znałem. Nie jestem dla nich. Nie pocieszam: nienawidzę pocieszanego i pocieszającego. Ja jestem jedynym i zdobywcą. Nie należę do niewolników, którzy giną”. Hipokryzja polegała na tym, że Crowley nie był w stanie wyrzec się heroiny. Wśród jego eksperymentów znalazła się kokaina, opium, haszysz, eter czy pejotl, z którym miał zaznajomić Aldousa Huxleya, autora „Nowego, wspaniałego świata”. To jednak heroinowa paranoja zaprowadziła go do grobu. Złośliwi twierdzą, że śmierć Aleistera Crowleya w wieku 72 lat mimo wyniszczającego stylu życia, to jedyny dowód jego magicznych zdolności… Dziedzictwo Crowleya: jak „Wielka Bestia” stała się ikoną buntu? Samozwańczy prorok odszedł w 1947 roku. Jego religia dziś jest szerzona przez okultystyczny zakon Ordo Templi Orientis, prowadzony niegdyś przez samego Crowleya. W skład nauk O.T.O poza Thelemą wchodzą również magia, joga, kabała czy hermetyzm. Obecnie mit Aleistera Crowleya podtrzymują nie tylko wyznawcy jego barwnej myśli. Ekscentryzm okultysty i skandaliczna otoczka wokół jego postaci wciąż ciekawią kolejne pokolenia, sprawiając, że pozostaje postacią owianą legendą. Po dekadach od śmierci Crowley jest wzorowany na strażnika nonkonformizmu i systemowego buntownika, który w czasach konserwatywnej obyczajowości zachował wierność własnym poglądom skoncentrowanym wokół indywidualnej sile woli. Źródło: National Geographic Polska Nasza ekspertka Paula Apanowicz Dziennikarka i absolwentka filozofii na Uniwersytecie Gdańskim. Publikowała na łamach tygodnika „Polityka”, serwisów Ofeminin.pl, Histmag.org, stare-kino.pl i OldCamera.pl. Debiutowała jako autorka książką zbiorową „Twarze i Maski. Ostatni wielcy kochankowie kina” (wyd. ebookowo, 2021)
Nazywano go „arcykapłanem Szatana”. Kim był Czesław Czyński z Kujaw?
Biografia Czesława Czyńskiego to gotowy scenariusz na film – przygodowy, kryminalny lub horror. Dziś nazwisko Czyński kojarzy się głównie z arystokratą-amantem ze „Znachora”. Jednak 100–150 lat temu wzbudzało fascynację i wstręt, zachwyt i strach.
W tym artykule: Niezwykłe eksperymenty hipnotyczne Romans pod hipnozą Ślub z podstawionym pastorem Intrygi na carskim dworze Czesław Czyński wraca do Polski Czesław Czyński urodził się w roku 1858 w kujawskim Turzynku pod Nieszawą. Po powstaniu styczniowym jego rodzina schroniła się we Francji, a potem w Austro-Węgrzech. A właściwie na ziemiach polskich zaboru austriackiego. W Krakowie przez parę lat Czesław studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Niezwykłe eksperymenty hipnotyczne Interesował się zjawiskami, które w większości dziś ocenilibyśmy jako paranaukowe czy pseudonaukowe. Pasjonował się chiromancją, hipnozą, fizjonomiką (poznawanie charakteru z rysów twarzy i kształtów głowy), spirytyzmem, grafologią. Przedstawiał się fałszywie jako doktor, a także twierdził, że leczy przy użyciu hipnozy. Propagował też popularny wówczas sztuczny „boski” język volapük. Przez Galicję, Małopolskę i Kujawy rozpoczął drogę do międzynarodowej kariery. „W sali bydgoskiego variété Concordia przy niezwykłym powodzeniu wśród 800-osobowego tłumu robił swe niezwykłe eksperymenty hipnotyczne, którymi, jak i […] wytwornością, publiczność była oczarowana. Szalone wrażenie wywierały jego produkcje w sali oświetlonej gazem, którego płomyki głośno skwierczały w przeelektryzowanym nastrojem powietrzu. Dreszcz grozy przenikał umysły, gdy Czyński zbliżał palce do obrazu, chcąc go siłą swej szatańskiej sztuki zrzucić ze ściany, a z palców wyrastały mu długie, płonące, błękitne nitki elektryczne, wibrujące z delikatnym, przejmującym trzaskiem” – pisała ówczesna prasa. Romans pod hipnozą Jednak takie cyrkowe sztuczki były dopiero wstępem do prawdziwej kariery Czyńskiego. Intrygował i budził zazdrość mężczyzn, zachwycał i fascynował kobiety. Z kochanką-medium jeździł po kolejnych miastach. Toruń, Gdańsk, Drezno, Berlin – wymieniała prasa. Mierzył wysoko, jednak przez finansowe nadużycia naraził się wpływowym niemieckim rodzinom. Pobyt w więzieniu najwyraźniej go jednak nie przerażał. W 1893 roku doszło do afery, która tyleż mu zaszkodziła, co przyniosła jeszcze większy rozgłos. Za sprawą bogatej klientki, bliskiej krewnej cesarza Niemiec, która zgłosiła się po pomoc do – jak Polak się przedstawiał – „interpretatora przeszłości, przyszłości i teraźniejszości” oraz „magnetyzera”, czyli hipnotyzera. „Baronówna Jadwiga von Zedlitz przyszła z wizytą do gabinetu Czyńskiego 12 sierpnia 1893 roku. Chorowała, potrzebowała pomocy – dokuczały jej wzdęcia, szumy w uszach i migreny. Hipnotyzer obiecał pomoc. Seanse lecznicze wkrótce przerodziły się w romans” – opisują w książce „Jasnowidze i detektywi” Agnieszka Haska i ‎Jerzy Stachowicz. Efektem tych spotkań był ślub 8 lutego 1894 roku w Monachium. Jednakże fikcyjny, bezprawny, ponieważ Czesław Czyński miał już żonę. Gdynia. Archeologiczne tajemnice najmłodszego polskiego miasta: garnki z oczami Gdynia bywa określana najmłodszym polskim miastem. Jednak historia tego miejsca jest bardzo odległa. Sięga kilku tysiącleci wstecz. Wśród archeologicznych zagadek są urny, które… patrzą... Ślub z podstawionym pastorem Brnął jednak w aferę i wciągał innych. „Wszystko odbyło się z wielką pompą, rolę ewangelickiego pastora odegrał Stanisław Wartalski, wiedeński handlarz winem i stary znajomy Czyńskiego. Ślub – jak można się domyślać – doprowadził rodzinę baronówny do szewskiej pasji. Czyński został aresztowany i oskarżony o namawianie do występku przeciwko porządkowi publicznemu. Chodziło o skłonienie Wartalskiego do odegrania roli duchownego, o posługiwanie się fałszywym dokumentem, czyli aktem ślubu, oraz – co wywołało największą sensację w całej Europie – o przestępstwo przeciwko obyczajowości, czyli zahipnotyzowanie panny von Zedlitz i zmuszenie jej, by go pokochała oraz obcowała z nim płciowo”. „Proces trwał 4 dni, mówiono o nim w całej Europie. Chętnie wydobywano na światło dzienne wszelkie niecne i podejrzane czyny oskarżonego lub dyskutowano na temat rzeczywistych możliwości hipnozy. Czyńskiego zaszufladkowano jako oszusta i człowieka niebezpiecznego. Baronówna, która próbowała go bronić, została uznana za wciąż podległą hipnotycznej sugestii bądź za zwykłą histeryczkę” – czytamy w „Jasnowidzach i detektywach”. Opinie biegłych były niejednomyślne, więc ostatecznie Czesława uwolniono od zarzutu uwiedzenia i skazano na 3 lata więzienia za oszustwo, jakim było wzięcie kolejnego ślubu przed uprzednim rozwodem. Na ile on wykorzystał arystokratkę, a na ile baronówna szukała przystojnego męża, a rodzina kobiety chciała ją kontrolować – trwają spory do dziś. Czyński w więzieniu myślał o samobójstwie, znalazł się na granicy życia i śmierci. Przetrwał, wyszedł po trzech latach i… dopiero wtedy pokazał, na co go stać. Tym razem w Petersburgu. Intrygi na carskim dworze Zafascynowany naukami francuskiego okultysty Gerarda Encausse’a (1865–1916), zwanego Papusem, zaczął szerzyć jego nauki. Ruch ten nazwano martynizmem. Był rodzajem mistycznego, gnostycznego, ezoterycznego chrześcijaństwa. Papus kilkakrotnie gościł na carskim dworze. A Czyński, działający pod ezoterycznym imieniem Punar Bhava, nadstawiał ucha, zdobywał wpływy i wyciągał pieniądze od arystokracji. Został w Petersburgu nauczycielem księcia Mikołaja Jusupowa. Ten zaś był zaprzysięgłym wrogiem „szalonego mnicha” Rasputina, zdobywającego coraz większą władzę nad carską rodziną Romanowów. Czyński wplątał się w ten sposób w kolejną aferę. Prawdopodobnie na carskim dworze Polak zasłyszał informacje wskazujące na prawdopodobieństwo międzynarodowego konfliktu między mocarstwami (który potem nazwano I wojną światową). Opisał to jako swoje przepowiednie. „Wśród huku armat, szczęku oręża, wśród łun pożarów, jęków mordowanych, wstępuje rok niepański 1913, ten ponury! (...) Rosja, opiekunka Słowian z woli Przeznaczenia, nie ulęknie się pogróżek Austrii, Niemiec i Turcji! Silna wiarą i przywiązaniem ku niej narodów słowiańskich, staje się potężną kierowniczką narodów przyszłości (...) To koalicja narodów, krucjata przeciw Niemcom. Jakże się przedstawia mi owa koalicja? Koalicja narodów europejskich wytworzona przez zabiegi Francji, tak się przedstawia w wizji astralnej: Z jednej strony Rosja, Anglia, Francja, Federacja Bałkańska; z drugiej strony Austria, Niemcy, Rumunia (?) i Turcja” – wieszczył. Przez te podsłuchane „przepowiednie” znalazł się na celowniku carskiej Ochrany. Musiał uciekać przed jej agentami do Warszawy. Czesław Czyński wraca do Polski Rozgłaszał wieści, jakoby zmarł. Potem, symulując obłęd, znalazł schronienie w zakładzie w Tworkach. Tak ocalił życie, a już w niepodległej Polsce dalej krzewił swoje nauki. Po sporze wśród martynistów, Czyński założył w latach 20. lożę zakon Ordo Albi Orientis. Jego karierę zakończyła seria samobójstw członków organizacji. „»Arcykapłan szatana« w rękach policji warszawskiej” – grzmiał „Ilustrowany Kuryer Codzienny” we wrześniu 1930 roku. Dziennikarze zarzucali Czyńskiemu bluźnierstwa, orgie, czarne msze. Magia seksualna i satanizm – czytelnicy byli zszokowani. Przybity wydarzeniami, Czyński zmarł w 1932 roku. „Podniosły system chrześcijańskiej ezoteryki, jakim był martynizm, stanowił dla Czyńskiego pełną frazesów fasadę, dzięki której mógł on wydawać się człowiekiem niezwykle etycznym, choć jego zachowanie bardzo często nie miało z moralnością nic wspólnego (...) Wydarzenia prokurowane przez niego częstokroć miały charakter nieetyczny, a nawet kryminalny” – ocenia religioznawca Zbigniew Łagosz w książce „Czesław Czyński. Czarny adept”. Źródła: Czesław Czyński, „Przepowiednie polityczne Czesława Czyńskiego [Punar-Bhava]”, Księgarnia St. Sadowskiego, Warszawa 1914, Agnieszka Haska, Jerzy Stachowicz, „Jasnowidze i detektywi”, Sonia Draga, Warszawa 2019, Zbigniew Łagosz, „Czesław Czyński”, na: http://www.tradycjaezoteryczna.ug.edu.pl/node/199, Zbigniew Łagosz, „Czesław Czyński. Czarny adept”, Okultura, Warszawa, 2017 „Arcykapłan szatana” w rękach policji warszawskiej, w: „Ilustrowany Kuryer Codzienny”, nr 241/1930 Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Tajemnicze słowo abrakadabra było znane już w starożytności. Miało zaskakujące zastosowanie
Najwcześniejsza wzmianka o zaklęciu abrakadabra pochodzi z tekstu z II wieku naszej ery. Tego słowa pierwotnie używano w starożytnej medycynie.
