Święte jezioro odkryte w Egipcie. „Jedyne takie w historii egipskiej archeologii”
Święte jezioro w Egipcie mogło odgrywać ważną rolę w rytuałach religijnych starożytności. Zespół badaczy z Chin i Egiptu odkrył jego pozostałości w Karnaku. To pierwsze takie znalezisko, które poddano systematycznym wykopaliskom.
Zespół egipsko-chińskich badaczy prowadził wykopaliska w słynnym kompleksie Karnak w egipskim Luksorze. W trakcie badań odnalazł sztuczny zbiornik, którego na próżno szukać w jakichkolwiek źródłach archeologicznych. Naukowcy twierdzą, że to prawdopodobnie tzw. święte jezioro, co może potwierdzać fakt, że znajdował się na zachód od świątyni Maat, bogini harmonii, sprawiedliwości i prawdy. Podobne jezioro znane jest także z innej budowli sakralnej w Karnaku, poświęconej bogu Montu. W Luksorze odkryto święte jezioro – Wraz ze znanym wcześniej świętym zbiornikiem świątyni Montu, odkrycie tworzy unikatowy układ dwóch jezior, ułożonych w linii północ-południe w obrębie murów Karnaku – powiedział cytowany przez Xinhua Jia Xiaobing, chiński archeolog i kierownik projektu wykopaliskowego w Karnaku. – Nowe znalezisko jest jedynym świętym jeziorem w historii egipskiej archeologii, które zostało poddane systematycznym i naukowym wykopaliskom, dostarczając materiałów do badań, zwłaszcza świętych jezior – dodaje uczony. Takie jeziora w starożytnym Egipcie stanowiły integralną część kompleksów świątynnych. Spełniały przede wszystkim funkcje religijne i rytualne. Utożsamiano je z bogiem Nun, który w mitologii egipskiej uznawany był za pramaterię, pierwszy przejaw bytu. Był uosobieniem praoceanu, który wypełniał cały wszechświat, z którego wyłoniło się życie. – Święte jezioro symbolizowało więc początek stworzenia oraz kosmiczny porządek, który świątynia i odprawiane w niej rytuały miały podtrzymywać – wyjaśnia Xiaobing. Osiem lat wspólnej misji Najważniejszą funkcją świętego jeziora był rytuał oczyszczenia. Kapłani przed wejściem do najświętszych części świątyni musieli dokonywać ablucji, czyli rytualnego obmycia ciała, aby osiągnąć odpowiedni stan czystości do rozmowy z bogami. Czystość miała tu znaczenie nie tylko fizyczne, lecz przede wszystkim symboliczne i moralne. – Odkrycie to jest czymś wyjątkowym, co ukoronowało ciężką, ośmioletnią pracę wspólnej misji – mówił Hend Aly, starsza inspektor świątyni Montu i egipski członek zespołu archeologów. – W badaniach opracowaliśmy i zastosowaliśmy zaawansowaną metodologię technologiczną – dodaje badaczka. – To piękne i wspaniałe święte jezioro, które w niedalekiej przyszłości rzuci nowe światło na dalsze badania – powiedziała Aly. Badacze podkreślają jednak, że ze względu na ograniczenia, które spowodowane są poziomem wód gruntowych, fundamenty jeziora nie zostały jeszcze w pełni zbadane. – Jego pierwotna data budowy zostanie ustalona dopiero w toku dalszych wykopalisk i badań – dodaje archeolożka. W trakcie wykopalisk archeolodzy odnaleźli także w rejonie kaplicy Ozyrysa trzy kaplice poświęcone temu bogu. W tym samym miejscu odkopano także figurki przedstawiające to bóstwo. Teren świątyni Montu znajduje się na terenie kompleksu Karnak w północnej części Luksoru i ma powierzchnię około 106 tys. metrów kwadratowych, z czego ok. 24 tys. m2 znajduje się w obrębie murów obronnych świątyni – przypominają naukowcy. Do tej pory wspólna chińsko-egipska misja przebadała obszar zajmujący zaledwie 2300 m2. Można się zatem spodziewać, że jeszcze wiele w tym miejscu jest do odkrycia. Czym jest Karnak? Karnak to jeden z największych i najważniejszych zespołów świątynnych starożytnego świata. Znajduje się na wschodnim brzegu Nilu. Ten rozległy kompleks sakralny wznoszony był i rozbudowywany przez ponad 1500 lat, od czasów Średniego Państwa aż po epokę ptolemejską. Miejsce to do dziś stanowi wyjątkowe archiwum, dokumentujące zmiany religijne, polityczne i artystyczne w dziejach starożytnego Egiptu. Najważniejszą częścią kompleksu jest świątynia boga Amona-Re, głównego bóstwa Teb i jednego z najpotężniejszych bogów egipskiego panteonu. Karnak był nie tylko centrum kultu religijnego, lecz także symbolem władzy królewskiej – kolejni faraonowie wznosili tu obeliski, pylony i dziedzińce, aby podkreślić swoje związki z bogami i legitymizować własne rządy. Źródło: Xinhua Nasz autor Jakub Rybski Dziennikarz i reporter, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, motocykli i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24, obecnie pracuje w RMF FM. W National-Geographic.pl pisze regularnie o historii, nauce i przyrodzie. Publikował m.in. w „Viva! Man” i National Geographic Traveler”.
Ten jeden manewr młodego faraona zmienił Egipt w supermocarstwo!
Śmierć królowej Hatszepsut uruchomiła lawinę buntów w Lewancie. W ich centrum stanął Totmes III – młody faraon, który musiał udowodnić, że zasługuje na władzę. Jego decyzja strategiczna zmieniła bieg historii Egiptu.
Spis treści: Marsz ku Megiddo i decyzja o ryzykownej trasie Niespodziewany atak Egipcjan i chaos w obozie wroga Oblężenie Megiddo i konsekwencje zwycięstwa Polityczne i militarne skutki kampanii Totmesa III W XV wieku p.n.e. na terenie Lewantu miasta podnosiły bunt przeciwko świeżo ustanowionemu faraonowi Totmesowi III. To miała być decydująca próba jego nowej władzy — oraz tego, czy zdoła ją utrzymać. Śmierć królowej Hatszepsut otworzyła drogę do buntu w Lewancie. Po 22 latach panowania zniknęła z kart historii, a Totmes III sam objął tron Egiptu. Koalicja miast-państw kananejskich, wspierana przez imperium Mitanni i władców z Kadesz, rozpoczęła bunt przeciwko nowemu faraonowi. Konflikt osiągnął punkt kulminacyjny w obwarowanym mieście Megiddo, znajdującym się dziś na terenie Izraela. Położone na równinie Ezdrelon miasto kontrolowało dwa istotne szlaki handlowe: jeden prowadzący do wybrzeża, drugi na północ, do Kadesz. Jako że była to pierwsza kampania militarna Totmesa, ciążyła na nim ogromna presja. Według dużej inskrypcji propagandowej na murach Akh Menu (Świątyni Totmesa III w Karnaku), młody faraon zebrał swoich ludzi i wyruszył z przygranicznej twierdzy Tjaru we wschodniej delcie Nilu, by stawić czoła potężnemu wrogowi. Nie ma bezpośrednich informacji o liczbie zmobilizowanych żołnierzy, choć większość uczonych szacuje, że było ich zapewne kilka tysięcy. Nie wiadomo też, czy cała armia wyruszyła z Egiptu, czy też dołączyły do niej jednostki już stacjonujące na terytorium Azji. Marsz ku Megiddo i decyzja o ryzykownej trasie Przemarsz tzw. Drogą Horusa, na północ od Synaju, do Gazy zajął wojskom 10 dni. Dystans ten wynosi około 200 kilometrów, co wskazuje, że żołnierze maszerowali średnio 20 kilometrów dziennie. Z Gazy ruszyli dalej do enklawy Yehem, oddalonej o około 40 kilometrów od Megiddo. Tam faraon spotkał się ze swoimi oficerami, by ocenić sytuację i zdecydować, którą z trzech istniejących tras do Megiddo należy obrać. Trasa północna prowadziła przez ziemie Zefti; południowa biegła w pobliżu Taanach; centralna i najbardziej niebezpieczna droga prowadziła przez wąwóz Aruna. Roczniki Totmesa III — propagandowy zapis jego kampanii wojennych wyryty w Świątyni Amona-Re w Karnaku — opisują, jak faraon podjął decyzję. Generałowie usilnie odradzali mu wybór przełęczy Aruna. „Niech nasz zwycięski Pan maszeruje drogą, którą sam wybierze; lecz niech nas nie zmusza do pójścia najniebezpieczniejszą trasą”. Jednak Totmes postanowił rzucić wyzwanie wrogom i wybierając najbardziej ryzykowną drogę, pokazać, że się ich nie boi. Złożył przysięgę na boga słońca Amona-Re, mówiąc: „Mój Majestat będzie maszerować Drogą Aruna!”