Czy apokalipsa wywołana przez AI jest możliwa? Jak bardzo powinna martwić nas taka możliwość?
Obawy, że sztuczna inteligencja może powstać i zniszczyć ludzkość, są zrozumiałe. Wielu z nas wychowało się na filmach takich jak „Terminator” czy „Matrix”, które bazując na tym, iż maszyny nie mają emocji, pokazały, jak może wyglądać świat bez decyzyjnego pierwiastka ludzkiego. Przed niekontrolowanym rozwojem AI ostrzegają ci sami ludzie, którzy ją tworzą. Czy czeka nas wojna między biologiczną i sztuczną inteligencją?
– Stworzenie nadludzkiej sztucznej inteligencji może prowadzić do dwóch najgorszych scenariuszy W pierwszym z nich zdolność do zabicia wszystkich ludzi — na przykład w postaci superwirusa zaprojektowanego przez AI — mogłaby trafić w niepowołane ręce. W drugim AI mogłaby okazać się czymś w rodzaju superinteligentnego obcego, który — być może bez złych intencji — unicestwia swoich słabych gospodarzy — mówi Charles Jones, profesor ekonomii w Stanford Graduate School of Business. Cena ludzkiego życia W przeciwieństwie do innych zagrożeń egzystencjalnych, takich jak zmiany klimatu czy ryzyko wojny konwencjonalnej, zagrożenia związane z AI są trudne do oszacowania. Są terenem spekulacji z prostej przyczyny – wiemy o tym znacznie mniej niż o wzorcach klimatycznych a nawet o prawdopodobieństwie wystąpienia konfliktu zbrojnego. Mimo to powinniśmy zacząć planować, jak zapobiec tym zagrożeniom, nim będzie za późno. Wymaga to przekierowania części środków z wyścigu AI na badania nad bezpieczeństwem. Pytanie jak dużych środków? Profesor Jones przeprowadził odpowiednie obliczenia i przyznał, że liczby te są naprawdę szokujące. Jego modelowanie sugeruje, że optymalne wydatki na ograniczanie ryzyka związanego z niekontrolowanym rozwojem sztucznej inteligencji powinny wynosić co najmniej 1% obecnego PKB Stanów Zjednoczonych — czyli ponad 310 miliardów dolarów rocznie. W niektórych analizowanych scenariuszach wydatki te powinny przekraczać nawet 20% PKB. – Te liczby są naprawdę duże, ale logika stojąca za nimi jest prosta: życie ludzkie jest cenne, więc jego ochrona przed katastrofalnym ryzykiem może uzasadniać ogromne wydatki. Gdy prawa robotyki Asimova to za mało Powinniśmy chronić się przed ryzykiem, to jasne. Pozostaje pytanie: przed jakim konkretnie ryzykiem? – Scenariusz wygląda mniej więcej tak. Wyobraź sobie, że dajemy AI jedno zadanie: rozwiązanie dużego, złożonego problemu, takiego jak hipoteza Riemanna – jednego z najsłynniejszych nierozwiązanych problemów matematycznych. Może ona uznać, że potrzebuje ogromnej mocy obliczeniowej i nieograniczona zdrowym rozsądkiem zacznie przekształcać każdy nieożywiony obiekt na Ziemi w jeden ogromny superkomputer, pozostawiając 8 miliardów ludzi na śmierć głodową w gigantycznym, sterylnym centrum danych. Może nawet wykorzystać nas jako surowiec – napisał na łamach „New Scientist” dziennikarz technologiczny Matthew Sparkes. Oczywiście możemy mówić o różnego rodzaju wbudowanych zabezpieczeniach, trzech prawach robotyki Asomova czy nawet tworzeniu AI kontrolującej inną AI. Kłopot w tym, że nasza zdolność do wbudowywania zabezpieczeń i zasad w AI jest zwyczajnie mało skuteczna. Możemy powiedzieć dzisiejszym dużym modelom językowym, żeby nie były rasistowskie, nie przeklinały ani nie zdradzały przepisów na materiały wybuchowe — ale w odpowiednich okolicznościach i tak to zrobią. Po prostu nie rozumiemy wystarczająco dobrze, co dzieje się wewnątrz modeli AI, aby skutecznie zapobiegać ich niepożądanym działaniom. Klasyczny dylemat więźnia – Nawet gdybyśmy rozwiązali wszystkie te problemy, wciąż pozostaje scenariusz, w którym model AI celowo postanawia się nas pozbyć – w stylu „Terminatora” lub „Matrixa”. Może do tego dojść poprzez bardzo stopniowe ulepszenia AI przez długi czas albo niemal natychmiast, w wyniku tzw. osobliwości – hipotetycznego procesu, w którym AI staje się na tyle inteligentna, by ulepszać samą siebie, a następnie bardzo szybko iterować, stając się coraz mądrzejszą i w mgnieniu oka przewyższając ludzką inteligencję – komentuje Sparkes. Choć dyrektorzy i badacze AI wyrażają obawy, że rozwój postępuje zbyt szybko, mają silne bodźce, by nie naciskać hamulca. – Można to rozumieć jako klasyczny dylemat więźnia — wyjaśnia Jones, odwołując się do scenariusza z teorii gier, w którym działanie we własnym interesie jest racjonalne, ale prowadzi do gorszego wyniku zbiorowego. Prawdopodobieństwo zagłady Zdaniem profesora Jonesa każde laboratorium pracujące nad AI przekonuje, że nawet jeśli spowolni prace nad AI, to, co ma się wydarzyć, i tak się wydarzy. Ale jeśli będę się ścigać, to może będę bezpieczniejszy niż inni. Więc powinienem brać udział w wyścigu. Z drugiej strony artykuł z 2024 roku, który objął prawie 3000 badaczy AI, wykazał, że ponad połowa z nich uważa, iż prawdopodobieństwo wyginięcia ludzkości lub trwałego, poważnego jej osłabienia spowodowanego przez AI — tzw. p(doom), czyli „prawdopodobieństwo zagłady” — wynosi co najmniej 10 procent. Profesor Jones ma pewne pomysły na ograniczenie ryzyka związanego z niekontrolowanym rozwojem AI. Sądzi, że podatek od GPU mógłby finansować badania nad bezpieczeństwem. AI mogłaby też być kontrolowana podobnie jak broń jądrowa — poprzez międzynarodowe porozumienia i instytucje. Podczas zimnej wojny, jak zauważa Jones, „udało nam się nie nacisnąć czerwonego przycisku”. Jednocześnie przyznaje, że powstrzymanie AI może okazać się jeszcze trudniejsze niż zapobieganie wojnie nuklearnej: – Jeśli osiem miliardów ludzi miałoby dostęp do czerwonego przycisku, czy można zagwarantować, że nikt go nie naciśnie? Źródło: Stanford Business, New Scientist Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Ludzki genom przetrwa miliardy lat. Naukowcy zapisali go w ultrawytrzymałym krysztale
Naukowcy z Anglii zapisali pełny ludzki genom w niesamowicie wytrzymałym krysztale. Nie jest mu straszne promieniowanie kosmiczne ani ekstremalnie wysokie temperatury. Czy dzięki temu wynalazkowi ludzkość będzie mogła się odrodzić za miliardy lat?
