Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zawierający selektywny aktywator, a na drugiej zwykły żel bez substancji czynnej. Efekty były imponujące: leczenie przywróciło zdolność gojenia, ograniczyło wyciek z ran i poprawiło tworzenie naczyń krwionośnych. Niespodziewanie zaobserwowano także ograniczenie bliznowacenia w ranach ostrych. Według danych leczenie MC1R zmniejszyło powierzchnię rany o dodatkowe 33% po 14 dniach oraz o 68% po 21 dniach w porównaniu z samym oczyszczeniem rany. Kto może skorzystać z terapii? Chociaż terapia miejscowa za pomocą MC1R wydaje się obiecująca, to ma istotne ograniczenie: działa tylko u tych, u których gen MC1R jest przynajmniej częściowo aktywny. U osób rudowłosych jest on często całkowicie dezaktywowany, więc leczenie nie przynosi rezultatu. Perspektywy testów klinicznych u ludzi Chociaż badania przeprowadzono na myszach, naukowcy wkrótce zapowiadają rozpoczęcie testów klinicznych na ludziach. Modele zwierzęce zostały zaprojektowane tak, by możliwie wiernie odzwierciedlać ludzkie przewlekłe rany, jednak nie oddają całkowitej złożoności takich przypadków. Zespół badawczy jest jednak pełen nadziei. Jeśli testy potwierdzą skuteczność leczenia również u ludzi, może to oznaczać przełom w leczeniu trudnych ran – szczególnie u osób starszych oraz tych z częściowo aktywnym MC1R, w tym niektórych rudowłosych. Teraz lepiej rozumiemy to, jak poszczególne geny wpływają na nasz proces wracania do zdrowia. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
Termin „Sarmacja” był używany przez polską szlachtę XVII wieku do określenia Polski. Opierali się na swoim wyjątkowym, mitycznym pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. Czy ta polska legenda w ogóle ma sens? Najnowsze badania DNA rozwiązują zagadkę pochodzenia tajemniczego, koczowniczego ludu Sarmatów.
Sarmaci od wieków rozpalają wyobraźnię historyków na całym świecie, a jej polskie piece płoną w tej sprawie wyjątkowo głośno. Ten koczowniczy lud z jakiegoś powodu zawładnął umysłami polskiej szlachty, a przez to miał ogromny – chociaż nieuświadomiony – wpływ na historię naszego kraju. Polscy i litewscy szlachcice rozpaczliwie poszukiwali swoich rzymsko-sarmackich korzeni, ale ich mit może wkrótce runąć z hukiem. Zaawansowane badania DNA dają nam wgląd w przeszłość koczowników. Skąd Sarmaci wzięli się w Europie? W ostatnich latach nastąpił prawdziwy przełom w badaniach nad pochodzeniem Sarmatów. Dzięki analizom genomów starożytnych populacji dowiedzieliśmy się więcej na temat tego nieco zagadkowego, koczowniczego ludu. Kluczowe znaczenie miały prace zespołu dr Oszkára Schütza, który przebadał 156 starożytnych genomów Sarmatów z okresu od I do V wieku n.e. Wyniki tych badań pozwoliły zweryfikować i rozszerzyć wcześniejsze hipotezy dotyczące ich migracji. Dzięki nim za kolebkę Sarmatów uznaje się step pontyjski oraz południowe podnóża Uralu, czyli tereny dzisiejszej Rosji i północnego Kazachstanu. To właśnie tam około IV–II wieku p.n.e. zaczęła kształtować się ich odrębność kulturowa i etniczna inspirująca polską szlachtę. Geny wojowniczych Sarmatów krążyły w Europie Badania DNA ujawniły, że migracje Sarmatów miały charakter głównie męski, co potwierdza szybkie rozprzestrzenianie się haplogrupy R1a chromosomu Y. Ten wariant genetyczny jest typowy zarówno dla ludów stepowych, jak i wielu współczesnych populacji Europy Środkowej i Wschodniej, w tym także Polski. Nie oznacza to jednak, że pochodzimy bezpośrednio od Sarmatów, chociaż tak chciała myśleć polska klasa wyższa XVII wieku. Mitochondrialne DNA potomków Sarmatów, dziedziczone po matce, sugeruje przewagę lokalnego, europejskiego komponentu genetycznego. Oznacza to, że sarmaccy wojownicy migrowali na zachód, zawierali związki z miejscowymi kobietami i w tej sposób powstawała charakterystyczna mieszanka genetyczna. Trasa migracji Sarmatów Koczownicy wyruszali z podnóża Uralu i stopniowo przesuwali się na zachód, zajmując rozległe obszary między Wołgą, Donem a północnym Kaukazem. W I wieku n.e. dotarli do Basenu Karpackiego, tworząc genetyczny i kulturowy „pomost” pomiędzy stepem a Europą Środkową. Badania genomów dowiodły, że na tereny dzisiejszych Węgier i Rumunii dotarli przedstawiciele jednej, silnie powiązanej ze stepem grupy Sarmatów. Z czasem jednak ich geny zaczęły się rozpraszać zgodnie z tzw. „efektem założyciela”. Wynikał on z tego, że migracja miała głównie męski charakter, co wykazały analizy Y-DNA. Mit sarmackiego rodowodu polskiej szlachty W XVI wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów narodził się tzw. „mit sarmacki”. Według tej koncepcji polska szlachta – w odróżnieniu od chłopów – miała wywodzić się w prostej linii od Sarmatów. Mit ten miał służyć legitymizacji uprzywilejowanej pozycji społecznej szlachty, podkreśleniu jej wyjątkowości oraz odrębności kulturowej. Kuszące było skojarzenie z ludem, który we współpracy z Germanami zatrząsł Imperium Rzymskim. Źródła historyczne opisują jednak Sarmatów jako konglomerat plemion, których jedność była bardziej wytworem rzymskich kronikarzy niż rzeczywistością. Polskiej szlachcie to jednak nie przeszkadzało. Współczesne badania genetyczne rozwiewają marzenia. Kluczowe okazały się zwłaszcza te poświęcone haplogrupie R1a, które nie potwierdziły prostego pokrewieństwa Polaków z Sarmatami. R1a występuje szeroko u ludów indoeuropejskich, w tym w populacjach słowiańskich, irańskich, a także w Azji Centralnej. Sarmacka linia ojcowska ojcowska obecna jest tak samo w Polsce, jak na Węgrzech czy na Ukrainie. Ich dziedzictwo to prawdziwa mozaika. Źródła: Current Biology, Uniwersytet Warszawski Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
Jeszcze nie istnieją, a już wywołały międzynarodowe tarcia. Na nowych banknotach euro ma widnieć nasza podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Jednak jej imię i nazwisko znajdą się tam we francuskiej wersji – Marie Curie. W sprawie interweniuje polskie ministerstwo.
Spis treści Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Długi proces projektowania nowych banknotów euro wszedł w decydującą fazę – wiadomo jakie motywy i postaci się na nich znajdą. Jedną z nich jest nasza najsłynniejsza fizyczka i chemiczka, podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Nie obyło się jednak bez kontrowersji – przynajmniej z polskiego punktu widzenia. Na banknocie o nominale 20 euro ma bowiem widnieć francuskie imię i nazwisko – Marie Curie. W sprawę zaangażowało się Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Proces projektowania nowych banknotów euro rozpoczął się w 2021 roku i potrwa do 2026. Jednym z jego kluczowych etapów był wybór motywów i postaci, jakie się na nich znajdą. Według aktualnych informacji, w ramach ogólnego tematu „kultura europejska” na banknotach zobaczymy m.in. Leonardo da Vinci, Ludwiga van Beethovena, Miguela de Cervantesa oraz Marię Skłodowską-Curie. Problem w tym, że Europejski Bank Centralny wybrał francuską wersję jej imienia i nazwiska – Marie Curie. To pominięcie polskiej narodowości spotkało się z reakcjami Polski na najwyższym szczeblu. Teraz oficjalny list wystosował minister nauki. „Wybór pełnego imienia i nazwiska Marii Skłodowskiej-Curie na banknocie 20 euro to nie tylko kwestia formalna – to także symbol uznania dla naszej wspólnej europejskiej tożsamości, historii i dziedzictwa. Musimy pamiętać o korzeniach i walczyć o widoczność polskiego wkładu w światowe osiągnięcia naukowe” – napisał minister Marcin Kulasek w liście skierowanym do prezes EBC Christine Lagarde. Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Banknotów jeszcze nie zaprojektowano. Od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 trwa konkurs na projekty, z których specjalna komisja wybierze do 20 najciekawszych propozycji. Finał konkursu poznamy dopiero pod koniec 2026 roku, a nowe banknoty trafią do obiegu w roku 2028. Informacja o polskim obywatelstwie Marii Skłodowskiej-Curie pojawiła się na oficjalnej stronie Europejskiego Banku Centralnego, poświęconej nowym banknotom. Brzmi w tej chwili: Marie Curie born (ang. urodzona) Skłodowska. Można przypuszczać, że nie jest to jednak ostateczna wersja, jaka znajdzie się na banknocie. Źródło: MNiSW, European Central Bank Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
Urodził się 8 maja 1926 roku, a jego twarz i głos zna chyba każdy miłośnik przyrody na świecie. David Attenborough od dekad pokazuje nam piękno naszej planety, inspirując miliony do troski o świat natury. Brytyjczycy słusznie uważają go za skarb narodowy.
Spis treści: Kariera Davida Attenborough Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika Jest chyba najważniejszym popularyzatorem nauk przyrodniczych w historii. A z pewnością przyrodnikiem o najdłuższym stażu pracy, dochodzącym już do 80 lat! David Attenborough od dekad nieustannie przybliża ludziom piękno natury, występując między innymi jako autor i narrator przełomowych filmów dokumentalnych. Kariera Davida Attenborough Urodził się w rodzinie naukowców, a dorastał w miejscu pracy swojego ojca – na kampusie Uniwersytetu w Leicester. Od najmłodszych lat interesował się przyrodą: zbierał skamieniałości, okazy geologiczne i znosił do domu zwierzęta. Swoją kolekcję traszek jako jedenastolatek chciał zaoferować wydziałowi zoologii. W 1945 r. ukończył geologię i zoologię na Uniwersytecie Cambridge. Jego kariera zawodowa to niezwykły przykład długofalowej współpracy z jedną instytucją: brytyjskim nadawcą publicznym BBC. Co ciekawe, BBC odrzuciło jego kandydaturę, kiedy w 1950 r. po raz pierwszy starał się zostać producentem radiowym. Jego CV jednak nie przepadło i niedługo potem zatrudniono go w raczkującym wtedy departamencie telewizyjnym. Jego pierwszy program telewizyjny trwał 10 minut. Powstał w 1952 roku i opowiadał o prehistorycznych rybach – latimeriach. Attenborough był jego producentem. W 1954 r. stworzył przełomowy cykl dokumentalny „Zoo Quest”, ukazujący dzikie zwierzęta w ich naturalnym środowisku, co było wtedy absolutną nowością w telewizji. Z czasem stał się twórcą i narratorem legendarnych serii dokumentalnych, m.in. „Life on Earth”, „The Living Planet”, „Planet Earth” czy „Blue Planet”, które przyciągały miliony widzów na całym świecie i ustanowiły nowe standardy w produkcji filmów przyrodniczych. Jego produkcje przybliżały życie m.in. goryli górskich, unikatową faunę Wysp Galapagos, czy zwyczaje rajskich ptaków. David Attenborough bywał producentem, scenarzystą, realizatorem dźwięku, narratorem i prezenterem. Jest nie tylko twarzą i głosem filmów przyrodniczych, ale ich współtwórcą, posiadającym ogromną wiedzę. Jego filmografia liczy setki pozycji. Mimo swoich 99 lat na karku Attenborough wciąż jest aktywny zawodowo – w tym roku do kin i serwisów streamingowych wejdzie jego najnowszy film „David Attenborough: Ocean”. Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika W 2020 roku założył konto na Instagramie. Milion obserwatorów osiągnął w niecałe 5 godzin. Nigdy nie zrobił prawa jazdy Odpowiada na większość listów, a otrzymuje ich nawet 70 dziennie Mimo miłości do natury nie znosi szczurów – choć, jak mówi, szanuje je W 1947 roku powołano go do wojska i służył na lotniskowcu Choć nie jest wegetarianinem, wiele lat temu znacząco ograniczył spożycie czerwonego mięsa Jest agnostykiem W 1985 r. z rąk królowej Elżbiety II otrzymał tytuł szlachecki Jego imieniem nazwano statek badawczy od 2020 r. pływający po regionach polarnych Źródło: LiveScience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
W listopadzie 2022 r. świętowaliśmy nową okrągłą liczbę mieszkańców Ziemi. Wówczas było to 8 miliardów. Dziś mówi się o 8,1 miliarda, ale najnowsze badanie sugeruje, że na naszej planecie może żyć tak naprawdę jeszcze więcej osób. Ile?
Spis treści: Jednak jest nas więcej? Populacja Ziemi do korekty Gdzie żyje najwięcej ludzi? XXI wiek przyniósł i przynosi nam wiele dobrodziejstw. Coraz bardziej rozwinięta medycyna, bezprzewodowy internet czy odkrycia nowych gatunków zwierząt – to tylko niektóre z sukcesów ludzkości ostatniego ćwierćwiecza. Nie da się jednak ukryć, że ten dynamiczny rozwój niesie za sobą wiele wzywań cywilizacyjnych. Jednym z nich jest przeludnienie. Wzrost liczby ludności prowadzi do zwiększonego zapotrzebowania na zasoby naturalne, takie jak woda, żywność i energia. To może prowadzić do ich wyczerpywania oraz degradacji środowiska. Jednak jest nas więcej? Według badaczy z Uniwersytetu Aalto w Finlandii problem może być jeszcze poważniejszy, a to dlatego, że – jak twierdzą – globalne szacunki populacji mogą być bardzo nieprecyzyjne. Ma to dotyczyć przede wszystkim obszarów wiejskich. Naukowcy uważają, że powodem nieścisłości jest metoda szacowania liczby ludności, oparta na podziale powierzchni Ziemi na siatkę kwadratów i przypisywaniu im wartości na podstawie danych spisowych. Była ona kalibrowana głównie w środowiskach miejskich, a to mogło prowadzić do dużych błędów na terenach wiejskich. Według najnowszych szacunków całkowita populacja Ziemi wynosi ponad 8 miliardów ludzi, przy czym obszary wiejskie zamieszkuje około 43% ludności świata. Jeżeli wyniki tego badania są poprawne, rzeczywista liczba ludności wiejskiej może być wyższa nawet o miliardy osób, co stawia pod znakiem zapytania dokładność dotychczasowych globalnych danych demograficznych. – Po raz pierwszy nasze badanie dostarcza dowodów na to, że znaczna część populacji wiejskiej może być nieobecna w globalnych zbiorach danych dotyczących ludności – mówi Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto. – Byliśmy zaskoczeni, odkrywając, że rzeczywista liczba mieszkańców terenów wiejskich jest znacznie wyższa, niż podają oficjalne dane. W zależności od analizowanego zbioru danych populacja wiejska była niedoszacowana o 53 do 84% w badanym okresie – komentuje Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto, cytowany przez serwis Science Alert. Populacja Ziemi do korekty W ramach badania naukowcy przeanalizowali dane populacyjne z lat 1975–2010. Skupili się na wpływie projektów budowlanych na przesiedlenia ludności. Wybrali 307 projektów budowy tam w 35 krajach i porównali liczbę osób, które faktycznie musiały opuścić te obszary, z szacunkową liczbą mieszkańców podawaną przez pięć różnych globalnych baz danych. Wyniki wykazały znaczne różnice. To sugeruje, że obecne metody liczenia ludności mogą nie uwzględniać wielu mieszkańców wsi. Wyniki badania wywołały szeroką dyskusję w środowisku naukowym. Niektórzy eksperci spoza zespołu naukowców zauważają, że dzięki postępowi w obrazowaniu satelitarnym oraz poprawie metod zbierania danych w wielu krajach, dokładność szacunków populacji będzie się zwiększać. Tak duża skala niedoszacowania może jednak oznaczać konieczność korekty obejmującej setki milionów ludzi. Dokładne szacunki populacji mają kluczowe znaczenie w wielu aspektach. To dotyczy zarówno planowania usług publicznych, jak i oceny skutków zmian klimatu. – Aby społeczności wiejskie miały dostęp do takich samych możliwości jak mieszkańcy miast, konieczna jest krytyczna dyskusja na temat sposobu tworzenia i wykorzystywania map populacyjnych – podkreśla Láng-Ritter. Gdzie żyje najwięcej ludzi? Przez wiele lat Chiny uchodziły za najludniejszy kraj świata. Jednak i tu zaszły zmiany. Według danych amerykańskiego Biura Spisu Ludności z lipca 2024 roku, populacja Indii wynosiła 1 409 128 296 osób, podczas gdy liczba mieszkańców Chin osiągnęła 1 407 929 929. Inne źródła, takie jak Obserwator Gospodarczy, podają, że w 2025 roku populacja Indii wynosi 1 450 935 791 osób, a Chin 1 419 321 278. Różnice w tych szacunkach wynikają z różnych metodologii i źródeł danych. Trend wskazuje jednak, że Indie są najludniejszym krajem na Ziemi. Jak ma się to do przyszłości naszej populacji? Według naukowców w połowie XXI wieku liczba ludności sięgnie 8,6 mld. Potem zacznie spadać. Źródło: Nature Communications Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
Benedykt Dybowski odkrył nieznane gatunki zwierząt, prowadził działalność dobroczynną i patriotyczną. Cudem uniknął kary śmierci, którą zmieniono na zesłanie. A tam, w dalekich ostępach Syberii, rozwinął skrzydła jako naukowiec.
Spis treści: Co odkrył Benedykt Dybowski? Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Benedykt Dybowski miał tak bogate życie, że jego biografią można obdzielić co najmniej kilka osób. Urodził się 13 maja 1833 roku w Adamarynie w dzisiejszej Białorusi, a zmarł w wieku blisko 100 lat 31 stycznia 1930 roku w Kijowie. Był człowiekiem renesansu, interesowały go różne dziedziny nauki, ale też angażował się w działalność charytatywną. Był zatem: biologiem, zoologiem, limnologiem, lekarzem, profesorem, pisarzem i działaczem społecznym. Co odkrył Benedykt Dybowski? Benedykt Dybowski opublikował ponad 350 prac naukowych. Poświęcone były przede wszystkim przyrodzie. Oto wybrane dokonania Dybowskiego na polu naukowym: odkrycie kilka nowych gatunków ryb; opisanie nowego podgatunku jelenia wschodniego, który określany jest teraz jako „jeleń Dybowskiego”. Jelonka można zobaczyć w Polsce – w starej części wrocławskiego ZOO naprzeciwko Baszty Niedźwiedzi, obok wybiegów reniferów i manuli. Odkrycia dokonał niedaleko Władywostoku; badanie endemicznej fauny jeziora Bajkał, odkrycie 88 gatunków mięczaków i kilku gąbek (naukowo opisał je później jego brat – Władysław). Ciekawostką jest to, że obwoźne laboratorium było na płozach. Benedykt Dybowski urządził je wspólnie z innym zesłańcem – Wiktorem Godlewskim. A narzędzia niezbędne do pracy badawcze wykonali własnoręcznie. Badania były trudne, bo temperatura spadała kilkadziesiąt stopni poniżej zera; zebranie zbiorów przyrodniczych i etnograficznych z Azji, które obecnie znajdują się w kilku placówkach muzealnych w Polsce i w Ukrainie: Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Obiekty te zgromadził w latach 1879–1883, gdy pełnił rolę lekarza na rosyjskim kontrakcie rządowym na Syberii, Kamczatce i Wyspach Komandorskich. Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski żył w czasach, gdy Polska nie istniała na mapach świata, a jej terytorium znajdowało się pod zaborem kilku europejskich mocarstw. Naukowiec nie mógł się pogodzić z utratą przez Polskę niepodległości. Dlatego zaangażował się w działalność konspiracyjną. Szybko trafił znalazł się na celowniku okupantów. Na przykład uwięziono go po manifestacji patriotycznej w katedrze wileńskiej. To w tej świątyni odkryto niedawno skrytkę z insygniami królewskim Jagiellonów. Jednak jego życie zmieniło się nie do poznania po klęsce powstania styczniowego w 1863 roku. Dybowski pełnił jedną z ważnych ról w tym zrywie – komisarza Rządu Narodowego na Litwę i Białoruś. Taka funkcja nie mogła pozostać niezauważona przez Rosjan. W marcu 1864 roku aresztowano go i uwięziono w Cytadeli Warszawskiej, gdzie dziś znajduje się m.in. Muzeum Historii Polski. Wyrok: śmierć. Jednak już wówczas Dybowski cieszył się poważaniem we wpływowych kręgach niemieckich naukowców. I dzięki ich wstawiennictwu przy pośrednictwie samego kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka, zmieniono tę karę na 12 ta zesłania w głąb Rosji. Benedykt Dybowski dostrzegł w tym swoją szansę i zaczął prowadzić w nowym miejscu pobytu szeroko zakrojone badania naukowe. W 1865 roku, jako zesłaniec na Syberii, rozpoczął działalność badawczą. Najpierw zbierał okazy faunistycznie w rejonie Siwakowej w pobliżu Czyty w południowej Syberii, potem w Darasuniu na zboczach Gór Jabłonowych, na wschód od Jeziora Bajkał. Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Niektórzy zestawiają Benedykta Dybowskiego i jego dokonania z tymi należącymi do Wacława Sieroszewskiego i Bronisława Piłsudskiego. Został nawet włączony w szereg naukowych „superbohaterów” w ramach akcji Fundacji Nauka to Lubię „Akademia Supebohaterów” i stał się postacią w grze karcianej, mobilnej oraz w książce. Uwagę zwraca jego szerokie wykształcenie. Najpierw studiował medycynę i nauki przyrodnicze na Uniwersytecie w Dorpacie w Estonii, później na Uniwersytecie we Wrocławiu. Kolejno przeniósł się na studia paleontologiczne, botaniczne i medyczne w Berlinie. To właśnie w Berlinie doktoryzował się na podstawie pracy nad determinacją płci u pszczół. Ten krótki, ale intensywny etap edukacji akademickiej w ośrodkach znajdujących się w kilku miastach, zamknął w wieku zaledwie 27 lat. W kolejnych latach działał intensywnie w konspiracji, co przyczyniło się do jego zesłania, ale i rozkwitu działalności naukowej. Gdy skończył się okres jego zesłania, nadal ciągnęło go w odległe i niedostępne rejony imperium rosyjskiego. Jego marzeniem było na przykład odwiedzenie Kamczatki. Oprócz prowadzenia badań i zbierania obiektów lokalnej kultury (m.in. plecionek i figurek) pomagał lokalnej ludności. Założył szpitale dla trędowatych. Postanowił też aktywnie przeciwstawić się niedożywieniu lokalnej ludności. W tym celu stworzył hodowle kóz i królików oraz rezerwaty dla soboli. Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Ostatnią część życia Dybowski poświęcił działalności pedagogicznej i naukowej we Lwowie. Upowszechniał teorię ewolucji, co nie wszystkim się spodobało. Z tego powodu wysłano go w 1906 roku na emeryturę. Wówczas miał 73 lata, ale nadal był w pełni sił i chęci do działania. Dlatego publikował kolejne prace naukowe i popularnonaukowe. W czasie I wojny światowej udało się mu uniknąć zsyłki w głąb Rosji. Dożył momentu, w którym Polska odzyskała niepodległość, bo zmarł w 1930 roku. Pochowany jest na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Źródła: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Culture.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski na uchodźstwie – w czasie II wojny światowej. Pełnił tę funkcję z Francji i Anglii. Urodził się w Gruzji, zmarł – w Wielkiej Brytanii. Ale był wielkim patriotą.