. Postanowił również, że sam poprowadzi armię przez wąwóz. „Nikt nie będzie maszerować tą drogą przede Mną” — i rzeczywiście, w odpowiednim momencie stanął na czele armii, wskazując drogę własnymi krokami. Trasa, którą wybrał, miała nieco ponad 13 kilometrów długości, a miejscami zaledwie 9 metrów szerokości. Ze stromymi ścianami po obu stronach była to idealna lokalizacja do zasadzki – nie było miejsca na manewry. Jednak przeciwnik, sądząc, że Egipcjanie nigdy nie zaryzykują takiego odsłonięcia, rozmieścił wojska jedynie na dwóch pozostałych trasach. Armii Totmesa udało się przejść przez wąwóz Aruna w jeden dzień bez problemu. Żołnierze wyłonili się w dolinie Qina, ku zaskoczeniu wrogich wojsk obozujących w pobliżu miasta Megiddo. Niespodziewany atak Egipcjan i chaos w obozie wroga O świcie następnego dnia armia egipska została zmobilizowana, dzieląc się i rozlokowując w trzech dużych jednostkach, które posuwały się naprzód w formacji półksiężyca w kierunku obozu sił azjatyckich na południe od Megiddo. Inskrypcja w Karnaku zapisuje: „Południowe skrzydło armii Jego Majestatu znajdowało się na wzgórzu na południe od [strumienia] Qina, a skrzydło północne na północny zachód od Megiddo, podczas gdy Jego Majestat znajdował się w centrum, [Amon] chronił jego osobę wśród wrzawy, a siła [Setha przenikała] jego członki”. Ten manewr wywołał panikę wśród wojowników nieprzyjaciela; wielu z nich porzuciło swoje namioty i rzuciło się do ucieczki w kierunku Megiddo. Żołnierze faraona zaczęli plądrować obóz, co pozwoliło wielu azjatyckim wojskom na ucieczkę. Niektórzy dowódcy azjatyccy zostali wciągnięci za mury Megiddo przez obrońców miasta. Inni zapewne uciekli na północ, jak najdalej od wojsk egipskich. Kroniki z pewnym rozczarowaniem podkreślają, że gdyby żołnierze Totmesa III w tamtym momencie ścigali uciekające wojska, zwycięstwo byłoby szybkie i definitywne. „Gdy ujrzeli Jego Majestat miażdżącego ich, uciekli w popłochu do Megiddo z przerażonymi twarzami, porzucając konie, rydwany ze złota i srebra, by zostać wciągnięci do miasta przez ludzi, którzy zamknęli już bramy, a teraz opuszczali szaty, aby ich podciągnąć. Gdyby żołnierze Jego Majestatu nie skupili się na grabieży dobytku wroga, mogli w tej chwili zdobyć Megiddo”. Ten etap konfliktu przypominał bardziej serię potyczek, w których Egipcjanie byli stroną atakującą. Oblężenie Megiddo i konsekwencje zwycięstwa W obliczu niemożności zdobycia miasta szturmem, Egipcjanie postanowili je oblegać, budując serię umocnień z drewna pochodzącego z wycinki drzew w okolicznych lasach. Roczniki Totmesa III podkreślają strategiczne znaczenie zdobycia Megiddo: „Każdy książę z każdego kraju północy jest w nim zamknięty, zdobycie Megiddo to zdobycie tysiąca miast!”. W końcu, po siedmiu miesiącach oblężenia, miasto się poddało. Wśród ujętych przywódców był władca Megiddo. Książę Kadesz, głównodowodzący azjatyckiej koalicji, zdołał jednak uciec. Źródła pisane zachowały długą i szczegółową listę łupów zdobytych po podboju Megiddo. Podano, że zginęło 83 wrogów, a 340 zostało wziętych do niewoli — choć liczby te mogą obejmować jedynie osoby uznane za ważne. Poza stadami zwierząt, zapasami i innymi przedmiotami, armia egipska zdobyła: 2041 koni; 924 rydwany, w tym rydwany ozdobione złotem należące do władców Kadesz i Megiddo, 200 kompletów zbroi, 502 łuki kompozytowe. Te łuki, pochodzenia mezopotamskiego, były bardzo kosztowne i wysoko cenione. Zbroje, wykonane z utwardzanej skóry lub kolczugi z brązu, były wówczas innowacyjne. Nie ma wzmianki o hełmach, choć ich użycie było powszechne za panowania Totmesa III. Dowodzi tego zarówno lista trybutów z Azji, jak i malowidła w prywatnych grobowcach tebańskich, na których cudzoziemcy składający trybuty ukazani są w hełmach. Natychmiastowym skutkiem zwycięstwa było umocnienie władzy faraona nad znaczną częścią dzisiejszego Izraela i terytoriów palestyńskich. Spektakularne zwycięstwo i rozszerzenie kontroli faraona weszły do egipskiej wyobraźni jako początek nowej ery wielkości regionalnej. Generał Djehuty, mianowany przez Totmesa zarządcą podbitych terenów, został później uwieczniony jako bohater starożytnego egipskiego opowiadania „Zdobycie Joppy”. Historia opowiada o tym, jak Djehuty użył podstępu, aby zdobyć miasto Joppa (dzisiejsza Jaffa, w pobliżu Tel Awiwu), przemycając żołnierzy ukrytych w koszach. Opowieść ta poprzedza znany z „Iliady” Homera motyw konia trojańskiego o całe stulecia. Jest również prawdopodobnym źródłem arabskiej baśni „Ali Baba i czterdziestu rozbójników”, w której rozbójnicy próbują dostać się do domu, ukrywając się w dzbanach z olejem. Polityczne i militarne skutki kampanii Totmesa III Zwycięstwo pod Megiddo zainspirowało nie tylko wielkie opowieści, ale też stworzyło nową rzeczywistość polityczną i dyplomatyczną w regionie. Nowo zdobyte terytorium Kananejskie stanowiło dogodny punkt wypadowy dla przyszłych kampanii Egiptu w Mezopotamii. Wiadomość o imponującym zwycięstwie skłoniła monarchie Bliskiego Wschodu do wysyłania posłów do Teb — stolicy Egiptu — z bogatymi darami, aby zyskać przychylność faraona. Po swoim zwycięstwie Totmes III wykorzystał sytuację, by rozszerzyć władzę Egiptu w Azji poprzez ambitny program podbojów w Syrii. Roczniki wyryte na ścianach Świątyni Amona-Re w Karnaku wspominają o 16 innych kampaniach, choć w niektórych przypadkach nie zachowały się szczegóły. Operacje wojskowe miały miejsce między 1454 a 1437 r. p.n.e. i można je podzielić na kilka etapów. Pierwsza faza obejmowała podbój ważnych miast portowych, takich jak Ullaza i Simyra, by ułatwić transport do i z Egiptu oraz zapewnić punkty magazynowania. Druga faza polegała na zajęciu znacznej części środkowej Syrii, neutralizując w ten sposób siłę miasta Kadesz. Trzecia faza obejmowała bezpośredni atak na terytoria Mitanni, a czwarta składała się z serii kampanii mających na celu stłumienie powstań w niektórych podbitych terenach. Nawet biorąc pod uwagę tendencję Totmesa do mitologizowania własnych działań oraz nieuniknione przesady, zawarte w roszczeniach i przechwałkach w Rocznikach Totmesa III, wielu badaczy uznaje szczegóły tego zapisu za wiarygodne źródło. W rzeczywistości bitwa pod Megiddo jest jednym z najlepiej udokumentowanych starożytnych starć w historii. Ten punkt zwrotny nie tylko rozszerzył terytorium Egiptu, ale również stanowił pierwsze samodzielne zwycięstwo jednego z największych wodzów militarnych starożytnego Egiptu. źródło: National Geographic
Odkrycie na miarę grobowca Tutanchamona. Prawdziwa sensacja w Egipcie
Zaginiony grobowiec skalny faraona Thotmesa II odkryli archeolodzy niedaleko słynnej Doliny Królów w Egipcie. Wewnątrz znaleziono dary grobowe zdobione imieniem tego władcy.