Spis treści: Zachować genom na przyszłość Kryształ pamięci – rewolucyjna technologia? Kryształ pamięci bezpieczny w podziemiach Genomem określamy kompletny zestaw informacji genetycznej danego organizmu. U wszystkich organizmów komórkowych genom tworzy dwuniciowy DNA (kwas dezoksyrybonukleinowy). Każdy człowiek ma inny, unikatowy genom. DNA można określić jako chemiczny kod, zawierający zapis instrukcji dotyczących produkcji białek dla organizmów żywych. Zachować genom na przyszłość Ludzkość świadoma jest licznych zagrożeń, które na nią czekają: globalne katastrofy czy niszczycielskie wojny. Dlatego co jakiś czas pojawiają się projekty mające na celu zachowanie na przykład różnych gatunków roślin na wypadek globalnej katastrofy. Na wyspie Spitsbergen w tunelu wydrążonym w wiecznej zmarzlinie znajduje się Globalny Bank Nasion. Naukowcy z Uniwersytetu Southampton w Anglii poszli o krok dalej. Postanowili unieśmiertelnić kod życia, czyli genom, w tym przypadku ludzki. Zapisali pełny ludzki genom w, jak to określają, „krysztale pamięci 5D”. To kryształ do przechowywania danych, który może przetrwać miliardy lat. Badacze liczą, że kod życia zaklęty w tym materiale może przyczynić się do przywrócenia populacji ludzkości z zagłady za tysiące, miliony, a nawet miliardy lat. W ocenie twórców tego formatu zapisu, technologia ta mogłaby również zostać wykorzystana do stworzenia trwałego zapisu genomów zagrożonych wyginięciem gatunków roślin i zwierząt. Kryształ pamięci – rewolucyjna technologia? Opracowany przez Anglików kryształ jest odpowiednikiem topionego kwarcu, jednego z najbardziej wytrzymałych chemicznie i termicznie materiałów na Ziemi. Ten nośnik wytrzymuje ekstremalnie wysokie i ekstremalnie niskie temperatury do 1000 st. C. Kryształ może również wytrzymać bezpośrednią siłę uderzenia do 10 ton na centymetr kwadratowy i pozostaje niezmieniony przez długą ekspozycję na promieniowanie kosmiczne. Jak przekonują naukowcy z Southampton, w przeciwieństwie do innych formatów przechowywania danych, które z czasem ulegają degradacji, kryształy pamięci 5D mogą przechowywać do 360 terabajtów informacji bez utraty przez miliardy lat. Dane są wpisywane w kryształ przez ultraszybkie lasery. Ta metoda kodowania wykorzystuje dwa wymiary optyczne i trzy współrzędne przestrzenne do zapisu w całym materiale – stąd „5D” w nazwie. W przypadku około trzech miliardów „liter” w ludzkim genomie, każda z nich była sekwencjonowana 150 razy, aby upewnić się, że znajduje się we właściwej pozycji. Co prawda obecnie nie jest możliwe syntetyczne tworzenie ludzi, roślin i zwierząt (od podstaw) przy użyciu samej informacji genetycznej. Jednak w ostatnich latach nastąpił znaczny postęp w biologii syntetycznej. Dlatego taka zakodowana informacja na tysiąclecia może kiedyś mieć kluczowe znaczenie. Kryształ pamięci bezpieczny w podziemiach Stworzony przez zespół pod kierunkiem profesora Petera Kazanskiego trafił już do podziemi w Austrii. Głęboko w kopalni soli znajduje się tam rodzaj schronu, „Memory of Mankind” („Pamięć świata”). Jest to projekt konserwatorski, którego głównym celem jest uchronienie wiedzy o współczesnej cywilizacji ludzkiej. Informacje są składowane na ceramicznych tabliczkach. – Wiemy z prac innych osób, że materiał genetyczny prostych organizmów może zostać zsyntetyzowany i wykorzystany w istniejącej komórce w celu stworzenia żywego okazu w laboratorium – mówi prof. Kazansky. W jego ocenie „kryształ pamięci 5D” otwiera przed innymi badaczami możliwości zbudowania repozytorium informacji genomowych, z którego można by odtworzyć złożone organizmy, takie jak rośliny i zwierzęta. Oczywiście jeśli nauka w przyszłości na to pozwoli. Bo kluczowe pytanie brzmi: czy tak zapisane dane mogą zostać odzyskane przez inteligencję (gatunek lub maszynę), która pojawi się po nas w odległej przyszłości? – Wizualny klucz zapisany na krysztale daje znalazcy wiedzę o tym, jakie dane są w nim przechowywane i jak można je wykorzystać – podkreśla prof. Kazansky. Na niewielkiej płytce widoczne są wyryte: uniwersalne pierwiastki (wodór, tlen, węgiel i azot); cztery zasady azotowe wchodzące w skład cząsteczki DNA (adenina, cytozyna, guanina i tymina) wraz z ich strukturą molekularną; ich umiejscowienie w strukturze podwójnej helisy DNA; sposób pozycjonowania genów w chromosomie, który można następnie wprowadzić do komórki. Dzięki temu wiadomo, jaka informacja jest zapisana w krysztale. Ten wizualny klucz przypomina nieco informację zapisaną na dysku, który umieszczono w sondzie Voyager 1, która ciągle mknie w kosmosie. Źródło: Uniwersytet w Southampton. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Recepta na młodość istnieje? Każdy z nas może z niej skorzystać
Zabobony, magia i paranauka – tak przez wieki ludzie próbowali pokonać starzenie się. Najpewniejsza recepta na młodość kryje się jednak w naszych głowach.
W tym artykule: Czy eliksir młodości istnieje? Próby stworzenia magicznego eliksiru Artefakty zapewniające młodość Lód w sypialni Ciekawy przypadek Siergieja W. Być jak Piotruś Pan Przedstawiciele gatunku Homo sapiens marzą o eliksirze młodości, od kiedy tylko zauważyli u siebie oznaki starzenia. Czyli od biblijnego wygnania z raju lub – bardziej naukowo – od kiedy nasi praprzodkowie stali się samoświadomi. Początkowo recepta na młodość była powiązana z zabieganiem o przychylność niebios. Potem sięgali po magię, czyli – można by powiedzieć – pranaukę. Greków zainspirowała do tego m.in. mitologiczna czarodziejka Medea z jej kotłem, do którego mogła wrzucić poćwiartowane zwłoki, a wyciągnąć z niego żywe i odmłodzone ciało. Całe szczęście wzięto też pod uwagę mniej drastyczne metody. Czy eliksir młodości istnieje? Z czasów egipskich budowniczych piramid zachował się papirus z receptą na krem z egzotycznych owoców, który po nałożeniu na twarz usuwa wszelkie oznaki starzenia. Taki środek najwyraźniej nie wystarczał Kleopatrze, która w celach odmładzających kąpała się w oślim mleku. Jej tropem poszła żona Nerona Poppea Sabina, a po wiekach nawet siostra Napoleona – Paulina Bonaparte. Jeszcze więcej zainwestowała w walkę ze starzeniem się bizantyjska cesarzowa Zoe. Tysiąc lat temu stworzyła w swoim pałacu prawdziwe laboratorium kosmetyczne, a dzięki eksperymentom z wywarami, olejkami, maściami zachowała olśniewającą urodę aż do sześćdziesiątki. O eliksirze młodości śnili też na drugim końcu znanego wówczas świata Chińczycy. Pierwszy cesarz Qin Shi Huang (III w. p.n.e.) połykał w tym celu pigułki z rtęcią – co skróciło mu żywot, a nie wydłużyło. Zaś eksperymenty kolejnych uczonych nie przyniosły odkrycia eliksiru życia, lecz doprowadziły do wynalezienia przez Chińczyków prochu. Aksolotl to stworzenie, które potrafi zachować wieczną młodość. Mimo to ma kłopoty Aksolotl, czyli salamandra meksykańska, nigdy nie wyrasta ze stanu młodocianego. Potrafi na przykład odtworzyć utracone kończyny. Z utratą siedlisk w okolicach miasta Meksyk poradzić sobie j... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/aksolotl-to-stworzenie-ktore-potrafi-zachowac-wieczna-mlodosc-mimo-to-ma-klopoty-fot-luis-antonio-rojas-bef8951.jpg" width="938" height="494" alt="Aksolotl to stworzenie, które potrafi zachować wieczną młodość. Mimo to ma kłopoty (fot. Luis Antonio Rojas)" title="Aksolotl to stworzenie, które potrafi zachować wieczną młodość. Mimo to ma kłopoty (fot. Luis Antonio Rojas)" /> Próby stworzenia magicznego eliksiru To wszystko działo się na dworach. A co mieli zrobić ci, których nie było stać na takie ekstrawagancje? W Europie pobożni pątnicy pielgrzymowali do zdrowotnych wód, pili zioła polecane przez wiejskie znachorki lub świętych. Na przykład św. Hildegarda wypromowała czystek (rodzaj krzewu) jako gwarancję zdrowia. W Indiach eksperymentowano z wyciągami z węży (wszak zrzucają one skórę i „młodnieją” ) oraz z somą – rytualnym napojem z niezidentyfikowanej do dziś rośliny. A od Atlantyku po Daleki Wschód nie brakowało szarlatanów, którzy krążyli i sprzedawali wątpliwej jakości cudowne preparaty. W pogoni za tajemnicą wiecznej młodości podróżnicy z Europy zapuszczali się na krańce świata, poszukując cudownego zdroju z wodą życia. Były to jednak wyprawy kosztowne. Dużo tańszą metodą odmładzania było… wdychanie oddechów nastoletnich dziewic. Zachwalał to XIII-wieczny uczony angielski franciszkanin Roger Bacon, a do pomysłu wrócił kilkaset lat później szanowany medyk Johann Heinrich Cohausen (1665–1750). Dowodził on, że otoczony wianuszkiem dziewcząt staruszek nasyciłby się swoistymi „cząsteczkami młodości” z ich oddechów. Takie powietrze można byłoby nawet zbierać w butelkę, skraplać i sprzedawać jako eliksir życia! Cohausen pewnie tylko sobie żartował, lecz nie wszyscy czytający o jego metodzie zdawali sobie z tego sprawę. Tym bardziej że wcześniej pisał o czymś podobnym sam Bacon, uważany za geniusza. Artefakty zapewniające młodość W wir poszukiwań rzucili się też rycerze i alchemicy. Ci pierwsi tropili cudowne relikwie mające uzdrowicielskie moce, jak Święty Graal. Ci drudzy pożądali tzw. kamienia filozoficznego. Czyli substancji, która potrafi zamienić metale nieszlachetne w szlachetne, a człowieka odmłodzić lub nawet zagwarantować mu nieśmiertelność. Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce Najstarszy paciorek odkryty w Ameryce ma blisko 13 tysięcy lat. Pierwsi ludzie, którzy dotarli na ten kontynent wykonali go z maleńkiej kości zająca. Zdobił ciało lub odzienie. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/nie-uciekal-dostatecznie-szybko-z-jego-kosci-powstal-najstarszy-znany-paciorek-w-ameryce-fot-tonellophotography-ac01fbe.png" width="938" height="492" alt="Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce/Fot. TonelloPhotography" title="Nie uciekał dostatecznie szybko. Z jego kości powstał najstarszy znany paciorek w Ameryce/Fot. TonelloPhotography" /> Płynną wersją owego „kamienia filozoficznego” było aurum potabile, czyli „płynne złoto”. XVI-wieczny szwajcarski lekarz Paracelsus obiecywał, że jego częste picie odnawia organizm i czyni „niezniszczalnym”. Jednak owo aurum potabile – będące miksturą z roztworu złota, soli i wina, miesiącami przechowywaną w końskim łajnie – doprowadzało do gorączki, uszkodzenia nerek, ślinotoku i kłopotów żołądkowych. Podobnie mogło być z eliksirem młodości rozpowszechnianym w XVI-wiecznych Włoszech przez baronową Isabellę Sforzę, krewną królowej Bony, a będącym destylatem na bazie m.in. złota i srebra. Byli alchemicy, którym rzekomo udało się osiągnąć nieśmiertelność. Uchodzili za takich Francuzi Nicolas Flamel oraz hrabia Saint-Germain. Lecz o stosowanych przez nich eliksirach wiadomo na pewno tylko to, że powodowały wypadanie włosów. Symbolem tamtych czasów i odzwierciedleniem ówczesnych pragnień stała się opowieść o półlegendarnym alchemiku Fauście, który dla osiągnięcia celu nie zawahał się zawrzeć paktu z diabłem. Po czarną magię sięgnęła też węgierska hrabina Elżbieta Batory. Aby zachować urodę, kąpała się w krwi mordowanych na jej polecenie dziewic – tak przynajmniej twierdzili jej wrogowie. A może hrabinę zainspirowały plotki o papieżu Innocentym VIII, który w 1492 roku próbował podobno odmłodzić się, przetaczając sobie krew trzech chłopców? Tak czy inaczej wiarę w magiczną moc krwi podzielały potem rozmaite okultystyczne i ezoteryczne stowarzyszenia. Lód w sypialni Na szczęście w XIX w. pojawiły się też mniej kontrowersyjne, a bardziej naukowe metody na wieczną młodość. Przykładem Aleksandra de Pernett, żona gen. Józefa Zajączka. Francuski pisarz Honore de Balzac pisał o niej w 1836 roku, że chociaż „bliska już setki wiosen”, to „posiada umysł i serce młode, figurę czarującą”. Przesadzał, bo dama liczyła wtedy tylko nieco ponad 80 wiosen. Tym niemniej faktycznie jej wygląd budził zdumienie. W czym tkwiła tajemnica Aleksandry? Przecież nie tylko w tym, że spłycała zmarszczki, wcierając w nie rozmiękczony wosk. Otóż każdego ranka generałowa kąpała się w ekstremalnie zimnej wodzie, a spać kładła się w sypialni wychłodzonej lodem. Wyprzedziła w tym niemieckiego pastora Sebastiana Kneippa. Ten kilkadziesiąt lat później wypromował na skalę europejską zimne kąpiele, bose spacery po śniegu i mokrej trawie. Poza tą swoistą krioterapią Aleksandra była na specjalnej diecie złożonej z surowych warzyw i owoców oraz zimnych produktów mlecznych. Uprawiała też sport – lubiła zwłaszcza długie spacery i konną jazdę. Podobne metody stosowała też słynna Sissi, czyli austriacka cesarzowa Elżbieta, żona Franciszka Józefa I. Zrywała się na nogi o 5–6 rano, by wziąć zimną kąpiel. Na twarz kładła maseczkę ze świeżych truskawek lub z surowej cielęciny. Godzinami spacerowała, jeździła konno i fechtowała. Z lubością gimnastykowała się na obręczach, koniach gimnastycznych i drążkach. Myśli o zmarszczkach czy obwisłej skórze doprowadziły ją do prawdziwej obsesji na punkcie urody. Urządzała sobie odchudzające głodówki. Potrafiła też, dla podtrzymania elastyczności skóry, kąpać się w gorącej oliwie. Porzuciła jednak takie eksperymenty, gdy raz omal się nie poparzyła. A efekty starzenia, niestety, nadal były widoczne. Milioner zamierza cofnąć czas i znów mieć wygląd i ciało 18-latka. Osiągnął pierwsze efekty Wieczna młodość fascynuje ludzi od wieków. Bryan Johnson postanowił spełnić to marzenie. Żeby cofnąć swój biologiczny zegar o ponad 20 lat, wydaje 2 miliony dolarów rocznie. Ciekawy przypadek Siergieja W. W tym samym czasie w świecie naukowym pojawiła się szansa na „wieczną młodość” dla mężczyzn. Niektórzy lekarze zaczęli dowodzić, że ich starzenie się wynika z osłabionej aktywności wydzielniczej jąder. Poszły za tym eksperymenty. Aby przywrócić starzejącym się panom młodość – i oczywiście potencję, co było dla nich ważniejsze od gładkiej buzi i bujnych włosów – zaczęto wstrzykiwać im ekstrakty z jąder zwierząt. Siergiej Woronow (znany też jako Voronoff) zrobił kolejny krok. W roku 1920 zaczął przeszczepiać do jąder ochotników fragmenty jąder szympansów. Jego metoda błyskawicznie rozpowszechniła się na świecie. Podobno terapii poddał się nawet przywódca Turków Mustafa Kemal Atatürk! W latach trzydziestych wskazano, że metoda Woronowa nie ma tak cudownego działania, jak obiecywał. Organizm człowieka odrzucał zwierzęce przeszczepy. A testosteron, męski hormon płciowy, może przywrócić pacjentowi trochę wigoru, ale nie zrobi ze starca młodzieniaszka. Pojawiły się więc nowe pomysły. Szanowany rosyjski biolog, noblista Ilja Miecznikow, ogłosił w 1914 roku, że starzenie się powodują toksyczne bakterie w naszych jelitach. Jako eliksir młodości próbował więc wypromować jogurt. Nawet takie absurdalne pomysły to jednak nic w porównaniu z tym, czego pełne są współczesne czasopisma kolorowe – pokazujące kulinarne cuda, które rzekomo