National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2025-12-10T12:21:53.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
items: Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
items: Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
items: Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
items: Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
items: Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
items: Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
items: Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
items: Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
items: Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
items: Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
items: Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
items: Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
items: Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
items: Dwa gatunki praludzi żyły jeden obok drugiego. Dowodzą tego ślady stóp sprzed 1,5 mln lat
items: Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
items: Jak leworęczność wpływa na nasze życie emocjonalne i społeczne? Są nowe badania
items: Swego czasu naukowy postęp budził wiele wątpliwości. Te eksperymenty dziś są nie do pomyślenia
items: Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
items: Stefan Banach był samoukiem. Jednak jak nikt inny przyczynił się do rozwoju matematyki
items: Znalazł sposób na ucieczkę z więzienia. Superszpieg potrzebne rzeczy otrzymywał w książkach
items: Niegdyś okładka z ludzkiej skóry nie była niczym zaskakującym. Dziś jest to nie do pomyślenia
items: Strzały w Mayerlingu. Tajemnicza zbrodnia z zaskakującym finałem
items: Islamski architekt Sinan przekształcał kościoły w meczety. Talentem dorównywał Michałowi Aniołowi
items: Mniejszości etniczne w Polsce to zaledwie ułamek społeczeństwa. Jednej z nich wciąż odmawia się tego statusu

W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
type: item
date: 2025-12-10T12:52:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: ludzie
subject: rozmnażanie
subject: związki
subject: zwierzęta
description: Jak powszechna w świecie zwierząt jest monogamia? Chociaż w większości ludzkich społeczeństw normą jest posiadanie wyłącznie jednego partnera, to w przyrodzie działa to trochę inaczej. Badacze udowodnili, że ludzkie zachowania monogamiczne są dalekie od innych naczelnych, a bliżej nam do… bobrów i surykatek.
encoded: Kwestia ludzkiej monogamii jest przedmiotem zażartej debaty. Już od dawna wysuwano hipotezę, że jest ona fundamentem współpracy społecznej, która pozwoliła ludziom dominować na planecie. Antropolodzy zauważają jednak szeroki zakres norm u ludzi, a najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Cambridge pokazują, że inne naczelne zdecydowanie nie są tak „pruderyjne” jak my. Jak „zmierzyć” monogamię? Badania nad monogamią w świecie przyrody przez lata opierały się na obserwacjach i analizie systemów społecznych zwierząt. Przełom przyniosła jednak genetyka – szczególnie testy na pokrewieństwo potomstwa. Dr Mark Dyble z Uniwersytetu w Cambridge opracował model, który polega na analizie proporcji pełnego i przyrodniego rodzeństwa w populacjach różnych gatunków oraz w społeczeństwach ludzkich na przestrzeni wieków. Wysoki odsetek pełnego rodzeństwa (czyli dzieci tych samych rodziców) świadczy o dużym stopniu monogamii, podczas gdy przewaga rodzeństwa przyrodniego (czyli dzieci jednego rodzica, ale różnych partnerów) wskazuje na poligamiczne lub promiskuitywne systemy rozrodcze. Ludzie na tle innych zwierząt Według badania człowiek plasuje się w „pierwszej lidze” monogamii, wyprzedzając większość innych ssaków, ale ustępując niektórym rekordzistom. W rankingu biorącym pod uwagę odsetek pełnych rodzeństw zajmujemy 7. miejsce z wynikiem 66%. Zwyciężczynią okazała się kalifornijska mysz polna, u której odsetek ten wynosi… 100%. To wyjątkowy gatunek charakteryzujący się absolutną monogamią. Bobry mogą pochwalić się wynikiem 73%, surykatki 60%, likaony 85%, wilki szare 46%, a szympansy… 4%. Które gatunki ssaków są najbardziej monogamiczne? Warto zauważyć, że monogamia u ssaków jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – dotyczy ok. 5% wszystkich gatunków. Często jako jej przykład – udowodniony z resztą przez nowe badanie – podaje się bobry, które trwale łączą się w pary i wspólnie wychowują potomstwo. W opiece nad młodymi współdziałają także rodzice z gatunków norników preriowych…