Spis treści: Co wiemy o grobowcu Thotmesa II? Kim był Thotmes II? Odkrycie grobowca Thotmesa II – komentarz polskiego egiptologa Takie odkrycia zdarzają się w Egipcie bardzo rzadko. Co prawda archeolodzy w tym kraju dokonują co rusz ciekawych znalezisk, ale grobowce faraonów to zupełnie inna sprawa i inny kaliber. Ostatni grobowiec władcy Egiptu odkryto w rejonie Doliny Królów niedaleko Luksoru w 1922 roku. Należał do Tutanchamona, który żył w XIV wieku p.n.e. Pochówki królewskie znaleziono również w Delcie Nilu w 1939 roku. Co wiemy o grobowcu Thotmesa II? Bardzo długo sądzono, że grobowiec tego faraona znajduje się w Dolinie Królów i jest oznakowany jako KV 42. Wewnątrz odkryto niezdobioną kamienną trumnę, ale brakowało zabytków, noszących jego imię. W ostatnich latach wytypowano do badań inny grobowiec. Znajduje się w jednej z licznych dolin na zachód od Doliny Królów, określanej literą C. Był to strzał w dziesiątkę. Wspólny egipsko-brytyjski zespół archeologów ogłosił właśnie, że położony tam grobowiec skalny istotnie jest miejscem spoczynku Thotmesa II, władcy XVIII dynastii, który władał w latach ok. 1481-1479 p.n.e. Wykopaliska, prowadzone przez Najwyższą Radę Starożytności we współpracy z New Kingdom Research Foundation, rozpoczęły się w 2022 r. Wówczas zidentyfikowano wejście i główny korytarz grobowca. Mozolna praca w zasypanym i silnie zniszczonym grobowcu, w końcu przyniosła efekty. Początkowo eksperci sądzili, że grobowiec należy do jakiejś królewskiej małżonki ze względu na bliskość grobowców żon króla Thotmesa III. Jednak artefakty odkryte w grobowcu, w tym fragmenty naczyń z trawertynu (tzw. alabastru egipskiego), postawiły kropkę nad i – były zdobione kartuszami noszącymi imię królewskie. – To pierwszy raz, kiedy odkryto wyposażanie pogrzebowe należące do Thotmesa II. Nie ma takich przedmiotów w żadnym muzeum na całym świecie – powiedział sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności Mohamed Ismail Khaled cytowany przez Państwowy Serwis Informacyjny (SIS). Niestety, grobowiec został zalany przez nawalne deszcze już w starożytności, zapewne na krótko po złożeniu mumii faraona. Naukowcy sądzą, że część z wyposażenia przeniesiono w inne miejsce. Na ścianach grobowca zachowały się szczątkowo zdobienia. Są to sceny ze świętej księgi Amduat, które miały pomóc zmarłemu w nawigowaniu po zaświatach. Najlepiej przetrwały malowidła na suficie. Widać pięcioramienne złote gwiazdy na błękitnym nieboskłonie. Kim był Thotmes II? Thotmes II jest jednym z tych egipskich władców, o którego losach wiemy niestety niewiele. Jego ojcem był faraona Thotmes I, a matką – Mutnofret. Nie była to jednak główna małżonka jego ojca, bo miał ich kilka. W pierwszym roku swojego panowania kazał postawić kamienną stelę w Asuanie, na której opisano jego zwycięstwo nad ludami nubijskimi. Król żył w czasach, które są dla egiptologów fascynujące. Thotmes II był przyrodnim bratem Hatszepsut, którą poślubił. Po jego śmierci przejęła tron egipski i zasłynęła z wybudowania pięknej świątyni grobowej w Deir el-Bahari. Stało się, to gdy syn Thotmesa II – ale z innej małżonki – znany później jako Thotmes III, był jeszcze dzieckiem. Jego mumia została znaleziona w XIX wieku w podziemnej skrytce niedaleko świątyni Hatszepsut, wraz z wieloma innymi królewskimi mumiami. Obecnie znajduje się w Narodowym Muzeum Cywilizacji Egipskiej w Kairze. Odkrycie grobowca Thotmesa II – komentarz polskiego egiptologa National Geographic Polska zapytało egiptologa, dr. Filipa Taterkę z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, dlaczego to znalezisko jest tak istotne. – Przede wszystkim dlatego, że mówi nam to wiele o historii nekropoli tebańskiej, a zwłaszcza Doliny Królów, co jest pewną ironią, biorąc pod uwagę, że sam grobowiec znajduje się poza nią. Badacze od dawna spierali się o to, który władca jako pierwszy został tam pochowany. Część opowiadała się za Hatszepsut, a część twierdziła, że Thotmes I. Jeśli jednak syn tego ostatniego, Thotmes II, został pochowany poza Doliną Królów, to może świadczyć o tym, że to właśnie Hatszepsut była pierwszą osobą z rodziny królewskiej pochowaną w Dolinie Królów – wyjaśnia Dr Taterka. A czy dzięki temu znalezisku dowiemy się więcej o tym zagadkowym faraonie? Dr Taterka jest sceptyczny. – W grobowcach królewskich z czasów XVIII dynastii raczej nie znajdujemy informacji o samym panowaniu, a z informacji prasowych wynika, że dekoracja grobowca jest zachowana tylko szczątkowo. Teoretycznie mogą się trafić jakieś pozostałości wyposażenia opatrzone krótkimi tekstami z datą, co miałoby znacznie dla chronologii, ale na razie wygląda na to, że takie nadzieje mogą być płonne – uważa egiptolog. W jego ocenie grobowiec mówi nam więcej o tym, co działo się już po śmierci króla – trawertynowe naczynie z inskrypcją dedykacyjną Hatszepsut potwierdza jej szczególną pozycję po przedwczesnej śmierci Thotmesa II. Siedem lat po jego śmierci koronowała się na władczynię Egiptu. Źródła: SIS, National Geographic Polska Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Egipt rozważa otwarcie najpiękniejszego grobowca. Należał do królowej Nefertari
W celu uatrakcyjnienia oferty dla turystów, władze egipskie rozważają udostępnienie dla zwiedzających jednego z najpiękniej zdobionych grobowców. Należał do Nefertari – pierwszej i ukochanej małżonki słynnego faraona, Ramzesa II Wielkiego.