W tym artykule: Abrakadabra jako lecznicze zaklęcie Ochrona przed złymi duchami Święte imię Zaklinanie chorób Słowo owiane tajemnicą Kiedy słyszysz słowo „abrakadabra”, wiesz, że wydarzyło się coś magicznego. Może transformacja, a przynajmniej jakaś sztuczka. Obecnie abrakadabra jest niemal uniwersalnym symbolem czegoś niemożliwego. Może też kojarzyć się ze śmiercionośnym zaklęciem „avada kedavra” z uniwersum Harry’ego Pottera. Według pisarki J.K. Rowling w języku aramejskim oznacza to „niech ta rzecz zostanie zniszczona”. Samo słowo jest osobliwe. Eksperci wciąż debatują nad dokładnym pochodzeniem abrakadabry. Jednak ma ona niezaprzeczalnie starożytny rodowód. Abrakadabra jako lecznicze zaklęcie Abrakadabra po raz pierwszy pojawiła się w pismach Quintusa Serenusa Sammonicusa ponad 1800 lat temu. Oznaczała magiczny lek na gorączkę. W dawnych czasach gorączka była objawem potencjalnie śmiertelnych chorób, takich jak malaria. Serenus był wychowawcą dzieci, które zostały cesarzami rzymskimi – Gety i Karakalli. Uprzywilejowana pozycja w zamożnej rodzinie arystokratycznej dodała wagi jego słowom. W II wieku n.e. Serenus napisał dzieło zatytułowane „Liber Medicinalis” („Księga medycyny”). Na gorączkę zalecał wykonanie amuletu zawierającego pergamin z wypisanym magicznym słowem, który zawieszano na szyi chorego. Zalecił, aby słowo to było pisane w kolejnych wierszach, ale w trójkącie skierowanym w dół. Za każdym razem pisano o jedną literę mniej: ABRACADABRA ABRACADABR ABRACADAB … AB A Napis składałby się wówczas z 11 wierszy zapisanych tak, aby ze słowa nie pozostały żadne znaki. W ten sam sposób, twierdził Serenus, gorączka również zniknie. Ochrona przed złymi duchami Według najnowszych badań abrakadabra pojawiała się także w egipskim papirusie, spisanym w języku greckim w III w. n.e. Tu zapis pomija samogłoski na początku i na końcu abrakadabry w kolejnych wersach. Zaklęcie występuje też w kodeksie koptyjskim z VI wieku. Tu użyto tej samej metody, ale innego magicznego słowa. Dla greckich wyznawców magii pisanie odmian słowa w trójkącie skierowanym w dół tworzyło „kiść winogron” lub „kształt serca”. Miało to być sposobem na zapisanie zaklęcia, które powtarzało i pomniejszało imię złego ducha. Uważano, że to owe duchy powodują choroby. Obie wersje abrakadabry miały leczyć gorączkę i inne dolegliwości. – Abrakadabra była elementem magii apotropeicznej. Czyli słowem, które mogło pomóc uniknąć złych rzeczy – wyjaśnia Elyse Graham, historyczka języka na Uniwersytecie Stony Brook. Dodaje przy tym, że pochodzenie zaklęcia było przedmiotem wielu dyskusji. Święte imię Niektórzy badacze uważają, że abrakadabra pochodzi od hebrajskiego wyrażenia „ebrah k’dabri”. Oznaczać ma „tworzę, kiedy mówię”. Inni sądzą, że pochodzi od „avra gavra”. To aramejskie wyrażenie oznaczające „stworzę człowieka”. Chodzi o biblijne słowa Boga w szóstym dniu Stworzenia. Historyk średniowiecza Don Skemer, specjalista w dziedzinie magii i były kustosz rękopisów na Uniwersytecie Princeton, sugeruje, że abrakadabra może pochodzić od hebrajskiego wyrażenia „ha brachah dabarah”. To oznacza „imię błogosławionego” i było uważane za imię magiczne. – Myślę, że to wyjaśnienie jest wiarygodne. Boskie imiona są ważnym źródłem nadprzyrodzonej mocy ochronnej i uzdrawiającej. Widzimy to w magii starożytnej, średniowiecznej i współczesnej – mówi Skemer. – Wśród pierwszych chrześcijan imiona wywodzące się z języka hebrajskiego cieszyły się dużym uznaniem. Hebrajski był językiem Boga i Stworzenia – dodaje badacz. Zaklinanie chorób Abrakadabra przez wiele stuleci spełniała swoją funkcję magicznego lekarstwa na choroby. XVI-wieczny żydowski rękopis z Włoch odnotowuje wersję zaklęcia służącego jako amulet zapobiegający gorączce. Angielski pisarz Daniel Defoe odnotował w „Dzienniku roku zarazy”, że w XVII-wiecznym Londynie stosowano zaklęcie w celu zapobiegania infekcji: „Jakby plaga nie była ręką Boga, ale rodzajem opętania przez złego ducha i że należy ją odgradzać krzyżykami, znakami zodiaku, papierami powiązanymi dużą liczbą węzłów i zapisanymi pewnymi słowami lub cyframi, zwłaszcza słowem Abrakadabra uformowanym w trójkąt lub piramidę”. Jednak zaklęcie w końcu straciło swą moc. Na początku XIX wieku pojawiło się w sztuce teatralnej napisanej przez Williama Thomasa Moncrieffa jako przykład słowa wypowiadanego przez magów. Słowo owiane tajemnicą Jedynym godnym uwagi odniesieniem do abrakadabry w XX wieku może być religia o nazwie Thelema, założona na początku XX wieku przez Aleistera Crowleya. Okultysta często używał słowa „abrahadabra” w swojej „Liber Al Vel Legis” („Księga prawa”) z 1904 r. Twierdził, że jest to nazwa nowej ery ludzkości. Miał ją wyprowadzić z systemu numerologicznego znanego jako Kabała hermetyczna. Elyse Graham zauważa, że magię uznawano za użyteczną jako lekarstwo, zanim powstała współczesna medycyna. – Kiedyś używaliśmy magii do różnych celów. Teraz mamy lepsze od niej leki – mówi historyczka. Abrakadabra została zepchnięta do sfery magii scenicznej i sztuczek. Jeśli abrakadabra nadal zachowuje jakąkolwiek moc, może to wynikać z tego, że nikt nie jest pewien, co oznacza. – Magiczne słowo daje magowi moc. Osoby niewtajemniczone nie wiedzą, co to jest – mówi Graham. Jeśli więc abrakadabra brzmi bezsensownie, może o to właśnie chodzi. – Gdyby słowo nie było tajemnicze, byłoby mniej magiczne – dodaje badaczka. Źródła: University of Michigan, National Geographic.
Odkryto starożytny podręcznik czarów. Księga mocy zawiera odniesienia do sekty setian
Badacze z Macquarie University i Uniwersytetu w Sydney odkryli w Egipcie starożytny podręcznik czarów, który zawiera odniesienia do setiańskiej sekty. Księga składa się z 20 stron pergaminu wykonanego z wołowej skóry, mierzących 23 cm na przekątnej.