GettyImages-144859680-abf619c.jpg
width: 5419
height: 3477

Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
type: item
date: 2025-12-09T09:54:22.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kierunki
subject: Ludzie
subject: Traveler
subject: indonezja
subject: ludzie
subject: miasta
subject: urbanistyka
description: Dżakarta stała się właśnie najludniejszym miastem świata. Chociaż megamiasto rozrasta się w ultraszybkim tempie, to tym razem nie chodzi o nagły napływ populacji: po zmianie metodologii liczenia przez ONZ okazało się, że… mieszka w niej więcej osób niż w Polsce
encoded: Według raportu ONZ „World Urban Organization Prospects 2025” obecna populacja Dżakarty wynosi 41,9 mln osób i czyni ją to największym miastem na świecie. Przyczyną gwałtownej zmiany pozycji miasta w rankingu – wcześniej zajmowało ono „zaledwie” 30. lokatę – jest bardziej uniwersalna metodologia. Co mówi to o rozwoju megamiast i naszej przyszłości? Największe miasta świata według ONZ Pierwsze miejsce Dżakarty to nie wynik gwałtownego wzrostu liczby ludności, lecz z fundamentalnej zmiany metodologii ONZ. Nowa klasyfikacja w większym stopniu uwzględnia realny zasięg urbanistyczny, w tym także dzielnice nieformalne – np. slumsy czy obozowiska – które wcześniej były pomijane. To przełomowy moment w globalnych rankingach urbanistycznych – dotychczasowy lider, Tokio, spadł na trzecie miejsce z populacją 33 milionów. ONZ zdecydowało się na ujednolicenie kryteriów demograficznych i geograficznych, aby lepiej odzwierciedlić rzeczywisty poziom urbanizacji. Według Patricka Gerlanda z działu szacunków populacyjnych ONZ, wcześniejsze raporty opierały się na rozbieżnych definicjach stosowanych przez poszczególne państwa, co faworyzowało Tokio. Nowe podejście eliminuje te różnice, dostarczając bardziej porównywalnych danych. Slumsy zmieniają ranking W przypadku Dżakarty slumsy są integralną – chociaż niepokojącą – częścią miejskiego krajobrazu zamieszkiwaną przez miliony ludzi. Ich włączenie do statystyk sprawiło ,że populacja miasta wzrosła do niemal 42 mln osób. To więcej niż w całej Polsce, w której – według danych GUS – mieszka obecnie 37,49 mln ludzi. Ta decyzja zmieniła układ sił w globalnym rankingu megamiast i sposób, w jaki patrzymy na populację poszczególnych krajów. Dżakarta wyprzedziła Dhakę (37 mln) i Tokio (33 mln). W pierwszej dziesiątce pozostają wciąż New Delhi, Szanghaj, Guangzhou czy Manila, ale to indonezyjska stolica jest teraz symbolem największego wyzwania urbanistycznego XXI wieku. Dżakarta: miasto skrajności Dżakarta to miasto ogromnych kontrastów. W jednym…

GettyImages-2218482701-a3c43b4.jpg
width: 6720
height: 4480

Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
type: item
date: 2025-12-03T07:49:27.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: australia
subject: homo sapiens
subject: ludzie
subject: ludzkość
subject: migracje
description: Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
encoded: Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w ska…

FABRIC-KOLAZ-32-25-496bdb7.jpg
width: 2700
height: 1800

Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
type: item
date: 2025-11-21T10:38:52.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: genetyka
subject: ludzie
subject: Zdrowie
description: Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zaw…