pozwalają kobietom zachować formę nawet do dziewięćdziesiątki. Być jak Piotruś Pan Współcześnie symbolem człowieka usiłującego oszukać czas stał się Michael Jackson. Próbował zachować młodość sypiając w specjalnej komorze tlenowej oraz generalnie wiodąc żywot wiecznego dziecka – niczym Piotruś Pan. Nie udało mu się, zmarł mając zaledwie 51 lat. Intuicja mogła jednak „króla popu” nie zawieść – przynajmniej jeśli chodzi o kopiowanie Piotrusia Pana. Jak bowiem wskazują ostatnie badania naukowców z Uniwersytetu Północnej Karoliny oraz Uniwersytetu w Jenie, jesteśmy po prostu tak starzy, na ile się czujemy! Im jesteśmy aktywniejsi i mamy większą kontrolę nad własnym życiem, tym czujemy się młodziej. Czyli żyjemy dłużej, zdrowiej i zachowując lepszą pamięć. Po przeprowadzeniu badań na kilkudziesięcioosobowej grupie dorosłych w wieku 35–69 lat prof. Matthew Hughes z z Uniwersytetu Północnej Karoliny stwierdził: „Rezultaty sugerują, że promowanie bardziej aktywnego trybu życia może zaowocować poczuciem, że jest się subiektywnie młodszym”. W dbaniu o siebie mogą nas wesprzeć nowe technologie. „Można opracowywać aplikacje na smartfony, codziennie dostarczające zainteresowanym wiadomości z sugestiami, jak poprawić ogólne poczucie kontroli” – zwraca uwagę prof. Jennifer Bellingtier z Uniwersytetu w Jenie. Czyżbyśmy przestali wierzyć w cudowne eliksiry, a skupili się na własnej głowie? W sumie nie ma się czemu dziwić. Przecież nawet filmowemu Indianie Jonesowi nie udało się zachować wiecznej młodości, choć w jednej z części swoich przygód odnalazł i napił się ze Świętego Graala. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Bezdzietne Chiny. Polityka jednego dziecka sprawiła, że Państwo Środka ma nadwyżkę 30 mln mężczyzn
Chiny przez wieki były najludniejszym krajem świata. Jednak w tym roku to Indie przejmą palmę pierwszeństwa. Populacja Chin zaczyna niebezpiecznie maleć.
W tym artykule: Polityka jednego dziecka Nadwyżka 30 mln mężczyzn w Chinach Chiński kawaler szuka żony W zrozumieniu, dlaczego wahadło wychyliło się w drugą stronę i liczebność populacji Chin zaczęła się zmniejszać, pomaga cofnięcie się do lat 70. XX wieku. Wtedy większość świata ogarnęła maltuzjańska panika z powodu zbliżającej się eksplozji demograficznej. Polityka jednego dziecka – W latach 70. Chiny były tak biedne, że przywódcy martwili się: „Jak wyżywimy masy? Jak sprawimy, by gospodarka rosła o 7 proc. rocznie?”. Najszybszym sposobem było ograniczenie liczby gąb do wyżywienia – mówi Yong Cai, demograf z Uniwersytetu Karoliny Północnej. Ta logika doprowadziła do eksperymentu socjotechnicznego, który przez 36 lat wpływał na najbardziej intymne decyzje chińskich rodzin. Przywódcy Chin twierdzili (bez wyraźnych dowodów), że polityka jednego dziecka zapobiegła ponad 400 mln urodzeń. Oszczędziło to planecie ogromnego obciążenia dla środowiska. Wywołało też trwały boom gospodarczy, który wydobył z ubóstwa ponad 750 mln Chińczyków. Ludzkość się kurczy. "Demografia wpływa na każdy aspekt naszego życia" Według najnowszych badań niemal połowa krajów świata przeżywa niż demograficzny, który oznacza, że nie wystarczy dzieci by utrzymać ich populację. Tymczasem liczni krytycy tej polityki wskazują, że narzucone ograniczenia doprowadziły do milionów przymusowych sterylizacji, aborcji selektywnych ze względu na płeć i dzieciobójstw. A także stworzyły niezrównoważoną populację ze zbyt wieloma mężczyznami, zbyt wieloma starszymi dorosłymi i zbyt małą liczbą ludzi młodych. Nadwyżka 30 mln mężczyzn w Chinach Tysiące łuskanych kolb kukurydzy leży w regularnych prostokątach przed domami, a ich ziarna suszą się na słońcu. Żniwa są jednym ze stałych elementów wiejskiego życia w prowincji Anhui, który 35-letni Ding zna od dzieciństwa. Pozostało jednak niewiele innych jego tradycyjnych aspektów. Domy zostały porzucone. Dziecięce głosy ucichły. I przez lata Ding miał trudności ze znalezieniem żony. We wsi mieszka już niewiele młodych kobiet. Jeszcze mniej poślubiłoby niezamożnego spawacza. Stojąc na swoim podwórku i łuskając kolby kukurydzy, ciotka Dinga ubolewa nad losem tych, których nazywa „zbywającymi mężczyznami”. Mówi, że w wiosce mieszkają dziesiątki kawalerów po trzydziestce i czterdziestce, samotnych jak Ding. Ich nadzieje na miłość i rodzinę zderzyły się z nieubłaganą siłą: demografią. Mniej więcej w czasie, gdy Ding przyszedł na świat, w Anhui na każde 100 dziewczynek rodziło się 131 chłopców. Wynikało to z tradycyjnego preferowania synów, wzmocnionego przez obowiązującą wówczas politykę jednego dziecka. Dziś Chiny mają nadwyżkę 30 mln mężczyzn. Ponad połowa z nich jest w wieku małżeńskim. Kiedy Ding oświadczył się swojej pierwszej dziewczynie, jej rodzice nie wyrazili zgody na małżeństwo, bo nie było go stać na nowy dom. Rodzice Dinga szukali pożyczek na zakup samochodu i remont mieszkania w pobliskim mieście. Wyłącznie po to, by mógł znaleźć żonę. Wiano, suma wypłacana rodzinie żony, wyniosłoby ok. 30 tys. dol. Swatka przez lata na randki w ciemno z Dingiem zdołała namówić tylko garstkę kobiet. Upokorzony swoją porażką Ding zaczął unikać rodzinnych spotkań. – Krewni byli nie do zniesienia – wspomina. Mówili tylko o jednym: jego godnym ubolewania statusie „nagiej gałęzi”. To chińskie określenie człowieka, który nie dodaje owoców do drzewa genealogicznego. Chiński kawaler szuka żony Ding Qingzi stracił już nadzieję na ożenek, gdy pod koniec 2021 r. odebrał telefon od swojej swatki. W prowincji Anhui znalazła ona kobietę gotową się z nim spotkać. Istniał tylko jeden problem. A właściwie dwa: kobieta była rozwiedziona i miała sześcioletnią córkę. Przyszłość należy do gigantycznych miast. Czy to dobrze? Dlaczego metropolie są najlepszym sposobem na eksplozję demograficzną. Ding miał się na baczności. Kilka lat wcześniej rozwiedziona kobieta udawała romantyczne zainteresowanie nim tylko po to, by wyłudzić pieniądze. Jaki miał jednak wybór po tylu latach bezowocnych poszukiwań? Gdy się spotkali, Ding – zwykle nieśmiały i małomówny – z łatwością rozmawiał. Wspomina, że jego partnerka była otwarta, miła i wydawała się szczera. Nie potrzebował dużo czasu, by ją poprosić, żeby się „ustabilizowała”. – Zdecydowałem, że to będzie moja ostatnia randka w ciemno – wspomina. – Gdyby znów nie wyszło, porzuciłbym kwestię małżeństwa. Kobieta czuła się ponaglana, ale jej rodzina uznała, że rozwiedzionej matce trudno będzie znaleźć godnego zaufania mężczyznę. A poza tym rodzina Dinga zadłużyła się, by wypłacić pełne wiano za pannę młodą. Ding wspomina, że gdy w zeszłym roku wzięli ślub, wygłosił długą przemowę na weselnym przyjęciu. Jego rodzice, jak mówi, „płakali ze szczęścia”. Od tego czasu życie Dinga uległo całkowitej przemianie. Przybrał na wadze i znów zaczął bywać na rodzinnych spotkaniach – teraz w towarzystwie żony i pasierbicy. I jest dumny, że nie będzie już „nagą gałęzią”. Ding i jego żona oczekują własnego dziecka – odrobiny nadziei w krainie nieobecnych dzieci. To fragment artykułu pochodzącego z magazynu „National Geographic Polska” nr 4/2023. Sprawdź naszą ofertę prenumeraty! National Geographic 4/23
Za 25 lat na Ziemi będzie niecałe 9 mld ludzi. Potem nasza planeta zacznie się wyludniać – twierdzą naukowcy
Ilu ludzi pomieści Ziemia? Zdaniem badaczy w połowie XXI wieku liczba ludności sięgnie 8,6 mld. Potem zacznie spadać – i to może być dobra wiadomość dla nas wszystkich.