W tym artykule: Co zawiera starożytny podręcznik czarów? Kim byli Setianie? Kto używał księgi zaklęć? Czy magia była popularna w Egipcie w VII wieku? Skąd w magicznych tekstach wzięło się imię Chrystusa? Kim mógł być wymieniony w „Podręczniku" Baktioha? Starożytny podręcznik czarów i zawarte w nim zaklęcia zostały spisane po koptyjsku, języku używanym w antycznym Egipcie między II a XVII wiekiem, który korzystał ze znaków zapożyczonych z greki oraz z demotycznego języka egipskiego. Co zawiera starożytny podręcznik czarów? Księga rozpoczyna się serią inwokacji do bóstw, po których umieszczono rysunki i słowa dające moc. Następnie pojawiają się 27 zaklęć przydatnych w różnych okolicznościach życiowych, takich jak rzucanie miłosnych uroków, wypędzanie złych duchów oraz leczenie „czarnej żółtaczki". W księdze wymieniono również konkretne czynności, które należy wykonać, aby zaklęcie zadziałało. Na przykład, aby kogoś sobie podporządkować, należy zapisaną w kodeksie magiczną formułę wypowiedzieć nad dwoma gwoździami, a następnie wbić je we framugę drzwi wejściowych (jeden po prawej, a drugi po lewej stronie) domu osoby, która ma być obiektem zaklęcia. Badacze uważają, że inwokacje, zawierające wezwania o pomoc bóstw, powstały niezależnie od zaklęć. Dopiero w trakcie pisania kodeksu połączono religię i magię, aby otrzymać niezwykłą księgę. Księga została spisana w VII lub VIII wieku, w okresie rozkwitu chrześcijaństwa w Egipcie. Wiele zawartych w księdze inwokacji wymienia imię Jezusa. Inne jednak nawiązują do wierzeń setiańskiej sekty, uważającej się za bezpośrednich potomków Seta, trzeciego syna Adama i Ewy. Kim byli Setianie? Setianie byli gnostykami, którzy uważali wiedzę za narzędzie człowieka do samozbawienia. Sekta ta była szczególnie popularna w czasach imperium rzymskiego, głównie w II i III wieku. Silnie naznaczeni wpływami judaizmu i filozofii platońskiej setianie wierzyli w „Nieznanego Boga": nienaruszalnego, niewidzialnego, niematerialnego i niewysłowionego. W odróżnieniu od głównych odłamów chrześcijaństwa uważali zjedzenie owocu z Drzewa Poznania w Edenie przez Adama i Ewę nie za grzech pierworodny, ale za pierwszy krok do wyzwolenia człowieka przez wiedzę. W czasie, gdy powstawał „Koptyjski podręcznik rytualnej mocy", setianie byli uważani za heretyków przez ojców ortodoksyjnego Kościoła, a ich liczba szybko malała. Inwokacje setiańskie i chrześcijańskie, które sąsiadowały ze sobą w „Podręczniku", są unikatowym świadectwem okresu przejściowego. Później gnostyckie odniesienia były masowo usuwane z oficjalnych pism Kościoła. W „Koptyjskim podręczniku rytualnej mocy" pojawia się również tajemnicze bóstwo o imieniu Baktiotha. Jedna z inwokacji przyzywa je słowami: „Dzięki niech będą Tobie, wzywam Ciebie, o Baktiotha: wielki, któryś jest godzien zaufania, któryś jest panem nad czterdziestoma i dziewięcioma rodzajami wężów". W opinii wyznawców Baktiotha dysponował ogromną mocą, jednak badacze nie potrafią go dzisiaj jednoznacznie zidentyfikować. Naukowcy zastanawiają się również, kto mógł używać kodeksu. Choat przypuszcza, że praktykujący magię, mimo dołączenia do „Podręcznika" inwokacji wzywających Chrystusa, nie należeli do kleru ani nie byli mnichami. Niektóre ze sformułowań sugerują męskiego użytkownika, ale badacze są zdania, że mogła z nich korzystać również kobieta. Kolejną tajemnicę stanowi pochodzenie „Podręcznika". Kodeks należał do Michaela Fackelmanna, handlarza antyków z Wiednia, nie wiadomo jednak, skąd wziął się w jego kolekcji. W 1981 roku księgę odkupił Uniwersytet Macquarie w Sydney. Kodeks znajduje się dzisiaj w zbiorach muzeum uniwersytetu. Kto używał księgi zaklęć? – „Koptyjski podręcznik rytualnej mocy" to zbiór formuł magicznych i zaklęć na różne okazje, sporządzony na potrzeby specjalisty-praktyka. Księga należała do kogoś, kto miał wiedzę w dziedzinie magii, wiedział, jak zaklęcia są formułowane i jak działają. – opowiada nasz ekspert, prof. Adam Łajtar z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego. – Taka osoba musiała też posiadać odpowiednie przyrządy i być wykształconą w dziedzinie astronomii i astrologii. Nie można całkowicie wykluczyć, że był to kapłan albo mnich, ale wtedy działalność magiczna nie byłaby związana z jego pierwotną misją jako człowieka Kościoła. Granica między religią a magią jest płynna, a w VII wieku tego typu zakazy nie były egzekwowane. A wśród ludzi Kościoła byli też tacy, którzy magią się parali – tłumaczy prof. Adam Łajtar. Czy magia była popularna w Egipcie w VII wieku? W Egipcie w VII wieku istniała instytucja czarownika, co potwierdzają liczne teksty. Magia zakładała funkcjonowanie świata wyobrażeń, na który można było wpłynąć poprzez odpowiednie działania. W wczesnośredniowiecznym okresie wiara w istnienie takiego świata była powszechna. Elity władzy oraz intelektualiści byli jednak niechętni do działalności magicznej, podobnie jak Kościół instytucjonalny. W świecie bizantyńskim istniały podręczniki magii, księgi mówiące o wróżeniu w najróżniejszy sposób. Z okresu późnego antyku pochodzi wielka biblioteka magiczna z Teb, która zawierała kilkadziesiąt tekstów dotyczących świata magii i podręczników alchemiczno-magicznych. Tajemniczy rytuał w podwodnej jaskini. Archeolodzy odnaleźli majańską łódź oraz ludzkie kości Majańskie kanoe mogło być wykorzystywane do tajemniczych rytuałów. Archeolodzy twierdzą, że miejsce, w którym znajdowała się łódź, było „portalem do podziemi”. Skąd w magicznych tekstach wzięło się imię Chrystusa? W magicznych tekstach antycznej i wczesnośredniowiecznej magii występowały bóstwa, które ludzie błagali o pomoc. W Egipcie panteon magiczny był bardzo synkretyczny i łączył w sobie elementy różnych kultur. Imię Jezusa zaczyna się pojawiać w tekstach magicznych w III-IV wieku. Wraz z postępami chrześcijaństwa, ubywało z tych tekstów bóstw pogańskich, aż wreszcie Jezus pozostał sam, jako główne bóstwo proszone o pomoc. Kim mógł być wymieniony w „Podręczniku" Baktioha? W tekstach magicznych z Nubii, spisanych nieco później, ale o wcześniejszych korzeniach, występuje bóg w trzech osobach oraz aniołowie. Ci ostatni pełnią rolę pośredników kontaktujących się z głównym bóstwem. Baktiotha może być więc takim pośrednikiem, może czymś w rodzaju anioła, który przekazuje bogu prośby. Baktiotha jest słabo zaświadczony w źródłach i występuje tylko w 4 tekstach. ŹRÓDŁO: Macquarie University Szukasz więcej fascynujących informacji na temat świata roślin i zwierząt, odkryć archeologicznych i nieskończonego Wszechświata? Zaprenumeruj magazyn „National Geographic Polska". Najnowszą ofertę znajdziesz na tej stronie. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Grymuar, czyli księga magiczna ze średniowiecza. Jakie zaklęcia zawierały te dzieła?
W średniowiecznej Europie rozpowszechnił się szczególny rodzaj ksiąg tajemnych. Były to grymuary – spisywane na pergaminie teksty poświęcone praktykom magicznym. Czym był grymuar?
W tym artykule: Kościół katolicki a grymuary Czarownicy z grymuarami Najsłynniejsze grymuary – Pseudomonarchia Daemonum Najsłynniejsze grymuary – Klucz Salomona Mniejszy Klucz Salomona, czyli Lemegeton Najsłynniejsze grymuary – Galdrabók Grymuary były księgami magicznymi. Można w nich było znaleźć najróżniejsze zaklęcia, wyliczenia demonów i sposoby ich przyzywania. A także czary ochronne czy opisy nekromancji. Choć teksty tego rodzaju są stare jak ludzka cywilizacja, w Europie upowszechniły się w średniowieczu. Czyli, paradoksalnie, w okresie, kiedy Kościół katolicki aktywnie zwalczał wszelkie pogańskie praktyki i rzekome przejawy czarnoksięstwa. Te tajemnicze księgi, których posiadanie uznawano za dowód specjalnego wtajemniczenia, spisywano na pergaminie. Uważa się, że ich nazwa – grymuar, inaczej grimoire – wywodzi się ze starofrancuskiego słowa grammaire. Początkowo określano nim wszystkie księgi spisywane po łacinie. Później zaś wyłącznie te, które dotyczyły magii. Kościół katolicki a grymuary Jak średniowieczni duchowni radzili sobie z istnieniem grymuarów? Zdaniem historyka Owena Daviesa, część z tych ksiąg nie budziła sprzeciwu. Generalnie przyjmowano, że magia dzieli się na dwa rodzaje – naturalną i demoniczną. Pierwsza, odwołująca się do istniejących w naturze mocy stworzonych przez Boga, była akceptowana. Druga nie, ponieważ wierzono, że jej twórcami byli diabeł i demony. Tego rodzaju grymuary dotyczyły nekromancji, wróżbiarstwa i demonologii. Jak pisze Owen Davies w książce „Grimoires: A History of Magic Books”, „istnieją dowody, że średniowieczne duchowieństwo praktykowało magię. Duchowni byli właścicielami i tłumaczami grymuarów, a także je rozpowszechniali”. Według Daviesa także papieże posiadali kilka grymuarów. Jednak warto zaznaczyć, że teksty te, często oparte na o wiele starszych tekstach magicznych, w czasie przepisywania były „poprawiane”. Np. usuwano z nich pogańskie inwokacje i zastępowano je modlitwami. Czarownicy z grymuarami W 1599 roku Kościół opublikował indeks zakazanych ksiąg. Znalazło się na nim wiele grymuarów, w tym te najpopularniejsze, takie jak „Większy Klucz Salomona”. Co ciekawe, posiadanie grymuarów z reguły nie narażało ich właścicieli na oskarżenia o czary. Te wysuwano najczęściej wobec kobiet z niższych warstw społecznych. Takich, które nie znały łaciny ani miały dostępu do drogich ksiąg. Wyjątkiem była Islandia. Jak podaje Davies, ze 134 procesów o czary, jakie przeprowadzono w Islandii, aż jedna trzecia dotyczyła posiadaczy magicznych ksiąg. Najsłynniejsze grymuary – Pseudomonarchia Daemonum Autorzy grymuarów często zajmowali się w swoich księgach demonami. „Fałszywe królestwo demonów” (łac. „Pseudomonarchia Daemonum”) to renesansowy grymuar, szczegółowo opisujący piekło. Księga podaje imiona zamieszkujących je 69 demonów. Wymienia także niektóre ich moce. I tak znajdujący się na pierwszym miejscu listy Bael mógł czynić ludzi niewidzialnymi i przewodził 66 legionom innych demonów. Z kolei ostatni, Stolas, często przedstawiany jako sowa na długich nogach, znał się na ziołach, cennych kamieniach i dowodził tylko 26 legionami demonów. Grymuar ten pierwotnie stanowił dodatek do innej książki – „O zwodniczych sztuczkach demonów” (łac. „De praestigiis daemonum”) – której autorem był Jan Wier (albo Weyer). Wier był słynnym niderlandzkim lekarzem i demonologiem. W 1563 roku wydał w Bazylei swoje dzieło życia, czyli właśnie „De praestigiis daemonum”. Czarownice naprawdę latały. Zawartość magicznego kotła sprawiała, że każdy by odleciał W całej historii wiedźmy często były zielarkami i uzdrowicielkami. Lecz na skutek tajemnych praktyk nierzadko utożsamiano je ze złem. W księdze tej Wier, choć osobiście głęboko przekonany o istnieniu demonów i ich działaniu w świecie realnym, opowiadał się przeciwko polowaniom na czarownice. Krytykował procesy kobiet oskarżanych o czary uważając, że ich ofiarami padają nie osoby paktujące z diabłem, ale ulegające urojeniom. Niewytłumaczalne zachowania rzekomych czarownic Wier tłumaczył stanami chorobowymi. Z tego powodu niektórzy uważają go za pioniera psychiatrii. Najsłynniejsze grymuary – Klucz Salomona „Clavicula Salomonis” – czyli Klucz Salomona albo Większy Klucz Salomona – to najważniejszy grymuar średniowiecza. Przypisywano go starożytnemu królowi Salomonowi, jednak został napisany w okresie renesansu. Prawdopodobnie powstał w XIV albo XV wieku we Włoszech. Później był wielokrotnie przepisywany i rozpowszechnił się w Europie. Księga zwiera klasyczne zaklęcia magiczne, mające zapewnić rzucającemu miłość, powodzenie, ale także niewidzialność. Z jej pomocą można było także odnaleźć skradzione rzeczy. Używający jej musiał wpierw rytualnie się oczyścić. By czary zadziałały, należało też spełnić wiele innych wymagań. Praktyki magiczne musiały być odprawiane w określonym czasie i w odpowiednio przygotowanych miejscach z wykorzystaniem specjalistycznych „pomocy”, takich jak amulety. Jak wiele średniowiecznych grymuarów tekst podkreśla, że działanie magii jest możliwe dzięki boskiemu wstawiennictwu. Mniejszy Klucz Salomona, czyli Lemegeton Tę księgę również przypisywano królowi Salomonowi. I, tak jak poprzednia, była bardzo popularna. W przeciwieństwie jednak do „Clavicula Salomonis”, „Lemegeton” zawiera szczegółowy spis demonów i sposoby ich przyzywania. Księga ta powstała w połowie XVII wieku, prawdopodobnie na zasadzie kompilacji z innych, wcześniejszych tekstów (takich jak „Pseudomonarchia Daemonum”). Jest podzielona na pięć części. W „Lemegetonie” opisane są zarówno demony i sposoby ich przyzywania, jak i anioły. Tych drugich jest dwadzieścia cztery i zostały powiązane z dwudziestoma czterema godzinami doby. Jak je przyzywać, opisuje część „Lemegetonu” zwana Sztuką Paulińską. Wymagane do tego były między innymi tablice astrologiczne. Najsłynniejsze grymuary – Galdrabók To islandzki grymuar z około 1600 roku naszej ery. Ten nieduży manuskrypt zawiera spis 47 czarów albo formuł magicznych i magicznych znaków. Przypuszcza się, że jego autorami jest kilka osób, dopisujących kolejne zaklęcia. Niektóre z zaklęć bardzie przypominają inwokacje do bóstw. Inne to spisane formuły czerpiące z o wiele starszych tekstów gnostyckich, ale także z tradycji judaistycznej i chrześcijańskiej. W Izraelu znaleziono 1500-letnie „magiczne misy do przeklinania”. Jakie miały zastosowanie? „Magiczne misy” miały chronić przed demonami, ale nie tylko. Co ciekawe, naczynia wróciły na rynek na początku XXI w. Co pragnęli sobie zapewnić twórcy czarów spisanych w „Galdrabóku”? Aż osiemnaście formuł ma dawać wypowiadającemu je ochronę – np. przed gniewem potężnego człowieka. Kilka czarów miało ogólnie zapewniać fortunę i powodzenie. Co ciekawe, aż sześć czarów miało pomóc znaleźć złodzieja. Jednak w tym grymuarze są również czary, które dziś nazwalibyśmy ofensywnymi. „To były jedne z najzłośliwszych czarów w historii czarnoksiężnictwa” – zauważa Stephen Flowers w książce „The Galdrabók. An Icelandic Grimoire”. „Jeśli islandzcy magicy chodzili, rzucając nimi dookoła, nic dziwnego, że potrzebowali ochrony przed gniewem możnych” – dodaje Flowers. Źródła: Wikipedia, The Galdrabók. An Icelandic Grimoire, ciekawostkihistoryczne.pl. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Ponad 40% ludzi na świecie wierzy w czary. Kto i gdzie jest najbardziej skłonny do wiary w magię?