GettyImages-1043593964-a4c9262.jpg
width: 7360
height: 4912

Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
type: item
date: 2025-10-31T14:18:03.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: dna
subject: europa
subject: koczownicy
subject: ludzie
subject: polacy
subject: step
description: Termin „Sarmacja” był używany przez polską szlachtę XVII wieku do określenia Polski. Opierali się na swoim wyjątkowym, mitycznym pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. Czy ta polska legenda w ogóle ma sens? Najnowsze badania DNA rozwiązują zagadkę pochodzenia tajemniczego, koczowniczego ludu Sarmatów.
encoded: Sarmaci od wieków rozpalają wyobraźnię historyków na całym świecie, a jej polskie piece płoną w tej sprawie wyjątkowo głośno. Ten koczowniczy lud z jakiegoś powodu zawładnął umysłami polskiej szlachty, a przez to miał ogromny – chociaż nieuświadomiony – wpływ na historię naszego kraju. Polscy i litewscy szlachcice rozpaczliwie poszukiwali swoich rzymsko-sarmackich korzeni, ale ich mit może wkrótce runąć z hukiem. Zaawansowane badania DNA dają nam wgląd w przeszłość koczowników. Skąd Sarmaci wzięli się w Europie? W ostatnich latach nastąpił prawdziwy przełom w badaniach nad pochodzeniem Sarmatów. Dzięki analizom genomów starożytnych populacji dowiedzieliśmy się więcej na temat tego nieco zagadkowego, koczowniczego ludu. Kluczowe znaczenie miały prace zespołu dr Oszkára Schütza, który przebadał 156 starożytnych genomów Sarmatów z okresu od I do V wieku n.e. Wyniki tych badań pozwoliły zweryfikować i rozszerzyć wcześniejsze hipotezy dotyczące ich migracji. Dzięki nim za kolebkę Sarmatów uznaje się step pontyjski oraz południowe podnóża Uralu, czyli tereny dzisiejszej Rosji i północnego Kazachstanu. To właśnie tam około IV–II wieku p.n.e. zaczęła kształtować się ich odrębność kulturowa i etniczna inspirująca polską szlachtę. Geny wojowniczych Sarmatów krążyły w Europie Badania DNA ujawniły, że migracje Sarmatów miały charakter głównie męski, co potwierdza szybkie rozprzestrzenianie się haplogrupy R1a chromosomu Y. Ten wariant genetyczny jest typowy zarówno dla ludów stepowych, jak i wielu współczesnych populacji Europy Środkowej i Wschodniej, w tym także Polski. Nie oznacza to jednak, że pochodzimy bezpośrednio od Sarmatów, chociaż tak chciała myśleć polska klasa wyższa XVII wieku. Mitochondrialne DNA potomków Sarmatów, dziedziczone po matce, sugeruje przewagę lokalnego, europejskiego komponentu genetycznego. Oznacza to, że sarmaccy wojownicy migrowali na zachód, zawierali związki z miejscowymi kobietami i w tej sposób powstawała charakterystyczna mieszanka genetyczna. …

FABRIC-KOLAZ-32-19-ab02734.jpg
width: 2700
height: 1800

Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
type: item
date: 2025-09-24T11:00:26.000Z
subject: Historia
subject: archeologia
subject: Kultura
subject: ludzie
subject: plemiona
subject: pradzieje
subject: religie
subject: słowianie
subject: wierzenia
subject: Wolny czas
description: Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
encoded: W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcz…

Wierzenia-Slowian-d464a7b.jpg
width: 2160
height: 1440

Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
type: item
date: 2025-08-06T10:27:19.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Ludzie
subject: kobiety
subject: ludzie
subject: nauka
subject: unia europejska
description: Jeszcze nie istnieją, a już wywołały międzynarodowe tarcia. Na nowych banknotach euro ma widnieć nasza podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Jednak jej imię i nazwisko znajdą się tam we francuskiej wersji – Marie Curie. W sprawie interweniuje polskie ministerstwo.
encoded: Spis treści Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Długi proces projektowania nowych banknotów euro wszedł w decydującą fazę – wiadomo jakie motywy i postaci się na nich znajdą. Jedną z nich jest nasza najsłynniejsza fizyczka i chemiczka, podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Nie obyło się jednak bez kontrowersji – przynajmniej z polskiego punktu widzenia. Na banknocie o nominale 20 euro ma bowiem widnieć francuskie imię i nazwisko – Marie Curie. W sprawę zaangażowało się Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Proces projektowania nowych banknotów euro rozpoczął się w 2021 roku i potrwa do 2026. Jednym z jego kluczowych etapów był wybór motywów i postaci, jakie się na nich znajdą. Według aktualnych informacji, w ramach ogólnego tematu „kultura europejska” na banknotach zobaczymy m.in. Leonardo da Vinci, Ludwiga van Beethovena, Miguela de Cervantesa oraz Marię Skłodowską-Curie. Problem w tym, że Europejski Bank Centralny wybrał francuską wersję jej imienia i nazwiska – Marie Curie. To pominięcie polskiej narodowości spotkało się z reakcjami Polski na najwyższym szczeblu. Teraz oficjalny list wystosował minister nauki. „Wybór pełnego imienia i nazwiska Marii Skłodowskiej-Curie na banknocie 20 euro to nie tylko kwestia formalna – to także symbol uznania dla naszej wspólnej europejskiej tożsamości, historii i dziedzictwa. Musimy pamiętać o korzeniach i walczyć o widoczność polskiego wkładu w światowe osiągnięcia naukowe” – napisał minister Marcin Kulasek w liście skierowanym do prezes EBC Christine Lagarde. Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Banknotów jeszcze nie zaprojektowano. Od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 trwa konkurs na projekty, z których specjalna komisja wybierze do 20 najciekawszych propozycji. Finał konkursu poznamy dopiero pod koniec 2026 roku, a nowe banknoty trafią do obiegu w roku 2028. Informacja o polskim obywatelst…