Spis treści: Kim był Władysław Raczkiewicz? Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Głowy państw z reguły pracują ze swoich stolic. Tylko w specjalnych okolicznościach bywa inaczej. Tak było w przypadku polskich prezydentów, którzy od 1939 do 1990 roku pełnili swoje funkcje poza krajem – najpierw w związku z okupacją niemiecką, potem – utworzeniem PRL. Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski, który objął tę funkcję w czasie II wojny światowej. Ostatnim – Ryszard Kaczorowski, który przekazał w grudniu 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie insygnia władzy na ręce Lecha Wałęsy. Kim był Władysław Raczkiewicz? Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w gruzińskim Kutaisi, zmarł 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii. Pochodził z inteligenckiej, polskiej rodziny. Angażował się w działania patriotyczne. Już w czasie studiów w Petersburgu należał do nielegalnej studenckiej Organizacji Młodzieży Narodowej, również do Związku Młodzieży Polskiej – „Zet–u”. Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r., wymierzonej przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi, zaangażował się w tworzenie jednostek Polskiej Siły Zbrojnej. Opowiadał się za formowaniem w Rosji wojska polskiego, które miało korzystać ze statusu armii sojuszniczej. Pod sztandarami odrodzonej polskiej armii walczył w 1918 roku z Armią Czerwoną w Mińsku. Dla lata później, w 1920 dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. Natomiast w czasie II RP był bardzo aktywnym politykiem, w tym senatorem. Po wybuchu II wojny światowej objął funkcję prezydenta na uchodźstwie, która pełnił aż do śmierci w 1947 roku. Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Raczkiewicz był zaangażowany politycznie od najmłodszych lat. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pełnił wiele funkcji w administracji publicznej. Był m.in.: w 1920 r. szefem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego; od grudnia 1920 do czerwca 1921 roku delegatem przy rządzie Litwy Środkowej w Wilnie; od czerwca do listopada 1921 roku ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Wincentego Witosa; od października 1921 do sierpnia 1924 roku wojewodą nowogrodzkim; od sierpnia 1924 do maja 1925 roku delegatem rządu w Wilnie; od czerwca 1925 do maja 1926 roku ponownie ministrem spraw wewnętrznych; od maja 1926 do grudnia 1930 roku wojewodą wileńskim; od 1930 do 1935 roku senatorem III kadencji RP; od 1939 do 1947 r. prezydentem Polski na uchodźstwie. Władysław Raczkiewicz cieszył się opinią osoby posiadającej dar zjednywania ludzi. Unikał zatargów z przełożonymi i współpracownikami. Posiadał też zdolności dyplomatyczne. „Nie lubił podejmowania szybkich decyzji, zwłaszcza w sprawach, które mogły budzić ostre sprzeciwy. Z reguły radził się innych, by w konsekwencji wypracować własne zdanie. Czasem wycofywał się z podjętych decyzji, argumentując to racją stanu. Choć był człowiekiem kompromisu, w sytuacjach krytycznych pozwalał sobie na samodzielne wystąpienia, przeciwstawiając się premierowi i ministrom, jeżeli był przekonany co do racji swego postępowania; nie posuwał się jednak nigdy do ostateczności, chyba że dotyczyło to imponderabiliów” – czytamy w katalogu wystawy „Władysław Raczkiewicz 1885–1947: biografia polityczna”. Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Podczas II wojny światowej Raczkiewicz pełnił funkcję prezydenta Polski. Urząd objął w bardzo nietypowy sposób, bo poza Warszawą, a nawet Polską. Jako swojego następcę mianował go Ignacy Mościcki – czyli ostatni prezydent Polski, który pełnił tę funkcję do wybuchu II wojny światowej. To było zaskoczenie dla nominowanego, bo Raczkiewicz szykował się do wyjazdu do USA. Tam miał zorganizować wśród Polonii amerykańskiej pomoc dla ludności na ziemiach okupowanych W dniu zaprzysiężenia, czyli 30 września 1939 roku, powołał gen. Władysława Sikorskiego na urząd premiera. W czerwca 1940 roku, po zajęciu przez hitlerowców Francji, przybył do Wielkiej Brytanii. W trakcie swojej prezydentury w 1942 roku zwrócił się do papieża Piusa XII m.in. o publiczną obronę eksterminowanych Żydów na ziemiach polskich. Stało się to po przybyciu z okupowanego kraju kuriera, Jana Karskiego – emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego i rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Przekazał on raport na temat sytuacji Żydów. Był przeciwnikiem kompromisów z ZSRR i polskimi władzami komunistycznymi po końcu II wojny światowej. Nie zgadzał się na zmiany wschodnich granic Polski i na formułę rządu w Polsce po okupacji niemieckiej. Kryzys pojawił się w lipcu 1945 roku. Rządy aliantów – Francji, Wielkiej Brytanii i USA, a w ślad za nimi wielu kolejnych krajów – postanowiły cofnąć uznanie Rządowi RP na uchodźstwie na rzecz nowej władzy na terenie Polski, która była podporządkowana Sowietom. Dlatego polski prezydent i rząd w Wielkiej Brytanii straciły uznanie międzynarodowe Źródła: Senat RP, Kujawsko-Pomorskie.pl, Polskie Radio Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.
Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
Substancje wytwarzane przez układ hormonalny krążą w krwiobiegu, regulując funkcjonowanie organizmu i nasze zachowanie. Odkrycie, że hormony mają tak znaczny wpływ na nasze ciała, zajęło jednak naukowcom dużo czasu.
Spis treści: Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Proces starzenia zatrzymany? Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Odkrycie insuliny Szybki rozwój wiedzy o hormonach Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Większość z nas często używa słowa „hormon” i dobrze rozumie jego znaczenie. To właśnie na hormony zwalamy rozchwiane nastroje, zażywamy też hormony, by zapobiec cukrzycy czy ciąży. Nastolatki często zmagają się zaś z „burzą hormonów”. Te zadziwiające substancje, wydzielane do krwi przez gruczoły hormonalne, regulują niemal wszystkie zachodzące w organizmie procesy: od wzrastania i rozwoju po odruchy i nastroje. Posiadamy nawet hormony, które regulują… inne hormony. Aż do początku XX w. większość naukowców nie miała jednak pojęcia o ich istnieniu, nie mówiąc już o zrozumieniu sposobu ich działania. Bardziej namacalne elementy organizmu, jak szkielet, mięśnie czy większe narządy, były znane już w starożytności. Z istnienia hormonów i układu dokrewnego anatomowie zaczęli zdawać sobie sprawę dopiero w XIX w., ale ich funkcja jeszcze przez jakiś czas pozostawała zagadką. Mimo to już wiele stuleci wcześniej po omacku dokonywano manipulacji hormonalnych u zwierząt i ludzi. Dysponujemy znaleziskami wskazującymi na ekstrahowanie przez starożytnych Chińczyków hormonów z moczu do celów leczniczych już około 200 r. p.n.e. W XVI-, XVII- i XVIII-wiecznych Włoszech śpiewakom operowym zwanym kastratami usuwano jądra przed okresem dojrzewania, by zapobiec obniżeniu barwy ich głosu. A rolnicy od tysięcy lat kastrowali zwierzęta gospodarskie, by stały się bardziej potulne. Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Zgłębianie tajemnic układu hormonalnego i produkowanych przezeń substancji zapoczątkowała w epoce wiktoriańskiej seria okrutnych i kontrowersyjnych eksperymentów. Nieco ponad sto lat temu raczkująca endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych, a wiele powszechnych schorzeń układu hormonalnego udało się wreszcie zdiagnozować i poddać leczeniu. Wszystko zaczęło się w 1849 r. od niemieckiego naukowca Arnolda Bertholda i kilku wykastrowanych przez niego kogutów. Berthold zauważył, że ptaki pozbawione w młodości jąder nie wykształcają typowych dla samców cech płciowych, jak duże czerwone grzebienie czy korale. W ramach pierwszego w dziejach eksperymentu endokrynologicznego Berthold wszczepił z powrotem kilku kogutom usunięte wcześniej jądra. Ptaki szybko zaczęły zachowywać się, jakby nigdy nie zostały wykastrowane – nabrały charakterystycznego upierzenia i stały się agresywne – a w przeszczepionych jądrach wkrótce znów zaczęła krążyć krew. Wyniki eksperymentu sugerowały, że substancje odpowiedzialne za wykształcanie się męskich cech płciowych są wydzielane przez jądra i że trafiają one do krwiobiegu. Ustalenia Bertholda, mimo swej doniosłości, przeszły raczej bez echa. Musiało upłynąć kolejne półwiecze, nim inni naukowcy podjęli jego badania. Spekulowali, że najróżniejsze wydzieliny mogą regulować funkcjonowanie poszczególnych narządów, ale nie mieściło im się w głowie, że krążące w krwiobiegu substancje mają aż taki wpływ na całe ciało człowieka. Proces starzenia zatrzymany? Pod koniec XIX w. badania nad jądrami i ich funkcją przybrały dość niezwykły obrót. Fizjolog Charles-Édouard Brown-Séquard przeprowadził serię oryginalnych eksperymentów, np. wstrzyknął sobie płyn wytłoczony ze zmiażdżonych zwierzęcych jąder. W 1889 r. w wieku 72 lat ogłosił, że udało mu się powstrzymać u siebie procesy starzenia za pomocą zastrzyków z „mikstury z jąder” psów i świnek morskich. Zaobserwowane przez niego rezultaty niemal na pewno były jednak efektem placebo. Zastrzyki zawierały niewielkie dawki testosteronu, który zapewne szybko uległ rozkładowi w ciele badacza. Mimo to fizjolog upierał się, że opracowana przez niego substancja może uleczyć niemal każdą dolegliwość. Zastrzyki szybko stały się modne i już w tym samym roku tysiące lekarzy podawały je swoim pacjentom. Na szczęście nieco mniej ekstrawaganckie eksperymenty naprowadziły rodzącą się endokrynologię na właściwsze tory. W 1891 r. George Redmayne Murray ogłosił, że udało mu się wyleczyć obrzęk śluzowaty. Obecnie wiemy, że jest to efekt niedoczynności tarczycy polegający na puchnięciu tkanki podskórnej. Zaproponowane przez Murraya leczenie polegało na zastrzykach z ekstraktu z owczej tarczycy. Wzorem Browna-Séquarda naukowiec posiekał gruczoł i odsączył z niego sok, a następnie zaaplikował go pacjentom. W przeciwieństwie do mikstur poprzednika, te naprawdę zawierały jednak znaczną ilość wydzielanych przez tarczycę hormonów. Musiały upłynąć lata, nim badacze zrozumieli rolę tarczycy w regulowaniu procesów metabolizmu i wzrostu. Niemniej terapia okazała się skuteczna, stając się pierwszym pomyślnym zastosowaniem endokrynologii w konwencjonalnej medycynie. W 1895 r. George Oliver i Edward Albert Schäfer wykazali zaś, że zastrzyki z ekstraktu z nadnerczy i przysadki podnoszą u zwierząt ciśnienie krwi. Był to kolejny dowód, że wydzieliny gruczołów mogą w istotny sposób wpływać na inne części ciała. Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Mimo pojawiania się coraz mocniejszych dowodów na istnienie wewnętrznego układu chemicznej regulacji organizmu, Brytyjskie Towarzystwo Medyczne pozostawało sceptyczne wobec tej hipotezy. Dominował pogląd, że funkcjonowanie organizmu nadzoruje układ nerwowy, a lekarzom niełatwo było pogodzić się z odmiennym stanem rzeczy. Niepełne ustalenia zwiodły endokrynologię na dość mroczne manowce. Na początku XX w. tysiące mężczyzn (w tym irlandzki poeta W.B. Yeats) poddało się przypominającemu wazektomię zabiegowi nazywanemu „operacją Steinacha” od nazwiska austriackiego fizjologa Eugena Steinacha. Twierdził on, że podwiązanie nasieniowodów może spowalniać starzenie i zwiększać popęd seksualny. O wiele bardziej tragiczny był fakt usunięcia jajników setkom tysięcy zdrowych kobiet na przełomie XIX i XX stulecia – często pod przymusem. Miało to, jak błędnie sądzono, ograniczać podatność na rozchwianie nastrojów, histerię, niepoczytalność i inne dolegliwości. Odkrycie insuliny W 1902 r. przełomowy eksperyment przeprowadzili na szczęście fizjolog Ernest Starling oraz jego szwagier William Bayliss. Obaj byli niezmordowanymi badaczami i wykazali, że substancje zawarte we krwi mogą wpływać na funkcjonowanie narządów ciała niezależnie od układu nerwowego. Rozsławiony przez to odkrycie Starling został w 1905 r. zaproszony do wygłoszenia cyklu wykładów dla Królewskiego Towarzystwa Lekarskiego. Podczas jednego z nich, opisując badane przez siebie substancje, użył terminu ukutego w poprzedni wieczór – podczas kolacji, którą jadł w towarzystwie badacza starogreckiej poezji. Określenie owo brzmiało „hormon”, wywodziło się od starogreckiego słowa oznaczającego „pobudzam” czy też „stymuluję” – i przyjęło się doskonale. Od tej pory endokrynologia zaczęła czynić szybkie postępy. W 1921 r. Frederick Banting i Charles Best odkryli insulinę – hormon regulujący przyswajanie przez organizm glukozy z krwiobiegu. Przeprowadzony przez parę badaczy eksperyment zaowocował opracowaniem terapii, która po dziś dzień ratuje życie milionów ludzi. Wcześniej osoby cierpiące na cukrzycę były często skazane na powolną i bolesną śmierć w młodym wieku. W przypadku cukrzycy typu 1 organizm nie wytwarza wystarczającej ilości insuliny, a w efekcie glukoza pochodząca ze strawionych pokarmów pozostaje w krwiobiegu i nie jest przyswajana przez tkanki jako źródło energii. Banting i Best rozpoczęli swoje dociekania od wycięcia psu trzustki. Zwierzę szybko zapadło na cukrzycę, co wskazywało, że narząd ten odgrywa kluczową rolę w rozwoju choroby. Większość tkanek trzustki wydziela soki trawienne, ale badacze podejrzewali, że nie jest to jedyna funkcja tego organu. U innego psa podwiązali więc przewód trzustkowy, co doprowadziło do obumarcia komórek odpowiedzialnych za wydzielanie soków. W ten sposób wyselekcjonowali tylko te fragmenty trzustki, których potrzebowali do dalszych eksperymentów (później nazwane wysepkami Langerhansa). Wyekstrahowaną z nich substancję wstrzyknęli cierpiącym na cukrzycę psom, a poziom glukozy w ich krwi wkrótce wrócił do normy. Rok później, obmyśliwszy sposób oczyszczenia uzyskiwanej substancji, wstrzyknęli ją pierwszemu pacjentowi. Wkrótce osobiście wykonywali całe serie takich zastrzyków na oddziałach pełnych cierpiących na cukrzycę dzieci, które szybko wychodziły ze śmiertelnej śpiączki. Już dwa lata po odkryciu Bantinga i Besta firma farmaceutyczna Eli Lilly produkowała z narządów zwierząt, m.in. wołów, dość insuliny, by poddać leczeniu wszystkich cukrzyków w Stanach Zjednoczonych. W latach 60. opracowano zaś metodę syntetycznego produkowania hormonu, bez konieczności wykorzystania zwierząt. Szybki rozwój wiedzy o hormonach Od tej pory nowoczesna endokrynologia rozwijała się pełną parą, a cały XX w. przyniósł tej nauce serię przełomowych odkryć. Wielu z nich dokonano dzięki opracowaniu sposobu precyzyjnych pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów krążących w krwiobiegu. Nie byłyby one możliwe bez zespołu technik nazywanych „metodami radioimmunologicznymi” (w skrócie RIA), którego twórczynią była amerykańska fizyczka Rosalyn Yalow. Yalow w 1977 r. wespół z endokrynologami Rogerem Guilleminem i Andrew Schallym otrzymała Nagrodę Nobla. Opracowana przez nią technika umożliwiła pozostałej dwójce laureatów dokonywanie pomiarów mikroskopijnych ilości hormonów przysadkowych we krwi. Doprowadziło to do przełomu w zrozumieniu roli przysadki mózgowej jako narządu regulującego pracę innych gruczołów dokrewnych. Bywa ona nawet nazywana „gruczołem nadrzędnym”, jako że stanowi łącznik między podwzgórzem będącym częścią mózgu a układem hormonalnym – swego rodzaju zwornik bodźców z zewnętrznego świata, docierających do nas za pośrednictwem zmysłów, oraz sygnałów chemicznych w naszym ciele. Zdaniem zmarłej endokrynolożki prof. Saffron Whitehead opracowane przez Yalow metody radioimmunologiczne oraz rozwój precyzyjnych technik obrazowania stanowiły podwaliny niemal wszystkich osiągnięć endokrynologii w ostatnim półwieczu. – Pomiary metodą RIA zrewolucjonizowały badania i diagnostykę endokrynologiczną. Dzięki nim po raz pierwszy mogliśmy dokładnie określić poziom hormonów we krwi – wyjaśniała. Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Obecnie nasza wiedza o hormonach jest już bardzo rozległa. Naukowcy zidentyfikowali w ludzkim organizmie około 80 takich substancji. Wiemy też, że są one wytwarzane nie tylko przez gruczoły dokrewne. Obecnie prowadzone są badania dotyczące związku hormonów z otyłością, chorobami sercowo-naczyniowymi, depresją i procesami starzenia. Wiele lat zajmie też pewnie endokrynologom zrozumienie powiązań między układem hormonalnym a genetyką człowieka. Prof. Whitehead uważała, że odkryjemy jeszcze wiele nieznanych dotąd hormonów. – Jestem przekonana, że poza hormonami wydzielanymi do krwiobiegu istnieją też substancje działające w sposób bardziej punktowy, między komórkami – twierdziła. Współczesna endokrynologia należy do najbardziej zaawansowanych nauk o człowieku. Korzysta z nowoczesnych technik laboratoryjnych i modelowania komputerowego, by zrozumieć niezwykle złożone procesy biochemiczne, które utrzymują nas przy życiu. Dzisiejsi naukowcy zawdzięczają jednak bardzo wiele badaczom z czasów wiktoriańskich oraz ich wczesnym i makabrycznym eksperymentom.
Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
Neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Co jeszcze warto wiedzieć o najbliższym krewnym współczesnego człowieka?
W tym artykule: Neandertalczycy stosowali penicylinę Początki ziołolecznictwa Prehistoryczna opieka nad chorymi Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Kamienne kręgi w jaskiniach Nie doceniamy neandertalczyków Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Tajemnica ściany w El Castillo Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Neandertalczyk w Polsce Leczenie chorób, budowanie skomplikowanych konstrukcji, staranne grzebanie zmarłych, a także tworzenie rysunków naskalnych. Te umiejętności jeszcze do niedawna uchodziły za domenę Homo sapiens. W świetle najnowszych badań okazuje się jednak, że tysiące lat zanim przedstawiciele tego gatunku pojawili się w Europie, a czasami nawet dziesiątki tysięcy lat zanim wpadli na pomysł opuszczenia swojej afrykańskiej kolebki, neandertalczycy posiadali wiedzę, która nawet z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. Czasami dotyczyła odpowiedniego wykorzystania dostępnych surowców. Czasami wiązała się z trudną do odczytania symboliką opartą na wierzeniach i rytuałach. Ich celu ani przebiegu nie da się dziś odtworzyć. Jednym słowem neandertalczycy posiadali inteligencję i zdolności poznawcze, których im jeszcze do niedawna odmawiano, przedstawiając jako bezmyślne małpoludy. Neandertalczycy stosowali penicylinę Dowodzą tego sensacyjne ustalenia opublikowanie na początku marca 2017 roku w prestiżowym tygodniku „Nature”. Wynika z nich, że neandertalczycy posiadali dość zaawansowaną wiedzę medyczną. Potrafili bowiem leczyć rozmaite schorzenia. Ujawniła to analiza pozostałości pożywienia i bakterii uwięzionych w kamieniu nazębnym kilku osobników, zamieszkujących tereny dzisiejszej Belgii oraz Hiszpanii. Jeden z hiszpańskich osobników, mężczyzna żyjący ok. 49 tys. lat temu w jaskini El Sidrón, zwrócił szczególną uwagę badaczy. Jego kamień nazębny zawierał DNA pasożyta Enterocytozoon bieneusi z grupy mikrosporydiów. Może on wywoływać bóle brzucha i ostrą biegunkę. Ponadto w jego szczęce była dziura. To znak, że cierpiał z powodu ropnia. Przy ostrym zakażeniu zęba bakterie dosłownie wyjadają kość. – Obydwie te rzeczy musiały powodować intensywny ból – mówi współautor pracy w „Nature” Antonio Rosas z Museo Nacional de Ciencias Naturales w Madrycie. Jednak według Rosasa mężczyzna ten sam albo przy pomocy współbratymców próbował się wyleczyć. W jego kamieniu nazębnym znaleziono DNA Penicilinum, czyli pędzlaka. To grzyb, z którego wyizolowano pierwszy antybiotyk – penicylinę. Ponadto naukowcy odkryli ślady materiału genetycznego topoli. Jej kora, korzenie i liście zawierają kwas salicylowy. Czyli „naturalną aspirynę” o właściwościach przeciwzapalnych i przeciwgorączkowych. Początki ziołolecznictwa Te odkrycia współgrają z wcześniejszymi badaniami kamienia nazębnego osobników z El Sidrón. W 2012 roku zespół Karen Hardy z Universitat Autònoma de Barcelona stwierdził, że zawierał on pozostałości krwawnika i rumianku. Obydwie rośliny są do dziś wykorzystywane w ziołolecznictwie. Pierwsza – do leczenia wrzodów żołądka, niestrawności i stanów zapalnych układu pokarmowego. Druga przydaje się przy bólach brzucha, ma również działanie rozkurczające. Według Amandy Henry, paleoantropolożki z uniwersytetu w Lejdzie, neandertalczycy nie jedli tych rzeczy z powodu zawartości kalorycznej lub smaku. Mogli świadomie wykorzystywać ich medyczne właściwości. Oczywiście, nie jesteśmy w stanie stwierdzić, czy wiedza o naturalnych medykamentach była dostępna dla wszystkich. Może istnieli neandertalscy „specjaliści” od leczenia. Czyli szamani strzegący wiedzy i odpowiednich rytuałów związanych z owymi medykamentami, a też (być może) z innymi „magicznymi” czynnościami. Niezależnie jednak od tego, kto leczył, jest bardzo prawdopodobne, że wiedza naszych kuzynów na temat zdrowotnych właściwości roślin była niezwykle rozległa. Neandertalczycy toczyli wojnę z ludźmi przez 100 tys. lat. Właśnie to odkryto Około 600 tys. lat temu ludzkość podzieliła się na dwie grupy. Jedna została w Afryce, druga ruszyła mostem lądowym do Azji i Europy. Tymi wędrowcami byli neandertalczycy Prehistoryczna opieka nad chorymi Jednak odpowiednie leki są tylko jednym z wielu elementów „opieki medycznej”. Neandertalczycy potrafili również odpowiednio zajmować się chorymi. Najlepiej świadczy o tym pochówek 40-letniego mężczyzny, znaleziony kilkadziesiąt lat temu w Szandar (północny Irak). Analiza kości dowiodła, że od urodzenia cierpiał na niedowład prawej strony ciała. Był ślepy na jedno oko, amputowano mu rękę, a rana znakomicie się zagoiła. Współplemieńcy musieli zajmować się nim przez dziesiątki lat. Nie był to odosobniony przypadek. Kilkanaście lat temu szwajcarscy naukowcy dokonali wirtualnej rekonstrukcji pogruchotanej neandertalskiej czaszki znalezionej w 1979 roku nieopodal francuskiej wioski St. Cesaire. Okazało się, że na jej czubku znajdowała się zagojona rana, zadana prawdopodobnie ostrym narzędziem. Także i ten uraz wymagał długotrwałej pielęgnacji rannego, a zapewne i medycznej wiedzy. Być może tym zabiegom towarzyszyły jakieś magiczne praktyki. Pewną poszlakę wskazującą na istnienie duchowego życia neandertalczyków dają znajdowane w ich grobach kawałki czerwonej ochry czy hematytu. To minerały o dużej zawartości tlenków żelaza. Krwista barwa we wszystkich kulturach świata symbolizuje życie. Antropolodzy uważają, że i dla naszych kuzynów miała to samo znaczenie. Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Same pochówki są zresztą ciekawe z kilku powodów. Po pierwsze, zmarłych składano w specjalnie wykopanych jamach w ziemi, niekiedy prostokątnych, czasami okrągłych. Ponadto do grobu neandertalczycy wkładali nie tylko kawałki kolorowych skał, lecz również inne dary. Na przykład pochówkowi 2-letniego neandertalskiego dziecka, znalezionego w 1993 roku w syryjskiej jaskini Dederiyeh, towarzyszyło 14 krzemiennych narzędzi, 100 kamiennych odłupków, kości zwierzęce i muszle. Z grzebaniem zmarłego musiały więc wiązać się jakieś rytuały. Być może część z nich dotyczyła manipulacji związanych z cięciem zwłok lub usuwaniem tkanek miękkich. Na wielu neandertalskich kościach widnieją bowiem rysy sugerujące takie działania. Słynne rzeźby świata. Najstarsza figura powstała nawet 300 tysięcy lat temu W starożytności rzeźbiarstwo było jedną z najważniejszych dziedzin artystycznych. W tym okresie powstało wiele figur i posągów, które stanowią przykład monumentalnych dzieł sztuki W 2015 roku zespół prof. Marii Dolores Garraldy z uniwersytetu w Bordeaux opublikował pracę dotyczącą szkieletów znalezionych na francuskim stanowisku paleolitycznym Marillac. Dowodziła, że ciała dwóch dorosłych neandertalczyków i dziecka zostały rozczłonkowane krótko po śmierci. Na ich kościach widniały nacięcia i ciemne plamy zrobione za pomocą kawałków manganu. Owe plamy są wyjątkowo ciekawe. „Manganowe kredki” czy też „ołówki” (jak nazywają je archeolodzy) znajdowane są na różnych stanowiskach archeologicznych związanych z neandertalczykami. Istnieje nawet teoria, według której nasi kuzyni malowali sobie nimi ciała. Miała to być dodatkowa forma (wizualnej) komunikacji ze współplemieńcami. Owe manipulacje i nacięcia na neandertalskich kościach są przez badaczy często interpretowane jako ślady po kanibalskich ucztach. Prof. Garralda pozostaje w tej kwestii bardzo ostrożna. „Do tej pory byliśmy w stanie wykazać istnienie takich manipulacji na wielu neandertalskich stanowiskach w Europie. Jednak nie byliśmy w stanie dowieść konsumpcji ludzkiego mięsa przez neandertalczyków. Chociaż zostało to wykazane w przypadku innych, bardziej współczesnych populacji” – mówi prof. Garralda. Niewykluczone więc, że mamy do czynienia ze śladami po jakichś rytuałach, których przebieg i symboliczne znaczenie być może nigdy nie będą dla nas zrozumiałe. Kamienne kręgi w jaskiniach Neandertalskie pochówki są w większości znajdowane w jaskiniach. Jaskinie zdawały się więc mieć dla naszych kuzynów wyjątkowe znaczenie. Dowodzą tego dwie prace naukowe. Pierwszą na łamach „Nature” umieścił zespół archeologów z uniwersytetu w Bordeaux pod kierunkiem znanego specjalisty od paleolitu prof. Jacques’a Jauberta. Dotyczyła niezwykłego odkrycia we francuskiej jaskini Bruniquel. Znaleziono tam 6 kamiennych kręgów, wzniesionych z ułamanych stalagmitów. Największa ze struktur miała blisko siedem metrów średnicy. Ich ściany nie były wysokie – maksymalnie mierzyły 40 cm. W wielu miejscach były jednak osmalone i nosiły ślady podgrzewania. Stąd badacze są przekonani, że palono w nich ogień. Kiedy po raz pierwszy ludzie ujarzmili ogień? W rozwiązaniu tej zagadki pomogła sztuczna inteligencja Izraelscy naukowcy odkryli, że człowiek mógł zacząć używać ognia już co najmniej 800 000 lat temu. Dowody odnaleźli na prastarych krzemiennych narzędziach. Paleniska znajdowały się jednak bardziej na ścianach ze stalagmitów niż na dnie jaskini. Dlaczego? Naukowcy nie wiedzą. Datowanie tych niezwykłych kamiennych kręgów przyniosło sporą niespodziankę. Okazało się, że zostały wzniesione ok. 175 tysięcy lat temu. W tym czasie nasi przodkowie z gatunku Homo sapiens (który pojawił się na arenie dziejów ok. 200 tys. lat temu) zamieszkiwali tereny dzisiejszej Etiopii. Używali prymitywnych narzędzi i nawet nie przymierzali się do opuszczenia Afryki. Jedynymi hominidami zamieszkującymi Europę byli neandertalczycy. Najwyraźniej nie bali się wejść głęboko do jaskini (kręgi znaleziono 336 metrów od jej wejścia). I odprawiali w jej wnętrzu sobie tylko znane rytuały. Nie doceniamy neandertalczyków Komentując odkrycie swoich kolegów na łamach „Nature” Marie Soresi, archeolożka z uniwersytetu w Lejdzie, napisała: „Być może powinniśmy rozważyć idee, że brak wyrazistości danych na temat neandertalczyków wynika z braku ich zachowania”. Zasugerowała przy tym, że naukowcy są po prostu uprzedzeni. Analizując znaleziska, zawsze w pewien sposób przeciwstawiają sobie obydwie grupy. Czyli tych, którzy wyginęli (neandertalczyków) i tych, którzy przetrwali oraz odnieśli sukces (Homo sapiens). A neandertalczycy wyginęli, bo nie do końca byli tacy jak my. Bo to przecież my – przedstawiciele gatunku Homo sapiens – jesteśmy wyjątkowi (i tacy mądrzy). Być może stąd biorą się wciąż pełne niedowierzania publikacje naukowe kwestionujące intelektualne zdolności naszych kuzynów. Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Wiele wskazuje na to, że już wkrótce będzie trzeba je zrewidować. Pomóc w tym może ponowne wydatowanie najstarszych naskalnych malowideł na świecie, w tym pochodzących z tak słynnych miejsc jak hiszpańska jaskinia Altamira. Do tej pory wiek tych dzieł sztuki ustalano głównie, badając drobinki węgla drzewnego wchodzące w skład pigmentów używanych do malowania. Nie chcąc jednak niszczyć malowideł, naukowcy pobierali naprawdę mikroskopijne próbki. A to zwiększało prawdopodobieństwo ich zanieczyszczenia i zafałszowania wyniku badań. Stąd zespół dr. Alistaira Pike’a z uniwersytetu w Bristolu zdecydował się na wykorzystanie datowania radiouranowego. Czyli opartego na rozpadzie połowicznym uranu, wchodzącego w skład wapiennych nacieków tworzących się na malowidłach i wyrytych w niektórych jaskiniach wzorach. Okazało się, że przyjmowane do tej pory za pewnik datowania oparte na węglu 14C były mocno zaniżone. Na przykład malowidła w Altamirze są o 10 tys. lat starsze, niż sądzono – mają co najmniej 35,6 tys. lat. A sama jaskinia była wielokrotnie „przemalowywana” na przestrzeni 20 tysięcy lat. Największe zaskoczenie przyniosło jednak datowanie innej hiszpańskiej jaskini – El Castillo. Widniejący tam dysk zrobiony poprzez dmuchanie barwnikiem na ścianę ma co najmniej 40,8 tys. lat. Jest więc również 10 tys. lat starszy, niż do tej pory sądzono. Kiedyś uważano, że malowidła w tej jaskini są dziełem Homo sapiens, ale czy na pewno? Tajemnica ściany w El Castillo Homo sapiens pojawił się na terenie północnej Hiszpanii 41,5 tys. lat temu. Neandertalczycy wyginęli tam ok. 40 tys. lat temu. Kto zatem dmuchał na ścianę w El Castillo? Dr Pike nie wyklucza, że ci drudzy. – Możliwe, że malowidła istniały przez wiele tysięcy lat, zanim utworzyła się na nich wapienna powłoka. Stąd musimy wziąć pod uwagę możliwość, że zostały zrobione przez neandertalczyków – mówił Pike na briefingu prasowym towarzyszącym publikacji odkryć w „Science”. Ze swoim kolegą zgodził się obecny na sali współautor publikacji, światowej sławy specjalista od neandertalczyków prof. João Zilhào z uniwersytetu w Barcelonie. Przypomniał, że m.in. zawieszki zrobione z kości, zębów, muszli można było spotkać na terenie Francji i Półwyspu Iberyjskiego już 50 tys. lat temu. – Wiemy, że były dziełem neandertalczyków. Nie byłoby więc dziwne, gdyby to oni okazali się pierwszymi artystami jaskiniowymi. Stwierdzenie to może szokować, ale w kontekście tego, czego dowiedzieliśmy się o neandertalczykach w ciągu ostatniej dekady, naprawdę nie powinno być zaskoczeniem – powiedział Zilhão. Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Według portugalskiego uczonego, jeśli pierwsze naskalne malowidła były dziełem neandertalczyków, to musieli posiadać zdolność sprawnego porozumiewania się (język) oraz inteligencję dorównującą naszej. A wszystko to odziedziczone po żyjącym pół miliona lat temu ostatnim wspólnym przodku Homo sapiens oraz naszych kuzynów. Można się tu więc pokusić o przypuszczenie, że być może to właśnie neandertalczycy nauczyli hiszpańskich Homo sapiens malować w jaskiniach. A nasi przodkowie po prostu rozwinęli tę umiejętność. Naukowcy w Hiszpanii odkryli nowe malowidła naskalne. W badaniach wykorzystano technikę z XIX wieku Nowe badania sztuki naskalnej z hiszpańskiej jaskini pozwoliły odkryć zupełnie nowe malowidła. Badacze wykorzystali w tym celu obrazowanie 3D. Wspomniana już hiszpańska jaskinia El Sidrón kryje również prawdopodobnie wyjaśnienie zagadki zagłady naszych kuzynów. Naukowcy wciąż bowiem się zastanawiają, dlaczego około 40 tys. lat temu neandertalczycy po prostu zniknęli z powierzchni ziemi. Wiemy, że dochodziło do ich kontaktów z przedstawicielami gatunku Homo sapiens. Kontakty te nie ograniczały się do wymiany pozdrowień, ale dotyczyły również i genów. Próbka DNA pobrana od jednego z mężczyzn pochowanych w El Sidrón pozwoliła ustalić, że warunkujący płeć męską neandertalski chromosom Y znacznie różnił się od naszego. Znajdujące się w jego obrębie mutacje w czterech genach mogły uniemożliwiać neandertalczykowi spłodzenie syna z ludzką kobietą. Wiele wskazuje na to, że wszystkie męskie płody były przez jej organizm odrzucane lub rodziła chłopca, który był jednak bezpłodny. Stąd całkowity brak w naszym DNA neandertalskich chromosomów Y, są natomiast chromosomy X. My więc na relacjach z kuzynami zyskaliśmy nowe geny. Tymczasem oni, chcąc stworzyć z nami jedno wielkie plemię, powoli tracili na znaczeniu, aż w końcu wyginęli. Neandertalczyk w Polsce Na terenie dzisiejszej Polski odkryto liczne ślady obecności neandertalczyków w różnych okresach paleolitu. W Jaskini Ciemnej (koło Ojcowa) znaleziono narzędzia krzemienne związane z kulturą mustierską. Z kolei w Jaskini Raj znaleziono nie tylko narzędzia, ale również dowody na to, że neandertalczycy polowali na zwierzęta, takie jak nosorożce włochate czy mamuty. W Jaskini Stajnia w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej odkryto fragmenty zębów, które przypisano neandertalczykom. Analizy genetyczne potwierdziły, że należały one do przedstawicieli tego gatunku. To jedno z najważniejszych odkryć na terenie Polski, ponieważ dostarcza dowodów na fizyczną obecność neandertalczyków. Odkrycia wskazują, że neandertalczycy na ziemiach polskich zajmowali się przede wszystkim łowiectwem i zbieractwem. Byli dobrze przystosowani do surowych warunków klimatycznych okresu lodowcowego, budując schronienia i korzystając z naturalnych jaskiń. Byli obecni głównie w południowej i południowo-zachodniej części Polski, na obszarach Jury Krakowsko-Częstochowskiej, Gór Świętokrzyskich i Sudetów. Te rejony były bogate w schronienia skalne oraz zasoby zwierzęce i roślinne. Poza narzędziami i szczątkami, na wielu stanowiskach znaleziono ślady obozowisk, ognisk czy kości zwierząt noszących ślady obróbki, co wskazuje na neandertalskie praktyki. Źródło: National Geographic Polska
Dwa gatunki praludzi żyły jeden obok drugiego. Dowodzą tego ślady stóp sprzed 1,5 mln lat
Dwa gatunki praludzi żyły przed milionami lat w tym samym środowisku, na brzegu jeziora w dzisiejszej Kenii. Po raz pierwszy znaleziono na to bezpośredni dowód. Są nim ślady stóp pozostawione w tym samym miejscu przez przedstawicieli Homo erectus oraz Paranthropus boisei.
Spis treści: Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Do kogo należały odkryte ślady? Konkurencja? Raczej nie Dzisiaj istnieje tylko jeden przedstawiciel rodzaju Homo. To, my, ludzie rozumni, Homo sapiens. Jednak w przeszłości było nas znacznie więcej. Do homininów – do których należy człowiek oraz wszyscy jego wymarli krewni – zalicza się, według różnych szacunków, od kilku do kilkunastu różnych gatunków. Wszystkie znamy z wykopalisk: z zachowanych do naszych czasów szczątków, narzędzi, ale również śladów pozostawianych w piasku i mule. Naukowcy od dawna przypuszczali, że w odległej przeszłości na Ziemi przedstawiciele różnych gatunków praludzi musieli żyć obok siebie. Dotychczas jednak brakowało na to twardych dowodów. Dowody takie zostały właśnie znalezione w Kenii, na brzegu Jeziora Turkana. Są nimi odciśnięte obok siebie stopy dwóch różnych człowiekowatych. Tego typu ślady zostały odkryte po raz pierwszy, a znalezisko jest na tyle sensacyjne, że opisujący je artykuł został opublikowany w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Przede wszystkim znalezione ślady są bardzo stare. Mają 1,5 mln lat. Znaleziono je w formacji Koobi Fora w Kenii, w pobliżu wschodniego brzegu Jeziora Turkana. Kiedyś była tutaj tętniąca życiem sawanna, pełna rozmaitych roślin i zwierząt. Środowisko musiało być zróżnicowane i bogate w żywność, skoro obok siebie żyły w nim co najmniej dwa różne gatunki człowiekowatych. Ślady zostały odkryte w 2021 roku. Zachowały się znakomicie w wysuszonej warstwie piasku i mułu. Wpierw na miejsce zwrócili uwagę Kenijczycy, którzy przeszukiwali okolicę, współpracując z działającymi tam naukowcami z zespołu Louise Leakey (wnuczki i córki słynnych paleontologów, Louisa i Richarda). Po zdjęciu wierzchniej warstwy zauważono wielkie ślady ptaka oraz odciski stóp praludzi. Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Badacze znaleźli całą ścieżkę składającą się z dwunastu odcisków stóp. Musiał pozostawić ją jeden osobnik idący prosto przed siebie. Obok niej znajdowało się również odizolowane odciski, które pozostawiły trzy inne osobniki. Obie grupy odcisków były równie dobrze zachowane. Nie widać na nich było odpadających resztek zaschniętego mułu, nie nachodziły też jedne na drugie. Na tej podstawie naukowcy postawili zaskakującą hipotezę. Ich zdaniem jedne i drugie ślady zostały pozostawione niemal dokładnie w tym samym czasie. – Szacujemy, że okno czasowe wynosi od minut do zaledwie kilku dni – powiedział Kevin Hatala, pierwszy autor pracy. Do kogo należały odkryte ślady? Jedne ze znalezionych odcisków wyglądają znajomo. Pozostawił je ktoś, kto chodził podobnie jak my. Wpierw stawiał na ziemi piętę, następnie przetaczał całą stopę po podłożu, by na koniec odepchnąć się od niego największym palcem. Naukowcy przypuszczają, że był to przedstawiciel gatunku Homo erectus. Drugi typ odcisków jest nieco inny. Również pozostawiła je istota dwunożna i wyprostowana, jednak jej stopa była znacznie bardziej płaska. Na podstawie innych znalezisk z okolicy naukowcy podejrzewają, że był to Paranthropus boisei, jeden z gatunków zamieszkujących Afrykę australopiteków. Konkurencja? Raczej nie Znalezisko wskazuje, że oba gatunki obok siebie w tym samym środowisku w tym samym okresie. Czy walczyły ze sobą albo przynajmniej konkurowały? Naukowcy policzyli, że Homo erectus i Paranthropus boisei koegzystowały w tym samym terenie przez około 100 000 lat. Konkurencja między nimi raczej nie była specjalnie silna, ponieważ oba gatunki poszukiwały różnego typu pożywienia. Homo erectus odżywiał się w bardzo zróżnicowany sposób i potrafił polować na duże zwierzęta. Z kolei Paranthropus boisei, znany głównie z zachowanych do naszych czasów fragmentów kości czaszki, miał duże i szerokie zęby, co wskazuje, że sięgał przede wszystkim po pokarm roślinny. Inaczej też potoczyły się ich losy. Homo erectus, nasz bezpośredni przodek, utrzymał się na Ziemi jeszcze przez ponad milion lat. Natomiast Paranthropus boisei wyginął ok. 1,2 mln lat temu. Dlaczego, dokładnie nie wiadomo. Źródła: Science, phys.org, New Scientist Nasza autorka Magdalena Salik Dziennikarka i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Autorka powieści z gatunku fantastyki naukowej, ostatnio wydała „Płomień” i „Wściek”. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
Szympansy osiągają lepsze wyniki w rozwiązywaniu trudnych zadań komputerowych, gdy mają publiczność. Szło im tym lepiej, im większa była ich ludzka publika.
Spis treści: Czy szympansy lubią publikę? Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Ludzie obserwowani przez publiczność osiągają lepsze lub gorsze wyniki. Na przykład sportowcy uwielbiają wsparcie widzów. Lekkoatleci wykorzystują publikę do wyklaskiwania rytmu. Z kolei piłkarze nie lubią grać przy pustych trybunach. Czasem jednak publika powoduje dyskomfort i w konsekwencji gorsze wyniki. Czy szympansy lubią publikę? Japońscy naukowcy z Kyoto University i Akita Prefectural University opublikowali właśnie na łamach czasopisma „iScience” intrygujące wyniki badań, z których wynika, że na wydajność szympansów w zadaniach komputerowych wpływa liczba obserwujących je osób. Badacze chcieli dowiedzieć się, czy „efekt publiczności” może również występować u naczelnych innych niż ludzie. Naukowcy wiedzieli, że ludzie zwracają uwagę na to, kto ich obserwuje, czasem nawet podświadomie, w sposób, który wpływa na ich wyniki. Podczas gdy szympansy żyją w hierarchicznych społeczeństwach, nie było jasne, w jakim stopniu one również mogą być pod wpływem tych, którzy je obserwują. – Można by się spodziewać, że szympansy nie będą szczególnie dbać o to, czy inny gatunek obserwuje wykonywane przez nie zadania. Ale fakt, że wydają się być pod wpływem ludzkiej publiczności, nawet w zależności od trudności zadania, sugeruje, że ta relacja jest bardziej złożona, niż początkowo się spodziewaliśmy – mówi jeden z autorów badania Christen Lin z Uniwersytetu Kyoto w Japonii. Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Japońscy naukowcy przyznają, że szympansy lubią wchodzić w interakcję w ludźmi i cieszą się ich towarzystwem. Aby zbadać efekty wpływu publiczności u szympansów, w eksperymencie wzięło udział sześć osobników w trzech różnych numerycznych zadaniach na ekranach dotykowych. Różniły się trudnością i wymaganiami poznawczymi. Badania trwały sześć lat w obecności różnych członków widowni. Odbyły się tysiące sesji. Jakie wnioski? Okazało się, że w trzech różnych zadaniach opartych na liczbach szympansy radziły sobie lepiej z najtrudniejszym wyzwaniem, gdy liczba obserwujących je osób wzrastała. Drugie spostrzeżenie jest następujące: w przypadku najłatwiejszego zadania szympansy radziły sobie gorzej, gdy były obserwowane przez większą liczbę ludzi lub inne znajome osoby. Zdaniem autorów badania, to jest bardzo zaskakujące odkrycie, że na wykonywanie zadań przez szympansy miała wpływ ludzka publika. – Nasze odkrycia sugerują, że to, jak bardzo ludzie troszczą się o obserwatorów i członków publiczności, może nie być tak specyficzne dla naszego gatunku – komentuje dr Shinya Yamamoto z Kyoto University. Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Naukowcy zauważają, że pozostaje niejasne, jakie konkretne mechanizmy leżą u podstaw efektów związanych z publicznością, nawet w przypadku ludzi. Sugerują oni, że dalsze badania nad małpami człekokształtnymi mogą dać lepszy wgląd w to, jak ta cecha ewoluowała i dlaczego się w ogóle rozwinęła. Już teraz jednak naukowcy mają ważne spostrzeżenie. „Efekt publiczności” pojawił się przed wykrystalizowaniem się społeczeństw ludzkich opartych na reputacji. W ostatnich latach coraz lepiej poznajemy szympansy. Na przykład niedawno badacze ustalili, że szympansy zwyczajne mają świetną pamięć długotrwałą. Reagują na fotografie swoich przyjaciół i krewnych. Dzieje się to nawet, gdy nie widziały ich latami. Poza tym szympansy korzystają z czegoś, co można określić formą prostego języka. Naukowcy z Instytutu Antropologii Ewolucyjnej Maksa Plancka w Niemczech nagrali prawie 900 godzin szympansich „rozmów”. W sumie badaczom udało się wyróżnić aż 390 szympansich zdań. Źródło: iScience. Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Jak leworęczność wpływa na nasze życie emocjonalne i społeczne? Są nowe badania
Naukowcy od dawna badają, jak leworęczność wpływa na nasze myślenie i zachowanie. Nowe badania pokazują, że przypisywanie różnych funkcji prawej i lewej półkuli mózgu może mieć wpływ na zdolności językowe i społeczne, szczególnie u osób o nietypowej asymetrii między półkulami.
Spis treści: Leworęczność i zdolności mózgu Jak działają półkule mózgu? Potrzebne są dalsze badania Jako ludzie różnimy się między sobą nie tylko wzrostem, kolorem oczu i włosów, czy wreszcie cechami osobowości, ale też tym, którą ręką jemy i piszemy. Zdecydowana większość światowej populacji jest praworęczna. Leworęczność, choć wciąż uznawana za cechę mniejszościową, występuje w około 10–12% populacji na świecie. W różnych krajach jej występowanie różni się jednak nieznacznie. Na przykład w Europie, szczególnie w Holandii, Stanach Zjednoczonych i Belgii, odsetek leworęcznych wynosi około 13%, podczas gdy w krajach azjatyckich, jak Japonia czy Chiny, jest znacznie niższy, sięgając zaledwie 3–5%​. W Polsce odsetek osób leworęcznych wynosi około 8,9%, co plasuje kraj w średniej strefie na tle innych państw​. Leworęczność i zdolności mózgu Naukowcy od dawna badają, czy leworęczność wpływa na inne aspekty naszego życia. Nowe badania Georginy Donati i jej zespołu, opublikowane w „Scientific Reports”, rzucają świeże światło na związek między dominującą ręką a zdolnościami emocjonalnymi i społecznymi. Uczestnikami byli zwiedzający Science Museum w Londynie, którzy podjęli się kilku zadań, w tym testu zręcznościowego. W ramach tego testu przesuwali małe kolorowe kołki w otwory na tablicy, używając na zmianę obu rąk, co pozwoliło ocenić ich zdolności manualne. Kolejne zadanie, tzw. test twarzy chimerycznych (z ang. chimeric faces task), miało na celu zbadanie, która półkula mózgu dominuje u uczestników w rozpoznawaniu emocji. Lateralizacja, czyli przypisywanie różnych funkcji jednej z półkul, sprawia, że prawa i lewa półkula specjalizują się w odmiennych zadaniach, np. kontroli dominującej ręki lub przetwarzaniu emocji. Uczestnicy oglądali zdjęcia, na których jedna połowa twarzy wyrażała emocje, a druga była neutralna. Ich zadaniem było ocenienie intensywności emocji widocznej na twarzy. Dzięki temu naukowcy mogli określić, czy badani mają tendencję do dostrzegania emocji po lewej czy prawej stronie twarzy, co jest odzwierciedleniem asymetrii w przetwarzaniu emocji przez mózg. Dodatkowo uczestnicy wykonali test płynności językowej i wypełnili kwestionariusz dotyczący trudności społecznych, stosowany często w badaniach nad autyzmem. Zespół Donati zebrał też informacje o zgłaszanych diagnozach autyzmu i ADHD. Okazało się, że osoby z niezgodnym profilem asymetrii – czyli praworęczne, ale z lewostronną dominacją emocjonalną – częściej zgłaszały trudności społeczne i miały wyższy wskaźnik diagnoz autyzmu i ADHD. Jak działają półkule mózgu? Większość badanych była praworęczna i wykazywała standardowy wzór lateralizacji: praworęczność oraz lewostronną dominację w rozpoznawaniu emocji, co oznacza, że osoby te częściej uznawały emocje widoczne na lewej stronie twarzy za bardziej ekspresywne. Ta lewostronna preferencja jest zgodna z wcześniejszymi badaniami, które pokazują, że prawa półkula mózgu odpowiada za przetwarzanie emocji, stąd preferencja dla lewej strony twarzy​. Interesującym wynikiem było odkrycie, że osoby o umiarkowanej lateralizacji (umiarkowana preferencja ręki) uzyskiwały najlepsze wyniki w zadaniu z perforowaną tablicą, co sugeruje, że brak wyraźnej dominacji jednej ręki może sprzyjać lepszej koordynacji i zręczności. Sukces w tym zadaniu był powiązany z lepszą płynnością językową, co może wskazywać na „efekt kaskadowy” między lateralizacją ruchową a zdolnościami poznawczymi​. Potrzebne są dalsze badania Badanie wykazało, że 12% uczestników miało „odwrócony” profil lateralizacji – byli praworęczni, ale preferowali prawą półkulę przy rozpoznawaniu emocji. Te osoby częściej doświadczały trudności w relacjach społecznych i miały wyższy wskaźnik diagnoz autyzmu i ADHD. Naukowcy sugerują, że niespójność między dominującą ręką a półkulą odpowiedzialną za emocje może utrudniać dostosowanie się do norm społecznych, co prowadzi do częstszych problemów w kontaktach z innymi. Wyniki pokazują, że nie tylko prawo- czy leworęczność ma znaczenie, ale ogólny profil asymetrii mózgowej wpływa na zdolności poznawcze i społeczne. Badacze sugerują, by przyszłe badania nad lateralizacją uwzględniały pełny obraz asymetrii mózgowej, a nie tylko podział na prawo- i leworęczność. Źródło: Scientific Reports. Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Swego czasu naukowy postęp budził wiele wątpliwości. Te eksperymenty dziś są nie do pomyślenia
Publiczne eksperymenty z płonącymi gazami, elektrycznością i ożywianiem trupów – tak jeszcze w XIX w. wyglądała popularyzacja nauki. Na makabrycznych pokazach zjawiała się cała śmietanka towarzyska Europy.