Mogłoby się wydawać, że w obecnych czasach mało kto wierzy w czary. A jednak, autorzy badań przekonują, że magiczne wierzenia są powszechne na całym świecie. Od czego to zależy?
W tym artykule: Kto dziś wierzy w czary? Co wpływa na to, że szukamy odpowiedzi w magii? Religia a wiara w nadprzyrodzone moce Czarownice z Salem Według badań udostępnionych w 2021 r., ok. 65 proc. Amerykanów wierzy w istnienie istot pozaziemskich. Połowa z kolei jest przekonana, że Obcy odwiedzają Ziemię. A jak wielu ludzi wierzy w czary i wiedźmy? Boris Gershman z American University w Waszyngtonie zbadał ten fenomen już nie tylko w USA, a na całym świecie. Wnioski opisał w artykule opublikowanym na łamach czasopisma naukowego „PLOS ONE”. Autor badania przekonuje, że kwestia wiary ludzi w magię (tu konkretnie nadprzyrodzone zdolności do wyrządzania komuś krzywdy) może mieć wpływ na politykę i oraz kształtowanie lokalnych społeczności. Kto dziś wierzy w czary? Aby zgłębić temat, Boris Gershman opracował nowy, a w zasadzie pierwszy taki zestaw danych z całego świata. Są to odpowiedzi ponad 140 tys. osób z 95 krajów i terytoriów. Ankiety telefoniczne i bezpośrednie przeprowadzili w latach 2008 – 2017 badacze między innymi z Pew Research Center. Pytania dotyczyły przekonań religijnych i wiary w czary. Autorzy badania podkreślają, że – wbrew eurocentrycznemu podejściu – wierzenia związane z czarami są nadal szeroko rozpowszechnione na całym świecie. Warto jednak zaznaczyć, że badanie nie objęło Indii i Chin, czyli dwóch ogromnych krajów. Jak się okazało, ponad 40% respondentów zadeklarowało, że wierzy, iż „niektóre osoby mogą rzucać klątwy lub zaklęcia, które powodują, że komuś przytrafiają się złe rzeczy”. Oczywiście skala powszechności różni się w zależności od kraju i regionu światu. W czary wierzy np. tylko 9% badanych Szwedów i aż 90% pytanych Tunezyjczyków. Czarny kot nie wszędzie symbolizuje pecha. Poznaj wierzenia o mocy kotów w różnych kulturach świata Przez setki lat czarny kot i inne koty aż nazbyt często spotykały się z niezrozumieniem. Dla jednych były symbolem nieszczęścia, dla innych talizmanem przynoszącym szczęście, lecz zawsze,... Co wpływa na to, że szukamy odpowiedzi w magii? Zebrane dane posłużyły Gershmanowi do przeprowadzenia kolejnych badań. Analiza profilu demograficznego respondentów wykazała, że w czary najrzadziej wierzą osoby z wyższym poziomem wykształcenia i bezpieczeństwa ekonomicznego. Ustalił również, że procent wierzących w magię różni się między krajami w zależności od czynników kulturowych, instytucjonalnych, psychologicznych i społeczno-ekonomicznych. Gershman połączył wiarę w czary między innymi z niskim poziomem zaufania społecznego i niską innowacyjnością. A także z kulturą konformistyczną i wyższymi poziomami uprzedzeń grupowych, w tym tendencją do faworyzowania ludzi podobnych do nas. Osoby z „bardzo dobrą” sytuacją ekonomiczną były tylko o 6% do 7% mniej skłonne do wiary w czary niż osoby z „bardzo złą” sytuacją ekonomiczną. Kobiety, mieszkańcy miast i ludzie młodsi częściej wierzyli w nadprzyrodzone moce. Niemniej jednak wiara w czary występuje u ludzi z całego spektrum edukacyjnego i społeczno-ekonomicznego. Religia a wiara w nadprzyrodzone moce Co ciekawe, osoby uważające się za religijne, były bardziej skłonne uwierzyć, że niektórzy ludzie posiadają specjalne moce. Nie musiały być to jednak czary rozumiane tradycyjne. – Ogólnie rzecz biorąc, wierzenia religijne i wierzenia w czary, koncentrujące się na kluczowej roli sił nadprzyrodzonych w życiu. Idą więc ze sobą w parze – tłumaczą autorzy badań. Potwierdzają to wcześniejsze badania antropologiczne nad największą grupą etniczną rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, Nawaho. Wiara w czary służyła jej członkom jako narzędzie kontroli społecznej, pomagające utrzymać porządek w społeczeństwie, gdy formalne struktury zarządzania zawodziły. Co dalej? Ustalenia dotyczące lokalnych wierzeń związanych z czarami mogą zostać wykorzystane do optymalizacji projektów rozwojowych w poszczególnych krajach. Wiedźma, czarownica czy strzyga? W polskiej wsi odnaleziono grób kobiety, której miejscowi bali się nawet po śmierci W miejscowości Pień nieopodal Bydgoszczy archeolodzy odnaleźli grobowiec, w którym spoczywała młoda kobieta. Badaczy zaskoczył sposób jej pochówku. Bardzo możliwe, że lokalna ludność o... Czarownice z Salem Obecnie wiara w czary wydaje się niegroźna. Kilka wieków temu kobiety podejrzewane o praktykowanie magii mogły ponieść najwyższą karę. Przypomina o tym słynny proces z amerykańskiego miasteczka Salem. Pod koniec XVII w. o czary i kontakty z siłami nieczystymi oskarżono ponad 200 osób, a 30 uznano za winnych. 19 z nich skazano na śmierć. Co ciekawe, ostatnia z czarownic z Salem została uniewinniona dopiero po ponad 300 latach. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Kokaina w pieluszkach i proszek na "niegrzecznego chłopaka". Z wizytą w boliwijskim mieście La Paz
Czytając o tym boliwijskim mieście na forach podróżniczych, można dowiedzieć się przede wszystkim, że jest bardzo niebezpieczne i raczej średnio ciekawe. Te opinie są bardzo krzywdzące.