Spis treści: Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Co wiemy o Nefertari? Grobowiec królowej Nefertari znajduje się nieco na uboczu od utartych turystycznych szlaków, bo w Dolinie Królowych. Niedaleko jest Dolina Królów, gdzie znajduje się m.in. grobowiec Tutanchamona i wielu innych faraonów. Początkowo, w czasach XVIII dynastii (1550–1295 lat p.n.e.) w skalnych grobowcach w Dolinie Królowych składano ważnych urzędników. A w okresie panowania XIX dynastii (1295–1186 lat p.n.e.) – członków rodziny królewskiej, w tym właśnie Nefertari. Czy grobowiec Nefertari zostanie ponownie otwarty? W tym momencie grobowiec Nefertari jest zamknięty dla turystów. W marcu podjęto taką decyzję ze względu na stan malowideł i pilną potrzebę ich konserwacji. Wcześniej był dostępny tylko dla ograniczonej liczby turystów i za wysoką opłatą. Egipskie Ministerstwa Turystyki i Starożytności poinformowało właśnie w mediach społecznościowych, że rozważa możliwość ponownego otwarcia tego grobowca. „Dr Mohammed Ismail Khaled, sekretarz generalny Najwyższej Rady Starożytności, przeprowadził inspekcję grobowca, aby dowiedzieć się o najnowszym stanie prac [konserwatorskich – przyp. red.] i o wpływie wilgotności” – czytamy w komunikacie. To właśnie wysoka wilgotność jest głównym wrogiem pięknie dekorowanych płaskorzeźb w grobowcu. W połączeniu z wysoką temperaturą wielobarwne przedstawienia ulegają zniszczeniu. A im więcej ludzi w grobowcu, tym większa wilgotność. Dlatego informacja władz egipskich spotkała się z mieszanymi reakcjami, mimo że Najwyższa Rada Starożytności pozytywnie oceniła obecny stan zdobień ścian grobowca. Grobowiec Nefertari – perła Doliny Królowych Grobowiec Nefertari jest w pewnością najpiękniej zdobionym i największym grobowcem Doliny Królowych. Niektórzy uznają go za najpiękniejszy w ogóle w całym Egipcie. Otrzymał numer 66 w tej nekropolii i wśród egiptologów znanych jest jako QV66. Odkrywcą grobowca był w 1904 roku włoski badacz, Ernesto Schiaparelli (1856–1928). Składa się z się z siedmiu pomieszczeń, do których wiodą wykute w kamieniu schody. Przepiękne płaskorzeźby widoczne są na przykład w przedsionku grobowca. Widać Nefertari grającą w grę senet. Na lewej ścianie uwagę zwracają przedstawienia siedzącego lwa, ptaka Benu (uosabia jedną z egipskich dusz ba) i mumii królowej za którą wisi misternie wykonana tkanina. W bocznej komorze przedsionka ukazano postaci bogów egipskich i królowej, przed którymi składane są dary. Komora grobowa robi spore wrażenie. Jej powierzchnia wynosi 80 m kw. Na scenach widać Nefertari przechodzącą przez szereg bram strzeżonych przez jedno lub trzy bóstwa. Jednym z tych bóstw jest nagie dziecko płci żeńskiej, które dzierży dwa noże na piersi. Na tylnej ścianie Nefertari wita boga podziemi, Ozyrysa. Wprawne oko dostrzeże liczne symbole egipskie. Grobowiec splądrowano w starożytności. Zniszczony jest sarkofag, w którym spoczywała mumia królowej oraz dary grobowe złożone w sąsiedztwie. W momencie odkrycia na początku XX wieku gruz i piach sięgał niemal aż do sufitu pierwszej komory, bo nie zachowała się ściana odgradzająca wejście do grobowca. To dodatkowy argument, że wdarto się do niego już dawno temu. Co wiemy o Nefertari? Zdaniem egiptologów królowa ta była pierwszą i ukochaną małżonką Ramzesa II, chociaż władca ten nie stronił od bliskiego kontaktu z innymi kobietami. Przez pierwszych dwadzieścia lat rządów faraona była ukazywana u jego boku, później jej pozycja zapewne nieco zmalała. Ramzes II poświęcał zdecydowanie więcej czasu swojej nowej partnerce – hetyckiej księżniczce. O roli Nefertari świadczy fakt, że za życia została ubóstwiona. Dowodem na to jest skalna świątynia w Abu Simbel, położona tuż obok ten bardziej znanej, poświęconej jej mężowi. Ten święty przybytek poświęcony jest zarówno królowej, jak i bogini Hathor. Na skalnej fasadzie świątyni widać sześć stojących postaci mierzących 10 m wysokości. Dwie z nich ukazują królową, reszta – Ramzesa II. Wewnątrz widać scenę, która interpretowana jest jako przeobrażenie małżonki królewskiej w boginię. Nefertari zmarła zapewne w wieku około 50 lat. Ciekawostką jest to, że w 1904 roku w grobowcu znaleziono zmumifikowane kolana. W 2016 roku naukowcy opublikowali ich szczegółową analizę. Doszli do wniosku, że są to szczątki królowej. Obecnie są przechowywane w Muzeum Egipskim w Turynie we Włoszech. Źródła: Ministerstwo Turystyki i Starożytności Egiptu, Theban Mapping Project, I. Shaw, P. Nicholson, The Dictionary of Ancient Egypt, London 1995. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.[/highlight-box
Przewodnik dla podróżujących po krainie faraonów.
Powierzchnia: 1 001 450 km2. Ludność: 83 mln. Religia: ok. 94 proc. ludności wyznaje islam (odłam sunnicki), 6 proc. stanowią Koptowie i inne wyznania chrześcijańskie. Islam jest religią państwową. Język urzędowy: arabski, angielski – w powszechnym użyciu. Waluta: funt egipski (LE) 1 LE = 100 piastrów 1 USD = 5,6 LE 1 EUR = 7,9 LE Banknoty egipskie mają z jednej strony napisy po arabsku, z drugiej po angielsku. Na bazarach i w sklepach można płacić zarówno dolarami, jak i euro. Nie ma też problemów z pobieraniem gotówki z bankomatów. W sezonie wakacyjnym Egipt przeżywa oblężenie. Niestety temperatury wówczas przekraczają 40°C i skutecznie zniechęcają do zwiedzania. Z tego względu najlepiej planować wyjazd do tego kraju w październiku lub listopadzie, gdy temperatura powietrza i wody wynosi ok. 25°C, lub od marca do czerwca. Wtedy pogoda sprzyja i wypoczynkowi, i zwiedzaniu. 30-dniową wizę turystyczną można kupić na lotnisku (15 USD) lub wyrobić ją przed przyjazdem w Ambasadzie Egiptu w Warszawie na ul. Alzackiej 18, tel. 22 617 69 73, e-mail: embassyofegypt@zigzag.pl. Samolotem jest najszybciej. Polska nie ma regularnych bezpośrednich połączeń z Egiptem. Do Kairu leci się z przesiadką, np. w Stambule, Larnace, Rzymie czy Budapeszcie. Na szczęście przez cały rok odbywają się loty czarterowe do Hurghady i Szarm asz-Szajch. Jest to zresztą najtańszy sposób dotarcia do celu. W październiku i listopadzie z Warszawy do Hurghady i z powrotem dolecimy za 1 557 zł z Ecco Holidays (www.eccoholidays.com). Bilet w obie strony z Warszawy do Szarmasz-Szajch kosztuje 1 810 zł (www.orbis.pl), natomiast z Warszawy do Taby na półwyspie Synaj – 1 350 zł (www.alfastar.com). Uwaga, na niektórych czarterach obowiązuje limit bagażu do 15 kg na główny i do 5 kg bagaż na podręczny. Wycieczka objazdowa, w programie której jest m.in.: Hurghada, Asuan, Luksor, Kair i Aleksandria trwa 14 dni i kosztuje minimum 3 539 zł. Na trasie noclegi w hotelach dwugwiazdkowych. www.eximtours.pl Tygodniowy wypoczynek w kurorcie Szarmasz-Szajch nad Morzem Martwym – od 1 819 zł. Pobyt w hotelu trzygwiazdkowym ze śniadaniami i obiadokolacjami. www.selectours.com.pl Dwutygodniowa wycieczka wypoczynkowo-objazdowa, podczas której wypoczywa się w Hurg- hadzie. W programie jest rejs po Nilu. Noclegi w hotelu trzygwiazdkowym w wersji „traf” (lokalizację hotelu poznaje się dopiero na miejscu) i trzema posiłkami dziennie kosztuje 1 915 zł. Za wyższą cenę można wykupić pobyt w hotelu o lepszym standardzie; www.triada.pl 15-dniowa wycieczka z rejsem po Nilu zaczyna się od zwiedzania Kairu (m.in. Cytadela Saladyna, meczet Alabastrowy, Dzielnica Koptyjska), piramid w Gizie. Potem płynie się Nilem z Asuanu do Luksoru, po drodze zawijając do Kom Ombo i Edfu. Wyjazd kończy czterodniowy wypoczynek w Hurghadzie. Cena 3 330 zł. www.sigma-travel.com.pl Nurkowanie w Egipcie, Polskie Centrum Nurkowe Halabanaha w Hurghadzie ma kilka programów. Intro – jednodniowy program nurkowy dla początkujących, cena 30 euro. Jednodniowe nurkowanie dla zaawansowanych – 55 euro. Kursy nurkowe (od 1- do 14-dniowych) 75–600 euro.Ceny są niższe, gdy rezerwacji dokona się przez Internet. www.halabanaha.pl W ramach wycieczki z biurem podróży zwykle zapewnione mamy śniadania i obiadokolacje oraz bilety wstępów do obiektów uwzględnionych w programie. Za napoje do posiłków płaci się dodatkowo: kawa ok. 2 dol., 3 dol. za piwo bezalkoholowe (Egipt to kraj muzułmański). Mister, foto! – to zdanie będziemy słyszeć od mieszkańców Egiptu co 5 minut. Jak zrobimy temu komuś zdjęcie, będziemy musieli zapłacić. Należy zresztą pamiętać, że w tym kraju za wszelkie uprzejmości trzeba płacić: za pokazanie drogi, a nawet doprowadzenie do sklepu znajomego, za zapewnienie nam towarzystwa w czasie spaceru (o które wcale nie zabiegaliśmy). Pewien policjant zażądał bakszyszu za to, że jest policjantem, a ja akurat obok niego przechodziłam. Oczywiście nie zapłaciłam. Egipscy sprzedawcy to najbardziej zdeterminowani handlowcy, z jakimi kiedykolwiek miałam do czynienia. Nie ograniczają się do słownych zaczepek, potrafią zagrodzić drogę, szarpać za rękę, a nawet rozpłakać się, jeżeli cena, którą im zaproponowaliśmy jest niższa, niż się spodziewali. W Luksorze warto się wybrać na własną rękę do słynnej świątyni i muzeum. Podobno żadne polskie środki nie skutkują, gdy w Egipcie dopadnie nas klątwa faraona (zatrucie pokarmowe). Warto wówczas wezwać lokalnego lekarza, który zaaplikuje nam coś skutecznego i uchroni od odwodnienia. Ambasada RP w Kairze 5 El Aziz Osman Str. tel. 002 02 736-74-56 faks 002 02 735-54-27 sahafa@bolanda.org www.bolanda.org www.egipt.org.pl www.egipt.com.pl
W dwa tygodnie Pokonałam 4 tys. km. Podróżowałam pociągiem, autobusem, statkiem, na grzbiecie wielbłąda. Stanęłam pod piramidami, głaskałam sfinksa po łapach, szukałam skarbów w dolinie królów, zwiedziłam kilkadziesiąt świątyń i targując się, kilkunastu sprzedawców doprowadziłam do łez. A miały to być leniwe wakacje w Egipcie z jednym z biur podróży.