W tym artykule: Taniec Śmierci Z uniwersytetu do pubu Chemik zapamiętany przez swoje błędy Rozrywka dla elit Łowcy skór Nie pomogła nawet droga prawna Sekcja za 50 centów Dla profesora Giovanniego Aldiniego 17 stycznia 1803 r. miał się okazać najważniejszym dniem w życiu. Na oczach znamienitej londyńskiej publiczności sławny Włoch zamierzał wprawić w ruch ciało nieboszczyka. Ponieważ do tak nowatorskiego i delikatnego eksperymentu nie można było użyć byle jakich zwłok, do gmachu Royal College of Surgeons – jednego z najsłynniejszych ówczesnych ośrodków naukowych – prosto z szubienicy dostarczono trupa skazańca. Było to ciało 26-letniego George’a Fostera, powieszonego za utopienie żony i dziecka w Paddington Canal. Prof. Aldini nie wypadł sroce spod ogona. Jego stryjem był Luigi Galvani, włoski anatom, który ponad 20 lat wcześniej odkrył, że impuls elektryczny powoduje skurcz mięśni w nodze martwej żaby. Galvani zrozumiał wówczas, że to elektryczność jest tajemniczym, poszukiwanym od dawna „fluidem”, za którego pomocą nerwy poruszają mięśniami. Jego bratanek i współpracownik Aldini uczynił z odkrycia stryja trampolinę do międzynarodowej sławy. Występ w Londynie był ukoronowaniem całej serii mrożących krew w żyłach pokazów, z którymi objeżdżał Europę. Poza nieboszczykiem główną rolę odgrywała w nich najnowsza zdobycz nauki – 120 miedziano-cynkowych ogniw Volty. Najbardziej kontrowersyjne eksperymenty medyczne w historii Począwszy od nazistowskich eksperymentów medycznych po próby genetycznej modyfikacji dzieci, nieetyczne badania naukowe budzą kontrowersje. Czy współcześni uczeni powinni się do nich odwoł... Taniec Śmierci Włoch rozpoczął swój pokaz od głowy – połączone z baterią elektrody przyłożył do ust i ucha Fostera. Szczęka martwego mordercy zadygotała, a jego usta wykrzywiły się w grymasie bólu. Eksperymentator „ożywiał” następnie kolejne części ciała skazańca. W zależności od tego, przez co przepuszczał prąd, kręgosłup Fostera wyginał się w łuk, jego ramiona uderzały o stół, a pierś unosiła się, jakby wciągał do płuc powietrze. Najbardziej widowiskowy efekt przeznaczony został na finał – Aldini podłączył do prądu ucho i odbyt trupa, w efekcie czego zwłoki zostały wprawione w złowieszczy taniec. Poruszały się nie tylko ręce, ale i nogi Fostera. – Tej części publiczności, która była nie dość poinformowana, mogło się wydawać, że niegodziwiec jest o włos od powstania z martwych – komentował autor artykułu, który ukazał się kilka dni później w „London Times”. Aldini kontynuował swoje popisy w stolicy Wielkiej Brytanii, przeprowadzając kolejne eksperymenty z elektrycznością, m.in. przepuszczając prąd przez uciętą głowę wołu. Opisy jego występów przetrwały do naszych czasów i są często podawane za przykład jednych z najbardziej drastycznych eksperymentów dokonywanych na oczach szukających mocnych wrażeń widzów. W rzeczywistości publiczne pokazy doświadczeń naukowych na przełomie XVIII i XIX wieku, szalenie popularne zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, wcale nie miały szokować. Ich funkcją było, owszem, dostarczanie rozrywki, ale nie tylko. Wyrastały z brytyjskiego oświecenia – mody na naukowe dyskusje. Ich toczenie stanowiło dowód światłości umysłowej, wreszcie – miały umoralniającą funkcję. Nie bez przyczyny przedmiotem eksperymentu Aldiniego było ciało skazańca. Z uniwersytetu do pubu Najstarsza nowożytna akademia nauk, Towarzystwo Królewskie w Londynie, została założona w 1660 r. Natychmiast po powstaniu członkowie Towarzystwa musieli rozwiązać nie lada problem – zdecydować, czy nowoczesną naukę należy prezentować szerszej publiczności, czy też powinna pozostać „wiedzą tajemną”? Pierwotnie w gmachu tej szacownej instytucji naukowcy mieli działać wyłącznie w ustronnych pracowniach. Po długiej debacie zdecydowano jednak, że zdobyczami nauki należy się dzielić ze starannie wyselekcjonowanym, ale jednak zewnętrznym gronem. I to nie tylko przez publiczne wystąpienia oraz eksperymenty, ale również przez publikowanie dokonań naukowych i korespondencję z innymi specjalistami w danej dziedzinie. Orędownikiem tego podejścia był Robert Boyle, chemik i fizyk, jeden ze współzałożycieli Towarzystwa. Zasłynął on, poza sformułowaniem znanego ze szkoły prawa Boyle’a-Mariotte’a, zracjonalizowaniem podejścia do naukowego eksperymentu. W jego czasach sama idea robienia doświadczeń była jeszcze kontrowersyjna. Boyle jako pierwszy naukowiec o ustalonej renomie przeprowadzał eksperymenty w kontrolowanych warunkach, a następnie dzielił się ich wynikami, opisując wnioski, ale i wykorzystane urządzenia oraz całą badawczą procedurę. Umożliwiało to powtarzanie doświadczeń przez innych, a nauka zyskiwała cechy nowoczesne. Pozwalała rozmawiać o sprawdzalnych faktach, które – w przeciwieństwie do teoretycznych idei, poglądów religijnych czy prywatnych opinii – zaczynały być uznawane za podstawę do dyskusji nad organizacją życia społecznego. W XVIII w., epoce oświecenia, nauka po raz pierwszy wyszła poza uniwersytet – i to dosłownie. Według Jana Golinskiego, historyka nauki z University of New Hampshire, „zajmujący się nauką praktycy prezentowali swoje dokonania w miejscach, które nie były odizolowane od społeczeństwa. Naukę praktykowano w kawiarniach, salonach, gospodach, warsztatach rzemieślniczych, a udział w czymś, co historycy nazwali sferą publiczną, była warunkiem naukowej aktywności”. Choć nie istnieli jeszcze naukowcy we współcześnie rozumianym sensie tego słowa – odkrycia dokonywał zarówno rzemieślnik, próbujący usprawnić proces produkcji, jak i arystokrata zabijający nadmiar wolnego czasu – wszyscy, którzy mieli do czynienia z filozofią i filozofią naturalną, znajdowali wokół siebie chętną do słuchania publiczność. Brytyjskie oświecenie słynie z nadzwyczajnej liczby nieformalnych kółek zainteresowań. Na zebrania takich kółek zapraszani byli lub sami przyjeżdżali z wykładami i doświadczeniami pierwsi eksperymentatorzy. Uczestniczenie w ich pokazach należało do dobrego tonu, naukowcy zaś uzyskiwali nie tylko sławę, ale też uwierzytelnienie własnych odkryć poprzez prezentowanie ich w obecności osób o wysokim statusie społecznym. Chemik zapamiętany przez swoje błędy Kimś, kogo – używając współczesnego języka – można by nazwać najsłynniejszym osiemnastowiecznym popularyzatorem nauki, był Joseph Priestley. Ten znakomity chemik został jednak zapamiętany głównie przez swoje błędy. Choć odkrył tlen, nie zrozumiał znaczenia tego pierwiastka w procesie spalania. Za to zażarcie i aktywnie bronił barwnej, choć całkowicie nieprawdziwej teorii flogistonu – tajemniczego czynnika, który miał znajdować się w każdej substancji palnej i którego ilość, w miarę spalania się, miała się w tej substancji zmniejszać. W rezultacie nawet po śmierci Priestley narażony był na nieprzychylne i złośliwe komentarze. Nazwano go np. ojcem współczesnej chemii, który nigdy nie uznał swojej córki. Niesławny zwolennik flogistonu miał jednak nowatorskie pomysły. Był jednym z pierwszych, którzy uczyli dzieci, wykorzystując eksperymenty. Używał pomocy wizualnych, a swoje wykłady spisywał i rozdawał uczniom. Jak powiedział o nim Hasok Chang, historyk i filozof nauki z University of Cambridge, „był prawdziwym duchem Oświecenia, zgodnie z którym nauka mogła rozkwitać, stając się częścią kultury”. Rozrywka dla elit Na początku XIX w. władze miejskie Londynu zdecydowały się na wprowadzenie pionierskiego rozwiązania komunikacyjnego. Albemarle Street, przy której znajdowała się siedziba brytyjskiego towarzystwa naukowego Royal Institution, została pierwszą ulicą jednokierunkową w stolicy Wielkiej Brytanii. Ten radykalny krok wykonano, ponieważ ruch w alei paraliżowany był przez częste korki. Ilekroć w Royal Institution występował Humphry Davy – chemik, wynalazca, fizyk, odkrywca m.in. sodu, potasu, magnezu i strontu – Albemarle Street całkowicie blokowały karety i powozy tłoczące się przed wejściem. Ówczesna śmietanka towarzyska nie żądała od naukowca zbyt wiele. Wystarczyło, by w czasie pokazu wybuchał ogień, strzelały iskry, gazy syczały, a kawałki metalu roztapiały się w tajemniczy sposób, by eleganckie damy i nie mniej wymuskani dżentelmeni byli w pełni usatysfakcjonowani. Davy dostarczał tego wszystkiego – od kiedy w 1801 r. przeprowadził się z Kornwalii do Londynu, natychmiast zyskał sławę jako ten, który wie, jak zainteresować publiczność. Jego pierwszy pokaz – demonstrację zaciągania się podtlenkiem azotu, czyli gazem rozweselającym – oglądało 500 osób. Choć wydarzenie zostało uwiecznione w karykaturze, Davy się nie zraził, a jego pokazy zawsze miały teatralną oprawę. Londyńska publiczność oglądała m.in. ,jak za pomocą elektrolizy Davy wyizolowywał odkryte przez siebie pierwiastki. Pomysł, by przepuszczać prąd przez wodę lub roztwory zawierające metale alkaliczne, był jego autorstwa, podobnie jak prosty aparat do elektrolizy. Baterię składającą się z ogniw Volty Davy połączył z elektrodami, które następnie wkładał do roztworu (w ten sposób uzyskał potas z wodorotlenku potasu, a sód z sody kaustycznej). Wszystko to pokazywał publiczności, na której zarówno aparatura – ogromna bateria składająca się z 600 ogniw – jak i same doświadczenia – w ich trakcie Davy wrzucał np. metaliczny potas do wody – wywierały ogromne wrażenie. Podczas wykładów damy robiły notatki, dżentelmeni zaś chętnie zamieniali się w jego asystentów. Choć duże powodzenie ściągało na naukowca krytykę (zarzucano mu np., że stał się goniącym za sławą dandysem i że nadmiernie schlebia kobietom), to Davy niewątpliwie był pierwszym świadomym reżyserem i aktorem publicznego naukowego show. Jeśli Priestley był pracowitym popularyzatorem, Davy osiągnął status naukowej gwiazdy. Nie należy się dziwić, że przez następne dziesięciolecia znajdował rzesze naśladowców. Publiczne oraz prywatne pokazy inhalacji gazem rozweselającym weszły do stałego repertuaru rozrywek elit w pierwszej połowie XIX stulecia, a naukowcy (np. Alexander von Humboldt czy Michael Faraday) bardzo chętnie prezentowali swoje dokonania publicznie, podczas otwartych wykładów. Najbardziej ambitni nadal wierzyli, że nauka, a konkretnie prąd elektryczny, może przywracać ludziom życie. W 1818 r. szkocki lekarz Andrew Ure urządził w Glasgow pokaz, który przebił nawet słynne londyńskie występy Aldiniego. Ure wykorzystał zwłoki mordercy Matthew Clydesdale’a. Stymulował m.in. nerwy przeponowy i kulszowy nieboszczyka, osiągając spektakularny rezultat – zwłoki się trzęsły, jakby trupowi było zimno, drżały konwulsyjnie, a klatka piersiowa podnosiła się i opadała. Gdy Ure zajął się nerwem nadoczodołowym, twarz Clydesdale’a zaczęła stroić złowieszcze miny – pojawiały się na niej grymasy cierpienia, gniewu i rozpaczy. Jak odnotował eksperymentator, na tym etapie pokazu „kilku widzów musiało opuścić pomieszczenie z powodu strachu lub rozstroju żołądka, a jeden dżentelmen zemdlał”. Naukowiec podsumował: „istnieje możliwość, że życie zostało na pewien czas przywrócone”. Wierzył w to również William Sturgeon, inżynier, twórca pierwszego elektromagnesu, który jeszcze w latach czterdziestych XIX wieku przepuszczał prąd przez zwłoki topielców. Łowcy skór Nieboszczycy służyli nauce dużo wcześniej, zanim słynny bratanek Galvaniego wpadł na pomysł, by razić ich prądem. Sekcje zwłok były niezbędne dla kształcenia adeptów medycyny, jednak w średniowieczu często musiały być przeprowadzane w ukryciu. Jak pisze w „Podłych ciałach” Gregoire Chamayou: „we Włoszech doby Renesansu niektóre rodzaje sekcji zwłok były uznawane za hańbiące. Takimi sekcjami były przede wszystkim sekcje publiczne”. Przeprowadzano je w teatrach anatomicznych, a do autopsji wykorzystywano zwłoki skazańców lub nędzarzy zmarłych w szpitalach. Spowodowało to, że sekcja zaczęła się kojarzyć z karą i czymś upadlającym. W XVII stuleciu nauka anatomii rozkwitła. Nie jest pewne, kto po raz pierwszy odważył się wówczas dokonać sekcji publicznie dla celów naukowych, ale wiele wskazuje, że w północnej Europie mógł być to Joachim Oelhaf, profesor anatomii i medycyny z Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego. 27 lutego 1613 r. przeprowadził on sekcję zwłok płodu, a jej wyniki spisał i opublikował. Jego następcy napotkali problem, który związany był z odziedziczonym po renesansie negatywnym postrzeganiem sekcji – brak ciał. Chętnych do nauki anatomii było więcej niż dostępnych zwłok, które mogły być przeznaczone do tego celu, czyli zwłok skazańców. Nie pomogła nawet droga prawna We Francji spróbowano to rozwiązać na drodze prawnej – Chamayou przywołuje rozporządzenie z 12 marca 1633 r., które pozwalało chirurgom nabywać ciała skazańców od wykonawców kar za 3 liwry za sztukę. W Anglii chciano zwiększyć podaż – w 1636 r. edykt królewski obwieszczał, że Oxford University może zaopatrywać się w zwłoki powieszonych nie tylko w mieście, ale również w promieniu 21 mil wokół niego. Możliwe było też negocjowanie sprzedaży ciała z samym skazanym, jednak żadne z tych rozwiązań nie zaspokajało rosnącego popytu na zwłoki. W obu krajach pod szubienicami dochodziło do kłótni, a nawet rękoczynów, w których brali udział studenci chirurgii i krewni zmarłych. W XVIII w. sytuacja zaogniła się do tego stopnia, że w 1768 r. w Lyonie z powodu prób przechwycenia zwłok wybuchały zamieszki. W Anglii było jeszcze gorzej: w roku 1752 uchwalono tzw. Murder Act, pozwalający sędziom skazywać, oprócz kary śmierci, na publiczną sekcję post mortem (do jej wykonania prawo zobowiązywało członków londyńskiej Company of Surgeons). W rezultacie publiczna sekcja sama z siebie stała się karą, a zwłoki, na których mogliby się kształcić przyszli lekarze, stały się jeszcze cenniejsze. Rozpowszechniły się kradzieże zwłok (wiele nagrobków z tego okresu przed złodziejami chronią metalowe kraty), zdarzało się też, że mordowano dla zdobycia ciał. Sytuacja została opanowana dopiero po uchwaleniu w 1832 r. Anatomy Act, zgodnie z którym zwłoki do nauki anatomii można było legalnie kupować w szpitalach. Pies Pawłowa to symbol nauki. Jak eksperymenty z trawieniem wpłynęły na rozwój psychologii? Odkrycie przez fizjologa Iwana Pawłowa warunkowania, które teraz określamy jako klasyczne, stanowiło istotną część historii psychologii. Kluczową rolę odegrał tu pies Pawłowa. A właśc... Sekcja za 50 centów Swój udział w zmianie podejścia do publicznych sekcji mieli intelektualiści. John Stuart Mill zachęcał osoby szlachetnie urodzone do przekazywania swoich ciał po śmierci lekarzom, ponieważ – jak pisał – „jeśli robiliby to ludzie szanowani za swoje cnoty, to hańba, którą wiąże się z autopsją, być może z czasem by znikła”. Jeszcze dalej posunął się Jeremy Bentham, ekscentryk i utylitarysta. Zdecydował, że jego ciało po śmierci zostanie poddane publicznej autopsji, a następnie zmumifikowane. Mumia, nazwana „auto-icon”, ubrana w odzież filozofa, miała być prezentowana publicznie. „Auto-icon Benthama jest do dzisiaj wystawiany – pisze Chamayou. – Ponieważ stan oryginalnej mumii uznano za zbyt odpychający, oglądać ją można w woskowej masce”. Jak to zwykle bywa, Bentham znalazł naśladowców. Jedni działali z pobudek idealistycznych – publiczna autopsja Johanna Spurzheima miała wykazać prawdziwość frenologii, pseudonauki zakładającej (w uproszczeniu), że na podstawie kształtu czaszki człowieka można wnioskować o jego talentach i charakterze. Po sekcji mózg Spurzheima jego czaszkę i serce umieszczono w słojach z alkoholem i wystawiono na widok publiczny. Inni szukali zarobku – przedsiębiorczy Amerykanin Phineas T. Barnum wycenił na 50 centów możliwość obejrzenia na żywo sekcji zwłok Joice Heth, która jakoby miała dożyć wieku 160 lat (w rzeczywistości zmarła około osiemdziesiątki). Autopsję przeprowadzoną w lutym 1836 r. w New York’s City Saloon śledziło 1500 widzów. Szokujące? Historyczna makabra? Nikt dzisiaj nie chciałby uczestniczyć w podobnym wydarzeniu? Wręcz przeciwnie. Przy okazji otwarcia w 2017 roku w Poznaniu wystawy „Body Worlds Vital” – jednej z odsłon projektu „Body Worlds” Gunthera von Hagensa – organizatorzy pochwalili się, że do tej pory ekspozycję prezentującą spreparowane ludzkie zwłoki obejrzało na całym świecie 45 mln ludzi. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
Rodzice dziecka złożonego w ofierze w Paquimé w dzisiejszym Meksyku byli ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Kim był zmarły i jaki był cel tego rytuału?
W tym artykule: Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne Archeolodzy przeanalizowali DNA unikatowego pochówku dziecka z okresu prekolumbijskiego na meksykańskim stanowisku archeologicznym Paquimé. Miejsce to było politycznym i rytualnym centrum prekolumbijskiej kultury Mogollon w XIII i XIV wieku naszej ery. Archeolodzy poznali całkiem dobrze jego rozplanowanie, ale jest mnóstwo zagadek. Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Naukowcy co prawda rozpoznali budowle na tym stanowisku. Jednak stosunkowo niewiele wiadomo na temat składu genetycznego i organizacji społecznej populacji tego miejsca. – Archeolodzy badali Paquimé przez dziesięciolecia. Dowiedzieli się wiele o jego powstaniu i upadku, ludziach, którzy tam mieszkali, ich praktykach rytualnych i nie tylko – stwierdza dr Jakob Sedig z Chronicle Heritage i Uniwersytetu Harvarda w USA, główny autor badań genetycznych, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Przyznał, że pozostaje wiele pytań. Zwłaszcza dotyczących hierarchii społecznej tego miejsca i tego, w jaki sposób mieszkańcy Paquimé byli biologicznie spokrewnieni ze sobą i swoimi sąsiadami. Dlatego zastosowano badania genetyczne. Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Dr Sedig i eksperci z kilku amerykańskich i meksykańskich instytucji przeprowadzili analizę DNA unikatowego pochówku dziecka z Paquimé, które żyło między 1200 a 1450 rokiem. Pochowano je w „Domu Studni”. To budynek uważany za centrum ceremonialne ze względu na znajdujące się w nim przedmioty rytualne i jego związek ze świętą podziemną studnią. Pochówek różnił się od innych ofiar na tym stanowisku. Znajdował się w ważnym rytualnie budynku obok cennych dóbr grobowych. Takie elementy sugerują, że dziecko pochodziło z rodziny lokalnej elity. Teraz naukowcy wykonali analizy jego szczątków. Wynika z nich, że miało bardzo blisko spokrewnionych ze sobą rodziców. – Ten osobnik ma jedną z najwyższych wartości homozygotyczności spośród wszystkich znanych nam starożytnych osobników na półkuli zachodniej. Oznacza to, że dziecko miało rodziców, którzy byli bliżej spokrewnieni niż pierwsi kuzyni – podkreśla dr Jakob Sedig. Krzyżowanie się bliskiej rodziny w większości kultur współczesnych i starożytnych jest tabu. Inaczej było jednak w przypadku elit państwowych na całym globie. Rodzeństwo miało wspólne dzieci na przykład wśród elit faraońskich w Egipcie. Eksperci analizujący już wcześniej ten meksykański pochówek uważają, że dziecko złożono w ofierze. Oznacza to, że elity w Paquimé uważały poświęcenie dziecka dwóch blisko spokrewnionych osób w ich rodzie za szczególnie ważne w ramach systemu wierzeń. – Wyniki te zapewniają unikatowy wgląd w hierarchię społeczną i praktyki społeczno-religijne w Paquimé. Następnym krokiem w tych badaniach jest kontynuowanie analizy starożytnego DNA osób z Paquimé oraz północnego i zachodniego Meksyku. To ma pomóc nam zrozumieć, w jaki sposób różne grupy przemieszczały się i mieszały w czasie – podkreśla dr Sedig. Jak i gdzie naprawdę żyli Majowie? Nowa metoda badawcza zrewolucjonizowała naszą wiedzę o tej cywilizacji Majowie zostawili po sobie fascynujący świat, a w zasadzie jego ruiny. Dziś przykrywa je dżungla, co utrudnia poznawanie historii pierwszych cywilizacji Ameryki Środkowej. Przełomem w eksplor... Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne – Paquime od zawsze zachwyca badaczy i miłośników starożytności. To stanowisko archeologiczne przyciągnęło uwagę członków ekspedycji Francisco de Ibarry, czyli pierwszych Europejczyków, którzy ujrzeli te ruiny położone na pustyni Chihuahua – komentuje dla National Geographic Polska Adam Budziszewski, bioarcheolog i doktorant na Uniwersytecie Warszawskim. Jest ekspertem w zakresie obrządku pogrzebowego prekolumbijskiego Meksyku. W jego ocenie w rejonie północnego Meksyku trudno znaleźć równie majestatyczne i złożone architektonicznie stanowisko archeologiczne. Dla badaczy to miejsce jest dość zagadkowe, bo przedstawiciele kultury, którzy wznieśli Paquime mają wiele wspólnego z ludami Mezoameryki. Wznoszono na przykład podobne budowle oraz składano ofiary z ludzi. Kiedyś sugerowano, że miejsce to było emporium handlowym Tolteków z Mezoameryki, ale ta koncepcja legła w gruzach. – Najnowsze badania pod kierownictwem Jakoba Sediga pozwalają także lepiej zrozumieć praktykę składania ofiar z ludzi w tym ośrodku – zaznacza Budziszewski. Według niego ten pochówek jest wyjątkowy z kilku powodów. Po pierwsze, jest to jedyny grób w Paquime złożony pod słupem konstrukcyjnym. – Jest także jedynym przypadkiem kontekstu związanego ze składaniem ofiar z ludzi, w którym złożono szczątki tylko jednego osobnika. W związku z tym należy najprawdopodobniej interpretować ten przypadek jako ofiarę zakładzinową – uważa ekspert z UW. Według Budziszewskiego publikacja w „Antiquity” rodzi więcej pytań niż odpowiedzi. – Zwłaszcza że północny Meksyk wciąż pozostaje słabo zbadany archeologicznie – zauważa. Źródła: Antiquity, National Geographic Polska. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Stefan Banach był samoukiem. Jednak jak nikt inny przyczynił się do rozwoju matematyki
W historii matematyki zapisało się wiele polskich nazwisk, ale chyba żaden z naszych rodaków nie dał królowej nauk tyle, co Stefan Banach. Pionier analizy funkcjonalnej zaczynał karierę naukową jako samouk, który podobno nie był nawet zainteresowany ukończeniem studiów. Mimo to w swoim dorobku zapisał ponad 60 prac naukowych i wiele twierdzeń. Poniżej przybliżamy sylwetkę najznakomitszego polskiego matematyka.