La Paz, stolica Boliwii, jest metropolią, w której mieszka około miliona ludzi, czyli znacznie mniej niż Warszawie, Berlinie czy Paryżu. Jednak powierzchnia miasta jest wielka. Usytuowane w dolinie i na otaczających ją wzgórzach rozrasta się kaskadowo i zdaje się nie mieć końca. Wśród turystów La Paz cieszy się jednak złą sławą. Czytając o tym mieście na forach podróżniczych, można dowiedzieć się przede wszystkim, że jest bardzo niebezpieczne i raczej średnio ciekawe. Te opinie są bardzo krzywdzące, bo La Paz jest miastem, w którym - jak nigdzie indziej w Ameryce Południowej - można nasycić się tą kulturową różnorodnością, a magiczne rytuały są odprawiane za każdym rogiem. Imprezy w więzieniu i kokaina w pieluszkach Punktem, od którego zaczynam, jest plac San Pedro, a to z powodu znajdującego się obok więzienia, którego formuła jest absolutnie wyjątkowa. Otóż jest to więzienie – poczekalnia dla więźniów, którzy czekają na wyrok. W Boliwii to nie przelewki, bo na wyrok (nawet za drobne przestępstwa, na przykład kradzież bochenka chleba) czeka się nawet sześć–siedem lat. Oczywiście po tym okresie może okazać się, że jednak oskarżony był niewinny, ale zanim ktoś to zweryfikuje, mija wiele czasu. Krótko mówiąc, wyjątkowo nie opłaca się łamać prawa. Co ciekawe, w tym więzieniu razem z oskarżonymi mogą mieszkać ich rodziny – żony i dzieci. Więźniowie nie mogą opuszczać murów placówki, ale ich żony i dzieci jak najbardziej, prowadzą „normalne” życie. Kobiety w ciągu dnia chodzą do pracy, a dzieci do pobliskiej szkoły. Na noc wracają do „domu”, czyli do więzienia. Miejsce jest słynne jeszcze z innego powodu. Przez ostatnich kilka lat była to największa imprezownia w mieście. Legalnie organizowano tam wejścia dla turystów, którzy odwiedzali oskarżonych, grali z nimi w piłkę i karty, a potem pili i imprezowali do rana. Oczywiście przy obecności morza alkoholu i narkotyków, głównie kokainy, która wpływała i wypływała do więzienia dzięki swobodnemu poruszaniu się rodzin więźniów. Ot, zwykłe więzienne życie. Najciekawszy pomysł na szmuglowanie kokainy? Zawijanie jej w pieluchy dla dzieci i wyrzucanie przez okna więzienia wprost na ulicę. Wiadomo było, że nikt niewtajemniczony i nieznający zawartości nie podniesie z chodnika zwiniętej pieluchy. Zauważali ją tylko ci, którzy mieli to zrobić. Kreatywność na wysokim poziomie. À propos turystów i niebezpieczeństwa, czyli tematu rzeki na forach podróżniczych. Ostatnimi czasy głośna była historia Brytyjczyka, który koniecznie chciał wbić się na imprezę w tym więzieniu. Wszedł oczywiście z „przewodnikiem”, bo inaczej zrobić się tego nie dało. Przez kilka godzin imprezował na całego z więźniami, oczywiście wspomagając się wszelkimi dostępnymi używkami. Gdy jednak stwierdził, że czas już się zmywać, okazało się, że jego przewodnik zrobił to znacznie wcześniej, zostawiając go samego w środku. Kiedy Brytyjczyk poszedł do strażnika, chcąc wyjść, ten tylko roześmiał się, twierdząc, że tu każdy chce wyjść, więc to żaden argument i skoro jest w więzieniu, to znaczy że ma tu zostać. No i się zaczęło. Ponad tydzień zajęło mu wyjście, oczywiście z pomocą ambasady. (I powiedzcie mi, że to nie turyści sami pchają się w niebezpieczne sytuacje przez swoją ignorancję? A potem powstają historie, jaka to Boliwia niebezpieczna). Po tym incydencie rząd interweniował i kategorycznie zabronił jakichkolwiek wycieczek do więzienia (nie żeby wcześniej do tego zachęcał). Wciąż jednak trafiają się naciągacze, którzy oferują rozrywkowe wyprawy. Naiwni turyści płacą, ale oczywiście do wycieczek nigdy nie dochodzi, więc tylko tracą pieniądze. Ku przestrodze. Targ czarownic ze specyfikami na wszystko Z placu San Pedro ruszam w stronę bardzo popularnego targu ulicznego (zajmuje obszar kilku ulic). To targ spożywczy, na którym można kupić praktycznie każdy rodzaj jedzenia: od mięsa i ryb, po kasze i wszystkie rodzaje quinoa (komosy ryżowej) oraz owoce i warzywa (w tym prawdopodobnie największy wybór ziemniaków – Boliwia ma przeszło dwa tysiące odmian). Targ kipi kolorami i zapachami, jedzenie sprzedawane jest wprost z ulicy. Rozkłada się je na specjalnych, kolorowych matach. Królują tu cholity – Boliwijki z plemienia Indian Aymara. Wyglądają bajecznie w swoich kolorowych spódnicach, z melonikami na głowie. Są symbolem Boliwii i przedłużeniem jej tradycji i historii. Następny przystanek, to Mercado de Las Brujas (Targ Czarownic). Dla kogoś z zachodniej kultury jest to naprawdę niezwykłe miejsce, w którym wszystko różni się od tego, co znamy z Europy. Na targu można oczywiście kupić pamiątki i mnóstwo tandetnych przedmiotów, jak: długopisy z lamą, breloczki czy figurki. Wiadomo, globalizacji nikt nie ominie. Jednak to z czego znane jest to miejsce, to przede wszystkim sklepiki z magicznymi specyfikami. Myślę, że to chyba żart, ale po chwili wkraczam w świat setek tajemnych przedmiotów. Począwszy od mikstur prozdrowotnych, czyli na ból nogi, głowy, wątroby, niestrawność, po bardziej zaawansowane specyfiki. Hitem są wszelkie pobudzające seksualnie proszki, kremy czy napoje. Problemy z erekcją, niskie libido, oziębłość w łóżku? Nic się nie martw, na wszystko znajdzie się sposób. Boliwijczycy nie są pruderyjni, więc spokojnie można z nimi podyskutować, co działa lepiej, a co gorzej i jak czego używać. W ostatnich latach głośna była sprawa tabletek na potencję. Vigoron był absolutnym hitem kupowanym masowo, aż do momentu, gdy ludzie zaczęli dostawać zawału podczas orgazmu. Serce nie wytrzymywało dawki. Okazało się, że tabletki miały stężenie viagry odpowiednie dla koni, a nie dla ludzi, o czym zapomniano wspomnieć. Zrobiło się zamieszanie, lek wycofano, ale krótko potem wprowadzono jego ulepszoną wersję – Vigoron 500. Niezrażeni poprzednią historią konsumenci stosują go do dziś. Innym hitem sprzedaży są perfumy, którymi pryska się bieliznę wybranka, co ma zagwarantować, że będzie chciał iść z nami do łóżka. W instrukcji obsługi nie ma jednak informacji, jak wcześniej zdobyć tę bieliznę. Próbuję się tego dowiedzieć od sprzedającej cholity, ale nie możemy dojść z tym do ładu. Nie wszystko jednak kręci się wokół seksu, jest jeszcze miłość. Na sprawy miłosne jest oddzielna półka. Ktoś chyba przewidział wszystkie możliwe problemy w związku i postanowił pomóc, tworząc magiczne mieszanki. Dla kobiet jest na przykład mieszanka na niegrzecznego chłopaka. Jeśli nie chce się słuchać i nie przynosi kwiatów, wystarczy dodać kilka kropli eliksiru do jego kawy i stanie się posłuszny. Mężczyźni nie są dyskryminowani i dla nich też znajdzie się co trzeba. Na przykład jeśli chcą, aby dziewczyny się w nich zakochały, muszą dmuchnąć im na kark specjalnym pyłkiem, a gdy wybranki odwrócą się i na nich spojrzą – natychmiast się zakochają. Targ Czarownic to również miejsce, gdzie miejscowi kupują suszone lamy. Widok jest nieco drastyczny, gdy nad wystawami sklepików dyndają zasuszone noworodki lam. Od razu nasuwa się pytanie: po co komu zasuszone lamy? Otóż są one wykorzystywane przy budowaniu nowych nieruchomości. W miejscu, w którym coś ma być budowane, odprawia się rytuał polegający na złożeniu ofiary Pachamama (Matce Ziemi). W tym celu pali się wysuszoną lamę, a jej proch rozsypuje w miejscu fundamentów. Ma to zapewnić bezpieczeństwo i jest rodzajem podziękowania dla natury za możliwość wybudowania domu. O ile wykształceni Boliwijczycy nie do końca wierzą w taką konieczność, o tyle robotnicy i budowlańcy nie będą chcieli pracować, dopóki nie zapewni się im możliwości złożenia ofiary Matce Ziemi. Podobno niezrobienie tego, może ją rozwścieczyć i spowodować śmierć osób, które stawiają budynek. Tym sposobem, pod każdą nieruchomością w La Paz rozsypane są prochy małej lamy. Dusze zaklęte w lustrach Docieram w końcu do Plaza San Francisco, na którym znajduje się jeden z najważniejszych zabytków La Paz – Iglesia de San Francisco (kościół San Francisco), znany także jako Basílica de San Francisco (bazylika San Francisco). Budowla stanowi niezwykłą mieszankę próbującą połączyć dwa różne wyznania – chrześcijaństwo, które przywieźli ze sobą Hiszpanie oraz miejscowe wierzenia i życie w zgodzie z Matką Ziemią. Przyglądając się uważnie jego zewnętrznym fasadom, można zauważyć bogatą symbolikę religii katolickiej przeplataną motywami Matki Ziemi. W kościele wisi też wiele luster, z czym wiąże się niestety nieciekawa historia. Boliwijczycy wierzyli, że jeśli czegoś się przestraszą lub stanie się im coś złego, ich dusza opuści ciało. Aby sprawić, by wróciła, za każdym razem w podobnej sytuacji powtarzali trzy razy – jako rodzaj zaklęcia: duszo wróć do mnie. Hiszpanie zorientowali się, że można tę wiarę wykorzystać na swoją korzyść, aby zmusić miejscowych do przejścia na katolicyzm. W tym celu powiesili w kościołach lustra i wmówili niewykształconym Boliwijczykom, że za każdym razem, gdy ich dusza opuszcza ciało, zostaje zaklęta w lustrze w kościele, więc aby ją odzyskać muszą do niego przychodzić. Perfidna manipulacja poskutkowała tym, że obecnie osiemdziesiąt procent społeczeństwa jest katolicka, ale tylko dziesięć procent chodzi do kościoła. To tylko pokazuje, że nie da się nikogo zmusić do wyznawania czegoś na siłę. O ile dla pozorów i pod naciskiem można deklarować różne rzeczy, o tyle w głębi serca człowiek wierzy w to, co sam czuje. Kraj oddany za konia Późnym popołudniem dochodzę do Palacio Quemado. Jest to siedziba rządu i prezydenta republiki Boliwii, zlokalizowana przy Placu Murillo w śródmieściu La Paz. Jeśli ktoś myśli, że polityka jego kraju jest pokręcona, to słuchając historii o rządzie Boliwii, człowiek zaczyna dochodzić do wniosku, że może u niego nie jest tak źle. Boliwijczycy zdecydowanie nie mają szczęścia do rządzących. Jedna z politycznych historii jest wręcz szalona. Manuel Melgarejo Valencia, który był prezydentem Boliwii od 1864 roku, oddał kawał kraju w zamian za konia. Brzmi jak wstęp do fikcyjnej anegdoty, ale niestety jest faktem. Otóż pewnego razu na audiencję z prezydentem przybył premier Brazylii na białym koniu. Melgarejo tak spodobało się zwierzę, że chciał je koniecznie zatrzymać dla siebie. Oczywiście premier Brazylii nie chciał go oddać. Ponieważ negocjacje nie szły dobrze, boliwijski przywódca wpadł na „genialny” pomysł. Postawił konia na mapie Boliwii i odrysował na niej jego kopyto, składając jednocześnie propozycję, że w zamian za odrysowaną część ziemi swojego kraju, chce konia. Jak się domyślacie Brazylijczyk był nie w ciemię bity i bez wahania się zgodził. Boliwia straciła kawał ziemi, ale za to jej prezydent miał ładne zwierzę. Sposób myślenia polityków zawsze będzie dla mnie zagadką. Dzień dobiega końca, ale ja wciąż czuję niedosyt. Szybko podejmuję decyzję, że zostanę w La Paz jeszcze kilka dni i na spokojnie je poznam. To miasto fascynuje. Wszystko jest tu tak inne, zaskakujące i ciekawe, że nie sposób przejść obok tego obojętnie. W zglobalizowanym świecie, który nas otacza, wspaniale jest podziwiać różnice kulturowe, lokalny koloryt i szacunek do historii oraz tradycji. Pod tym względem Boliwia bardzo wyróżnia się spośród innych krajów Ameryki Południowej. Po kilku dniach jestem już przekonana, że jest to miejsce, któremu warto poświęcić czas, bo za każdym rogiem ma coś intrygującego do odkrycia. (Był to fragment książki: "Ameryka Południowa – śladami cudów natury").