GettyImages-515578850-6978939.jpg
width: 4258
height: 3373

Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
type: item
date: 2025-05-08T13:15:15.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Ludzie
subject: david attenborough
subject: filmy dokumentalne
subject: ludzie
subject: ochrona przyrody
description: Urodził się 8 maja 1926 roku, a jego twarz i głos zna chyba każdy miłośnik przyrody na świecie. David Attenborough od dekad pokazuje nam piękno naszej planety, inspirując miliony do troski o świat natury. Brytyjczycy słusznie uważają go za skarb narodowy.
encoded: Spis treści: Kariera Davida Attenborough Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika Jest chyba najważniejszym popularyzatorem nauk przyrodniczych w historii. A z pewnością przyrodnikiem o najdłuższym stażu pracy, dochodzącym już do 80 lat! David Attenborough od dekad nieustannie przybliża ludziom piękno natury, występując między innymi jako autor i narrator przełomowych filmów dokumentalnych. Kariera Davida Attenborough Urodził się w rodzinie naukowców, a dorastał w miejscu pracy swojego ojca – na kampusie Uniwersytetu w Leicester. Od najmłodszych lat interesował się przyrodą: zbierał skamieniałości, okazy geologiczne i znosił do domu zwierzęta. Swoją kolekcję traszek jako jedenastolatek chciał zaoferować wydziałowi zoologii. W 1945 r. ukończył geologię i zoologię na Uniwersytecie Cambridge. Jego kariera zawodowa to niezwykły przykład długofalowej współpracy z jedną instytucją: brytyjskim nadawcą publicznym BBC. Co ciekawe, BBC odrzuciło jego kandydaturę, kiedy w 1950 r. po raz pierwszy starał się zostać producentem radiowym. Jego CV jednak nie przepadło i niedługo potem zatrudniono go w raczkującym wtedy departamencie telewizyjnym. Jego pierwszy program telewizyjny trwał 10 minut. Powstał w 1952 roku i opowiadał o prehistorycznych rybach – latimeriach. Attenborough był jego producentem. W 1954 r. stworzył przełomowy cykl dokumentalny „Zoo Quest”, ukazujący dzikie zwierzęta w ich naturalnym środowisku, co było wtedy absolutną nowością w telewizji. Z czasem stał się twórcą i narratorem legendarnych serii dokumentalnych, m.in. „Life on Earth”, „The Living Planet”, „Planet Earth” czy „Blue Planet”, które przyciągały miliony widzów na całym świecie i ustanowiły nowe standardy w produkcji filmów przyrodniczych. Jego produkcje przybliżały życie m.in. goryli górskich, unikatową faunę Wysp Galapagos, czy zwyczaje rajskich ptaków. David Attenborough bywał producentem, scenarzystą, realizatorem dźwięku, narratorem i prezenterem. Jest nie tylko twarzą i głosem filmów przyrodnicz…