1. dzień – Hurghada Pan Marek, przewodnik, wita nas na lotnisku w HURGHADZIE i niczym dobry pasterz sprawnie zapędza 40-osobowe stado amatorów piramid do autokaru. Z miejsca zaczyna przepraszać za standard hotelu. Tym błyskotliwym posunięciem kupuje mój głęboki szacunek – kto się teraz odważy poskarżyć na zły widok z okna albo żółte plamy na niegdyś białej pościeli? Przygotowana na najgorsze, widząc mój bungalow, stwierdzam, że nie jest tak źle! Co prawda po podłodze biegają mrówki faraona, ale jest łazienka, wygodne łóżka. Szkoda tylko, że gdy włączam klimatyzację, przestaję słyszeć własne myśli, a gdy ją wyłączam, też ich nie słyszę, bowiem za ścianą trwa techno party. No tak, czytałam, że Hurghada to kurort zasypiający nad ranem. Awantura, którą robię o 1.00 rano, kończy dyskotekę, na której bawi się, a właściwie drzemie na krzesłach, para Rosjan. 2. dzień – Kair Jest 3.00. Mocno zaspana pakuję się do autokaru. Przede mną 450 km drogi do Kairu, którą pokonam w konwoju. To właśnie przez konieczność podróżowania w konwojach zrezygnowałam z samodzielnej wyprawy do Egiptu. Teraz wiem, że mądrze postąpiłam. Jedziemy w niekończącym się sznurze samochodów i autobusów. Ochronę zapewniają uzbrojeni żołnierze i policja turystyczna. Środki bezpieczeństwa godne delegacji państwowej. Spisano nas i policzono z dziesięć razy. Na trasie posterunki, wstrzymany ruch lokalny. Mimo zmęczenia nie jestem w stanie zmrużyć oka. Doprawdy, trudno zasnąć w autokarze ze sprawną klimatyzacją, co oznacza, że ci, którzy nie mają kożuchów, szczękają zębami z zimna. Oczywiście nie sposób jej wyłączyć, można się jedynie modlić, aby się zepsuła. Nie bez powodu turyści zaczynają przygodę z Kairem od Cytadeli pamiętającej czasy Saladyna, pogromcy krzyżowców. Z wysokiego wzgórza, na którym wzniesiono fortyfikacje, meczety, medresy, a nawet pałac i więzienie, widać miasto spowite szarożółtą zawiesiną. Wyłaniają się z niej niczym widma chaotyczne rzędy kremowych domów z płaskimi dachami, nad którymi niczym strażnicy porządku dominują minarety meczetów. Kairu nie da się ogarnąć wzrokiem, podobno z zachodu na wschód ma 65 km długości i 35 km z północy na południe. Podobno żyje tu 20 mln ludzi, a na metr kwadratowy przypada 3 razy więcej mieszkańców niż w Paryżu. Pewnie dlatego wszędzie otacza nas tłum. Horda sprzedawców papirusów dopada nas przy wyjściu z Meczetu Alabastrowego (wzorowanego na świątyniach tureckich) i nie opuszcza nawet w autokarze. Cena wywoławcza – 5 dol. za jeden obrazek, końcowa – 1 dolar za tuzin. Turystki, które nie przystały na początkową cenę, teraz robią świetny interes. Te, które już kupiły, są rozżalone. Kiedy przewodnik wyjaśnia, że to nie papirus, ale stemplowana podróbka z bananowca, wszyscy tracą humor. W Kairze spędzimy w sumie cztery dni wypełnione atrakcjami. Na dziś zaplanowano wycieczkę do położonej za miastem Sakkary – nekropolii najstarszej dynastii faraonów rządzących Egiptem. Tutaj znajduje się niezwykle ważna dla historii architektury budowla – piramida schodkowa Dżosera, która wygląda jak 62-metrowa kupa kamieni ułożonych w sześć stopni. Po tych schodkach po śmierci faraon miał udać się w stronę wieczności. Choć dziś niepozorna – 4,5 tys. lat temu była kamieniem milowym wyznaczającym nowy trend budownictwa cmentarnego. Kolejni władcy nie chcieli już spoczywać w mastabach, lecz w budowlach bardziej okazałych, czego przykładem są piramidy w Gizie. Gdyby nie potworny upał, do oddalonego o 3 km Dahszur poszłabym piechotą. Z piasków pustyni wyrastają tam m.in. dwie piramidy wzniesione dla faraona Snofru, ojca Cheopsa. Dlaczego dwie, czyżby Snofru był aż tak próżny? Okazuje się, że pierwsza piramida, zwana Łamaną, nie udała się, zbudowano więc drugą. Z zapałem pokonuję kilkadziesiąt schodków prowadzących do Piramidy Czerwonej, której sylwetka osiągnęła kształt idealnego ostrosłupa. Wciskam się w wąski, niski i bardzo długi korytarz biegnący stromo w dół do komory grobowej. Z każdym krokiem coraz bardziej brakuje mi powietrza. Na dodatek konstrukcja jęczy, jakby miała się za chwilę zapaść. Przebyłam 40 m i nie zamierzam zrobić ani kroku dalej. Zawracam. Pierwszy haust świeżego powietrza działa niczym gaz rozweselający. Nawet nie bardzo mi wstyd, że się poddałam, zwłaszcza że ci, którzy dotarli do celu, zamiast rozpływać się w zachwytach, wspominają zapach przepoconych skarpet. 3. dzień – Synaj Z okna mojego apartamentu w hotelu w Gizie podobno widać piramidy. Wytężam wzrok, przecieram oczy i... nic. Mleczna złowroga zawiesina niczym mgła z horroru Carpentera pożarła trzy gigantyczne ostrosłupy. Rozczarowana schodzę na śniadanie, z nadzieją że mocna kawa postawi mnie na nogi po kolejnej nieprzespanej nocy. (Niestety tutejsza kawa stawia na nogi jedynie obsługę, która musi ją nalać do filiżanek). Zasnąć nie pozwalał mi warkot rozklekotanych samochodów oraz przeszywające uszy dźwięki klaksonów, których kierowcy używają bez skrępowania. O 5.00 rano do dzikiej kakofonii dołączył muezin nawołujący wiernych do modlitwy przez megafon. Żadna ściana nie jest dla niego za gruba, żadne okno wystarczająco dźwiękoszczelne. Punktualnie o 7.45 wyruszam na wycieczkę fakultatywną nad Kanał Sueski. Ci, co się na nią nie zdecydowali (trzeba dodatkowo zapłacić 40 dol.), kończą zwiedzanie na Dzielnicy Koptyjskiej, jednej z największych atrakcji Kairu. W VII w. chrześcijaństwo było religią panującą Egiptu (100 lat później wraz z arabskim podbojem zastąpił je islam). Ponieważ Koptowie to chrześcijanie, uznaje się ich za potomków starożytnych Egipcjan. Nigdy nie przyjęli oni ani zwierzchnictwa Watykanu, ani kościołów prawosławnych. Wiernym przewodzą patriarchowie wywodzący się od św. Marka, a ich życie religijne skupia się wokół kilku tonących w półmroku świątyń wyłożonych boazeriami, udekorowanych malowidłami. Jedną z nich jest kościół Św. Sergiusza, zbudowany na krypcie, gdzie ponoć schroniła się Święta Rodzina uciekająca przed siepaczami Heroda. Opuszczamy Kair, by po dwóch godzinach zatrzymać się przy przeżartej rdzą przystani, wkopanej w szeroki rów, w którym mieszają się wody mórz: Czerwonego i Śródziemnego. Kanał Sueski, dzieło ludzkiego geniuszu i mięśni (kopano go głównie motykami), ma niewiele ponad 160 km długości i maksymalnie 300 m szerokości. Choć na pierwszy rzut oka wydaje się wymarły (czekamy już 20 minut na jakąś większą jednostkę), dziennie pokonuje go ponad 40 statków – każdy płaci za ten przywilej kilkaset tysięcy dolarów. Przewozi się tędy 7 proc. towarów świata, co czyni kanał jednym z najważniejszych źródeł dochodów Egiptu. Mostem niedaleko Port Said przedostajemy się na SYNAJ. Azja wita nas morzem złotego piasku. Wyżłobione w nim kanały rozprowadzające słodką wodę wydzierają pustyni nowe tereny pod uprawę. Dawniej Egipt był spichlerzem Rzymu. Dziś, aby wyżywić swoich mieszkańców (co roku jest ich 1,3 mln więcej), musi zboże importować. Na horyzoncie majaczą Gorzkie Jeziora – hipotetyczne miejsce biblijnego Exodusu. Wyjątkowo malowniczo prezentują się z wieżyczki strażniczej Wzgórza Pokoju pocięte go okopami, w których tkwią gipsowi żołnierze, i opasanego zasiekami z drutu kolczastego. To pamiątka po konflikcie izraelsko-egipskim zakończonym w 1978 r. traktatem w Camp David. Na jego mocy Izrael wycofał się z okupowanych terenów i przekazał je Egiptowi. 