W tym artykule: Kim był Stefan Banach? Życiorys Stefana Banacha Kariera naukowa Lata wojenne Śmierć Stefana Banacha Nauki ścisłe wiele zawdzięczają polskim uczonym. Karol Stanisław Olszewski, fizyk i chemik, wynalazł kaskadową metodę skraplania gazów. Chemik i metaloznawca Jan Czochralski odkrył metodę otrzymywania monokryształów krzemu, a biochemik Kazimierz Funk sprawił, że świat usłyszał o witaminach. Na liście wybitnych polskich naukowców powinno znaleźć się znacznie więcej nazwisk. Nie może na niej zabraknąć także Stefana Banacha, który swoją pracą wywarł fundamentalny wpływ na wiele dziedzin matematyki. Kim był Stefan Banach? Stefan Banach był jednym z najgenialniejszych polskich matematyków, przedstawicielem lwowskiej szkoły matematycznej, profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie Lwowskim i członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Żeby lepiej zobrazować wagę jego osiągnięć, trzeba wspomnieć, że jako jeden z pionierów analizy funkcjonalnej sformułował twierdzenie o kontrakcji i opisał przestrzeń Banacha, a także pochylał się nad teorią mnogości, w której wraz z Alfredem Tarskim opisał paradoks rozkładu kuli. A i tak mówimy tu o zaledwie kilku jego dokonaniach. Życiorys Stefana Banacha Na temat wczesnych lat życia genialnego matematyka wiadomo niewiele, a informacje o jego rodzinie nie są pewne. Wiadomym jest, że miał trudne dzieciństwo. Ale to sprawia, że my, jako współcześni, z tym większym podziwem patrzymy na jego osiągnięcia. W którym roku urodził się Stefan Banach? Urodził się 30 marca 1892 roku, w Krakowie. Jego ojciec, Stefan Greczek, pochodził z Ostrowska na Podhalu, a matka, Katarzyna Banach, pochodziła z Borównej koło Lipnicy Murowanej. Tuż po narodzinach został oddany do rodziny zastępczej. Jego przybrana matka, Franciszka Płowa, prowadziła pralnię w Krakowie, a jej mąż Paweł był zarządcą hotelu. Małżeństwo to było bezdzietne, ale wychowywali już siostrzenicę Marię Puchalską. Banach nigdy nie poznał swojej matki. Znał tylko ojca, z którym widywał się od czasu do czasu. Zgodnie z obietnicą daną matce chłopca, Greczek, który był zatrudniony jako urzędnik w krakowskim magistracie, uczestniczył w kosztach utrzymania swojego syna. Dzięki temu Stefan mógł uczęszczać do szkoły i rozwijać swój talent matematyczny. Edukacja W 1902 roku Banach rozpoczął naukę w IV C.K. Gimnazjum im. Henryka Sienkiewicza w Krakowie. Tam ujawnił się jego niebywały talent językowy (władał łaciną, greką i francuskim, poza tym uczył się hebrajskiego i sanskrytu) oraz matematyczny. Już wtedy interesował się skomplikowanymi funkcjami i teoriami. Przyjaźnił się z Witoldem Wilkoszem, który później został profesorem na UJ. Studia Po maturze w czerwcu 1910 roku zatrudnił się w krakowskiej księgarni i okazjonalnie uczęszczał na wykłady Stanisława Zaremby na Uniwersytecie Jagiellońskim. Jednak matematykę studiował przede wszystkim jako samouk. Jesienią 1910 roku podjął naukę na Politechnice Lwowskiej. Studiował na Wydziale Inżynierii Lądowej. Zdał egzamin częściowy (półdyplom), ale jego dalszą edukację przerwał wybuch I wojny światowej. Banach został wówczas zatrudniony jako nadzorca robotników przy budowie i remontach dróg. Ze względu na wadę wzroku i leworęczność nie wcielono go do armii. Po powrocie do Krakowa zarabiał na życie, udzielając korepetycji. Nadal samodzielnie studiował matematykę. W tamtym czasie odbył wiele dyskusji z Witoldem Wilkoszem i Ottonem Nikodymem. To właśnie podczas jednej z takich rozmów rozpoczęła się wielka kariera naukowa Stefana Banacha. Kariera naukowa Genialny samouk wypłynął na szerokie wody dzięki Hugonowi Steinhausowi. Współtwórca lwowskiej szkoły matematycznej stwierdził po latach, że „odkrycie Banacha było jego największym osiągnięciem naukowym”. Odkrycie Stefana Banacha Trzech pasjonatów matematyki najczęściej spotykało się w mieszkaniu Wilkosza i na Plantach. Pewnego wieczora 1916 roku parkiem otaczającym Stare Miasto przechadzał się Hugo Steinhaus – doktor matermatyki. Na jednej z ławek siedzieli Stefan Banach i Otto Nikodym. Prowadzili ożywioną dyskusję matematyczną. Przechodzący obok Steinhaus usłyszał dwa słowa: „całka Lebesgue’a”. Zaintrygowany, zapoznał się z dyskutantami. Stwierdzenie, że to przypadkowe spotkanie miało ogromne konsekwencje naukowe, w żadnym wypadku nie jest nadużyciem. Wiedza Banacha zrobiła na Steinhausie tak duże wrażenie, że ten postawił przed nim zagadnienie, nad którym pracował od dłuższego czasu. Chodziło o przeciętną zbieżność sum częściowych Fouriera. Dwa dni później Banach wrócił z gotowym rozwiązaniem. Niebawem w „Biuletynie Akademii Krakowskiej” ukazała się jego pierwsza praca naukowa,, której współautorem był Steinhaus. W 1918 roku Stefan Banach został członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Matematycznego w Krakowie. Rozkwit kariery Tym imponującym osiągnięciem zwrócił na siebie uwagę środowiska matematycznego. Dzięki wstawiennictwu Steinhausa, w 1920 roku profesor Antoni Łomnicki zaoferował mu stanowisko swojego asystenta na Politechnice Lwowskiej, mimo że Banach de facto nie ukończył studiów. Wtedy jego kariera naukowa nabrała prawdziwego rozpędu. Jego znacząca publikacja, „Sur les operations dans les ensembles abstraits et leur application aux aquations integrales”, została ogłoszona w czasopiśmie „Fundamenta Mathematicae”. Tym samym zapisał się on w historii matematyki jako główny współautor analizy funkcjonalnej. Do powstania analizy funkcjonalnej przyczynili się także m.in. Vito Volterra, Jacques Hadamard, David Hilbert, Frigyes Riesz i Maurice Frechet. Jeszcze w tym samym roku (1920) publikacja ta została uznana za rozprawę doktorską Banacha i przedstawiona na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Lwowska szkoła matematyczna 30 czerwca 1922 roku Stefan Banach habilitował się na Uniwersytecie Jana Kazimierza. W tym samym roku został profesorem tegoż uniwersytetu, a dwa lata później – członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności. Dwaj wybitni matematycy skupili wokół siebie pokaźne środowisko naukowe. Niebawem mieli utworzyć najważniejszy na świecie ośrodek analizy funkcjonalnej. Mowa o lwowskiej szkole matematycznej, która w 1929 roku zaczęła wydawać własne czasopismo – „Studia Mathematica”. Dowody uznania W 1932 roku ukazała się drukiem jedna z najsłynniejszych prac Stefana Banacha – „Theorie des operations lineaires” – jako pierwszy tom wydawnictwa „Monografie Matematyczne”, którego był współzałożycielem. Tą publikacją spopularyzował swoje osiągnięcia i zainteresował analizą funkcjonalną matematyków z całego świata. Tym samym zdobył jeszcze większy rozgłos. W 1936 roku wygłosił wykład plenarny na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Oslo. Trzy lata później został mianowany prezesem Polskiego Towarzystwa Matematycznego. Lata wojenne Gdy 22 września 1939 roku wojska sowieckie zajęły Lwów, nadal pełnił funkcję profesora i dziekana Wydziału Matematyczno-Fizycznego na tamtejszym uniwersytecie. Gdy miasto dostało się pod okupację niemiecką, uczelnia została zamknięta. Banach musiał chronić się przed represjami okupantów. Został karmicielem wszy w Instytucie Badań nad Tyfusem Plamistym i Wirusami profesora Rudolfa Weigla. W latach 1942–1944 wykładał matematykę na Państwowych Technicznych Kursach Zawodowych. Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną wrócił do pracy dydaktyczno-naukowej, jako kierownik Katedry Matematyki na Uniwersytecie Lwowskim. Prowadził też wykłady we Lwowskim Instytucie Politechnicznym. Zamieszkał wówczas w kamienicy na ul. Dwernickiego 12, należącej do zaprzyjaźnionej rodziny Riedlów. Śmierć Stefana Banacha W styczniu 1945 roku lekarze zdiagnozowali u Stefana Banacha nowotwór płuc. Śmiertelna choroba była pokłosiem osłabienia wynikającego z karmienia wszy i nałogu nikotynowego. Podobno Banach każdego dnia wypalał nawet pięć paczek papierosów. Zmarł 31 sierpnia, w mieszkaniu Riedlów. Spoczął na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie w grobowcu rodzinnym Riedlów, obok grobu Marii Konopnickiej. W ceremonii pochówku genialnego matematyka uczestniczyły tłumy mieszkańców Lwowa, głównie przedstawiciele tamtejszego środowiska naukowego. Pożegnało go aż szesnastu mówców. W 2023 r w Ostrowsku na Podhalu, w rodzinnej wsi ojca Stefana Banacha – Stefana Greczka, powstało Stowarzyszenie „Ostrowsko – Dziedzictwo i Przyszłość”. Jednym z celów stowarzyszenia jest upamiętnienie związku tej miejscowości z osobą tego genialnego polskiego matematyka. Planowane jest nazwanie jednej z ulic imieniem Banacha, postawienie jego pomnika w centrum wsi, utworzenie izby pamięci z projekcjami multimedialnymi dotyczącymi życia i osiągnięć tego wielkiego matematyka. Konsultacja merytoryczna artykułu: Stowarzyszenie "Ostrowsko - Dziedzictwo I Przyszłość", Ostrowsko ul.Plac Św. Floriana 2, 34-431 Waksmund, Jacek Baca, prezes Stowarzyszenia, prof. Monika Waksmundzka-Hajnos Henryk Kozieł, sekretarz Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Znalazł sposób na ucieczkę z więzienia. Superszpieg potrzebne rzeczy otrzymywał w książkach
Francuski superszpieg Charles Lux, schwytany przy zbieraniu informacji o niemieckich sterowcach w 1910 r., wymknął się z więzienia dzięki drutom do dziergania i atramentowi sympatycznemu.
W tym artykule: Misja w zakładach Zeppelina Kontrabanda w książkach Pisuar jako alibi Ucieczka przez miasta W 1910 roku stosunki między Niemcami a Francją były tak napięte, że spodziewano się rychłego wybuchu wojny. Bronią, której szczególnie się obawiano, były sterowce. Miały wówczas miażdżącą przewagę nad samolotami. Po pierwsze szybciej wzbijały się w powietrze. Po drugie osiągały wyższy pułap. Po trzecie były w stanie wynosić w powietrze ciężary, o których pilot samolotu mógł tylko pomarzyć. Pierwsze sterowce powstały we Francji, jednak dzięki ekscentrycznemu hrabiemu Ferdynandowi von Zeppelinowi prym w tej dziedzinie szybko zaczęli wieść Niemcy. W 1908 r. we Friedrichshafen nad Jeziorem Bodeńskim von Zeppelin uruchomił wytwórnię sterowców własnej konstrukcji. Wkrótce zainteresowała się nimi armia. Miały być atutem cesarskich sił zbrojnych. Wtedy temat sterowców znów zaciekawił Francuzów, a dokładniej: ich służby wywiadowcze. Na małą wycieczkę do Friedrichshafen postanowił udać się kapitan Charles Lux. Misja w zakładach Zeppelina Oficjalnie kapitan był oficerem oddziału inżynierii przy sztabie okręgu wojskowego w Belfort. W rzeczywistości był szefem służby wywiadu wojskowego w strefie przygranicznej Belfort i zbierał informacje o armii niemieckiej. Często działał w terenie. Jedną z takich podróży odbył w grudniu 1910 r., gdy udał się do szwajcarskiej miejscowości uzdrowiskowej Rheinfelden. Tam 2 grudnia spotkał się na dworcu kolejowym z agentem francuskiego wywiadu Heinrichem Hirschem, znanym pod kryptonimem H.H. Miał przekazać istotne informacje o manewrach armii niemieckiej. Lux nie mógł wiedzieć, że Hirsch jest podwójnym agentem, pracującym dla komisarza Bauera – szefa wywiadu i kontrwywiadu Polizeibüro w Strasburgu. Po rozmowie z agentem H.H. kapitan Lux postanowił zbadać teren. Klucząc po okolicy, dotarł do Romanshorn nad Jeziorem Bodeńskim i zatrzymał się w hotelu Bodan pod nazwiskiem Lang. Zwierzchnicy zabraniali mu wypraw do Niemiec, ale Lux zakaz ten złamał. Po śniadaniu w hotelowej restauracji, o godzinie 7 rano przeprawił się statkiem na niemiecki brzeg jeziora. O godz. 7.45 zjawił się we Friedrichshafen. Celem kapitana była wytwórnia sterowców hrabiego von Zeppelina. Władając doskonale niemieckim, Lux chciał zasięgnąć na jej temat jakichś informacji, a może nawet obejrzeć zakład z zewnątrz. Ubrany jak turysta i zaopatrzony w przewodnik ruszył w drogę. Daleko nie uszedł. Krótko po zejściu na ląd został zatrzymany przez żandarma i jakiegoś cywila w pelerynie. Funkcjonariusz grzecznie, acz stanowczo zażądał, by udał się z nimi do najbliższego komisariatu. Pozostawiony sam w jednym z pomieszczeń, Lux pozbył się biletu powrotnego i ulotki hotelu, w którym się zatrzymał. Dzięki temu Niemcy długo nie mogli zorientować się, gdzie ulokował swoje rzeczy osobiste. A były wśród nich dowody jego szpiegowskiej działalności. Gdy się zorientowali, było już za późno. Z Friedrichshafen przewieziono kapitana do Stuttgartu, gdzie czekał już na niego komisarz Bauer. Zaczęły się przesłuchania, prowadzone zresztą w bardzo grzeczny sposób. Bauer starał się zorientować, gdzie Lux pozostawił bagaże. Gdy mu się to nie udało, polecił odstawić Francuza do miejscowego więzienia. Churchill nazwał ją swoim ulubionym szpiegiem. Kim tak naprawdę była Krystyna Skarbek? Miała urodę i seksapil dziewczyny Bonda, ale to ona była szpiegiem. Była pierwszą kobietą, która pracowała jako agentka brytyjskiego wywiadu. Krystyna Skarbek, znana też jako Christine Gra... Kontrabanda w książkach Tam superszpieg skrzętnie korzystał z prawa do korespondencji. Przesłał list do brata, a na kopercie umieścił zapisaną sokiem z cytryny informację dla zwierzchników, aby zajęli się jego bagażami z hotelu. Niemcy nigdy ich nie znaleźli. Zbliżał się wyznaczony przez sąd termin procesu, a wywiad niemiecki wciąż nie dysponował żadnymi dowodami szpiegowskiej działalności Luxa. 29 czerwca 1911 r. Francuz stanął przed sądem w Lipsku pod zarzutem szpiegostwa. Mimo braku jasnych dowodów skazano go na 6 lat twierdzy na podstawie, jak mówił, „sfałszowanych oskarżeń i zeznań podstawionych świadków”. Luxa osadzono w twierdzy w Kłodzku. Tam towarzyszami jego niedoli byli głównie oficerowie niemieccy skazani za pojedynki. Pierwsze dni upłynęły mu na rozpoznaniu twierdzy i jej otoczenia. Podczas spacerów wokół murów stwierdził, że najdogodniejsze przejście do fortecy biegnie od strony wschodniej. Na dodatek pewnego razu dostrzegł kobietę, która rozwieszała pranie u stóp twierdzy. Bez przeszkód dotarła aż w pobliże bramy. Lux zorientował się więc, że jest tam jakieś przejście niewidoczne z okien jego celi. Tak upatrzył sobie drogę ucieczki z fortecy. Wcześniej musiał jednak wydostać się jakoś z celi. Mieściła się na najwyższym, trzecim piętrze budynku. Choć w oknach nie było krat, trudno było tą drogą wyjść na zewnątrz. Odległość od ziemi była bowiem zbyt duża, a do tego łatwo dostrzegłby go któryś ze strażników. By wyjść z budynku, Lux musiał zejść na jedną z niższych kondygnacji. Jednak przejścia były strzeżone przez strażników, kraty oraz żelazne drzwi. Ale kapitan miał w zanadrzu swoją tajną broń: druty do dziergania i atrament sympatyczny własnej receptury. Dzięki dzierganiu Lux miał rzekomo wyciszać się i relaksować. Jednak później wyjawił, że odpowiednio wygięte druty były doskonałym wytrychem. Dzięki temu mógł otworzyć kraty i drzwi, które oddzielały jego celę od pomieszczeń na niższych kondygnacjach. Z kolei atrament sympatyczny okazał się niezastąpiony w kontaktach z Francją. Wypisał nim w listach do brata przedmioty potrzebne do ucieczki. Krótko potem otrzymał je ukryte w okładkach przysyłanych z Francji książek. W ten sposób zaopatrzył się w trzy małe lekkie piły do metalu, 240 marek w złotych monetach, mapę okolic Kłodzka, kalendarz ścienny i paszport na fałszywe nazwisko. Kapitanowi sprzyjało szczęście. Przypadkiem por. Schmidt pozwolił zapoznać mu się z rozkładem jazdy pociągów, a nowy ordynans nie grzeszył zbytnio inteligencją. Niczego nie podejrzewał, gdy pewnego dnia Lux kazał mu kupić małą latarkę i pół kilograma pieprzu. Nie zaniepokoiło go też, gdy 27 grudnia kapitan polecił mu, by dzień później pod żadnym pozorem nie budził go przed jedenastą. Pisuar jako alibi Noc na ucieczkę Lux wybrał bardzo starannie. Były święta, więc w twierdzy brakowało kilku oficerów, a strażnicy stali się mniej czujni. O godzinie 23.30 kapitan ułożył na łóżku przygotowaną wcześniej kukłę, przykrył ją kocem i wyszedł z celi. Pozostawił ironiczny list, informujący, że postanowił skrócić czas pobytu w tak nieprzyjemnym miejscu. Przyświecając sobie latarką, otworzył masywne drzwi i kratę, które oddzielały go od niższych kondygnacji. W jednym z okratowanych okien przepiłował pręt. Potem po linie z ręczników zszedł 6 m w dół. Na dworze było dużo śniegu i minus 18 stopni. Lux zdjął więzienny uniform i założył czyste ubranie. Teraz musiał już tylko minąć strażnika, który strzegł bramy. Dochodziła piąta, a pociąg odjeżdżał o 5.40. Lux dotarł do pokrytego śniegiem żywopłotu, rozsypując po drodze pieprz. W ten sposób chciał zmylić psy z ewentualnej pogoni. Kiedy wartownik przy bramie odwrócił się do niego plecami, niepostrzeżenie wyszedł na oświetloną ulicę. Strażnik go dostrzegł, ale nie wszczął alarmu, widząc „poważnego mężczyznę, który dostojnie kierował się w stronę pisuaru”. Lux zagadnął wartownika: „Es ist kalt” („Jest zimno”), ale ten był tak zdumiony, że nic nie odpowiedział. Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś Była kobietą, której udało się pogodzić rzeczy niemożliwe. Uwielbiali ją zarówno Hitler, jak i Stalin. Pierwszy jako aktorkę, drugi – jako swoją agentkę. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/byla-jedyna-kobieta-uwielbiana-przez-hitlera-i-stalina-jej-szpiegowska-kariera-jest-wspominana-do-dzis-1b39285.jpg" width="517" height="700" alt="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" title="Była jedyną kobietą uwielbianą przez Hitlera i Stalina. Jej szpiegowska kariera jest wspominana do dziś" /> Ucieczka przez miasta Po opuszczeniu twierdzy kapitan skierował się w stronę dworca. Wcześniej jednak przyciął wąsy zgodnie z obowiązującą wtedy modą na tzw. szczotkę. Z Kłodzka dojechał pociągiem do Dittersbach (czyli Podgórza). Stamtąd udał się do Chotzen, a potem nadał telegram do Paryża. Była to wiadomość dla bliskich, że szczęśliwie przekroczył granicę austriacką. Do Wiednia dojechał ekspresem około 22.30. Następnie przez Innsbruck, Weronę, Mediolan, Lozannę i Pontarlier dotarł do Paryża. Znalazł się tam 31 grudnia 1911 roku o godzinie 7.21. W stolicy Francji na Luxa czekały gratulacje, ordery i niemała satysfakcja. Wziął odwet na wywiadzie niemieckim, a do tego Francuzi zdobyli rzecz bardzo cenną. Pełny tekst wyroku sądowego z nazwiskami agentów niemieckich, którzy zeznawali w procesie kapitana.
Niegdyś okładka z ludzkiej skóry nie była niczym zaskakującym. Dziś jest to nie do pomyślenia
Dzisiaj budzą odrazę pomieszaną z fascynacją. Tymczasem jeszcze półtora wieku temu książki z okładkami z ludzkiej skóry były po prostu modne.