Czarownice naprawdę latały. Zawartość magicznego kotła sprawiała, że każdy by odleciał
W całej historii wiedźmy często były zielarkami i uzdrowicielkami. Lecz na skutek tajemnych praktyk nierzadko utożsamiano je ze złem.
Czary – wiara w moc magii – są być może najstarszą religią ludzkości. Praktykowane na całym świecie od wieków często opierały się na kulcie natury i życia. W średniowiecznej Europie wiele osób uważało, że swoje magiczne moce czarownice otrzymują od diabła. To przekonanie często prowadziło do ogromnych prześladowań. W szczytowym okresie polowań na czarownice, w latach 1550–1650, ponad 100 tys. osób było sądzonych za czary. Najczęściej oskarżyciele nie mieli żadnych dowodów, ale i tak, jak się szacuje, ogółem stracono 60 tys. „czarownic”. Jedna z największych i najbardziej haniebnych egzekucji w historii walki z czarownicami miała miejsce w Würzburgu w Niemczech na początku XVII w. Tamtejszy biskup, za rzekome stosunki seksualne z diabłem, kazał spalić na stosie 900 osób. To była masowo, monstrualna rzeź, która objęła nawet czteroletnie dzieci i księży. Słynniejsze, przynajmniej obecnie, są procesy czarownic z Salem w stanie Massachusetts z 1692 r. Oskarżono w nich setki kobiet, z których 20 skazano na śmierć. Te osławione wydarzenia stały się inspiracją wielu opowiadań, książek i filmów. Czarna magia Ogromną większość wśród oskarżonych o czary stanowiły stare kobiety. Dlaczego tak się działo? – W mizoginicznym społeczeństwie europejskim ludzie zakładali, iż starsze panie, zwłaszcza wdowy, jako osoby biedne, samotne, słabe i nieszczęśliwe łatwiej dają się skusić diabłu, godząc się zawrzeć z nim pakt, w zamian za obietnice bogactwa, seksu i władzy – stwierdził Jason Coy, znawca europejskich czarów i przesądów z College’u Charlestońskiego w Karolinie Południowej. Najprawdopodobniej właśnie te prastare przekonania stały się inspiracją dla współczesnych wyobrażeń wiedźm i czarownic, które często pojawiają się na ekranach jako powykrzywiane stare kobiety z haczykowatymi nosami i brodawkami. Wiele historycznych źródeł wspomina też, że czarownice zjadały dzieci. Miały to robić z wielu powodów, między innymi po to, żeby zachować wieczną młodość i moc. Coy twierdzi, że te wierzenia mogły być źródłem bajki o Jasiu i Małgosi. Większość kobiet oskarżanych o czary nie próbowała rzucać żadnych uroków. Średniowiecznymi czarownicami często były wioskowe uzdrowicielki używające naturalnych, roślinnych substancji do leczenia sąsiadów. Korzystając z ziół, przyrządzały silnie działające – często halucynogenne – napary, maści i balsamy. Prawdę mówiąc, słynny eliksir sporządzany przez trzy wścibskie wiedźmy w szekspirowskim Makbecie, którego składnikami były między innymi Mumia bluźnierczego Żyda / Łuska smoka, żaby połeć, miał pewne czarnoksięskie właściwości. Skóra płazów zawiera bowiem naturalne toksyny, których czarownicy i uzdrowiciele mogą użyć do sporządzania balsamów łagodzących cierpienia i działających podobnie do opium. Nauka latania Ale w jaki właściwie sposób czarownice unosiły się w powietrzu na swoich miotłach? Jak już wspomniano, kocioł wiedźmy często zawierał halucynogenne związki pochodzące z takich roślin jak pokrzyk wilcza jagoda, lulek czarny, mandragora czy bieluń dziędzierzawa. Takie składniki musiały sprawiać, że po ich zażyciu człowiek popadał w stan bliski śpiączki, w którym często doznawał żywych snów, czując, że sam lata, albo też widząc, jak latają inni. Żeby nie być gołosłownym, podeprzyjmy się doświadczeniem Gustava Schenka, autora Księgi trucizn. W 1966 r. nawdychał się on dymu z płonących ziaren lulka czarnego. A oto jak relacjonuje swoje doznania: Doświadczyłem upajającego wrażenia latania. Unosiłem się, a moje halucynacje – chmury, groźne niebo, stada bestii, opadające liście (…) szybowały wraz ze mną. Tego typu psychotropowe upojenia zrodziły zapewne popularny obraz wiedźm latających po nocnym niebie na miotłach. Latająca czarownica może być sztuczką magiczną, ale bardzo łatwo ją sobie wyobrazić i wtedy staje się aż nazbyt prawdziwa.
Polskie polowanie na czarownice. Jak do tego doszło?
W całej Europie 60 tysięcy kobiet i mężczyzn padło ofiarą polowań na czarownice. W Polsce – która w świadomości wielu uchodzi za państwo bez stosów – płonęły one także.
O czym myślała Jadwiga Macowa, patrząc, jak kat ścina głowę jej córki? Co czuła potem, widząc jak płomienie stosu trawią zwłoki dziewczyny? Może nie czuła już nic – skatowana, udręczona torturami, nieświadoma, co się wokół niej dzieje? A może z przerażeniem zastanawiała się, jak zniesie ból, gdy ogień dosięgnie najpierw jej nóg, a potem zacznie ogarniać resztę ciała? I czy wybaczyła swojemu dziecku, że z taką łatwością oskarżyło ją o namawianie do zbrodni? 13 sierpnia 1688 r. do sądu wójtowskiego w Wiśniczu przybyli Wojciech Mach i Zofia Skrzynecka, mieszkańcy Łapczycy, złożyć doniesienie na Jadwigę Macową i jej córkę. Oskarżali je o czary i rzucanie uroków. Mach był świadkiem, jak Macowa wlazła na chałupę i na niej siedziała. Podsądna nie potrafiła przekonująco wyjaśnić, dlaczego to robiła. Choć zapewniała o swojej niewinności, nikt nie wierzył, że z chorobą bydła nie miała nic wspólnego. Naznaczona na męki mistrzowi w końcu przyznała, że siedziała na dachu dlatego, żeby powódź beła. Kat widać znał się na swoim fachu, skoro Macowa opisała nawet, jak wzięła wody konewkę i kropieła po kalenicy i po ziemi, mówiąc diable, czarcie biorę cię na pomoc. Dopomóż że mi, żeby beła powódź, a na naszy sucha. To wystarczyło, by kobietom udowodniono winę. Dziewczyna, która dobrowolnie przyznała, że ją matka zepsowała i wodzieła po granicach z drugiemi…, została ścięta, a potem spalona. Macowa musiała przyglądać się jej egzekucji, a potem sama żywcem spłonęła na stosie. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce w XVI w. Od tamtego czasu przez kraj przetoczyło się kilka fal nagonek na czarownice i czarowników: W XVII stuleciu związane były z kontrreformacją. Doktor Małgorzata Pilaszek w swej pracy Procesy czarownic w Polsce w XVI––XVIII w. Nowe aspekty wskazuje, że kluczem do poznania mechanizmów polowania na czarownice jest zrozumienie mentalności dawnego społeczeństwa. Otóż z jednej strony potęgi piekielne były w mniemaniu ówczesnych nader realnym niebezpieczeństwem, a z drugiej niemal każdy parał się małą magią, aby zabezpieczyć się przed różnymi nieszczęściami. Na początku z reguły była plotka. Czarownicą lub czarownikiem mógł zostać każdy. Osoba posądzana o szkodzenie za pomocą czarów mogła być młoda lub stara, biedna albo bogata, mogła zachowywać się w sposób społecznie akceptowany lub wyróżniać się na tle lokalnej obyczajowości. W 80–90 proc. przypadków posądzenia o czary dotyczyło kobiet, które uważano za „naczynia pełne demonów”. Znachorki, zielarki, mądre i doświadczone wiejskie baby, do których przez wieki chodzono po poradę w chwilach rozterki, bardzo łatwo było obwinić o wszelkie nieszczęścia i klęski, które dotykały ludzi. Diabeł zwykle był „mężczyzną”, a czarownice oddawały mu się seksualnie. Wierzono, że uwiedzione przez czarta kobiety zdolne były do największych zbrodni. W Nowem na Warmii zachowała się, znajdująca się dziś w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy, księga zawierająca XVII-wieczne protokoły spraw sądu ławniczego przeciwko osobom szkodzącym czarami. Opisano w nich m.in. proces Elzy Kucharczykowej alias Zarębiny. Stanęła ona przed sądem oskarżona przez mieszczanina Jana Kolberka, który twierdził, że doświadczył szkód w następstwie czarów rzuconych przez tę kobietę i jej pomocnika diabła. Ponieważ oskarżona nie przyznała się do winy, została poddana próbie wody – związano ją i wrzucono do Wisły. Kilka warstw spódnic utrzymywało Kucharczykową na powierzchni. Nie poszła na dno, więc uznano, że pomagał jej diabeł. Wzięto wtedy nieszczęsną na tortury. Najpierw jednak trzeba ją było przygotować. Kiedy miano czarownice i czarowników próbować torturami, kaci, zabobonnicy i guślarze wielcy, golili im najprzód włosy wszędzie, gdziekolwiek te ozdoby i zasłony ludziom natura dała, powiadając, iż w włosy diabeł się kryje i nie dopuszcza czarownicy lub czarownikowi wyznania i że ukryty w włosach za niego lub za nią cierpi, biorąc za przyczynę takowego mniemania owo ciche i spokojne tortur wytrzymowanie, wyżej wyrażone, z mdłości i upadku z gruntu na siłach pochodzące, nie z łaski diabła, któremu się jako zdrajcy i nieprzyjacielowi ani śniło cierpieć za człowieka. (Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów za panowania Augusta III). Kucharczykowa szybko przyznała się do zażyłości z diabłem o imieniu Kasper, do bywania na Łysej Górze, a także czynów, których nawet jej nie zarzucano. Wskazała też inne kobiety parające się czarami. Na stosie odwołała zeznania. Jej ostatnie słowa brzmiały: Widzę, że na tamten świat idę, nikogo na sumienie ani duszę biorę. Był to prawdziwie szlachetny i wiele znaczący gest, bo Kucharczykowa uratowała w ten sposób przed stosem kolejne osoby. Bliskość płomieni nie zawsze skłaniała jednak do odwoływania oszczerczych oskarżeń, zwłaszcza że skazani na tak potworną śmierć czasem mieli prawo żywić do sąsiadów urazę. Stojąc na podpalonym stosie w Szczercowie, na pytanie księdza, czy przez wzgląd na Pana Boga Ukrzyżowanego odpuszcza ludziom grzechy, skazana Jagnieszka odparła: Jebał ich pies. Słowa hexerey, uprawianie czarów, pobrzmiewające jak uwertura do podpalania stosów, po raz pierwszy użyto w sądowym dokumencie przy okazji procesu w Lucernie w 1419 r., grubo ponad pół wieku przed wydaniem przez papieża Innocentego VIII „bulli przeciwko czarownicom”: Summi desiderantes affectibus (1484). Trzy lata później dominikanin Heinrich Kramer opublikował wspartą autorytetem inkwizytora Nadrenii Jacoba Sprengera książkę Młot na czarownice (Malleus Maleficarum), potępioną zresztą przez papieża Aleksandra VI. Dzieło przekonywało o realności zagrożenia wyczynami osób pozostających w zmowie z szatanem i pomagało je rozpoznać. Jeśli np. ktoś kręci przy drodze postronki z piasku, należy się spodziewać, że nie robi tego ku chwale Bożej, a wręcz przeciwnie. Młot na czarownice, napisany z maniackim zacięciem, do 1520 r. doczekał się aż 14 europejskich wydań, a sam Kramer jako inkwizytor przyczynił się do skazania na śmierć ok. 200 kobiet posądzonych