W tym artykule: Dwa scenariusze dla ludzkości Dobrobyt sprzyja ograniczeniu przyrostu naturalnego Największe obciążenie dla planety to najbogatsze kraje Jak zmieniała się ludność świata Jesienią 2022 r. na świat przyszedł 8-miliardowy człowiek. Eksperci wciąż zastanawiają się, gdzie jest górna granica powiększania się liczby ludności. Zdaniem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w 2080 r. na Ziemi będzie 10,4 mld ludzi – i tak ma być aż do początku następnego stulecia. Takie przeludnienie może doprowadzić do konfliktów i katastrof. Jednak najnowszy raport naukowców z inicjatywy Earth4All, opracowany na zlecenie Global Challenges Foundation, prowadzi do innych wniosków. Liczba ludności na Ziemi sięgnie najwyżej 8,5 mld. Potem zacznie spadać. Dwa scenariusze dla ludzkości Zespół badaczy wykorzystał nowy model komputerowy, aby zbadać dwa scenariusze dotyczące naszej przyszłości. Pierwszy został nazwany „Za mało, za późno”. Rozwój gospodarczy świata przebiega w nim podobnie, jak w ciągu ostatnich 50 lat. W tym scenariuszy wiele najbiedniejszych krajów uwolni się od skrajnego ubóstwa. Światowa populacja ma osiągnąć szczyt na poziomie 8,6 mld w 2050 r. Potem spadnie do 7 miliardów w 2100 r. Największe miasta świata. Gdzie żyje najwięcej ludzi? W każdej z tych gigantycznych metropolii żyje przynajmniej 20 milionów ludzi. Oto aktualna lista 5 największych miast świata. W drugim scenariuszu, zwanym „Wielki skok”, populacja osiągnie szczyt na poziomie 8,5 miliarda ludzi około 2040 roku. Potem spadnie do około 6 miliardów do końca XXI wieku. Warto przy tym podkreślić, że w tym scenariuszu ludzie będą mieli znacznie lepsze warunki życia. Skrajne ubóstwo zostaje wyeliminowane w ciągu zaledwie jednego pokolenia – do 2060 r. W tym celu niezbędne byłyby jednak ogromne inwestycje, przede wszystkim w edukację i ochronę zdrowia w najuboższych krajach. Kluczowe zmiany muszą też dotyczyć bezpieczeństwa żywnościowego i energetycznego, a także niwelowania nierówności ekonomicznych. Dobrobyt sprzyja ograniczeniu przyrostu naturalnego – Wiemy, że szybki rozwój gospodarczy w krajach o niskich dochodach ma ogromny wpływ na współczynnik dzietności. Przyrost naturalny spada, gdy dziewczęta mają dostęp do edukacji, a kobiety – lepszą sytuację ekonomiczną i dostęp do lepszej opieki zdrowotnej – mówi dr Per Espen Stoknes, kierownik projektu Earth4All. W analizie wzięto pod uwagę dziesięć regionów świata, takich jak Afryka Subsaharyjska, Chiny i Stany Zjednoczone. Obecnie wzrost liczby ludności jest najwyższy w niektórych krajach Afryki, takich jak Angola, Niger, Demokratyczna Republika Konga i Nigeria, oraz w Azji, np. w Afganistanie. – Jeśli założymy, że kraje te przyjmą skuteczną politykę rozwoju gospodarczego, możemy spodziewać się, że liczba ich ludności osiągnie szczyt szybciej, a potem ustabilizuje się – komentuje prof. Beniamino Callegari z zespołu Earth4All. Warto przypomnieć, że zdaniem ekspertów po raz pierwszy od wielu dziesięcioleci populacja Chin maleje. Najludniejszym krajem świata już są – lub niedługo będą – Indie. Największe obciążenie dla planety to najbogatsze kraje Zespół Earth4All przeanalizował również związek między liczbą ludności a wyczerpywaniem zasobów Ziemi. Naukowcy odkryli, że największy wpływ na zjawiska takie jak katastrofa klimatyczna ma nie populacja Ziemi, lecz wysoka konsumpcja w krajach rozwiniętych. Naszą planetę najbardziej destabilizuje 10% najbogatszych jej mieszkańców. – Głównym problemem ludzkości jest nadmierna konsumpcja paliw kopalnych i niszczenie biosfery. Jednak kraje, w których liczba ludności rośnie najszybciej, robią to w niewielkim stopniu w porównaniu z tymi, które osiągnęły szczyt populacji wiele dziesięcioleci temu – podkreśla Jorgen Randers, jeden z wiodących twórców modeli w zespole Earth4All i współautor książki „The Limits to Growth”. Społeczne nierówności nowym globalnym zagrożeniem? To widmo tragedii dla biednych i bogatych Ziemi zagrażają zmiany klimatyczne, ataki nuklearne, zmniejszające się zasoby naturalne – oraz przepaść pomiędzy biednymi a bogatymi. Najbogatsze państwa świata mają średni przychód n... Wśród krajów o najwyższym poziomie konsumpcji są USA, Kanada, Australia oraz państwa europejskie takie jak Szwajcaria, Norwegia, Islandia, Wielka Brytania, Niemcy, Austria, Finlandia, Dania i Belgia. Jak wynika z badań, bogate kraje, np. w Unii Europejskiej, przerzuciły obciążenia ekologiczne na biedniejsze regiony, takie jak Europa Wschodnia. Jak zmieniała się ludność świata Tempo powiększania się ludzkości w ciągu ostatnich dekad było gigantyczne: 1950 r. – 2,6 mld ludzi 1987 r. – 5 mld ludzi 1999 r. – 6 mld ludzi 2011 r. – 7 mld ludzi 2022 r. – 8 mld ludzi Zdaniem specjalistów Ziemia w teorii mogłaby pomieścić i wyżywić 10–11 mld ludzi. Jednak w takiej sytuacji niezbędne byłoby produkowanie energii nie wiążące się z niszczeniem klimatu, rozpowszechnienie wydajnych metod uprawy roślin i sprawiedliwy podział ziemskich zasobów. Źródło: EurekAlert. Więcej o zmianach demograficznych piszemy w najnowszym wydaniu magazynu National Geographic.
Najstarsze języki świata – kiedy powstały i które z nich wciąż są używane?
Język to podstawowe narzędzie komunikacji, bez którego nasz rodzaj najprawdopodobniej nigdy nie dotarłby do miejsca, w którym jest teraz. Czy specjaliści zdołali ustalić, jaki jest najstarszy język świata? Przyjrzyjmy się temu nieco bliżej.