60 tys. km2 „niczego” (tak bywa nazywany Synaj) paradoksalnie stanowi bardzo łakomy kąsek. 4. dzień – Kair Cały dzień będziemy samodzielnie eksplorować Stary Kair. Aby tam dotrzeć, musimy złapać taksówkę. Nasze auto jest wiekowe, ale nie starsze niż większość tutejszych wehikułów, ma rozprutą tapicerkę (jakby ktoś szukał w niej ukrytych skarbów), wszędzie wystają przewody, a w bagażniku zamiast tobołków tkwi kolejna para siedzeń. To ostatnie trochę mnie zdumiewa, ale przecież egipskie rodziny to raczej model 2+6, a bagaż zawsze można umieścić na dachu. Przemieszczamy się w żółwim tempie w potwornym korku, upale i smrodzie spalin. Po godzinie tortury się kończą – wysiadamy przy Dżazirat, czyli po arabsku wyspie. Widząc statki wycieczkowe na Nilu, wahamy się, czy nie zmienić planów i wypłynąć w rejs, jednak Kair jest taki kuszący. Cóż może być bardziej fascynującego niż zgłębianie miasta sprawiającego wrażenie, jakby zostało wybudowane na wysypisku śmieci. Gdziekolwiek spojrzeć, leżą sterty puszek, papierzysk, opakowań po wszelkich produktach, jakaś słoma, strzępy ubrań, schodzone do granic możliwości bambosze. W powietrzu fruwają czarne reklamówki, w asfalcie i chodnikach nie ma centymetra kwadratowego bez dziury, w domach brakuje ścian, o oknach nie wspominając, a w nurcie Nilu wczoraj widziałam martwe osły i krowy. Pan Marek wyjaśniał nam już pierwszego dnia, że wystarczy kilka tygodni i człowiek przestaje dostrzegać te śmieci. Z całą pewnością ma rację, w przeciwnym wypadku mieszkańcy wzięliby miotły w dłonie i tu posprzątali. Głowa rozbolała mnie od prób zrozumienia koncepcji architektonicznej tego molocha, która zdaje się przekonywać, że wartością nadrzędną w projektowaniu nie musi być estetyka, lecz indywidualny gust mieszkańców. Kto powiedział, że budynki muszą ze sobą harmonizować, że mieszkania powinny mieć drzwi i okna, a chodniki płyty, że trzeba coś skończyć, zanim się rozpadnie. Tutaj nawet nowe obiekty zdają się wymagać natychmiastowych poprawek. Zresztą w Kairze nic nie jest proste i oczywiste. Nawet próba przejścia przez ulicę na zielonym świetle kilka razy kończy się porażką. Starszy pan, który przeprowadza nas na drugą stronę, też nie jest tym, kim się wydaje, czyli uczynnym człowiekiem z sympatii do Polaków zapraszającym nas na herbatę. Zapomniał tylko wspomnieć, że wypijemy ją w perfumerii jego znajomego. Tak więc wbrew naszym zamiarom stajemy się posiadaczami kilku flakonów „wyjątkowych” perfum o kuszących nazwach – Izis, Harem, Arabska Noc i zapachach równie ulotnych jak piaski pustyni, o czym przekonujemy się później. Niestety, tego dnia nie będzie to ostatnia przygoda z perfumami. Jeszcze wielu miłych panów zwabi nas do swoich salonów, zanim nauczymy się, że w Egipcie każda uprzejmość, a nawet komplement mają swoją wartość wyrażoną w funtach, dolarach lub euro. Mądrzejsi, co nie znaczy, że odporniejsi na sztuczki kairskich naganiaczy docieramy do położonego w sercu Kairu bazaru Chan al-Chalili. W cieniu meczetu w labiryncie uliczek obrośniętych sklepikami zgromadzono tyle towarów, że Ali Baba zzieleniałby z zazdrości. Zakupoholicy powinni omijać to miejsce szerokim łukiem. Ja również. Nie mogę oderwać oczu od kryształowych lamp, ręcznie tkanych dywanów, podróbek starożytnych figurek, kolorowych przypraw uformowanych w kopczyki, stert szali. Fakt, że nic nie kupiłam, zawdzięczam sprzedawcom – ich namolność, zdeterminowanie, żeby wcisnąć mi cokolwiek, a jednocześnie dobrze na tym zarobić, podziałały na mój zapał niczym zimny prysznic. W drodze powrotnej do naszego hotelu zatrzymujemy się przy Sheratonie. W ciągu czterech dni od przylotu w tutejszym sklepie wolnocłowym można zrobić zakupy. Pierwszemu panu mówię, co chcę kupić (piwo) i w zamian otrzymuję kwit. Idę z nim do drugiego pana, który z mojego paszportu spisuje jakieś dane do komputera i wręcza mi nowy kwit. Kasjer sprawdza go, przyjmuje pieniądze, przybija na papierze nowe pieczątki. Ostatni pan wydaje mi towar. Teraz rozumiem, dlaczego w Egipcie nie ma bezrobocia, a średnia pensja to 130 zł. 5. dzień – Giza Gdy bóg Ozyrys, pan świata, został podstępnie pokonany i poćwiartowany przez swojego brata Seta, troskliwa żona Izyda odnalazła prawie wszystkie części jego ciała i zrobiła z nich pierwszą mumię. W ten sposób przywróciła Ozyrysowi życie. Starożytni Egipcjanie wierzyli, że mumifikacja da im nieśmiertelność. W pewnym sensie mieli rację – ciała ich największych faraonów: Ramzesa II, jego ojca Setiego I i królowej Hatszepsut przetrwały zawieruchę dziejów i spoczywają w Muzeum Kairskim. Niewielka sala mumii, od której zaczęłam zwiedzanie muzeum, zupełnie nie koresponduje z rangą wystawionych tu osobistości. To wrażenie dotyczy zresztą całego budynku, który pęka w szwach od bezcennych eksponatów. Czuję się, jakbym zwiedzała magazyn – większość obiektów nie została nawet opisana. Choć trudno w to uwierzyć, zgromadzone tu skarby bledną przy ekspozycji poświęconej Tutanchamonowi. Podziwiam tysiące błyszczących od złota i drogich kamieni przedmiotów; sarkofagów, naszyjników, łodzi, tronów, pierścieni, figurek. Jakie skarby skrywały grobowce wielkich faraonów, skoro mało znaczącego władcę wyposażono tak hojnie. Zaraz zobaczę piramidy – na ten moment czekałam od dawna – od kiedy dowiedziałam się, że istnieją. Trzy sterty kamiennych bloków powiększają się z każdym metrem. Piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa mimo wieku wciąż prezentują się świetnie. Choć rozrastająca się Giza osacza je mackami domów, dzielnie bronią swojej pozycji – trwają tu od 4,5 tys. lat. Mam tylko godzinę, żeby się nimi nacieszyć, wybieram więc spacer dookoła wspaniałych ostrosłupów. Szybko zamienia się on w przejażdżkę na wielbłądzie. Jego właściciel oferuje milion wielbłądów za moją siostrę. Gdy chcę dobić targu, młody mężczyzna uśmiecha się i wyznaje, że tak naprawdę ma ich tylko pięć. Nie wiadomo, ile ma lat, czyją twarz, kto oberwał mu nos i dlaczego wciąż leży, taki potężny i majestatyczny. Przecież mógłby wstać, ziewnąć, zrobić koci grzbiet i pójść na spacer. Sfinks, olbrzymi 20-metrowy lew, dawniej pomalowany był ochrą. Dziś zachodzące światło maluje go na czerwono, a wyrastające za nim piramidy – na złoto. Ten widok odbieram niczym prezent pożegnalny. Wieczorem opuścimy Gizę, by pociągiem dotrzeć do Asuanu. 