o czary. Natrafiał przy tym niekiedy na opór władz świeckich i kościelnych, choćby biskupa Innsbrucku, który odmówił mu poparcia. Młot… został przetłumaczony na język polski późno – przez Stanisława Ząbkowica – i wydany w 1614 r. Nie od razu też spotkał się z zainteresowaniem, jakiego spodziewał się tłumacz, który w przedmowie pisał: Rozumiałem być za rzecz potrzebną i pożyteczną opisać zwierzchowny postępek i sposoby, których zażywają czarownice w odprawowaniu swej bezbożności... mając nadzieję, że za tą pracą moją ludziom się oczy na te zbrodnie otworzą i urzędy do odprawowania powinności swojej się pobudzą. Procesy o czary rozpowszechniły się w Polsce dopiero w XVI w., ale ich geneza sięga 1424 r., to jest momentu wydania edyktu wieluńskiego przeciw husytom. Herezję utożsamiono wówczas z czarostwem, które w związku z tym stało się ciężkim przestępstwem. Na fali toczącego się w Polsce sporu o jurysdykcję kościelną między szlachtą a Kościołem procesy te w 1552 r. przeszły pod jurysdykcję świecką i były rozpatrywane głównie przez sądy miejskie. Orzekały one w ponad 80 proc. spraw o czary. W trakcie procesu i przy orzekaniu w sprawach o czarostwo kierowano się przede wszystkim prawem zwyczajowym, a ono opierało się na wzorach zachodnich. Tortury stosowano wobec osób oskarżonych o wszystkie przestępstwa ciężkie, z wyjątkiem dzieci, osób powyżej 60 lat, ciężarnych i upośledzonych umysłowo. Sytuację zmieniło wydanie w 1532 r. tzw. Caroliny (Constitutio Criminalis Carolina): kodeksu karnego Rzeszy Niemieckiej ustanowionego przez cesarza Karola V. Zgodnie z nim proces inkwizycyjny, w myśl znaczenia słowa inquisitio, oparto na „badaniu i dochodzeniu”. Był to proces tajny i pisemny, w którym sędzia pełnił jednocześnie rolę oskarżyciela, obrońcy i wydającego wyrok. Pozycja oskarżonego sprowadzała się do bycia przedmiotem badań. Sędziowie mieli obowiązek „baczyć na złą sławę”. Ciągnąca się za oskarżonymi opinia parających się czarami znacznie zmniejszała ich szanse na uniewinnienie. W celu uzyskania królowej dowodów, czyli przyznania się do winy, prawo dopuszczało stosowanie tortur, zwanych też „mękami”. A śmierć po takowym procesie równie była przerażająca: W roku 1526 straszne męki zadawano dwiema białogłowom (piekarce z Krakowa i Kliszewskiej ziemiance), jakoby ony Janusza Xiąże Mazowieckie zgładziły ze świata: wkopali słup pod Warszawą y dwa łańcuchy przy nim, którymi je opak za ręce nago przywiązali, y drew koło nich stosami nakładłszy zapalili: piekły się przez cztery godziny, biegając około słupa, a gdy się z sobą zeszły, kąsały ciało na sobie wzajemnie, aż upieczone pomarły”. (Marian Wawrzeniecki, Krwawe widma. Ciekawe procesy, tortury i osobliwe egzekucje, Warszawa 1909). O faktycznej wierze sędziów w praktyki diabelskie świadczy sposób, w jaki przesłuchiwali oskarżonych. Osobę posądzaną o czary sadzano tyłem do składu sędziowskiego, z zawiązanymi oczami, by nie mogła rzucić uroku spojrzeniem. Jak widać, u podstaw prześladowań leżał strach wynikający z ciemnoty denuncjatorów z jednej strony, a rozsądzających o ich racjach z drugiej. Postępowanie sądowe o maleficium (czary) dotyczyło odbierania mleka, uśmiercania zwierząt urokiem, sprowadzania chorób i kalectwa, niszczenia plonów za pomocą deszczu lub gradobicia, zabijania dzieci, bezczeszczenia zwłok. W czarach upatrywano przyczyny większości niedomagań i nieszczęć, na co wskazuje XVII--wieczny zapisek polskiego pamiętnikarza: Ledwom nie umarł, czy z przepicia, czy z uroków. Historycy próbują dziś oszacować liczbę osób osądzonych i straconych w trakcie „polowań na czarownice”, które dla poszczególnych obszarów Europy znacznie różnią się co do czasu występowania. W przypadku Starej Rzeszy przyjmuje się, że na skutek wyroków skazujących w procesach o czary zginęło 25 tys. osób, to jest niemal połowa czarownic straconych w Europie, których liczbę szacuje się na 60 tys. W XVII-wiecznym meklemburskim Glasewitz Annę Polchow od dawna obwiniano o wszelkie nieszczęścia, jakie dotknęły wieś. Wszyscy wiedzieli, że jest winna śmierci co najmniej dwóch osób, a na inne dwie sprowadziła choroby. Do tego ma na sumieniu 42 konie, dwa źrebaki, wołu, siedem świniaków, krowę i cztery cielaki. Mimo to prawnicy z Rostocku nie dawali wiary oskarżeniom, bo nie było świadków jej magicznych praktyk. Jednak pewnego lutowego poranka 1623 r. Chim Stolte, stojąc na miedzy dzielącej go od sąsiedniego gospodarstwa, zauważył we mgle jakąś postać, która wylewała zawartość garnka na jego ziemię. Z pewnością z jakimś diabelskim zamiarem. Stolte rzucił się w pogoń za kobietą, ale ta zniknęła równie szybko, jak się pojawiła. Mieszkańcy wsi po śladach stóp od razu dotarli do domu Anny Polchow. Wreszcie mieli dowód! Wiedźmę należało spalić. Procesy o czary stały się środkiem załatwiania sporów i czerpania zysków. Zdawał sobie z tego sprawę jezuita Friedrich Spee von Langenfeld, przeciwnik prześladowania czarownic, który w 1631 r. napisał Cautio criminalis (Ostrożność w procesach karnych, rozprawę formułującą zasadę in dubio pro reo – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego). Zaangażowany osobiście w walkę z absurdem więzienia, torturowania i skazywania na śmierć z powodu plotek, pomówień i wymysłów, jezuita prawdopodobnie nigdy nie dowiedział się, że ofiarą nagonki na czarownice padła jego ciotka Anna Spee, mieszkanka Bruchhausen w Nadrenii. W 1631 r. została stracona za udział w sabacie czarownic, do którego przyznała się po torturach – nakłuwaniu „diabelskich” znamion. Jak wytłumaczyć masowe uczestnictwo gapiów w publicznych egzekucjach? Zachowane opisy drastycznych sytuacji wskazują na obojętność tłumu. Dr Małgorzata Pilaszak w pracy o procesach czarownic w Polsce przytacza przypadek egzekucji przez ćwiartowanie na rynku w Krakowie w 1564 r., podczas której kat i gapie pozwalali sobie na żarty dotyczące anatomii straceńca. Z płonącymi stosami można się oswoić, a w pewnych okolicznościach nawet traktować je jako rozrywkę niewywołującą współczucia. – Uczestnictwo w egzekucjach stało się społeczną normą. Obserwowanie unicestwienia zła, dla ówczesnych ludzi realnego, mogło przynosić ulgę przez zmniejszanie poziomu lęku – mówi psychiatra Monika Gajdzik. Jak to możliwe, że w Europie tak wielu chrześcijan, wierzących przecież we wszechmoc Boga, uległo lękowi przed czarami, co doprowadziło przed sąd około 110 tys. ludzi? Wiara w czary zakorzeniła się w znacznej części chrześcijańskiej Europy m.in. na skutek nieodrzucenia do końca mentalności politeistycznej, co dobrze ilustruje powiedzenie „Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. Zabobony, w tym zajmowanie się czarami, wzmogły się w XIV w., pod wpływem nawracających epidemii dżumy, która uśmierciła czwartą część ówczesnej populacji Europy. Uaktywniły się wówczas praktyki czarowskie i ożyły pogańskie lęki. Jacek Salij, kierownik Katedry Teologii Dogmatycznej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, zwraca uwagę, że w Kościele zdawano sobie sprawę z pogańskich pozostałości na schrystianizowanych terenach. Świadczą o tym wskazówki dla duszpasterzy zawarte w spisanym ok. 1140 r. Dekrecie Gracjana, pierwszym zaakceptowanym przez Kościół zbiorze prawa kanonicznego autorstwa bolońskiego mnicha z zakonu kamedułów. W trosce o wielkie mnóstwo ludzi oszukanych (...), wierzących, że jest to prawda i w ten sposób odchodzących od prawdziwej wiary, dekret wzywa kapłanów, by z całą mocą głosili po kościołach ludowi Bożemu, że jest to fałsz. Niestety, w praktyce tłumieniu lęku przed czarami towarzyszyło jego podsycanie i ono właśnie zyskało z czasem przewagę i zebrało żniwo. W Polsce stosunek do posądzeń o czary nie zmieniał się na bardziej krytyczny w szybkim tempie. Dopiero około 1725 r. liczba procesów czarownic spadła o połowę w porównaniu z początkiem XVIII w. Ustalenie rzeczywistej skali polowań na czarownice na terenie dzisiejszego państwa polskiego jest trudne ze względu na zniszczenie większości materiałów źródłowych, jednak należy ją poważnie oddemonizować. Z całą pewnością w dawnej Rzeczypospolitej nie spłonęło 20 tys. czarownic, jak podają szeroko cytowane Procesy czarownic w Polsce w XVII i XVIII w. Bohdana Baranowskiego z 1952 r. Oszałamiające liczby podane przez Baranowskiego – 10 tys. skazanych i od 5 do 10 tys. ofiar samosądów– zostały oszacowane na podstawie liczby miast i miasteczek dawnej Rzeczypospolitej. Wybitny historyk, prof. Janusz Tazbir w artykule Liczenie wiedźm (Polityka, nr. 37/2001) stwierdza, że Bohdan Baranowski po wycofaniu się ze swoich wcześniejszych szacunków pisał już jedynie o kilku tysiącach wiedźm spalonych w Rzeczypospolitej. Wyniki nowych badań wskazują, że Polska nie była państwem przodującym w nagonce na czarownice. Odnotowano ok. 770 świeckich procesów o czary w Koronie z okresu od XVI do XVIII w. Oskarżono w nich 1 121 osób, z których blisko połowę skazano na śmierć. Fala polowań na czarownice opadała w miarę modernizacji ustroju państwowego, w tym zwiększania uprawnień władz centralnych. Jednak nawet idee oświeceniowe nie zmieniły mentalności ludzi doszukujących się przyczyny zła w aktywności wiedźm. W Niemczech dochodziło do egzekucji rzekomych czarownic jeszcze po 1770 r. Natomiast już w 1782 r., gdy w Szwajcarii, w protestanckim kantonie Glarus ścięto mieczem Annę Goldi, dziewkę służebną posądzoną o wprowadzenie czarami szpilek do żołądka córki swojego pana, niemiecka opinia publiczna potępiła proces i skazanie dziewczyny. W Getyndze miejscowa prasa wypadki w Glarus nazwała mordem sądowym. Ostatnim skazującym wyrokiem za czary, jaki wykonano na dzisiejszych ziemiach polskich, była egzekucja matki czworga dzieci, Barbary Zdunk, na podstawie wyroku sądu pruskiego w Reszlu na Warmii z 1811 r. Mimo że akta tej sprawy trafiły z Reszla do ministra sprawiedliwości w Berlinie, wyrok utrzymano w mocy. Barbara Zdunk spłonęła na stosie. Współczesnemu człowiekowi wiara w czary może się wydawać niepojęta. Ale ślad takiego widzenia świata istnieje w każdym z nas. Bo czyż na pewno obojętnie przejdziemy obok czarnego kota? Ewa Jabłońska
Tu nic nigdy nie pozostaje takie samo. Magia wybrzeża
Wiele osób ma swoje ulubione miejsce nad morzem, ale tak naprawdę wybrzeża zmieniają się cały czas. Nie ma czegoś takiego jak przejście dwa razy po tej samej plaży...