W tym artykule: Hebrajski Tamilski Bo Farsi Baskijski Fiński Litewski Macedoński Łaciński Sumeryjski Jakie pismo pojawiło się jako pierwsze? Nie każdy zdaje sobie z tego sprawę, ale obecnie w użyciu znajduje się ponad 7 tys. różnych języków! Naukowcy nie mają jednak wątpliwości, że w ciągu następnych ośmiu dziesięcioleci połowa z nich przestanie istnieć i tym samym powiększy grupę języków wymarłych. Możliwości współczesnej nauki są doprawdy imponujące. Dzięki wytężonej pracy lingwistów z Oxfordu i matematyków z Cambridge, możemy usłyszeć, jak brzmiały najstarsze języki, którymi posługiwali się ludzie, gdy Stary Kontynent był dopiero zasiedlany. Należy jednak podkreślić, że przy całej współczesnej wiedzy i możliwości wykorzystania nowoczesnych technologii w prowadzonych badaniach, nadal nie można jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, jaki jest najstarszy język świata. Wynika to z faktu, że ewolucja języków przebiega stopniowo. Nie ma czegoś takiego jak moment graniczny, w którym dany język przestaje istnieć i zastępuje go inny. Zmiany zachodzą powoli, w sposób płynny, nie gwałtowny. Z tego powodu, nie da się jednoznacznie wskazać ten, który z całą pewnością jest najstarszy. Wiemy natomiast, jaki jest najstarszy zapisany język. Ciekawostką jest także fakt, że wiele języków starożytnych wciąż znajduje się w użyciu. Hebrajski Zaczynamy od języka, o którym można powiedzieć, że odrodził się z popiołów zapomnienia. Hebrajski wyszedł z użycia ok. 400 roku n.e. Jednak nie został całkowicie zapomniany, bo diaspora żydowska nadal przechowywała go jako język liturgiczny. Na przełomie XIX i XX wieku, gdy nasilił się ruch syjonistyczny, język hebrajski odrodził się, aż uzyskał status oficjalnego języka Izraela. Najtrudniejsze języki świata – iloma z nich władasz? Najtrudniejsze języki świata, czyli jakie? Choć istnieje kilka języków potrafiących sprawić kłopoty niejednemu poliglocie, to poziom ich trudności jest sprawą indywidualną. Dla jednych m... Należy jednak podkreślić, że nowożytny hebrajski wyraźnie różni się od starotestamentowego. We współczesnym wydaniu wykazuje wiele zapożyczeń z języka jidysz. Posługuje się nim od 5 do 8 mln. osób. Tamilski Tamilski jest jedynym językiem klasycznym, który przerwał do dziś w niemal niezmienionej formie. To jeden z najważniejszych języków zaliczanych do rodziny południowej drawidyjskiej. Najstarsze inskrypcje, potwierdzające jego użycie, są datowane na trzecie stulecie p.n.e. Językiem tamilskim posługuje się ok. 75 mln. osób. Ma status języka oficjalnego na Sri Lance, w Singapurze i indyjskim stanie Tamilnadu. To czyni go 20. najczęściej używanym językiem świata. Bo Kolejny język na naszej liście został oficjalnie uznany za wymarły w 2010 roku. Bo jest zaliczany do grupy andamańskiej. Posługiwali się nim mieszkańcy Andamanu Północnego w Indiach. Jak stary był bo? Niektórzy specjaliści uważają, że języki tubylców z Andamanów mają swoje korzenie w Afryce i mogą pochodzić sprzed 70 tys. lat! Nie można więc wykluczyć, że bo był jednym z pierwszych, jakimi posługiwała się ludzkość. Farsi Farsi, czyli język perski, rozwijał się w trzech etapach. Od VI do IV wieku p.n.e. językiem urzędowym imperium perskiego, zapisywanym pismem klinowym, był staroperski. Drugi etap rozwoju języka Farsi jest datowany na III wiek p.n.e. W imperium używano wówczas języka średnioperskiego, nazywanego Pahlawi, który obowiązywał do VIII wieku n.e. W IX wieku zaczęto używać języka nowoperskiego (zapisywanego pismem arabskim). Właściwie bez żadnych większych zmian przetrwał on do dziś. Obecnie używa się go w Iranie, Afganistanie i Tadżykistanie. Baskijski Baskijski to jeden z najbardziej niezwykłych języków starożytnych, które są używane do dziś. Trudno powiedzieć, kiedy właściwie powstał. Niektórzy naukowcy wyrażają przekonanie, że może pochodzić bezpośrednio od języka, którym komunikowali się ludzie neandertalscy. Starożytne języki: 7 wciąż nieodczytanych systemów pisma. Kto je rozszyfruje? Naukowcy od lat próbują odczytać starożytne języki z Europy, Azji i Ameryki. Rozszyfrowanie tych tajemniczych systemów pisma może przynieść odpowiedzi na wiele pytań o antyczne cywilizacje. Pewne jest natomiast, że po obu stronach łańcucha Pirenejów używano go na długo przed tym, zanim na tamtym obszarze pojawił się którykolwiek ze znanych języków romańskich. Obecnie językiem baskijskim komunikuje się ok. 715 tys. osób. Są to Baskowie zamieszkujący hiszpański i francuski Kraj Basków. Fiński Fiński zasila nieliczne grono języków europejskich, które nie są zaliczane do rodziny indoeuropejskich. Podobnie jak estoński, mordwiński, maryjski czy choćby węgierski, należy grupy języków ugrofińskich. Nie można jednak nie wspomnieć, że fiński obfituje w zapożyczenia z innych grup językowych. Najstarsze zabytki piśmiennicze fińskiego są datowane na XVI wiek. Lingwiści nie mają jednak wątpliwości, że ten język był używany znacznie wcześniej. Litewski Do grona najstarszych znanych języków zalicza się też litewski, czyli reprezentant rodziny języków indoeuropejskich. Jego najwcześniejsze zapisy są datowane na XVI wiek, jednak zdaniem lingwistów, w formie mówionej był używany już w VII stuleciu. Dla porównania, polszczyzna zaczęła się kształtować dopiero 300 lat później. Na przestrzeni wieków język litewski praktycznie nie zmienił się pod względem fonetycznym. Obecnie posługuje się nim ok. 4 mln osób. Macedoński Macedoński zaliczany jest do grona języków, które mocno dzielą środowisko lingwistów. Większość specjalistów klasyfikuje go jako odrębny język. Jednak część naukowców jest zdania, że ze względu na wiele cech wspólnych z językiem bułgarskim, macedoński jest jedynie dialektem. Przyjmując, że macedoński rzeczywiście jest oddzielnym językiem, należy stwierdzić, że żaden inny ze współcześnie używanych nie wykazuje tak wielu cech wspólnych ze staro-cerkiewno-słowiańskim. W Macedonii Północnej wciąż jest jednym z dwóch języków urzędowych. Łaciński Pierwszy język urzędowy starożytnego Rzymu, wywodzący się z Lacjum, do dziś funkcjonuje jako język urzędowy Watykanu. Nadal powstają łacińskie publikacje. Język ten jest szczątkowo używany w środowisku naukowym i prawniczym, co nie pozwala zaliczyć go do grona wymarłych. Należy jednak podkreślić, że łacina jest uznawana za język wegetujący, co oznacza, że nie podlega ewolucji. Sumeryjski Naszą listę zamyka język, którym posługiwali się mieszkańcy Sumeru – starożytnej krainy w południowej Mezopotamii. Czy sumeryjski jest najstarszym językiem świata? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Niewykluczone, że istniały jeszcze starsze (jednym z nich może być wspomniany wcześniej język bo). Ale faktem jest, że sumeryjski to najstarszy znany nauce język, który został zapisany. Posłuchaj melodii sprzed ponad 3 tysięcy lat! Takiej muzyki słuchali starożytni Sumerowie W Muzeum Narodowym w Damaszku można zobaczyć starożytną glinianą tabliczkę, na której Sumerowie spisali swoje pieśni ku czci bogini Ningal. Trzy tysiące lat po jej stworzeniu ktoś postano... Zdaniem specjalistów, sumeryjski wszedł do użytku w IV wieku p.n.e. Obowiązywał do 1700 roku p.n.e., kiedy został wyparty przez język akadyjski. Później funkcjonował już tylko w Mezopotamii, jako język ceremonialny. Wraz z nastaniem naszej ery został całkowicie zapomniany. Pozostawał w niepamięci do XIX wieku, kiedy ponownie odkryto go i odczytano. Naukowcy do dziś nie ustalili, do jakiej grupy języków zalicza się sumeryjski. Próbowano znaleźć powiązania łączące go z innymi językami, ale bezskutecznie. Sumeryjski nie wykazuje pokrewieństwa z językami ałtajskimi, drawidyjskimi, kaukaskimi czy uralskimi. Nie ma cech wspólnych z baskijskim, bantu i tybetańskim. Nie można go przyporządkować do żadnej rodziny makrojęzykowej. Należy więc uznać, że mówimy tu o języku izolowanym. Jakie pismo pojawiło się jako pierwsze? Wiemy już, że sumeryjski jest najstarszym językiem świata, który ma zachowaną formę pisemną. Mowa Sumerów była zapisywana pismem klinowym, którego korzenie sięgają najprawdopodobniej 3500 lat p.n.e. Początkowo pismo klinowe było pismem piktograficznym. Wraz z rozwojem tego systemu zapisu, zaprzestano używania wyłącznie znaków przedstawiających jeden przedmiot lub element. Wprowadzono bardziej skomplikowane kompozycje, które uwzględniały także sylaby. Dzięki temu możliwe stało się wyrażanie pojęć abstrakcyjnych. Sumerowie odciskali swoje znaki na glinianych tablicach za pomocą trzcinowego rylca (od strony lewej do prawej). Nieco później sumeryjski system znaków został przejęty także przez inne ludy zachodniej Azji, w tym przez Asyryjczyków i Babilończyków. Naukowcy nie mają wątpliwości, że pismo klinowe jest starsze od egipskiego i znacznie starsze od fenickiego, greckiego i łacińskiego. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Naukowcy stworzyli największe drzewo genealogiczne ludzi w historii. Czego nowego dowiedzieliśmy się o naszych przodkach?