6. dzień – Asuan Przedział mojego „Orient Ekspresu” ma zaledwie metr na dwa, ale jakimś cudem zmieściły się tutaj dwa łóżka, umywalka, stolik, a nawet walizki. Mimo ciasnoty i braku świeżego powietrza budzę się rześka i wypoczęta. Za oknem widzę pola trzciny cukrowej, kukurydzy, sady, palmy, rolników, dzieci wracające ze szkoły, osiołki. O 13.30 po pokonaniu prawie tysiąca kilometrów pociąg zatrzymuje się w Asuanie. Przesiadamy się do autobusu i promenadą wzdłuż Nilu docieramy do Wielkiej Tamy, którą złośliwi nazywają piramidą Nasera. Z materiału, jaki zużyto na jej budowę, podobno można byłoby wznieść 20 piramid Cheopsa. Stoję na szczycie 40-metrowej konstrukcji ujarzmiającej Nil. Przede mną srebrzysta tafla Jeziora Nasera. Zbiornik ma 480 km długości i 170 bln m3 wody. Gdyby konstrukcja pękła, wszystko po drugiej stronie zniknęłoby pod wodą. Budowa zapory wymusiła przeniesienie wielu zabytkowych obiektów. Jednym z nich jest świątynia Izydy na wyspie File, do której dopływamy łodzią prującą spokojne wody Nilu. Tonące w zieleni sanktuarium z pylonami i lasem kolumn wygląda baśniowo. Kult Izydy, bogini magii, przetrwał w Egipcie najdłużej – do VI w. Potem większość świątyń przejęli chrześcijanie. Skuli wszystkie pogańskie elementy na ścianach. To oni okazali się bardziej destrukcyjni niż czas, który zdaje się nie imać tych zabytków. 7. dzień – Abu Simbe Już dwie godziny stoję w mroku wśród podekscytowanego tłumu czekającego na wschód słońca. Dziś, 22 października, jego promienie wpadną przez drzwi świątyni Ramzesa II w Abu Simbel i oświetlą znajdujące się tam wizerunki bogów oraz samego faraona. Aby zobaczyć ten spektakl odbywający się dwa razy w roku, musieliśmy dołączyć do konwoju wyruszającego z Asuanu o północy i pokonać 300 km, przekraczając zwrotnik Raka. Trudno docenić wagę wydarzenia, stojąc na zewnątrz, podczas gdy widowisko rozgrywa się w środku. Rozczarowanie mija w obliczu rozświetlonego wschodzącym słońcem majestatu Ramzesa II, którego cztery gigantyczne posągi ocieniają wejście do świątyni. Między monarszymi nogami wyrzeźbiono królewską małżonkę – Nefertari oraz dzieci Ramzesa (oczywiście nie wszystkie, władca miał ich co najmniej sto). Setki reliefów wyrytych na wewnętrznych ścianach świątyni opiewają dokonania faraona, zapewniając mu doskonały wieczny piar. Jak długi jest dzień, gdy zaczyna się go o północy, przekonuję się, słysząc listę atrakcji zaplanowanych na popołudnie. Rozpoczyna je wizyta w kamieniołomie w centrum Asuanu, gdzie spoczywa nieukończony granitowy obelisk. Stawiano je parami przed wejściem do świątyń, aby ściągały energię kosmiczną, która zasilała boskie posągi. Gdyby udało się tego kolosa wydobyć (niestety pękł), miałby 11 pięter wysokości i ważyłby 1 200 ton. Opuszczamy rozgrzany słońcem kamieniołom i feluką płyniemy do ogrodu botanicznego na wyspie rozkwitającego niczym fatamorgana wśród błękitu Nilu. Pewien bogaty Brytyjczyk zasadził tu drzewa z całego świata. Mijamy gigantyczne palmy, drzewa kiełbaskowe, fikusy, jaśminy, akacje, tamaryndowce, draceny. Powietrze pachnie kwiatami i ziołami, słychać śpiew ptaków. Szkoda, że nie możemy dłużej delektować się tą ciszą. Przesiadamy się na kolejną łódź i zagłębiamy w kataraktę Nilu. Przedzieramy się przez tunele z sitowia, manewrujemy między wielkimi jak domy blokami granitu. Opływamy wyspy, na których życie toczy się z dala od cywilizacji. Po godzinie przybijamy do nubijskiej wioski. Osaczeni przez domagające się prezentów dzieciaki, wędrujemy między kolorowymi domami. Na drzwiach wymalowane są chroniące przed urokami dłoń Fatimy lub oko Horusa. Nubijczycy przenieśli się tutaj, bo ich ziemię pochłonęła woda. Rodzina zaprzyjaźniona z naszym przewodnikiem zgodziła się pokazać swój dom (oczywiście nie za darmo). Zamiast podłogi – piasek, zamiast dachu – maty z sitowia, przez które prześwitują gwiazdy. Okazuje się on zadziwiająco przestronny. Jego najważniejszą częścią jest salon, do którego przylegają małe sypialnie mieszczące jedynie łóżko. Siadamy na ławach przykrytych kolorowymi derkami i pijemy słodką miętowa herbatę podaną przez ciemnoskórą gospodynię. Jej uśmiech wyraża tak wiele – niełatwo żyć w skansenie skazanym na hojność turystów. 8. dzień – Rejs po Nilu Jest 6.30, przybyliśmy do Kom Ombo (około 30 km od Asuanu). Wczoraj zostaliśmy zaokrętowani na statek wycieczkowy płynący do Luksoru – spędzimy na nim trzy dni. Teraz przez trap schodzimy na ląd wprost do świątyni poświęconej bogom Sobkowi i Horusowi. Pan Marek zwraca nam uwagę na ściany. Na jednej wyryto tajemne medyczne receptury, na drugiej – kalendarz ze wszystkimi staroegipskimi świętami. To bardzo praktyczne rozwiązanie ratowało śmiertelników przed przykrymi konsekwencjami urażenia jakiegoś bóstwa. Czas na statku płynie bardzo wolno. Minuty z bólem zamieniają się w godziny. Leżąc na górnym pokładzie, oglądam monotonne plamy zieleni pocięte hałdami piasku, czasem pojawi się jakiś człowiek i pomacha nam ręką. O 12.00 dobijamy do kolejnego portu, by zwiedzić świątynię Horusa w Edfu oddaloną o kilkanaście minut jazdy autokarem. Podziwiam doskonale zachowany 36-metrowy pylon, z którego przed wiekami powiewały kolorowe sztandary, a w oknach stali kapłani pilnujący porządku. Na reliefach ocalały resztki farby, dając wyobrażenie o bajecznych kolorach budowli w czasach faraonów. Na jednej ze ścian toczy się trwająca 70 lat walka Horusa (syna Ozyrysa) z jego wujem Setem. Zwycięzca – Horus – zostaje panem Egiptu, a każdy kolejny faraon jest uważany za jego „inkarnację”. Resztę dnia spędzamy na statku. Po kolacji zaczyna się galabija party. Nie jest to jednak impreza warta nieprzespanej nocy. Po kilku próbach przypomnienia układów z kursu tańca brzucha poddaję się i wracam do pokoju. 