W tym artykule: Spoczywaj w (moim) pokoju Okładki z ludzką skórą miały zagościć na półkach na zawsze Morderca w bibliotece Użyteczność skór przestępców Miłość po grobowej desce Zedrzeć z pacjenta skórę Wstydliwa przeszłość Książka ze skóry wylicytowana Pogrzeb „ludzkiej" książki Chciałbym, aby po śmierci w moją wygarbowaną skórę oprawiono książkę jako prezent dla mojej rodziny. Czy ktoś wie, jak się do tego zabrać? Jeszcze nie zdecydowałem dokładnie, wokół czego się »owinąć«, jestem otwarty na sugestie. To pomysł długoterminowy”. To nie scena z kolejnej części „Milczenia owiec”, ale post z forum internetowego ask.metafilter.com. Jego autorem jest Matt Doar, mężczyzna w średnim wieku pracujący w branży IT. „Dla mnie książka oprawiona w ludzką skórę nie różni się niczym od urny. Jest nawet fajniejsza” – tłumaczył swój pomysł Matt. Poza tym książki są przecież użyteczne, wyjaśniał na forum internetowym. Spoczywaj w (moim) pokoju Matt nie wybrał, okładką jakiej książki chciałby być. Takich wątpliwości nie miał James Allen alias George Walton. Przez lata był rozbójnikiem. Nikt nie śmiał się przeciwstawić, aż trafił do więzienia stanowego w Massachusetts. „Poprosił, aby jego wspomnienia opublikowano, a dwa egzemplarze oprawiono w jego skórę” – pisał w liście John A. Fenno, wnuk Johna, przez którego Walton trafił do więzienia. I to właśnie John otrzymał jeden z egzemplarzy książki zmarłego w 1837 roku przestępcy. Dziś pamiętniki znajdują się w bibliotece Boston Athenaeum. Pierwsze książki nie tyle oprawione, ile napisane na ludzkiej skórze, miały powstać w XIII wieku. Tak przynajmniej wynika z zapisków bibliotekarzy. Jean-Joseph Rive, XVIII-wieczny francuski duchowny i bibliotekarz twierdził, że na Sorbonie znajdują się dwie wykonane w ten sposób Biblie oraz dekretał z XIII wieku. „Ojciec Rive uważał, że ten pergamin (jedna z Biblii) został wykonany ze skóry kobiety. Ale ja sądzę, że to skóra z płodu jagnięcia” – kwestionował słowa swego poprzednika inny bibliotekarz, Gayet de Sansale, w 1782 roku. Amendine Postec z działu Manuskryptów Francuskiej Biblioteki Narodowej, gdzie aktualnie znajdują się te dzieła, stwierdziła, że „rozważania te są pozbawione jakichkolwiek podstaw naukowych”. Władze biblioteki nie sprawdzały, z czego zrobiono pergamin. „Oprawa tej książki to wszystko, co pozostało z mojego drogiego przyjaciela Jonasa Wrighta. Został on obdarty ze skóry przez Vawuma czwartego dnia sierpnia 1632 roku. Król Btesa dał mi tę książkę, która była jednym z najbardziej wartościowych przedmiotów biednego Jonasa, razem z kawałkiem skóry, by ją oprawić. Niech odpoczywa w pokoju” – taka notatka znajduje się na ostatniej stronie „Practicarum Questionum Circa Leges Regias Hispaniae”. Ten traktat prawniczy ma najstarszą oprawę wykonaną z ludzkiej skóry, jaką udało się zlokalizować. Znajduje się w bibliotece na wydziale prawa Uniwersytetu Harvarda. „Nigdy nie udowodniono, że książka faktycznie została oprawiona w ludzką skórę” – tłumaczy Karen Beck z działu kolekcji specjalnych Harvard Law School. W roku 1992 przeprowadzono testy DNA, ale wynik nie był rozstrzygający. Proces garbowania uszkadza bowiem DNA. „Ze względu na uszkodzenia woluminu wątpliwe, abyśmy przeprowadzili jakiekolwiek dalsze testy” – dodaje Karen. Kodeks Gigas nazywany jest Biblią Szatana. To największy średniowieczny manuskrypt na świecie Po średniowieczu pozostało wiele pamiątek, tak samo fascynujących, co zagadkowych. Jedną z tych, które aura tajemnicy otacza najszczelniejszym pierścieniem, jest Kodeks Gigas. Z powstaniem w... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kodeks-gigas-najwiekszy-sredniowieczny-manuskrypt-na-swiecie-fot-michal-manas-wikimedia-commons-cc-by-2-5-193cf0b.jpg" width="933" height="700" alt="Kodeks Gigas – największy średniowieczny manuskrypt na świecie (fot. Michal Maňas, Wikimedia Commons, CC-BY-2.5)" title="Kodeks Gigas – największy średniowieczny manuskrypt na świecie (fot. Michal Maňas, Wikimedia Commons, CC-BY-2.5)" /> Okładki z ludzką skórą miały zagościć na półkach na zawsze Wyroby antropodermicznego introligatorstwa, bo tak naukowo nazywa się sporządzanie opraw z ludzkiej skóry, miały na dobre zagościć na półkach bibliofilów podczas rewolucji francuskiej. Wtedy nie brakowało ani materiału (kaci nie nadążali obsługiwać gilotyn), ani ludzi oswojonych z okrucieństwem i makabrą. W Meudon podobno istniała specjalna garbarnia zajmująca się wyprawianiem ludzkiej skóry – przede wszystkim na elementy garderoby (miały powstawać m.in. kamizelki czy bryczesy). Jednak naukowcy do dziś spierają się o historyczność tego miejsca, a opisy, które przetrwały, to prawdopodobnie echo antyrewolucyjnej propagandy. A jednak coś w tej plotce jest. „Niewielu z nas, którzy odbyli grand tour, pominęło muzeum Carnavalet i nie widziało kopii francuskiej konstytucji z 1793 roku [oprawionej w ludzką skórę]” – pisał Amerykanin Lawrence S. Thompson w powojennym (1949) artykule o antropodermicznym introligatorstwie. Thompson grand tour niewątpliwie odbył i w artykule opisał nawet kolor oprawy (lekko zielony). Niestety, przedstawiciel muzeum nie chciał odpowiedzieć, czy ten egzemplarz nadal się tam znajduje. W kolejnych latach antropodermiczne introligatorstwo zadomowiło się po drugiej stronie kanału La Manche. Do sprzedaży trafiła najdłuższa książka na świecie. Nie da się jej przeczytać Ile warta jest najdłuższa książka na świecie? Co najmniej kilka miesięcznych pensji. Problem w tym, że fizycznie nie da się przeczytać jej w całości. Morderca w bibliotece „Uznaję cię za winnego i skazuję na śmierć przez powieszenie, a twoje ciało ma zostać przekazane anatomom” – podobnie brzmiące wyroki wydawali brytyjscy sędziowie na początku XIX wieku. Lekarze skwapliwie przyjmowali takie prezenty od wymiaru sprawiedliwości. Jedyną alternatywą, by przeprowadzić lekcję anatomii, było bowiem otwieranie grobów w poszukiwaniu ciał nadających się do sekcji. Przy okazji publiczne sekcje zwłok przestępców zaspokajały żądzę zemsty oraz ciekawość tłumów gapiów. Skazańców zaś taka kara dodatkowo hańbiła. Niekiedy lekarze dokonujący sekcji zachowywali skórę denata na później. Tak stało się m.in. w przypadku 18-letniego Johna Horwooda, który zakochał się w dziewczynie nieodwzajemniającej jego uczuć. W kwietniu 1821 roku odtrącony młodzieniec rzucił kamieniem w kierunku dziewczyny, trafiając ją w głowę. Po kilku dniach jego luba zmarła w miejscowym szpitalu po trepanacji czaszki. Horwooda skazano na śmierć. John Smith, lekarz, który przeprowadził operację, zeznawał następnie przeciwko chłopakowi, a później przeprowadzał jego sekcję. Był wyjątkowo zainteresowany tą sprawą (może czuł, że operacja poszła nie do końca zgodnie z regułami sztuki?), gdyż zebrał wszystkie dokumenty, a następnie oprawił je... w skórę wisielca. To nie jedyny taki przypadek. Podobny los siedem lat później spotkał skazanego na śmierć mordercę z hrabstwa Suffolk, George’a Creeda. Chirurg osobiście zdjął i wygarbował jego skórę, by następnie oprawić w nią historię słynnego w całym kraju przestępstwa. Na tym nie koniec podobieństw. Szkielety przestępców służyły studentom jako pomoc w nauce anatomii, a książki do dziś można oglądać w brytyjskich muzeach. Użyteczność skór przestępców Skórę przestępców wykorzystywano nie tylko, by upamiętnić ich własne czyny. Niejaki James Johnson z Norwich w 1818 roku został okładką słownika języka angielskiego pióra Samuela Johnsona (mężczyźni nie byli spokrewnieni). Z kolei skóra George’a Cudmore’a, powieszonego w 1830 roku, ponad 20 lat później została zużyta do oprawy utworów poetyckich Miltona. Dziś książka znajduje się w Westcountry Library w Devon. Co ciekawe, spokoju po śmierci (1813) nie miał zaznać wybitny poeta francuski Jacques Delille, który przetłumaczył „Raj utracony” Johna Miltona. Do pokoju, gdzie wystawiono jego zwłoki, wkradł się student prawa Aimé Leroy. Wyciął dwa płaty skóry – jeden z klatki piersiowej, drugi z nogi. „Kiedy wpadłem na pomysł wykradzenia tych fragmentów, tak kruchych, lecz tak cennych, opanował mnie on całkowicie i poczułem, jak napędza mnie szacunek dla tego wybitnego zmarłego człowieka. I popełniłem to bluźnierstwo jako akt czci” – wyjaśniał później swą motywację. W skórę poety oprawiono „Georgiki” Wergiliusza, które również przetłumaczył. Nie wiadomo, co się później z nimi stało. Miłość po grobowej desce Niecałe 150 lat temu podarek z własnej skóry mógł wyrażać nie tylko szacunek, ale i miłość. Pewna umierająca na gruźlicę dwudziestoośmioletnia hrabina poprosiła leczącego ją doktora Revauda o niezwykłą przysługę. Od lat kochała się platonicznie we francuskim astronomie Camille Flammarionie i pragnęła, aby medyk przekazał mu dowód jej miłości: fragment skóry z pleców, w który mężczyzna oprawiłby swe najnowsze dzieło. „Taki pomysł jest absolutnie dziwaczny – wyjaśniał astronom w liście do historyka i lekarza, dr. Augustina Cabanèsa. – Ale fragment tego pięknego ciała to wszystko, co z niego dziś przetrwało i może przetrwać kolejne wieki w stanie pełnej szacunku konserwacji”. Astronom spełnił życzenie hrabiny i oprawił w jej skórę „Terres du ciel”, które ukazało się w 1877 roku. Książka znajdowała się w obserwatorium w Juvisy w latach dwudziestych XX wieku. Flammarion nigdy nie poznał nazwiska darczyńcy, a romantyczna historia stała się minisensacją po obydwu stronach Atlantyku. Anonimowy pozostaje też rosyjski poeta, który – po upadku z konia – miał zlecić wygarbowanie skóry z amputowanej nogi, by oprawić w nią kolekcję własnych sonetów. Następnie zadedykował je swojej ukochanej. Tak przynajmniej twierdził Percy Fitzgerald w książce „Book Fancier” wydanej w 1887 roku. Książki tego typu – dla upamiętnienia ukochanych – powstawały też na życzenie kobiet. Na początku XX wieku do zakładu Elberta Hubbarda w Nowym Jorku, w którym pracował młody introligator Dard Hunter, przyszła wdowa, prosząc, by oprawić listy jej męża. Przyniosła własny materiał – skórę z pleców nieboszczyka. Gdy jakiś czas później Hunter dowiedział się, że kobieta ponownie wyszła za mąż, zastanawiał się, czy jej mąż, spoglądając na półkę z tomikiem, nie rozważa, jak wyglądałby jako tom II. „Miejmy nadzieję, że była to edycja limitowana” – zakończył tę anegdotę w swych wspomnieniach „My Life with Paper”. Ilustracje ze średniowiecznych manuskryptów nie przestają zadziwiać! Historia tzw. „iluminowanych rękopisów” jest ciekawsza i bardziej obsceniczna niż wam się wydaje! Zedrzeć z pacjenta skórę Bakcyl introligatorstwa antropodermicznego przekroczył Atlantyk w drugiej połowie XIX wieku. Od początku złapali go lekarze. Zwłaszcza ci ze szkoły medycznej w Pensylwanii. „Skóra, w którą oprawiono tę książkę, została wygarbowana ze skóry z uda Mary L., zmarłej na gruźlicę w Filadelfii w 1869 roku”. Taką notkę mogli przeczytać czytelnicy książki „Spekulacje na temat zapłodnienia u ludzkiej samicy”, której właścicielem był dr John Stockton-Hough. W filadelfijskim College of Physicians znajdują się cztery książki z jego kolekcji – trzy (o dolegliwościach kobiecych) zostały oprawione w skórę Mary L. Dr Stockton miał słabość do tej pacjentki. To u niej (pośmiertnie) zdiagnozował pierwsze w Filadelfii cysty nicieni, zyskując rozgłos. Być może w ten nietypowy sposób chciał ją uhonorować. W skórę pacjenta (oczywiście bez jego zgody) oprawił też swój własny traktat anatomiczny słynny anatom Joseph Leidy. Amerykanie wykorzystywali skórę pacjentów również w inny sposób. „Wielu lekarzy używa torebek z ludzkiej skóry do przechowywania co bardziej delikatnych narzędzi i twierdzą, że to najlepszy materiał, z którego można je wykonać” – taki wycinek z „St. Louis Post-Dispatch” znaleźli archiwiści College of Physicians w jednej z książek Stocktona... Nie tylko amerykańscy lekarze wykorzystywali w ten sposób szczątki pacjentów. „Wydawało mi się, że ta ciekawa niewielka książeczka o dziewictwie i rozrodczych funkcjach kobiet zyska na ponownej oprawie w coś nawiązującego do tematu; została więc oprawiona w kobiecą skórę wygarbowaną dla mnie przy użyciu sumaka” – zanotował dr Ludovic Bouland w swoim egzemplarzu XVII-wiecznego traktatu o dziewictwie „De integritatis & corruptionis virginum notis”. Skórę zdobył jako lekarz w Metz około 1865 roku. Jednak nie zawsze zdobywanie czy – jak nazwalibyśmy to dziś – kradzież skóry uchodziły lekarzom płazem. W 1866 roku medycy z Clamart zostali wyrzuceni z pracy – jak w pamiętnikach twierdzili bracia de Goncourt – za sprzedaż skóry z piersi kobiet introligatorowi z Faubourg Saint-Germain. Ów ekspert od opraw miał słynąć z przygotowywania książek dla fetyszystów. W podobny sposób były też podobno oprawione egzemplarz „Justine et Juliette” markiza de Sade’a oraz „Éloge du sein des femmes” Merciera de Compiègne. Niestety, nie sposób tego sprawdzić. Nie ma bowiem po nich śladu w bibliotekach. Jedynie notki w przed- i powojennych artykułach o antropodermicznym introligatorstwie, których autorzy, jak Lawrence S. Thompson, byli wyraźnie zażenowani, że muszą o nich wspominać. Wstydliwa przeszłość „Zwykłe” antropodermiczne oprawy również zaczęły wzbudzać wśród czytelników coraz większe kontrowersje. „Między modą na oprawy w ludzką skórę a dniem dzisiejszym wydarzyła się II wojna światowa, obozy koncentracyjne, Holocaust – tłumaczy tę zmianę zachowania dr Joanna Heidtman, psycholog i socjolog z Uniwersytetu SWPS. Horror, jakiego doświadczył świat, spowodował, że jakiekolwiek instrumentalne potraktowanie ciała zmarłego, wykorzystanie zwłok lub ich części wzbudzają nasz wewnętrzny protest. Druga wojna zmieniła nasz system wartości i społecznych norm”. Podziela tę opinię Paul R. Wolpe, bioetyk z Emory University. „Nasza wrażliwość w tym temacie wiąże się niewątpliwie częściowo z Holocaustem, gdy wykorzystywano ciała ofiar, by tworzyć produkty, łącznie z ich skórą” – stwierdza. Mimo to takie książki nadal powstawały. W bibliotece Slippery Rock University znajduje się tomik południowoamerykańskiej poezji erotycznej „El largo viaje” Tere Medina z 1972 roku. „Plemię Aguadilla z regionu Mayaguez zachowuje skórę z torsu zmarłych członków – głosi notatka na pierwszej stronie. – Mała część trafia na wolny rynek, gdzie jest niewielki, ale stały popyt. Ta okładka odzwierciedla ten popyt”. Nie wiadomo, w jaki sposób ani kiedy książka trafiła na uniwersytet. Podczas zmiany systemu katalogowego przepadły wszelkie informacje na ten temat. „Mam przeczucie, że książka została zakupiona ze względu na treść, a nie oprawę – Judy Silca, archiwistka ze Slippery Rock. – Książka nie cieszy się zbyt wielką popularnością wśród studentów. Od czasu do czasu odkrywają ją na nowo i wtedy narasta podekscytowanie” – dodaje. Wtedy też zaczynają się pielgrzymki do biblioteki oraz zabarwione sensacją teksty w studenckiej prasie. Wbrew temu bowiem, czego moglibyśmy się spodziewać, książki z antropodermiczną oprawą są dostępne dla czytelników. „Książkę można obejrzeć w pokoju ze zbiorami specjalnymi. Jednak ponieważ wystawialiśmy ją od lat, konserwator zadecydował, że nie można jej dotykać” – opowiada Mary Warnement z Boston Athenaeum, gdzie znajdują się wspomnienia Jamesa Allena. We wszystkich niemal bibliotekach, które mają w zbiorach antropodermiczne książki, wystarczy wypełnić odpowiedni wniosek i egzemplarz trafi na nasze biurko. Niektóre z nich (m.in. książki Stocktona) są eksponatami w muzeach. „Większość ludzi jest zszokowana samym pomysłem, że ktoś wykonał taką oprawę. Ale gdy już się otrząsną, stają się bardzo ciekawi” – opisuje zachowanie zwiedzających kurator Gail Boyle z muzeum M Shed w Bristolu. Tam w gablocie można oglądać akta z procesu Johna Horwooda. Co więcej, niektórzy chętnie zdobyliby taką książkę do własnej kolekcji. Książka ze skóry wylicytowana W 2007 roku Dom Aukcyjny Wilkinson’s Auctioneers sprzedał za 5400 funtów zbiór dokumentów dotyczący spisku prochowego z 1605 roku, rzekomo oprawiony w skórę jezuity Henry’ego Garneta. Nabywcą był anonimowy kupiec. Ta sprawa ma akurat jeszcze bardziej makabryczny odcień. Niektórzy twierdzą, że na okładce widać twarz ojca, który za zdradę został powieszony, ciągnięty końmi i poćwiartowany... W 2006 roku inną książkę z antropodermiczną oprawą znaleziono na jednej z ulic w Leeds. Spisany po francusku rejestr z końca XVIII wieku został prawdopodobnie upuszczony przez uciekającego rabusia. Jak poinformowało biuro prasowe West Yorkshire Police, po „intensywnych poszukiwaniach odnaleziono właściciela. Był nim mieszkaniec Leeds”. „Chęć posiadania książki oprawionej w ludzką skórę może być motywowana poczuciem wyjątkowości (ludzie definiują swoje „ja” także poprzez to, co posiadają), potrzebą łamania tabu, które mogłoby świadczyć o szczególnej indywidualnej odwadze – tłumaczy ten fenomen dr Heidtman. – Inni jeszcze mogą odnajdywać w tym wątki »romantyczne« – związane z pozostałością fizycznej, »realnej« obecności niebanalnych postaci – dawnych rabusiów, poetów itp.”. Pogrzeb „ludzkiej" książki „Egzemplarze książek o antropodermicznych oprawach, które mają wartość historyczną, powinny zostać zachowane dla nauki, chyba że są trywialne – uważa Paul Wolpe. W takim wypadku powinny zostać pochowane. Nie sprzeciwiałbym się, jeśli jakaś biblioteka naukowa chciałaby wystawiać książkę o takiej oprawie, traktując to jako przedsięwzięcie edukacyjne. Ale tylko wtedy, gdy zostanie udowodnione, że dawca skóry zrobił to świadomie i z własnej woli”. Idąc tym tropem, zarówno Mutter Museum, jak i M Shed w Bristolu powinny zdjąć książki z wystawy: ani Mary L., ani John Horwood nie chcieli rozstawać się ze swoją skórą... Świadomie i z własnej woli o to, by w jego skórę oprawić tomik poezji jego autorstwa, poprosił w testamencie Donald Eugene Russell ze stanu Oregon. „Donald bardzo lubił swą skórę. Uważał, że to jeden z jego większych atutów” – tłumaczyła wdowa Rachel Barton Russell jego ostatnią wolę w rozmowie z „The Free Lance Star”. Russell zmarł 3 lutego 1994 roku. Wykonaniu testamentu sprzeciwił się Oregon State Mortuary and Cemetary Board. Urzędnicy argumentowali, że takie postępowanie naruszyłoby stanowe przepisy dotyczące postępowania ze zwłokami. Sprawa trafiła do sądu. Wdowa zdecydowała się odstąpić od wykonania testamentu, a ciało skremowano. Najbardziej inspirujące książki o podróżach. Każdy podróżnik musi je przeczytać Książki o podróżowaniu zabierają nas do innego, czasem nieznanego nam świata. Z reportaży o tematyce podróżniczej można dowiedzieć się znacznie więcej, niż z krótkich artykułów w p... Dużych szans na realizację swego pomysłu nie ma też Matt Doar. Tu w grę nie wchodzą na razie ograniczenia prawne. Problemem są przede wszystkim potencjalni obdarowani. „Wciąż chciałbym to zrobić, ale ten pomysł jakoś nie trafia do mojej żony i dzieci – Ich pierwszą reakcją było krótkie: »Nie!«”. „Etyka związana z poszanowaniem martwego ciała ma pierwszeństwo przed wolą jednostki, która chciałaby, aby jej ciało wykorzystano w ten sposób – komentuje perypetie Russella i Doara Paul Wolpe. W przypadku Body Worlds i innych tego typu wystaw wykorzystujących ludzkie szczątki można argumentować, że mają misję edukacyjną – poznanie ciała”. „W przypadku opraw ze skór ludzi nie można znaleźć nawet takiego edukacyjnego uzasadnienia. Stąd działanie tego typu postrzegamy właśnie wyłącznie jako perwersyjne, naruszające – względną, ale jednak normę społeczną – dodaje Heidtman. Społecznie akceptujemy te życzenia dotyczące pośmiertnych losów własnych szczątków, których realizacja ma pomóc innym. Takich jak donacja organów do przeszczepu czy ofiarowanie zwłok do celów naukowych. Pobrzmiewa w tym nasze oparte na empatii, postreligijne podejście »eko«. Mówi ono, że życie innych ludzi jest ważniejsze niż symbolika i rytualizm związane z ciałem zmarłego. Ale do tego potrzebujemy właśnie uzasadnienia humanistycznego. Narcystyczne fantazje nie tyle o tym, by »być na okładce«, ile po prostu »być okładką«, nie znajdują społecznej akceptacji”. Nie ma więc obaw, że w przyszłości ktoś odłoży nas na półkę. Nawet jeśli będziemy tego chcieli.
Strzały w Mayerlingu. Tajemnicza zbrodnia z zaskakującym finałem
Sto trzydzieści lat temu rodem Habsburgów wstrząsnęła niewyobrażalna i tajemnicza tragedia. Możliwe, że kosztowała ich utratę imperium! Spekulacje, czy w Mayerlingu doszło do podwójnego samobójstwa, morderstwa czy zamachu, były tak intrygujące, że doprowadziły do… kradzieży zwłok.