Drzewo genealogiczne ludzkości nigdy nie będzie w 100 proc. dokładne. Dlaczego?
W tym artykule: Największe drzewo genealogiczne ludzkości w historii Tajemnice ludzkiego DNA Przeszłość gatunku zapisana w genach Genealogia to jedna z najbardziej fascynujących nauk związanych z historią. Nic dziwnego więc, że coraz częściej zajmują się nią nie tylko specjaliści, ale też amatorzy. Dzięki licznym platformom online każdy z nas może spróbować odtworzyć drzewo genealogiczne swojej rodziny. Część laboratoriów oferuje również komercyjne badania DNA, na podstawie których ustala się pochodzenie etniczne. Największe drzewo genealogiczne ludzkości w historii Praca genealoga bywa porównywana do śledztwa detektywistycznego. Żeby zidentyfikować przodków, nierzadko trzeba pokonać tysiące kilometrów i przewertować setki źródeł. Dzięki rozwojowi techniki, takie badania stają się jednak coraz łatwiejsze. Niedawno naukowcy z Instytutu Big Data Uniwersytetu Oksfordzkiego stworzyli największe w historii drzewo genealogiczne ludzkości. – Drzewo genealogiczne pokazuje, w jaki sposób dana osoba jest spokrewniona z rodzicami lub rodzeństwem. Genealogia genetyczna ujawnia z kolei, jakie geny łączą dwie konkretne osoby – tłumaczy Anthony Wilder Wohns, główny autor badania. W laboratorium powstał w pełni funkcjonalny „mini mózg” neandertalczyka Badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego stworzyli cząstki gąbczastej materii mózgu genetycznie zmodyfikowanej w ten sposób, by mógł w nich znaleźć się gen NOVA1 w kształcie na... Tajemnice ludzkiego DNA W swojej pracy badacze łączyli dane dotyczące starożytnych i współczesnych genomów, co okazało się niełatwym zadaniem. W pierwszej kolejności musieli stworzyć bazę, która pomieści ogromną ilość danych. Zespół z Oxfordu opracował specjalne algorytmy umożliwiające integrację sekwencji genomów. Finalnie naukowcom udało się zsekwencjonować geny 3609 osób z 215 populacji. Niektóre z nich liczą ponad 100 tys. lat. Stworzona przez uczonych metoda badawcza umożliwia rozszerzenie bazy w przyszłości nawet o miliony genomów. Można będzie ją również wykorzystać do opracowania genealogii dowolnego organizmu, w tym wirusów takich jak SARS-CoV-2. Autorzy badań podkreślają, że ich drzewo genealogiczne ludzkości potwierdza, że większość ewolucji człowieka miała miejsce w Afryce około 70 tys. lat temu. W szczątkach sprzed 7 tys. lat wykryto DNA nieznanej grupy ludzi Odkrycie archeologów wskazuje na to, że w regionie wyspiarskim między Azją a Australią mogła istnieć inna grupa ludzi, o której do tej pory naukowcy nie mieli pojęcia. Przeszłość gatunku zapisana w genach Wyniki badań rozwiewają pewne wątpliwości, ale jednocześnie generują kolejne pytania i wątpliwości. Analiza genomów sugeruje między innymi, że w przeszłości odbywały się migracje ludzi, o których do tej pory nie wiedzieliśmy. Przykładowo przodkowie rdzennych Amerykanów mieli być w Ameryce Północnej wcześniej, niż do tej pory sądzono. Wohns mówi, że stworzone przez uczonych drzewo genealogiczne to jedynie „pierwszy szkic” genealogii ludzkich genów. Dopiero dzięki dalszym badaniom zapis będzie dokładniejszy. Pomoże w tym dodanie jeszcze większej liczny genomów. Drzewo nigdy nie będzie jednak dokładne w 100 proc. Żeby tak się stało, naukowcy musieliby wykorzystać genom każdego człowieka, który kiedykolwiek żył, a to niemożliwe. Twórcy największego drzewa genealogicznego ludzkości liczą na to, że ich koledzy i koleżanki po fachu wykorzystają zebrane dane do odpowiedzi na szczegółowe pytania dotyczące migracji w określonych obszarach geograficznych. Dzięki nauce wiemy nie tylko, gdzie żyli nasi przodkowie, ale także jak wyglądali. W 2021 r. głośnym echem odbiła się cyfrowa rekonstrukcja trzech mężczyzn zmumifikowanych w starożytnym Egipcie między 1380 r. p.n.e. a 425 r. n.e. Fenotypowanie wykazało, że mieli około 25 lat, a ich karnacja była zbliżona do współczesnych mieszkańców krajów śródziemnomorskich. To nie pierwsze tego typu badanie. Wcześniej naukowcy odtworzyli twarz na podstawie liczącej 8 tys. lat ludzkiej czaszki. Źródło: Science
Pierwsi ludzie w obu Amerykach mogli pojawić się już w epoce lodowcowej
To nie są najstarsze dowody na przybycie ludzi do obu Ameryk, jednak wydają się najbardziej wiarygodne. Pochodzenie kamiennych narzędzi z jaskini Chiquihuite wzbudza kontrowersje.