Lubisz zmiany? Jeśli tak, wybierz się na wybrzeże, ten wąski pas ziemi, który stanowi granicę morza wokół kontynentu lub wyspy. Tu fale pracują bez przerwy, co oznacza, że nic nigdy nie pozostaje takie samo. Wysokie fale wgryzają się w klify, przesuwają piasek tam i z powrotem, łamią bariery, budują mury i rzeźbią zatoki. Nawet te najłagodniejsze, stale, krok po kroku, przekształcają wybrzeża - po kilka ziarenek piasku na raz. Lodowce, rzeki i strumienie zapewniają stały dopływ budulca dla niekończącej się pracy matki natury. Do tego siły tektoniczne, które poruszają gigantycznymi kawałkami skorupy ziemskiej, żeby nie być gorszymi, podbijają od czasu do czasu fundamenty i wyciskają świeżą lawę, dodając swoje trzy grosze do przebudowy wybrzeży. Fale są najbardziej zapracowanymi rzeźbiarzami na tym obszarze. Budowane przez wiatry daleko na morzu, uwalniają energię i rzucają się w wir pracy, gdy dobijają do brzegu. Pęd wpływającej wody nasuwa piasek i żwir na plażę. Woda cofająca się do morza, ponownie zabiera je ze sobą. Ze względu na to, że fale zwykle uderzają w plażę z jednej lub drugiej strony, ale zawsze cofają się pod kątem prostym do plaży, piasek i żwir dryfują wzdłuż brzegu. Przypływy i odpływy są dodatkowym partnerem w tańcu przełamujących się fal i ruchomych piasków. Pomagają w tworzeniu tymczasowych rzeźb, na przykład wąskich mierzei, wysp barierowych i wysokich wydm. Dostawy osadów z błotnistych rzek i strumieni pozwalają utrzymać nowo powstające przybrzeżne konstrukcje. Wzdłuż wielu wybrzeży, uderzające fale powoli naruszają podstawy klifów, odłamując kawałki kruszących się skał i zabierając je do morza. W przypadku, gdy ustępuje kawałek litej skały, fale drążą w słabszych warstwach gliny mniejszą lub większą zatokę. Tam, gdzie wybrzeże daje za wygraną po którejś ze stron, pozostawiając samotną masę skał na łaskę bezlitosnego morza, tworzą się cyple.
Tajemnicza egipska księga rytualna właśnie została przetłumaczona. Ma 1300 lat
Naukowcy przetłumaczyli starożytną księgę, którą odnaleziono w Egipcie. Okazało się, że zawiera zaklęcia i egzorcyzmy. Używali jej wyznawcy Seta.
Zbiór zaklęć i rytuałów został spisany w języku koptyjskim na 20 stronach pergaminu. Malcolm Choat oraz Lain Gardner, naukowcy z Machquarie University oraz Sydney University w Australii, którzy badali książkę, zdradzają, że “zaczyna się długą serią inwokacji i nagromadzeniem słów mocy wraz z ilustracjami.” Dalej można wyczytać między innymi jak przygotować zaklęcie, wyleczyć opętanie, zapewnić sobie sukces lub miłość. Przykład? By poddać kogoś swojej woli należy wypowiedzieć magiczne słowa, a potem wbić dwa gwoździe w jego próg, po jednym z lewej i prawej strony. Wyznawcy Seta Według badaczy kodeks spisano między VII a VIII wiekiem naszej ery. W tym czasie wielu Egipcjan było chrześcijanami, co potwierdza znalezisko. W tekście jest wiele odniesień do Jezusa. Jednak wiele z nich wskazuje na związek z grupą zwaną Setianie. Była to niewielka grupa chrześcijan, którzy za przewodnika obrali sobie trzeciego syna Adama i Ewy: Seta. Wskazuje na to jedna z inwokacji: “Secie, Secie, żyjący Chrystusie”. Wśród wezwań pojawia się także boska postać imieniem “Baktioha”, której tożsamość pozostaje tajemnicą. Wedle tłumaczenia ma on być “wielkim i godnym zaufania panem czterdziestu dziewięciu gatunków węży.” Choat i Gardner domniemują, że jest on dwuznacznym władcą świata materialnego. Przywódcy Kościoła uznali setian za heretyków i po VII wieku trudno znaleźć o nich jakiekolwiek informacje w historycznych źródłach. Grupa najprawdopodobniej zanikła z braku nowych wiernych. Możliwe także, że mieszanka tekstów setyckich i wczesno-chrześcijańskich wskazuje na to, że zawiera on fragmenty starsze niż ruch setian. Kto mógł używać takiego zbioru zaklęć? To trudne pytanie, nie koniecznie był to kapłan czy mnich. Tego typu praktyki, według naukowców, jak rytuały magiczne, czy czary wskazywałyby raczej na znachora. Kapłani czy mnisi z pewnością nie chcieliby być uznawani za czarowników po tym jak ktoś by ich złapał z taką księgą. Formy gramatyczne w tekście mogłyby wskazywać na jej przeznaczenie dla mężczyzn, ale z drugiej strony badacze nie wykluczają, że kobiety mogłyby spokojnie korzystać z “męskich” zaklęć. Skąd pochodzi ten zbiór? To także tajemnica. Macquarie University otrzymał go w 1981 roku od wiedeńskiego handlarza antyków - Michaela Fackelmana. Skąd u wiedeńczyka taki skarb? Tego nie wiadomo. Styl kodeksu może wskazywać na tak zwany Górny Egipt. Obecnie kodeks przechowywany jest na Macquarie University w Sydney. Źródło: Live Science
W niektórych kulturach nadużycie komplementów oznacza klątwę. Tak samo jak zazdrość.
Od czasów starożytnych takie złorzeczenia były nazywane złym urokiem. Według folklorysty Alana Dundesa jego założeniem jest to, że każdy człowiek może wyrządzić innemu krzywdę, po prostu obrzucając spojrzeniem jego bądź jego własność. Ale środki ochronne łatwo zdobyć – są to talizmany, noszone przy sobie lub powieszone w domach, najczęściej w kształcie ludzkiego oka (jak egipski poniżej). W krajach egejskich ludzie z jasną barwą oczu byli uznawani za szczególnie potężnych, stąd też greckie i tureckie amulety mają formę niebieskich kul. Indianie, muzułmanie i żydzi używali amuletów z dłońmi skierowanymi do przodu, z okiem między nimi. W Italii korzystano z rogów i fallicznych kształtów mających odwracać uwagę czarowników.
W ciągu stuleci wszelkiego rodzaju wady rodu ludzkiego skumulowały się w opinii społecznej i przypisane zostały, niewinnemu w sumie stworzeniu, jakim jest świnia. W naszym pojęciu jest ona jednym z najpośledniejszych i najpodlejszych zwierząt.
Już w XIV wieku przypisywano jej odpowiedzialność za taką np. dżumę, a w XXI odzwierzęcym przymiotnikiem nazwano grypę i naturalnie pochodził on od … świni. Świńska grypa, jak wiemy, wywołała na świecie wiele zamieszania i przez dłuższy czas nie schodziła z czołówek gazet i portali. W rezultacie okazało się, że było wiele hałasu o nic, ale biedne zwierzę naznaczone zostało kolejnym pejoratywem. Rekordem średniowiecznego antropomorfizmu był zorganizowany w 1386 r. w miejscowości Falaise proces maciory-dzieciobójczyni, zwieńczony uroczystą egzekucją, na którą zaproszono okolicznych wieśniaków z ich własnymi świniami – chyba po to, by zobaczyły, jak to jest. Na dodatek ta skazana, została ubrana w ludzki strój! Nie mamy zielonego pojęcia o częstotliwości takich zwierzęcych procesów, niemniej w tych, ujawnionych przez źródła historyczne, osądzanymi winowajcami były głównie te różowate tłuchciochy. Pogardzane, jako żarłoki i brudasy, zawsze stawały się pierwszymi wśród oskarżonych. „ Ty świnio!” to obelga od dawien dawna poniżająca i obraźliwa. Nawet charakterystyczne prosięce chrumkanie stało się, zwłaszcza wśród dzieci, synonimem śmiertelnej zniewagi. A przecież, jak dowodzą naukowcy, jest to jedno z najinteligentniejszych stworzeń wśród czworonogów i na dodatek zdolne odczuwać i okazywać sympatię. Świadczą o tym liczne relacje zwolenników świnek, które od pewnego czasu stały się modnymi zwierzątkami domowymi, że nie powiem, kanapowymi. Naturalnie w USA i wśród ekscentryków artystycznej braci. Tekst: Małgorzata Sienkiewicz