W tym artykule: Bez hamulców Czaszka i rewolwer Pełna cenzura Gra w kulki Ciąża, która zachwiała imperium W rękach patologów i bankierów Porwanie pomogło W grudniu 1992 r. Austriaków zszokowała informacja, że z grobu na zabytkowym cmentarzu koło opactwa w Heiligenkreuz zrabowano zwłoki. Nie byle kogo, bo Marii Vetsery – kochanki Rudolfa Habsburga, czyli syna cesarza Franciszka Józefa i następcy tronu Austro-Węgier. To właśnie ta młoda baronówna pożegnała się z życiem razem z Rudolfem w 1889 r., zaś ich tragiczna historia znalazła się na ustach całego świata. Było to samobójstwo czy ktoś je upozorował? A może doszło do zamachu? Rabunek z 1992 r. mógł oznaczać, że ktoś próbuje ukryć prawdę na wieki – nim pojawi się pomysł, by zwłoki przebadali współcześni kryminolodzy. Bez hamulców Arcyksiążę Rudolf Habsburg (ur. 1858 r.) był człowiekiem wykształconym i inteligentnym. Zapowiadał się na godnego następcę Franciszka Józefa I na tronie wielokulturowego 40-milionowego mocarstwa. Lecz jeszcze więcej niż talentów miał na koncie romansów. Nie przerwał ich nawet ożenek. Jego małżonka księżniczka Stefania Klotylda Koburg szybko przyzwyczaiła się do skoków w bok Rudolfa. Nie było to zresztą nic szokującego w świecie koronowanych głów. Gorzej, że odczuła romanse męża na własnej skórze w najgorszy możliwy sposób: zaraził ją chorobą weneryczną. Plotki o prowadzeniu się arcyksięcia nie tylko nie odstraszały kolejnych kochanek, lecz wręcz je przyciągały. Jesienią 1888 r. za sprawą hrabiny Larisch – bratanicy cesarzowej Elżbiety, matki Rudolfa – do arcyksięcia zbliżyła się siedemnastoletnia baronówna Maria Vetsera. Ta córka dyplomaty i bogatej Greczynki z kupieckiej rodziny była uroczą i inteligentną kokietką, czarującą mężczyzn pięknymi ciemnymi włosami, długimi rzęsami i bujnymi kształtami. Upatrzył ją sobie książę Miguel Bragança, pretendent do portugalskiego tronu. Lecz takie perspektywy wcale nie wyczerpywały ambicji młodej arystokratki, być może zachęcanej przez swoją matkę. Następca tronu cesarskiego: to była dopiero partia! Co z tego, że już żonaty. Pod wpływem lektur francuskich romansów Maria nie miała oporów przed nawiązaniem romansu. A hrabina Larisch, mająca opinię luksusowej stręczycielki na usługach Rudolfa, postanowiła za jednym zamachem spełnić marzenia dziewczyny i przypodobać się arcyksięciu. Przekazywała liściki, organizowała schadzki, zapewniła parze wynajęte mieszkanie. Za to wszystko była oczywiście hojnie wynagradzana. W Niemczech odkryto prawdopodobnie największy masowy grób w Europie. Pochowano w nim ponad 1000 osób Archeolodzy z Niemiec twierdzą, że odkryli prawdopodobnie największy masowy grób, jaki kiedykolwiek odnaleziono w Europie. Wstępne badania wykazały, że pogrzebano w nim ofiary epidemii czarn... Czaszka i rewolwer Póki para spotykała się pokątnie, Wiedeń milczał. Lecz Rudolf zaczął rozbijać się z Vetserą powozem. Na dodatek Maria zaczęła demonstracyjnie okazywać, z kim pozostaje w zażyłych relacjach. We włosach zaczęła nosić diadem, niczym koronę. A podczas balu w ambasadzie niemieckiej 27 stycznia 1889 r. nie oddała arcyksiężnej Stefanii należnych honorów. Już wcześniej pojawiały się głosy, że Rudolf chce unieważnić małżeństwo. Teraz wróciły ze zdwojoną siłą. Sprawa była śmiertelnie poważna. Do uszu Franciszka Józefa doszło, że Rudolf skontaktował się już ze Stolicą Apostolską w sprawie stosownego postępowania. Arcykatolickiemu cesarzowi nie mieściło się to w głowie! Uważał, że syn dla kaprysu kompromituje Habsburgów. Zażądał od Rudolfa honorowego zachowania. Miał zerwać z kochanką i skupić się na obowiązkach. Ale arcyksiążę miał już chyba tego dosyć. Kłócił się z ojcem, domagając się większego udziału w polityce cesarsko-królewskiej monarchii. Irytował się, że Austro-Węgry poddają się wpływom Niemców, kanclerza Bismarcka i cesarza Wilhelma II. Sam widział przyszłość państwa w jego wielokulturowości, w sojuszu z narodami słowiańskimi cesarstwa. Chciał liberalnych reform, ale mógł tylko o tym rozmawiać i pisać, incognito, w prasie. Widział, że z każdym dniem pozycja państwa Habsburgów słabnie i nie mógł nic na to poradzić. Nieudane małżeństwo z belgijską księżniczką, z którego nie pozwalano mu się wyplątać, tylko pogłębiało jego depresję. Był w coraz gorszej formie (być może także z powodu postępującego syfilisu). Zaglądał do kieliszka i sięgał po narkotyki. Miał obsesję śmierci. W gabinecie trzymał pod ręką czaszkę i rewolwer. W grudniu 1888 r. zaczął szukać partnerki do samobójstwa. Początkowo zaproponował to nie Vetserze, lecz 24-letniej aktorce Mitzi Kaspar. Kochance, z którą spotykał się równolegle z Marią. Aktorka jednak zbyt kochała życie, by zgodzić się na samobójczy pakt z arcyksięciem. Habsburg musiał szukać dalej. Pewnego dnia zastał Vetserę, jak w jego gabinecie z ciekawością ogląda czaszkę i rewolwer. Zdziwił się, ale nastolatka zapewniała, że wcale nie napawają jej lękiem. To wtedy Rudolf mógł pomyśleć, że wreszcie znalazł właściwą partnerkę do odejścia z hukiem z tego niewdzięcznego świata. Para wyglądała na zdesperowaną, choć znała się zaledwie kilka miesięcy. Vetsera ofiarowała arcyksięciu papierośnicę z wygrawerowanym zdaniem „Dziękuję przeznaczeniu”. On dał jej pierścień z dedykacją obiecującą „miłość aż do śmierci”. Brzmiało to dosyć dwuznacznie. Pełna cenzura Rankiem 30 stycznia 1889 r. w pałacyku myśliwskim w Mayerlingu towarzystwo, które bawiło się razem z Rudolfem, odpoczywało po upojnej nocy. Kiedy kamerdyner arcyksięcia zapukał do drzwi jego pokoju, by poinformować o przygotowaniach do polowania, które Habsburg sam wcześniej zaplanował, nikt mu nie odpowiedział. Służący spróbował pół godziny później, ale znów bez rezultatu. Tym razem się przestraszył. Razem z przyjaciółmi Rudolfa – hrabią Hoyosem i księciem Koburgiem – postanowili wyważyć drzwi. W pokoju zobaczyli Rudolfa leżącego w łóżku w samej koszuli. Był blady jak trup, na ustach miał krew. Kamerdyner sądził, że mógł się otruć. Dopiero Koburg wypatrzył ranę postrzałową i rewolwer. Obok leżała młoda kobieta. Tymczasem hrabia Hoyos ruszył już z tragiczną informacją do Wiednia. Najpierw usłyszała ją cesarzowa Elżbieta, słynna Sisi. Nie była w stanie lub nie chciała powiedzieć całej prawdy mężowi. Stwierdziła, że Rudolf nie żyje, a otruła go jedna z kochanek, po czym sama zażyła strychninę. Musiało upłynąć trochę czasu, zanim cesarz dowiedział się, że w Mayerlingu znaleziono Rudolfa z przestrzeloną czaszką, z pistoletem w dłoni. Obok leżała z przestrzeloną lewą skronią Maria Vetsera. Ponieważ była praworęczna, można było wyciągnąć wniosek, że to nie ona się zabiła. Taka informacja nie mogła jednak trafić do opinii publicznej! Ba, nawet wersja o otruciu była zbyt szokująca. „Następca tronu, arcyksiążę Rudolf żyć przestał” – tylko taki lakoniczny komunikat wydał premier von Taaffe. Redaktorzy prześcigali się w wyrazach ubolewania i wychwalaniu zasług zmarłego, nikt jednak nie zagłębiał się w szczegóły zgonu. Polskojęzyczni mieszkańcy imperium mogli nawet przeczytać w krakowskim „Czasie” wierutne kłamstwa: „Dworskie relacje zgodne są w tym, że dziś z rana znaleziono w Mayerlingu następcę tronu nieżywego w łóżku i że umarł, o ile się zdaje na paraliż serca. Obiegające po mieście wieści o wypadku, o spadnięciu z powozu, o nieszczęściu zaszłym na polowaniu, o tym, że serce Arcyksięcia przestrzelone; wszystkie są nieautentyczne a zdaniem ludzi kompetentnych i rozważnych bezpodstawne”. Jednocześnie dwór cesarski przekonywał Stolicę Apostolską, że Rudolf zapadł na psychiczną chorobę, co przyczyniło się do tragedii. Taka interpretacja wydarzeń gwarantowała, że będzie można zorganizować Rudolfowi godny, uroczysty, katolicki pochówek. Każdy inny byłby wstydem dla Habsburgów. A co z dziewczyną, którą znaleziono u boku Rudolfa? Watykan mógł się o tym dowiedzieć, ale nie poddani Habsburgów. Władze nie tylko ukryły, że kochanka została zastrzelona. Udawały, że nikogo z Rudolfem nie było! Do austro-węgierskiej prasy nie mogło się przedostać ani jedno słowo o Marii Vetserze. Jej ciało potajemnie zabrano z Mayerlingu i pochowano pod osłoną nocy na cmentarzu w Heiligenkreuz. Gra w kulki Lecz przecieków dotyczących prawdziwych okoliczności śmierci nie dało się ukryć. Pisała o nich bez oporów zagraniczna prasa. Sprowadzane do Wiednia gazety rekwirowała wprawdzie policja, ale poczta pantoflowa robiła swoje. Nazwisko kochanki towarzyszącej arcyksięciu feralnej nocy stało się tajemnicą poliszynela. Brak pełnych wyjaśnień ze strony dworu potęgował plotki, prowadząc do kolejnych przypuszczeń dotyczących przyczyn i okoliczności tragedii. Narastały przez dziesięciolecia, a napędzane kolejnymi wspomnieniami i wywiadami członków rodu Habsburgów przybierały formy najbardziej fantastycznych hipotez. Ktoś rozpuścił plotkę, że Rudolf uwiódł i przyprawił o ciążę księżniczkę Aglaię von Auersperg. W efekcie został wyzwany przez jej brata na pojedynek. Miał odbyć się w stylu amerykańskim. To znaczy, że obaj uczestnicy losowali różnokolorowe kulki – kto wyciągnął czarną, musiał popełnić samobójstwo. Rudolf przegrał i honorowo dotrzymał słowa. Ktoś inny rozpowiadał, że para kochanków popełniła samobójstwo, bo zorientowała się że są rodzeństwem! W tej wersji Franciszek Józef miał przed laty romans z matką Vetsery. Z drugiej strony pojawiły się plotki, jakoby arcyksiążę zginął z ręki leśniczego z Mayerlingu, któremu uwiódł żonę. Albo że zabójstwo było efektem pijackiej orgii. Inni w ogóle nie wierzyli, że Rudolf zginął. Ich zdaniem nie trafił do grobu, lecz uciekł z Vetserą do Ameryki Południowej! Ciąża, która zachwiała imperium Nic jednak nie przebiło plotek, jakoby w chwili śmierci Maria była w ciąży z Rudolfem i to stało się bezpośrednią przyczyną tragedii. Wedle jednej z wersji wydarzeń Vetsera zmarła po nieudanej aborcji, a Rudolf nie był w stanie tego przeżyć. Według drugiej, spodziewając się dziecka z Marią, arcyksiążę postanowił za wszelką cenę doprowadzić do rozwodu ze Stefanią. To zapewne oznaczałoby nie tylko skandal, ale i wydziedziczenie syna przez cesarza. Jednak zdaniem niektórych badaczy Rudolf miał w rękawie jokera. Mógł liczyć na królewski tron Węgier, może nawet z Marią u swego boku! W 1888 r. dochodziło bowiem do ostrych napięć w cesarsko-królewskiej monarchii. Węgrom nie w smak było „zniemczanie” państwa. Bunt przeciw Franciszkowi Józefowi wisiał w powietrzu. Sojusznikiem Węgrów mógł stać się właśnie antyniemiecki, liberalny i buntowniczy Rudolf. Nie znajdując u ojca zrozumienia dla swoich planów i wizji, arcyksiążę mógł zdecydować się na pójście własną drogą. Nawet kosztem rozpadu państwa. Świadczyć może o tym historia ujawniona po latach przez skazaną na niesławę hrabinę Larisch. Kilka dni przed strzałami w Mayerlingu wystraszony arcyksiążę chciał zdeponować u niej jakieś supertajne dokumenty. U niej, bo hrabina była jedną z niewielu osób, którym ufał i której tajna policja nie łączyła z polityką. Miłośnicy spiskowych teorii podchwycili ten wątek. Ich zdaniem w zdeponowanej skrzynce mogły znajdować się dokumenty świadczące o spisku. A gdyby Rudolf rzeczywiście zamierzał doprowadzić do rozpadu CK monarchii, jego życie istotnie znalazłoby się w niebezpieczeństwie. Byłoby aż zbyt wielu chętnych, by go zabić! Poczynając od cesarskich służb, które musiałyby ukarać go za zdradę i zapobiec wojnie domowej, kończąc na obcych wywiadach – np. niemieckim. W końcu kanclerz Bismarck i kajzer Wilhelm II nie znosili Rudolfa, chętnie widzieliby innego następcę tronu austro-węgierskiego. A już na pewno nie w smak była im zmiana układu sił w tej części świata ograniczająca wpływy niemieckie. W rękach patologów i bankierów Ekshumacja zwłok pozwoliłaby wyjaśnić choć część z niejasnych okoliczności tragedii. Czy Vetsera na pewno została zastrzelona? Czy w chwili śmierci była w ciąży? I czy w ogóle to ona leży grobie? Okazja nadarzyła się sama – po II wojnie światowej. Grób Vetsery naruszyli wtedy szukający kosztowności czerwonoarmiści okupujący Austrię do 1955 r. Rodzina Vetsery zorientowała się, że doszło do dewastacji i po tym, jak Rosjanie opuścili kraj, dla porządku pozwoliła lekarzowi zbadać stan szczątków Marii. Stwierdził on rozległe uszkodzenie czaszki: nie wiadomo jednak, czy powstało od kuli, czy doszło do niego podczas barbarzyńskiego otwarcia mogiły przez Rosjan. To badanie niewiele więc wyjaśniło. Sprawa odżyła po zniknięciu zwłok Vetsery w 1992 r. Szybko okazało się, że stali za tym nie żadni tajemniczy spiskowcy, lecz niejaki Helmut Flatzelsteiner – handlarz meblami, mający obsesję na punkcie tragedii w Mayerlingu. Nie zamierzał ukrywać prawdy o tragedii z 1889 r., lecz chciał ją odkryć. Porwał szczątki Vetsery, aby prywatnie zlecić ich badania kryminalistyczne. Nie wyjawił oczywiście lekarzom, skąd naprawdę pochodzą dostarczone im kości. Udał, że chodzi o dawno zmarłą osobę z jego rodziny. Interesował go jej wiek, przyczyna zgonu i fakt, czy była w ciąży. Kolejne analizy wykazały, że to faktycznie zwłoki młodej kobiety. Nie znaleziono śladu, by w chwili śmierci była w ciąży. Stan czaszki faktycznie uniemożliwiał stwierdzenie, czy została zastrzelona. Porwanie pomogło Porwanie zwłok przez Flatzelsteinera (którego, notabene, ukarano za to tylko grzywną) wykluczyło więc pewne fantastyczne hipotezy, choć sprawy nie rozwiązało. Na kolejny krok do prawdy trzeba było czekać do 2015 r. Ujawniono wtedy, że w sejfie prywatnego Banku Schoeller znaleziono pożegnalne listy Vetsery do rodziny. Były zamknięte w kopercie zalakowanej pieczęcią Rudolfa. Wynikało z nich, że dziewczyna szykowała się do wspólnego samobójstwa z arcyksięciem i zdecydowała się na ten krok z miłości. Kto ukrył te listy i dlaczego, nie ujawniono. Lecz zapewne był to ktoś z dworu cesarskiego lub kół rządowych, które manipulowały śledztwem i chciały ukryć prawdę przed poddanymi Habsburgów. Paradoksalnie, przez to przyczyniły się też do powstania niestworzonych plotek! W tej sytuacji większą zagadką Mayerlingu pozostaje, co by było, gdyby Rudolf nie zginął. Po jego zgonie trzeba było bowiem wskazać nowego następcę tronu. Franciszek Józef więcej synów nie miał. Ostatecznie wybór padł na bratanka Franciszka Ferdynanda. Zdecydowanie mniej liberalnego i bardziej proniemieckiego niż Rudolf. Ale Franciszek Ferdynand też nie miał szczęścia. To od zamachu na niego w Sarajewie (1914 r.) rozpoczęła się I wojna światowa, a w konsekwencji upadek domu Habsburgów. Tragedia rozgrywała się na oczach sędziwego Franciszka Józefa, który żył aż do 1916 r. Możliwe, że gdyby udzielił Rudolfowi o jedną ostrą reprymendę mniej, cesarstwo by przetrwało, a historia świata potoczyłaby się zupełnie innym torem. Nasz ekspert Adam Węgłowski Adam Węgłowski – dziennikarz i pisarz. Były redaktor naczelny magazynu „Focus Historia”, autor artykułów m.in. do „Przekroju”, „Ciekawostek historycznych”. Wydał serię kryminałów retro o detektywie Kamilu Kordzie, a także książki popularyzujące historię, w tym „Bardzo polską historię wszystkiego” oraz „Wieki bezwstydu”. Napisał też powieść „Czas mocy” oraz audioserial grozy „Pastor” – rozgrywający się na przełomie wieków XVII i XVIII w Prusach. W swoich rodzinnych stronach, na Mazurach, autor umiejscowił także powieści „Pruski lód ” oraz „Upierz”.
Islamski architekt Sinan przekształcał kościoły w meczety. Talentem dorównywał Michałowi Aniołowi
Dobudował minarety do chrześcijańskiej świątyni Hagia Sophia, by przypieczętować islamizację Konstantynopola. Ale obsesją Sinana było udowodnienie, że muzułmanie potrafią wznieść budowlę większą od dzieła architektów cesarza Justyniana. Chciał przyćmić chrześcijaństwo.
W tym artykule: Skąd pochodził Sinan? Przejście na islam i kariera wojskowa Nadworny architekt sułtana Sinan zdobywa wpływy w państwie Pierwsze dzieła Sinana Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Do wieczności i w kosmos Przeciętnemu Europejczykowi jego imię niewiele mówi. To zrozumiałe, bo nikt nie był zainteresowany popularyzowaniem człowieka, który w krajach podbitych przez Imperium Osmańskie przekształcał kościoły w meczety albo wznosił monumentalne budowle na chwałę islamu i sułtanów. Oficjalny katalog Tazkirat-al-Abniya wymienia 476 obiektów zaprojektowanych przez Sinana, z których do dziś przetrwało około dwustu. Na tej liście znalazło się: 146 meczetów, 56 pałaców, 55 medres (szkół koranicznych), 48 hammamów (wielkich łaźni publicznych), 22 mauzolea, 20 karawanserajów (zajazdów), 8 mostów, 6 akweduktów. Najsłynniejsze z nich – Meczet Selima w Edirne i most na Drinie w Višegradzie – to perły architektury wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... Działał w tym samym czasie, co Michał Anioł i chociaż nie dorównał mu sławą, nie ustępował talentem. Stał się dla kultury islamu tym, kim genialny Włoch dla sztuki europejskiej i chrześcijańskiej. Zrobił bajeczną karierę na dworach Sulejmana Wspaniałego i jego dwóch następców. Zaczął ją późno, mając już niemal 50 lat. Wcześniej był... chrześcijaninem i żołnierzem. Skąd pochodził Sinan? W nielicznych dokumentach dotyczących jego młodości znajduje się wzmianka, że był synem kamieniarza i cieśli Abdülmennana. Takim „imieniem” z reguły określano innowierców, których dzieci przeszły na islam. Wynika z tego, że Sinan pochodził z rodziny chrześcijańskiej. Potwierdza to jeszcze jeden zapis. W 1573 r. mieszkańcy jego rodzinnego miasteczka Ağirnas w środkowej Anatolii zwrócili się do bardzo już wówczas wpływowego ziomka o pomoc. Na mocy dekretu sułtana Selima II mieli bowiem zostać – jak inni chrześcijanie z tego regionu – przesiedleni na zdobyty dwa lata wcześniej przez Turków Cypr. Delegacji, która przybyła do Stambułu, przewodniczył brat Sinana. Misja zakończyła się sukcesem, krewnych architekta wyłączono spod dekretu. Gdyby nie byli chrześcijanami, nie musieliby o to zabiegać. Niewiadomą pozostaje natomiast jego narodowość. Selim II kazał deportować na Cypr przede wszystkim Ormian, co miało zmienić strukturę etniczną wyspy zamieszkanej przez Greków. Dlatego wielu historyków przyjmuje, że najwybitniejszy architekt Imperium Osmańskiego był z pochodzenia Ormianinem. W bibliotece pałacu Topkapi znaleziono jednak krótką notkę określającą jego ojca jako Christos. Oznaczało to nie tyle chrześcijanina, ile prawosławnego Greka. Na jeszcze inny trop wpadł Percy Brown, brytyjski badacz sztuki Indii. W dokumentach z czasów panowania Wielkich Mogołów odkrył relację o niezadowoleniu cesarza Babura z pracy swoich architektów. Zdegustowany władca postanowił zaprosić „ulubieńca sułtana, albańskiego geniusza Sinana”, by ich dokształcił. To prawdopodobnie pomyłka wynikająca z braku informacji, ale hipoteza, że Sinan był Albańczykiem, też ma swoich zwolenników. W 1935 r. zespół tureckich naukowców o radykalnie nacjonalistycznych poglądach dokonał ekshumacji jego szczątków i na podstawie badań czaszki orzekł, że był... Turkiem. Teoria mile łechcąca narodową dumę jest wciąż żywa, ale nie da się jej obronić. Gdyby była prawdziwa, Sinan nie zostałby w dramatycznych okolicznościach wyrwany z rodzinnego domu. Przejście na islam i kariera wojskowa Co 5–7 lat w Imperium Osmańskim przeprowadzano tzw. dewszirme, czyli przymusowy pobór do korpusu janczarów. Każda rodzina chrześcijańska musiała wówczas oddać jednego syna. Chłopców kierowano do koszar, gdzie w pełnej izolacji od świata poddawano ich musztrze i indoktrynacji. Najzdolniejszym zapewniano solidne wykształcenie, przygotowując do służby w gwardii przybocznej sułtana lub pracy urzędniczej. Sinana, który nosił jeszcze chrześcijańskie imię – prawdopodobnie Jusuf (Józef) – zabrano z rodzinnego domu w roku 1511. Miał już około 20 lat i był jednym z najstarszych rekrutów. Dlatego nie skierowano go do elitarnej szkoły janczarów przy sułtańskim pałacu Topkapi, lecz do pomocniczej placówki prowadzonej przez wielkiego wezyra. Tam przeszedł na islam i przybrał nowe, odpowiednie dla żołnierza imię: Sinan to grot włóczni. Dzięki umiejętnościom, jakie zdobył w warsztacie ojca, Sinan został przydzielony do oddziału inżynieryjnego. Prawdopodobnie brał udział w walkach z joannitami o Rodos (wyspę zajętą przez Turków w roku 1522). Na pewno uczestniczył w zdobyciu Belgradu (1521), katastrofalnej dla Węgrów bitwie pod Mohaczem (1526) i oblężeniu Wiednia (1529). Islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna ochrona zdrowia mogłaby się wiele nauczyć Już ponad tysiąc lat temu islamscy medycy leczyli ludzi, a nie choroby. Współczesna medycyna nadal mogłaby się od nich wiele nauczyć. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/1000-lat-temu-islamska-medycyna-byla-niezwykle-skuteczna-wspolczesna-sluzba-zdrowia-moglaby-sie-wiele-nauczyc-b7d7b4a.png" width="700" height="700" alt="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" title="1000 lat temu islamska medycyna była niezwykle skuteczna. Współczesna służba zdrowia mogłaby się wiele nauczyć" /> Szybko stał się ekspertem od fortyfikacji, awansował w armii na architekta. Pogłębiał wiedzę, przeprowadzając oryginalne eksperymenty. Gdy otrzymał rozkaz wyburzenia obiektów niepasujących do planu nowej zabudowy Kairu, nie pozwolił na ich bezmyślne zniszczenie. Owszem, zrównał je z ziemią, ale wykorzystał tę okazję do badań nad nośnością budynków, poznając słabe i mocne strony rozmaitych konstrukcji. Nadworny architekt sułtana Po kampaniach w Europie w 1535 r. został przeniesiony na front wschodni, gdzie Sulejman Wspaniały wojował z Persją. Sinan zasłużył na uznanie sułtana, konstruując prowizoryczne łodzie, na których sprawnie przeprawiono artylerię przez rozległe jezioro Wan. Otrzymał za to awans na janczarski odpowiednik pułkownika. Trzy lata później znów był w Europie. W rekordowym czasie 13 dni (wg niektórych źródeł 30) zbudował most nad rzeką Prut w Mołdawii. Ponieważ osiągnął już wiek, w którym janczarzy przechodzili w stan spoczynku (45–50 lat), zachwycony dowódca ekspedycji mołdawskiej Çelebi Lütfi Pasza rekomendował go na stanowisko nadwornego architekta. Lepszego protektora nie mógł sobie wymarzyć. Çelebi prywatnie był szwagrem sułtana i właśnie awansował na urząd wielkiego wezyra. Sinan żołnierz mógł zacząć pracować na nowy przydomek: Mimar, czyli Budowniczy. Sinan zdobywa wpływy w państwie Chociaż uważano go za genialnego artystę, sam przedstawiał się skromnie jako rzemieślnik. Sporo w tym orientalnej kokieterii. W rzeczywistości Sinan bezwzględnie wykorzystywał swe wpływy na dworze, stając się jedną z najważniejszych osób w państwie. Urząd nadwornego architekta przekształcił w potężną instytucję, dla której pracowały tysiące inżynierów, robotników i niewolników. Ludowe powiedzenie głosiło, że „sułtan żyje tak długo, jak długo buduje”. Sulejman Wspaniały traktował je poważnie i zamienił Stambuł w wielki plac budowy. Z jego czasów przetrwało ponad 50 monumentalnych obiektów, ale boom inwestycyjny nie ograniczał się do stolicy. Dzieła Sinana powstawały w całym imperium, od Sofii (działający do dziś meczet Banya Bashi i przekształcony w cerkiew meczet Bosnali Mehmed Pasza), przez Damaszek (kompleks religijny Tekkiye), po Krym (meczet Juma-Jami w Eupatorii). Było fizyczną niemożliwością, by jeden człowiek wykonał ponad 400 wielkich projektów. Rola Sinana często sprowadzała się do naszkicowania ogólnego zarysu budowli i nadzorowania podwładnych, którzy sporządzali szczegółowe plany. Jednak najbardziej prestiżowe projekty prowadził sam. Zachowała się wypowiedź, w której podzielił swe długie, niemal stuletnie życie na trzy okresy: ucznia, czeladnika i mistrza. Każdy wieńczył coraz doskonalszą, bardziej okazałą budowlą. Pierwsze dzieła Sinana Za pracę uczniowską uznał meczet Şehzade w Stambule. Sulejman Wspaniały i jego słowiańska żona Roksolana chcieli tym monumentem upamiętnić swego pierwszego syna Mehmeda Şehzade, który w wieku 21 lat zmarł na ospę. W budowli widać już wyraźnie elementy charakterystyczne dla stylu Sinana. Przede wszystkim staranne zaplanowanie całego kompleksu obejmującego nie tylko meczet, lecz także mauzoleum zmarłego księcia, medresę, karawanseraj i jadłodajnię dla ubogich. Do tej pory poszczególne obiekty dobudowywano w sposób chaotyczny, nie przywiązując wagi do harmonijnego wyglądu całości. Sinan to zmienił. Turcja: 5 sekretów państwa na styku kultur Najbardziej europejskie z wszystkich bliskowschodnich państw kusi swoją bogatą historią i nieprzeniknioną kulturą. Nie sposób opisać wszystkiego, co dziś oferuje turystom Turcja. Warto jed... Jednocześnie rozpoczął eksperymenty z powiększaniem kopuły. Zadanie było trudne, gdyż wymagało perfekcyjnego dopasowania elementów nośnych (filary, kolumny, łuki, ściany) do olbrzymiego ciężaru sklepienia. Każdy błąd w obliczeniach groził zawaleniem budowli. Dodatkową trudność sprawiała konieczność dostosowania wnętrza do liturgicznych potrzeb islamu. W bazylikach chrześcijańskich świętość skupia się na ołtarzu zamykającym wydłużoną nawę. W meczecie jednakowo święte jest każde miejsce. By osiągnąć pożądany efekt, Sinan musiał więc przenieść akcenty z długości na szerokość. Nie mogąc budować na planie krzyża, eksperymentował z sześcio- i ośmiokątami. Do wsparcia sklepienia meczetu Şehzade wykorzystał osiem potężnych kolumn i – to już było nowatorskie rozwiązanie – cztery półkopuły. Jego zdaniem 19-metrowa średnica głównej kopuły wystarczała jedynie dla „pracy uczniowskiej”. Do rekordu Hagia Sophii brakowało jeszcze niemal połowy. Okazja do poprawienia wyniku pojawiła się w roku 1550. Będący wówczas u szczytu potęgi Sulejman Wspaniały postanowił wznieść w Stambule budowlę godną swego majestatu. Wykonanie zadania zlecił nadwornemu architektowi. Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Przez 7 lat na dominującym nad miastem wzgórzu budowano Süleymaniye (meczet Sulejmana). Pod względem rozmiarów dzieło Sinana wreszcie dorównało świątyniom chrześcijańskim. Meczet mógł pomieścić 5000 osób. A to nie wszystko. Wokół głównego gmachu powstały 4 medresy, szpital, łaźnia, jadłodajnia, karawanseraj, dziedziniec z fontanną dla rytualnych ablucji. Po śmierci Sulejmana i Roksolany Sinan zbudował na cmentarzu za meczetem ich mauzolea. Olbrzymi kompleks zdominowany przez wysoką na 50 m kopułę, cztery 72-metrowe minarety i około 400 mniejszych kopułek nie przytłacza, lecz tworzy harmonijny układ architektoniczny. Sinan po mistrzowsku panował nad proporcjami poszczególnych elementów, ale i to dzieło uznał jedynie za pracę czeladniczą. Wciąż czuł się niespełniony. „Chrześcijanie uważają, że pokonali muzułmanów, ponieważ w świecie islamu nie zbudowano kopuły, która mogłaby dorównać kopule katedry Hagia Sophia. Największym zadaniem, jakie postawiłem przed sobą, było zbudowanie takiej kopuły, co uspokoiłoby moje serce” – powiedział zaprzyjaźnionemu kronikarzowi Mustafie Sâi Çelebiemu. Miał 80 lat, gdy przystąpił do wykonania tego zadania. Umożliwił mu to następca Sulejmana sułtan Selim II. W 1569 r. postanowił zbudować własny imperialny meczet. Nie w zatłoczonym stołecznym Stambule, gdzie trudno już było o odpowiednio eksponowane miejsce, lecz w swoim ulubionym mieście Edirne (w pobliżu dzisiejszej granicy Turcji z Grecją i Bułgarią). „Z Bożą pomocą, za panowania Selima Chana zbudowałem meczet, którego kopuła była szersza o 6 łokci i o 4 łokcie wyższa niż kopuła nad Hagia Sophia – oznajmił po 5 latach od rozpoczęcia budowy uszczęśliwiony Sinan. – To było dzieło, które dało mi patent mistrza”. Do wieczności i w kosmos Kopuła pokrywająca salę modlitewną meczetu Selima ma 31,3 m średnicy. Podstawa czaszy nad Hagia Sophia nie jest doskonałym okręgiem, jej średnica w zależności od miejsca pomiaru wynosi od 32,7 do 33,5 m. Sinan pochwalił się więc nieco na wyrost! Nie pobił też rekordu wysokości. Odległość od posadzki do najwyższego punktu kopuły w Hagia Sophia wynosi 55,6 m, w meczecie Selima – 42,3 m. Ale pod względem wysokości samej kopuły, mierzonej od podstawy do szczytu, dzieło Sinana jest o ponad metr wyższe. Rywalizację z architektami bizantyjskimi jednocześnie więc przegrał i wygrał. Ważąca ponad 2 tysiące ton kopuła wspiera się na ośmiu potężnych kolumnach, nazywanych nogami słonia. Są tak wytrzymałe, że architekt mógł przesunąć głębiej ściany, dzięki czemu uzyskał niezwykłe efekty. Dolna część meczetu jest pogrążona w półmroku, wystarczy jednak unieść głowę, by zobaczyć morze światła wlewającego się przez okna w galeriach pod kopułą. Ten kontrast między ziemskim mrokiem i niebiańską jasnością dostarcza wiernym mistycznych przeżyć. Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Najpiękniejsze zabytki świata to mnóstwo różnych rankingów, z których każdy zawiera nieco inne obiekty. Świat jest pełen zabytków, które warto zwiedzić i którymi można się szczerze ... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/a1ed8e72c360f09b11234ca4e03f12daf5edc25c-ada3ddd.jpg" width="938" height="633" alt="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" title="Oto najpiękniejsze zabytki świata. Które z nich mieliście okazję zobaczyć? Katedra w Bordeaux (fot. Thierry BORREDON/Gamma-Rapho via Getty Images)" /> Fundator inwestycji Selim II nie doczekał jej zakończenia, zmarł w 1574 r. Natomiast 85-letni Sinan nie zamierzał spocząć na laurach. Powędrował do Bośni, gdzie nadzorował budowę 180-metrowego mostu nad Driną w Višegradzie. To jego kolejne arcydzieło porównywane z dokonaniami największych mistrzów europejskiego renesansu. Pracował do późnej starości. Jeszcze jako 90-latek wybudował w Stambule okazały meczet Kiliç Ali Pasha i okalający go zespół gmachów. Zmarł w 1588 r. Dokładna data jego urodzin jest nieznana, dlatego nie wiadomo czy dożył 99 czy 98 lat. Pochowano go na cmentarzu przy meczecie Sulejmana; w grobowcu, który oczywiście sam zaprojektował. Po czterech wiekach jego sława sięgnęła kosmosu. W 1974 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna nadała jednemu z kraterów na Merkurym imię Sinana.