W tym artykule: Kim byli pierwsi Amerykanie? Nie wszystkie dowody zostały potwierdzone Archeolodzy prowadzący wykopaliska w amerykańskim stanie Nowy Meksyk znaleźli skamieniałe odciski ludzkich stóp. Odkrycie wskazuje na to, że ludzie mieszkali na terenie dzisiejszych Stanów Zjednoczonych już podczas ostatniej epoki lodowcowej, czyli znacznie wcześniej niż do tej pory zakładali naukowcy. Czy to najstarsze dzieło sztuki na świecie? Archeolodzy są podzieleni Autorzy badań twierdzą, że ślady dziecięcych stóp i dłoni powinny być uważane za przykład sztuki prehistorycznej. Nie wszyscy archeolodzy zgadzają się jednak z tym, że znalezione odcis... Kim byli pierwsi Amerykanie? Odnalezione odciski stóp nie są najstarszym dowodem na przybycie ludzi do obu Ameryk, jednak wydają się najbardziej wiarygodne. W tym samym regionie archeolodzy odkryli również ślady mamutów, bydła i wielbłądów. Pojawienie się ludzi w Ameryce Północnej i Południowej było kluczowym momentem w trakcie pierwszych migracji. Kwestią sporną pozostaje, kiedy się to wydarzyło. Kamienne narzędzia sprzed około 13 tys. lat odnalezione w jaskini Chiquihuite (środkowy Meksyk) wskazują na to, że pierwszymi ludźmi w Nowym Świecie byli przedstawiciele prehistorycznej kultury Clovis. Coraz więcej dowodów podważa jednak te hipotezy. W zeszłym roku naukowcy ustalili, że narzędzia liczyły jednak co najmniej 26 500 lat. Co więcej, komputerowa symulacja wykazała, że jaskinia była położona w głębi lądu. To potwierdza przypuszczenia, jakoby pierwsi ludzie dotarli do obu Ameryk już 33 300 lat temu. Znaleziska z jaskini Chiquihuite budzą jednak kontrowersje wśród naukowców i nie chodzi tylko o rozbieżność w datowaniu ich powstania. Część archeologów nie jest pewna, czy wykopane przedmioty rzeczywiście są wyrobami ludzi, czy może po prostu kamieniami o nieregularnych kształtach. W Oceanie Spokojnym odkryto nowe gatunki gąbek szklanych Wody wokół Nowej Zelandii są jeszcze bardziej zróżnicowane biologicznie, niż pierwotnie przypuszczono. Nie wszystkie dowody zostały potwierdzone Odciski stóp znalezione w Parku Narodowym White Sands wydają się wiarygodnym źródłem wiedzy o migracjach ludzi. Większość śladów należała najprawdopodobniej do dzieci i nastolatków. Powstały od około 19 000 do 26 500 lat temu. W tym czasie lodowce zajmowały mniej więcej jedną trzecią Ziemi. Naukowcy szacują, że odkrycie pochodzi z czasów, zanim zbliżające się do siebie lodowce zamknęły korytarz, który łączył masy lądowe Azji i Ameryki Północnej. To, że ludzie tak wcześnie zasiedlili obie Ameryki, sugeruje również, że starożytni łowcy (o ile istnieli) polowali na mamuty i inne zwierzęta w sposób zrównoważony. W przeciwnym fauna wyginęłaby jeszcze dużo wcześniej. Badania nad śladami pierwszych Amerykanów nadal są w toku. Prace musiały zostać wstrzymane z powodu pandemii, ale ich wznowienie jest planowane na styczeń 2022 r. Źródło: Science
Człowiek kształtował życie na Ziemię przez 12 tys. I żył w harmonii z naturą
Wbrew powszechnej opinii, ludzie bardzo bardzo wcześnie zajęli się kształtowaniem środowiska w którym żyli. Tylko robili to z głową, pokazuje nowe badanie.
W ostatnich setkach lat człowiek dramatycznie przyśpieszył proces transformowania powierzchni Ziemi według własnych, nie zawsze mądrych potrzeb. Za efekt w postaci zniszczonego środowiska i klimatu odpowiadają często idee sięgające 2000 lat wstecz ekonomiczno-religijne każące człowiekowi „czynić Ziemię sobie poddaną”. Naprzeciw nim stają koncepcje posthumanizmu, zrównujące nas z innymi gatunkami, odbierając wraz z antropocentryzmem rzekomo inherentne prawo do wykorzystywania przyrody bez zahamowań. Nowe, multidyscyplinarne badanie z Uniwersytetu stanu Maryland wzmacnia ten pogląd pokazując, jak człowiek zmienia ekologię Ziemi od 12 tys. lat, niekoniecznie niszcząc planetę czy brutalnie ją wykorzystując. Przed nadejściem judeochrześcijańskiego systemu wartości dominowały te, gdzie wielość bogów łączyła się silnie z ich naturalnym pochodzeniem. Ludzkość powiązana silnie z takimi bóstwami w naturalny sposób żyła w symbiozie z naturą. Choć przez większą część istnienia homo sapiens żyli w zgodzie z otaczającym światem, nadal formowaliśmy go. I zaczęliśmy dużo wcześniej, twierdzą autorzy badania opisanego w „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS), niż dotąd sądzono. - Społeczeństwa wykorzystywały swoje otoczenie w sposób zrównoważony, utrzymujący bioróżnorodność w relatywnie niezmienionym stanie. Czasem wręcz zwiększając ją na równi z własną produktywnością – tłumaczy w informacji prasowej Erle Ellis, zajmujący się na Uniwersytecie w Maryland systemami środowiskowymi. Za badaniem stoi zespół geografów, archeologów, antropologów, ekologów i naukowców zajmujących się ochroną przyrody. Reprezentują oni Australię, Argentynę, Chiny, Holandię, Niemcy oraz Stany Zjednoczone. Po przeanalizowaniu naszego „władania nad Ziemią” i zestawieniu z globalnymi zmianami w bioróżnorodności, uczeni zauważyli, że w okresie 10 tys. lat p.n.e. ludzie dokonali transformacji niemal 75 proc. powierzchni lądów (przebieg tych zmian można zobaczyć tutaj). Nowe odkrycie dokonane przez pracowników ponad tuzina instytucji i ośrodków naukowych z całego świata stoi w sprzeczności z wynikami części analiz sugerujących, że do 1500 roku n.e. większość lądów była nadal niezamieszkała. Autorzy sugerują, że obecny kryzys dotykający bioróżnorodności nie jest skutkiem niszczenia dzikich terenów, ale raczej zmiany sposobu zarządzania obszarami znajdującymi się już pod stabilną kontrolą, czytamy. - Obszary Ziemi określane dziś jako „naturalne” czy „dzikie” zdradzają ślady wieloletniego użytkowania przez ludzi. Nawet 12 tys. lat temu ludzie kształtowali planetę, w tym 95 proc. lądów na szerokościach umiarkowanych i 90 proc. lasów tropikalnych – wyjaśnia James Watson, współautor badania z University of Queensland. Publikacja z PNAS sugeruje też, że naprawić obecny kryzys mogłoby globalne wspieranie czy wręcz przekazywanie sterów zarządzania zagrożonymi obszarami w ręce lokalnej, często rdzennej ludności, najlepiej rozumiejącej warunki utrzymania równowagi w danym zakątku świata. Posługują się oni strategiami sadzenia, udomawiania zwierząt i zarządzania ekosystemami w sposób czyniący ich środowisko bardziej produktywnym, ale też zwiększającym bioróżnorodność. – Nasze badanie pokazało silną korelację pomiędzy obszarami bogatymi przyrodniczo i terenami zajmowanymi od pokoleń przez ludność tubylczą czy inaczej rdzenną dla danego obszaru - wyjaśnia prof. Nicole Boivin z wydziału historii człowieka Instytutu im. Maxa Plancka w Jenie. Praktyki rdzennych mieszkańców nawet i kilka tysięcy lat temu przekładały się czasem na ginięcie gatunków. Ale w skali makro sposób wykorzystywania lądów przez tradycyjne lokalne wspólnoty pozwolił na utrzymanie bioróżnorodności w niezmienionym stanie przez setki lat. - Dzisiejszym problemem nie są ludzie, jako tacy. Chodzi raczej o sposób wykorzystywania ziemi przez uprzemysłowione społeczeństwa. Charakteryzują go niezrównoważone (nie dające się utrzymać przez długi okres) techniki rolne i nielimitowane pozyskiwanie zasobów – dodaje prof. Boivin.