9. dzień – Luksor Dopłynęliśmy do portu niedaleko Luksoru, miasta, które wyrosło na ruinach Teb – stolicy Egiptu w czasach największej potęgi. (Dziś to turystyczne zaplecze, z którego można dostać się do wielu historycznych miejsc). Otoczony zasiekami i pilnowany przez wojsko wygląda jak ekskluzywny obóz dla uchodźców. Opuszczam go na kilka godzin, na fakultatywne zwiedzanie Dajr al Madina – wioski budowniczych królewskich grobowców w pobliskiej Dolinie Królów. Najwybitniejsi artyści tamtych czasów mieszkali w 70 domach. Pilnowani przez wojsko mogli w spokoju tworzyć na wieczną chwałę faraonów. Jednym z ich mecenasów był wojowniczy i potężny Ramzes III. Jego świątynia grobowa w Madinat Habu, dziś malownicza ruina, dawniej przypominała otoczone murem miasto ze świątyniami, pałacami, domami dla służby. Ocalałe reliefy ukazują Ramzesa III poniewierającego głowy swoich nieprzyjaciół, żołnierzy usypujących przed faraonem kopczyki z odciętych dłoni lub penisów wrogów. Przed tym monarchą drżał cały świat, a zdradziły go i zgładziły kobiety z jego własnego haremu. Po obiedzie udajemy się do Karnaku położonego na obrzeżach Luksoru. Największy kompleks świątynny świata zajmuje 100 ha. Zbudowano go, by uczcić Amona – najważniejszego boga Nowego Państwa. Każdy faraon chciał mu się przypodobać, wznosząc lub dodając coś do już istniejących budowli. Karnak upiększano przez 1 500 lat nieustannej adoracji. Tu wszystko musiało być imponujące – od alei procesyjnej ozdobionej szpalerem baraniogłowych sfinksów po liczbę świątyń, pylonów, obelisków, posągów, kolumn, a nawet rozmiary sztucznego jeziora. Trudno zrozumieć wiarę, która stworzyła Karnak. Podobnie jak trudno nie uśmiechnąć się na widok ludzi okrążających figurkę olbrzymiego skarabeusza (boga wschodzącego słońca). Sześć rundek w przeciwnym kierunku do ruchu wskazówek zegara ma zagwarantować potomstwo, trzy oznaczają powodzenie, a siedem – rozwód. 10. dzień – Kolosy Memnona i Dolina Królów W Egipcie każdy dzień jest wyjątkowy, ale ten będzie szczególny. Zaczyna się od obejrzenia Kolosów Memnona. Samotne 20-metrowe olbrzymy siedzą na wielkich tronach pozbawione kontekstu – jakby ktoś je tu porzucił przez pomyłkę. Dawniej strzegły wstępu do świątyni Amenhotepa III, dziś pilnują pasących się kóz i spokoju położonego obok zapyziałego miasteczka. Wzbijając tumany kurzu, docieramy do pięknej, amfiteatralnej doliny Wzgórz Tebańskich. Na miejsce swego kultu wybrała ją Hatszepsut, sławna kobieta faraon. Wybudowała tu świątynię grobową zadziwiająco nowoczesną, zupełnie niepodobną do tych, które widziałam. Przyklejona do zbocza składa się z trzech tarasów połączonych rampami, a każdy z nich wyznaczają skromne kolumnady. Na dolnym tarasie był kiedyś ogród z drzewami mirrowymi i fontannami. Władczyni nazwała swoją świątynię najwspanialszą ze wspaniałych. I choć dziś budowla nie prezentuje się tak okazale, nie pozwala zapomnieć o kobiecie, której sława przetrwała dłużej niż pamięć o tych, którzy starali się na zawsze wymazać jej imię z historii. Okrążamy skały do białości wypalone promieniami słońca. Linia Wzgórz Tebańskich osłaniających wąską dolinę kształtem przypomina piramidy. Może z tego powodu faraonowie uznali to miejsce, nazwane później Doliną Królów, za odpowiednie na wieczny spoczynek. Oddalona od siedzib ludzkich, zabójcza z powodu temperatur i otoczona kordonem wojska miała zapewnić bezpieczeństwo królewskim mumiom. Przez setki lat w skałach wydrążono setki korytarzy, dziesiątki sal, wyryto miliony scen i ukryto bogactwa, jakich nie znał świat. Bilet wstępu pozwala na zwiedzanie czterech z ponad 60 grobowców. Zaczynam od grobowca Ramzesa III, w którym przetrwały kolorowe reliefy, a kończę na grobowcu Tutmozisa III. Aby się tam dostać, muszę pokonać kilkadziesiąt schodków. Niestety, obrabowane wnętrza i puste sarkofagi przygnębiają (jedynie w grobowcu Tutanchamona znajduje się mumia władcy). Panuje w nich potworny zaduch, więc pocąc się i dysząc, zwiedzam je raczej z obowiązku niż dla przyjemności. 11. dzień – Abydos i Dandara Czyż nie byłoby miło zostać w Luksorze i przechadzać się po promenadzie, mając po jednej stronie Nil, a po drugiej piękną świątynię wzniesioną przez Amenhotepa III? Potem mogłabym się zagubić na pobliskim bazarze i poczuć niczym gwiazda filmowa ścigana przez paparazzich w osobie zdeterminowanych sprzedawców wszystkiego. Tymczasem jadę w konwoju do Abydos, miejsca kultu boga śmierci Ozyrysa. Tutaj niczym muzułmanin do Mekki chciał odbyć pielgrzymkę każdy Egipcjanin przed śmiercią. Podobno w okolicy świątyni znajdowało się wejście do podziemnego królestwa. W Abydos zachowały się najpiękniejsze płaskorzeźby, jakie do tej pory widziałam, oraz tzw. galeria królów, czyli lista 34 faraonów – poprzedników fundatora świątyni Setiego I. Twórcy spisu pominęli kilka osób, zapewne karząc ich za nieprawomyślne poglądy: Hatszepsut zawiniła, gdyż była kobietą, Echnaton z powodu swoich herezji, a faraonowie nubijscy, bo nikt nie lubi, jak pokonują go sąsiedzi. Moja przygoda ze starożytnym Egiptem kończy się w Dandarze – na świątyni Hathor – bogini miłości. Wizerunki Hathor, pucułowatej kobiety z krowimi uszami, dostrzegam wszędzie. Największe emocje zwiedzających wzbudza jednak „coś”, co znajduje się w wąskim korytarzu. Patrzę na relief, który Daniken uznał za prototyp żarówki, a inni za bakłażan. No cóż, po tym, co zobaczyłam, związki starożytnych Egipcjan z kosmitami nie wydają mi się takie oczywiste. 12.–15. dzień – odpoczynek w Hurghadzie Wracamy do HURGHADY, by nareszcie odpocząć. Mój apartament składa się z olbrzymiej sypialni, olbrzymiego salonu, olbrzymiego łóżka, wielkiej wygodnej kanapy i dużych telewizorów w każdym pomieszczeniu. Wzrusza mnie biel ręczników, ścian, a nawet zapach mydła. Po prostu luksus. Szwedzki stół na śniadanie, szwedzki stół na obiad. Człowiek z miejsca zapomina o diecie albo czasowo ją zawiesza. Po sutych posiłkach nie zostaje nic innego, jak godzinami leżeć na plaży. Problem w tym, że ja należę do wąskiego grona ludzi, którzy na plaży są w stanie wytrzymać najwyżej 10 minut, a potem zaczynam się nudzić. To właśnie nuda podsunęła mi pomysł, aby udać się na szaloną kilkugodzinną eskapadę na quadach przez pustynię, połączoną z jazdą na wielbłądach i odwiedzinami w wiosce Beduinów, w której jednak Beduinów nie było. Dlaczego w opisie pominęłam jedną z największych atrakcji Egiptu, jaką jest rafa koralowa Morza Czerwonego? Może dlatego, że postój na koralowej wyspie zamiast godzinę trwał 15 minut, że na statku panowało przenikliwie zimno, a fale na morzu były tak wysokie, że machając jak szalona wszystkimi kończynami, miałam wrażenie, że płynę w miejscu. (Tym prawdopodobnie wypłoszyłam wszystkie ryby). Są ludzie, którzy byli w Hurghadzie wiele razy i nigdy nie widzieli piramid, ja cieszę się, że będąc w Egipcie, widziałam wszystko, co chciałam, no może poza rybkami.