Mniejszości etniczne w Polsce to zaledwie ułamek społeczeństwa. Jednej z nich wciąż odmawia się tego statusu
Mniejszości etniczne w Polsce są reprezentowane przez cztery grupy, których przedstawiciele stanowią około 0,1 proc. ogółu społeczeństwa. Mimo tak skromnej reprezentacji, ludność etniczna Polski ma silne poczucie własnej kultury, a dawne tradycje wciąż jeszcze są przez nią kultywowane. Jakie mniejszości etniczne mieszkają w Polsce? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
W tym artykule: Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Najliczniejsza mniejszość etniczna w Polsce Pozostałe mniejszości etniczne w Polsce Czy Ślązacy są mniejszością etniczną? Już w I i II Rzeczpospolitej funkcjonowały obok siebie różne grupy etniczne i to nie zmieniło się do dziś. W demokratycznym państwie przedstawiciele mniejszości mogą liczyć na skuteczniejszą niż kiedykolwiek wcześniej ochronę swoich praw. Jednak żeby te zadania mogły być realizowane, najpierw trzeba było określić zakres zainteresowanej grupy. Mniejszości etniczne, podobnie jak mniejszości narodowe w Polsce, zostały zdefiniowane i wskazane w Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ustawodawca wskazał, że mniejszość etniczną należy definiować jako grupę obywateli polskich, która jest mniej liczna od pozostałej części ludności, odróżnia się od pozostałych obywateli (językiem, kulturą lub tradycją) i dąży do zachowania swojej kultury. Przedstawiciele mniejszości powinni mieć świadomość własnej wspólnoty etnicznej wynikającej z uwarunkowań historycznych, przodkowie danej grupy zamieszkiwali obszar Polski od co najmniej 100 lat, a sama grupa nie powinna utożsamiać się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Zdaniem ustawodawcy, te kryteria spełniają cztery mniejszości: Polscy Tatarzy: Święto ofiarowania Kurban Bajram Tatarzy rozproszeni są po całym kraju. Doroczne święto zbliża ich do siebie. karaimska, łemkowska, romska, tatarska. Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Ostatni spis ludności, przeprowadzony przez Główny Urząd Statystyczny, wskazał że mniejszości narodowe i etniczne w Polsce są reprezentowane przez 1 404 773 mieszkańców, którzy zadeklarowali przynależność narodową lub etniczną inną niż polską. Ta grupa stanowiła 3,74 proc., jednak należy podkreślić, że przedstawicieli samych mniejszości etnicznych mieszka w Polsce znacznie mniej. W trakcie spisu, 35 684 obywateli Polski zadeklarowało inną przynależność etniczną. To oznacza, że ich udział w ogóle społeczeństwa kształtuje się na poziomie ok. 0,1 proc. Najliczniejsza mniejszość etniczna w Polsce Najliczniej reprezentowaną w Polsce mniejszość etniczną tworzą Łemkowie. W 2021 roku przynależność do tej grupy zadeklarowało 13 607 osób. W trakcie spisu przeprowadzonego dziesięć lat wcześniej przynależność do mniejszości łemkowskiej deklarowało 9641 obywateli polskich. Tylko nieliczni Łemkowie uważają się za osobny naród. Duża część uległa asymilacji, a niektórzy deklarują przynależność do narodu ukraińskiego. Należy jednak podkreślić, że język łemkowski jest w Polsce oficjalnie uznawany za odrębny. Mniejszość łemkowska według województw Tradycyjnie członkowie społeczności łemkowskiej zamieszkiwali tzw. łemkowszczyznę, czyli Beskid Sądecki i Beskid Niski. W 1947 roku komunistyczna władza przeprowadziła jednak akcję „Wisła”, w wyniku której większość Łemków została przesiedlona do zachodnich województw. Obecnie najwięcej przedstawicieli społeczności łemkowskiej mieszka w województwie dolnośląskim. Tamtejsza mniejszość łemkowska liczy 5491 przedstawicieli. Udział mniejszości łemkowskiej w liczebności pozostałych województw kształtuje się następująco: województwo małopolskie: 2197, województwo lubuskie: 1668 województwo mazowieckie: 734, województwo podkarpackie: 713, województwo wielkopolskie: 445, województwo zachodniopomorskie: 438, województwo pomorskie: 419, województwo śląskie: 389, województwo warmińsko-mazurskie: 291, województwo kujawsko-pomorskie: 188, województwo łódzkie: 185, województwo lubelskie: 178, województwo opolskie: 107, województwo podlaskie: 100, województwo świętokrzyskie: 64. Pozostałe mniejszości etniczne w Polsce Nieco mniej liczniej niż łemkowska jest reprezentowana w Polsce mniejszość romska. Za Romami uplasowali się: Tatarzy, Karaimi. Mniejszość romska W 2021 roku przynależność do kręgu etnicznego Romów zadeklarowało 13 303 obywateli Polski. W 2011 roku do mniejszości romskiej należało 16 725 osób. Największym ośrodkiem tej mniejszości etnicznej jest województwo śląskie, gdzie mieszka 1724 Romów. Wielu przedstawicieli społeczności romskiej mieszka też w województwie małopolskim (1637 osób). Mniejszość tatarska Ilu przedstawicieli mniejszości tatarskiej jest w Polsce? W 2021 roku przynależność do tej grupy zadeklarowało 5295 osób. Dziesięć lat wcześniej w Polsce było 1828 Tatarów. Niestety, GUS nie wskazał udziału przedstawicieli tej mniejszości w ludności poszczególnych województw. Mniejszość karaimska Karaimi tworzą najmniejszą ze wszystkich mniejszości etnicznych w Polsce. W 2021 roku narodowość karaimską zadeklarowało 3479 osób. Niewiele, ale i tak znacznie więcej niż 10 lat wcześniej, kiedy zaledwie 313 obywateli polskich zidentyfikowało się jako Karaimi. Ludność karaimska jest dość rozproszona, więc w danych Głównego Urzędu Statystycznego próżno szukać danych na temat udziału tej mniejszości w ludności poszczególnych województw. Czy Ślązacy są mniejszością etniczną? Wielu Ślązaków uważa się za przedstawicieli narodowości odrębnej od innych, w tym od polskiej, niemieckiej, czeskiej i słowackiej. Zwolennicy tej tezy argumentują swój pogląd odmiennością kulturową, historyczną i językową. W 2021 roku aż 596 224 obywateli Polski deklarowało przynależność do narodowości śląskiej. Należy jednak podkreślić, że odrębność tej grupy nigdy nie została uznana, a Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie (1998 r. i 2007 r.) przyjął, że Ślązacy nie mogą być uważani za odrębną grupę narodową. Śląsk oczami Tomasza Tomaszewskiego W jubileuszowym numerze polskiej edycji National Geographic ukazał się Pana obszerny fotoreportaż, dotyczący Śląska i jego mieszkańców. Skąd pomysł zrobienia materiału właśnie w tym mi... Trzeba jednak wspomnieć, że niebawem może to ulec zmianie. W pierwszym kwartale 2024 roku Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu uznał, że polskie sądy, które odmówiły Ślązakom rejestracji Stowarzyszenia Osób Narodowości Śląskiej, dopuściły się złamania prawa gwarantującego wolność zrzeszania się. Jeżeli Ślązakom uda się wywalczyć uznanie mowy śląskiej za język regionalny i uznanie ich za mniejszość etniczną, znajdą się bliżej swojego celu niż kiedykolwiek wcześniej. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Czy neandertalczycy potrafili mówić? Badania wykazały, że krewni człowieka mieli swój język
Niektóre badania sugerują, że neandertalczycy mogli mieć swój język, którego używali do komunikacji. Jednak ich mowa nie była zbyt wyszukana.
W tym artykule: Język pomógł ludziom przetrwać i rozwinąć nasz gatunek Czy neandertalczycy umieli mówić? Najważniejsza była analogia Neandertalczycy od dziesiątek lat fascynują naukowców. Nie tylko dlatego, że to bliscy krewni naszego gatunku. Również dlatego, że Homo neanderthalensis i Homo sapiens krzyżowali się, dlatego wielu z nas do dziś ma geny tych hominidów. Z drugiej strony badacze coraz częściej odkrywają dowody na to, że człowiek neandertalski był dużo bardziej inteligentny, niż przez lata uważano. Język pomógł ludziom przetrwać i rozwinąć nasz gatunek Naukowcy do dziś próbują rozwiązać zagadkę wyginięcia neandertalczyków. Doszło do tego ok. 40 tysięcy lat temu. Jednak wcześniej nasze gatunki współistniały na obszarze Eurazji przez tysiące lat. To Svante Pääbo jako pierwszy zsekwencjonował genom naszego krewnego, dzięki czemu dowiedzieliśmy się o nim znacznie więcej. Szwedzki biolog w 2022 roku dostał za to nagrodę Nobla. Naszemu gatunkowi jako jedynemu udało się przetrwać do dziś. Zaludniliśmy cały świat i osiągnęliśmy niesamowicie wysoki poziom rozwoju. Naukowcy uważają, że stało się to m.in. dzięki językowi. Wymiana myśli, pomysłów, spostrzeżeń, a nawet błahe dyskusje prowadziły do wielkich odkryć. Oczywiście zanim to nastąpiło, ten język musiał powstać, a był to taki sam proces, jak każdy w kontekście ewolucji. – Dowody wskazują na kluczowe różnice w mózgach naszego gatunku i neandertalczyków, które pozwoliły współczesnym ludziom (H. sapiens) na tworzenie abstrakcyjnych i złożonych idei za pomocą analogii i metafory – umiejętności porównywania dwóch niezwiązanych ze sobą rzeczy. Aby tak się stało, nasz gatunek musiał odbiegać od neandertalczyków pod względem struktury mózgu – mówi Steven Mithen, profesor archeologii na Uniwersytecie w Reading. Czy neandertalczycy umieli mówić? Jednak coraz więcej wskazuje na to, że neandertalczycy również mogli wykształcić swój język. Nowe dowody anatomiczne wykazują, że gatunek ten miał aparat głosowy i przewód słuchowy, które niewiele różniły się od naszych. – To wskazuje, że z anatomicznego punktu widzenia byli oni tak samo zdolni do porozumiewania się za pomocą mowy – wyjaśnia prof. Mithen. Przełomowe odkrycie na Syberii. To pierwsza zidentyfikowana rodzina neandertalczyków Czy neandertalczycy żyli w rodzinach? Najnowsze odkrycie w syberyjskich jaskiniach rzuca nowe światło na codzienność i więzi społeczne naszych przodków. Neandertalczycy mieli swoją sztukę, a także potrafili wytwarzać narzędzia. Tworzyli malowidła naskalne, które odkryto m.in. w Hiszpanii. To wszystko sugeruje, że mieli swoją kulturę, którą musieli dzielić się z innymi przedstawicielami swojego gatunku. Ale w jaki sposób? – Chociaż dowody archeologiczne mogą być kwestionowane, dowody neuronaukowe i genetyczne dostarczają pewnych tropów w kwestii różnic językowych i poznawczych między H. neanderthalensis i H. sapiens – twierdzi brytyjski uczony. Najważniejsza była analogia – Mózg Homo sapiens rozwinął swoją formę z sieciami neuronowymi łączącymi izolowane semantyczne skupiska słów. Chociaż współcześni ludzie i neandertalczycy mieli taką samą zdolność do tworzenia słów i składni, wydaje się, że różnili się pod względem grupowania i przechowywania danych w mózgu – uważa Mithen. Badacze twierdzi, że nasz gatunek wyewoluował zdolność myślenia i komunikowania się za pomocą metafor i analogii. To właśnie abstrakcyjne myślenie umożliwiło współczesnym ludziom rozwój właściwie w każdej dziedzinie życia. Neandertalczycy nie operowali wyrafinowanym językiem i nie mieli zdolności poznawczych, które mogłyby ich prowadzić do skuteczniejszego radzenia sobie z problemami. Mogli w dużo gorszy sposób przekazywać sobie ważne informacje. Można to porównać do sztucznej inteligencja. AI operuje olbrzymimi bazami danych, a jej sukces w dużej mierze opiera się na porównywaniu tych danych. Dzięki analogicznemu „myśleniu” potrafi błyskawicznie rozwiązać problem, którego rozwiązanie człowiekowi zajęłoby trochę więcej czasu (a neandertalczyk mógłby go w ogóle nie rozwiązać). – Abstrakcyjne myślenie i zdolność do analogii było prawdopodobnie najważniejszym z naszych narzędzi poznawczych, które umożliwiło nam tworzenie złożonych koncepcji. Choć pewne słowa i składnia mogły być wspólne dla Homo sapiens i neandertalczyków, to właśnie umiejętność metafor i analogii zmieniły język, myśl i kulturę naszego gatunku, tworząc głęboki podział pomiędzy neandertalczykami a Homo sapiens. Oni wymarli, podczas gdy my zaludniliśmy świat i nadal się rozwijamy – podsumował naukowiec. Źródło: The Conversation. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".
To odkrycie może napisać historię od nowa. Pierwsi ludzie przybyli tu wcześniej, niż sądzono
W amerykańskim Maryland archeolodzy odnaleźli prehistoryczne narzędzia. Badacze twierdzą, że są dowodem na przybycie pierwszych ludzi do Ameryki nawet 7000 lat wcześniej, niż dotychczas uważano.
W tym artykule: Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? Tajemnicza wyspa Parsons Artefakty kultury Clovis? Problemy z najnowszymi badaniami To, kiedy pierwsi ludzie przybyli do Ameryki, od dawna jest przedmiotem licznych sporów i kontrowersji. Naukowcy badają historię zasiedlenia tego kontynentu i próbują dokładnie ustalić momenty, gdy człowiek po raz pierwszy opuścił Eurazję w kierunku wschodnim. Wiele dowodów wskazuje, że nastąpiło to ok. 14–15 tysięcy lat temu. Kiedy ludzie przybyli do Ameryki? W okresie ostatniej epoki lodowcowej azjatyckie ludy przedostały się na amerykańskie ziemie przez Beringię. Czyli prehistoryczny pas lądu, który łączył dzisiejszą Syberię z terenami północnej Kanady i Alaski. Z czasem zaczęli migrować na południe kontynentu i zasiedlać kolejne tereny dzisiejszych Stanów Zjednoczonych. Oliwy do ognia tej zażartej dyskusji dolał właśnie geolog Darrin Lowery ze Smithsonian Institution. To największy na świecie kompleks muzeów i ośrodków edukacyjno-badawczych, który swoją siedzibę ma w Waszyngtonie. Naukowiec uważa, że w stanie Maryland, na wyspie Parsons, odnalazł nowe dowody, które wskazują na dużo wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki. Tajemnicza wyspa Parsons Lowery wraz ze swoim zespołem badawczym w ciągu 10 lat podróżował na wyspę Parsons niemal 100 razy. Podczas swoich ekspedycji udało mu się odnaleźć 286 artefaktów, głównie w zatoce Chesapeake. Były to najczęściej kamienne narzędzia. Datowanie wykazało, że najstarszy zabytek pochodził sprzed ponad 22 000 lat. Według geologa oznacza to, że ludzie byli tu nawet 7000 lat wcześniej, niż przypuszczano. Plemiona indiańskie w Ameryce Północnej. Kim są rdzenni mieszkańcy Ameryki? Plemiona Indian w Ameryce Północnej są potomkami pierwszych ludzi, którzy kilkanaście tysięcy lat temu przeszli na ten kontynent z Azji, po wynurzonym w okresie zlodowaceń pasie lądu, zwa... Problem polega na tym, że Lowery opublikował swoją pracę – skądinąd bardzo obszerną i szczegółową – w portalu Research Gate i nie została ona jeszcze zrecenzowana. Nie oznacza to, że jego ustalenia są błędne, ale trzeba brać poprawkę na to, że żaden recenzent nie dokonał oceny jakościowej tych badań. A recenzowanie prac naukowych (peer review) co do zasady ma prowadzić do wysokiego standardu nauki. Artefakty kultury Clovis? Oczywiście bywały sytuacje, gdy publikacje nierzetelne bywały poddawane recenzjom i były publikowane w prestiżowych czasopismach naukowych. Tak było m.in. w przypadku indonezyjskiego stanowiska archeologicznego Gunung Padang. Na łamach „Archeological Prospection” opublikowano artykuł, w którym uznano, że kompleks megalityczny może być najstarszą konstrukcją piramidalną wybudowaną przez człowieka. Jednak po publikacji duża część środowiska archeologicznego wyraziła swój sprzeciw wobec tej pracy. Wracając do Lowery’ego, ten na zarzuty o nierecenzowaną publikację odparł w rozmowie z Washington Post, że „życie jest za krótkie, aby debatować z innymi ekspertami na temat procesu recenzji”. Lowery przekonuje, że wraz z zespołem odkryli rzetelne dowody na obecność pierwszych ludzi już w 2013 roku. To właśnie wtedy odnaleźli kamienne narzędzie w kształcie liścia, które przypominało grot strzały kultury Clovis, uważanej za pierwszych mieszkańców Ameryki. Problemy z najnowszymi badaniami Naukowcy przesłali próbki osadów do laboratoriów, aby poddać je analizie. To umożliwiło badaczom sporządzenie geologicznej osi czasu. – Narzędzia pochodziły z okresu sięgającego ostatniego zlodowacenia, a dokładniej z najzimniejszego okresu epoki lodowcowej – powiedział Lowery. Jest jeszcze jeden problem z badaniami wyspy Parsons. To miejsce, w którym bardzo szybko postępuje erozja terenu. Większość artefaktów odnaleziono po tym, jak oddzieliły się od osadów, co oznacza, że ich datowanie jest bardziej skomplikowane. Jednak teoria Lowery’ego wcale nie musi być kontrowersyjna. Wcześniejsze przybycie ludzi do Ameryki potwierdzają inne badania, które zawarto w recenzowanej publikacji na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Science”. W 2023 roku naukowcy opisali analizę skamieniałych śladów ludzkich stóp, które odkryto w Parku Narodowym White Sands w Nowym Meksyku. Datowano je na okres od 21 000 do 23 000 lat. Źródła: Research Gate, Washington Post. Nasz ekspert Jakub Rybski Dziennikarz, miłośnik kina niezależnego, literatury, ramenu, gier wideo i dobrego rocka. Wcześniej związany z telewizją TVN24 i Canal +. Zawodowo nie boi się podejmować żadnego tematu, prywatnie bardzo zainteresowany polityką. Autor bloga na Instagramie "Mini Podróże".