GettyImages-1198603370-b5c83ed.jpg
width: 3000
height: 2000

Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
type: item
date: 2025-03-24T09:17:46.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Nauka
subject: ludzie
description: W listopadzie 2022 r. świętowaliśmy nową okrągłą liczbę mieszkańców Ziemi. Wówczas było to 8 miliardów. Dziś mówi się o 8,1 miliarda, ale najnowsze badanie sugeruje, że na naszej planecie może żyć tak naprawdę jeszcze więcej osób. Ile?
encoded: Spis treści: Jednak jest nas więcej? Populacja Ziemi do korekty Gdzie żyje najwięcej ludzi? XXI wiek przyniósł i przynosi nam wiele dobrodziejstw. Coraz bardziej rozwinięta medycyna, bezprzewodowy internet czy odkrycia nowych gatunków zwierząt – to tylko niektóre z sukcesów ludzkości ostatniego ćwierćwiecza. Nie da się jednak ukryć, że ten dynamiczny rozwój niesie za sobą wiele wzywań cywilizacyjnych. Jednym z nich jest przeludnienie. Wzrost liczby ludności prowadzi do zwiększonego zapotrzebowania na zasoby naturalne, takie jak woda, żywność i energia. To może prowadzić do ich wyczerpywania oraz degradacji środowiska. Jednak jest nas więcej? Według badaczy z Uniwersytetu Aalto w Finlandii problem może być jeszcze poważniejszy, a to dlatego, że – jak twierdzą – globalne szacunki populacji mogą być bardzo nieprecyzyjne. Ma to dotyczyć przede wszystkim obszarów wiejskich. Naukowcy uważają, że powodem nieścisłości jest metoda szacowania liczby ludności, oparta na podziale powierzchni Ziemi na siatkę kwadratów i przypisywaniu im wartości na podstawie danych spisowych. Była ona kalibrowana głównie w środowiskach miejskich, a to mogło prowadzić do dużych błędów na terenach wiejskich. Według najnowszych szacunków całkowita populacja Ziemi wynosi ponad 8 miliardów ludzi, przy czym obszary wiejskie zamieszkuje około 43% ludności świata. Jeżeli wyniki tego badania są poprawne, rzeczywista liczba ludności wiejskiej może być wyższa nawet o miliardy osób, co stawia pod znakiem zapytania dokładność dotychczasowych globalnych danych demograficznych. – Po raz pierwszy nasze badanie dostarcza dowodów na to, że znaczna część populacji wiejskiej może być nieobecna w globalnych zbiorach danych dotyczących ludności – mówi Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto. – Byliśmy zaskoczeni, odkrywając, że rzeczywista liczba mieszkańców terenów wiejskich jest znacznie wyższa, niż podają oficjalne dane. W zależności od analizowanego zbioru danych populacja wiejska była niedos…

Naukowcy-podwazaja-liczbe-mieszkancow-Ziemi-a74f303.jpg
width: 8000
height: 5333

Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
type: item
date: 2025-03-09T08:56:32.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: historia polski
subject: ludzie
subject: naukowcy
description: Benedykt Dybowski odkrył nieznane gatunki zwierząt, prowadził działalność dobroczynną i patriotyczną. Cudem uniknął kary śmierci, którą zmieniono na zesłanie. A tam, w dalekich ostępach Syberii, rozwinął skrzydła jako naukowiec.
encoded: Spis treści: Co odkrył Benedykt Dybowski? Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Benedykt Dybowski miał tak bogate życie, że jego biografią można obdzielić co najmniej kilka osób. Urodził się 13 maja 1833 roku w Adamarynie w dzisiejszej Białorusi, a zmarł w wieku blisko 100 lat 31 stycznia 1930 roku w Kijowie. Był człowiekiem renesansu, interesowały go różne dziedziny nauki, ale też angażował się w działalność charytatywną. Był zatem: biologiem, zoologiem, limnologiem, lekarzem, profesorem, pisarzem i działaczem społecznym. Co odkrył Benedykt Dybowski? Benedykt Dybowski opublikował ponad 350 prac naukowych. Poświęcone były przede wszystkim przyrodzie. Oto wybrane dokonania Dybowskiego na polu naukowym: odkrycie kilka nowych gatunków ryb; opisanie nowego podgatunku jelenia wschodniego, który określany jest teraz jako „jeleń Dybowskiego”. Jelonka można zobaczyć w Polsce – w starej części wrocławskiego ZOO naprzeciwko Baszty Niedźwiedzi, obok wybiegów reniferów i manuli. Odkrycia dokonał niedaleko Władywostoku; badanie endemicznej fauny jeziora Bajkał, odkrycie 88 gatunków mięczaków i kilku gąbek (naukowo opisał je później jego brat – Władysław). Ciekawostką jest to, że obwoźne laboratorium było na płozach. Benedykt Dybowski urządził je wspólnie z innym zesłańcem – Wiktorem Godlewskim. A narzędzia niezbędne do pracy badawcze wykonali własnoręcznie. Badania były trudne, bo temperatura spadała kilkadziesiąt stopni poniżej zera; zebranie zbiorów przyrodniczych i etnograficznych z Azji, które obecnie znajdują się w kilku placówkach muzealnych w Polsce i w Ukrainie: Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Obiekty te zgromadził w latach 1879–1883, gdy pełnił rolę lekarza na rosyjskim kontrakcie rządowym na Syberii, Kamczatce i Wyspach Komandorskich. Dla…

MarianDubieckiHenrykWohlBenedyktDybowskiFeliksZienkowicziLeonDabrowski-5ebe2c3.jpg
width: 3500
height: 2788

Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
type: item
date: 2025-03-03T09:53:18.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: II wojna światowa
subject: ludzie
subject: polityka
subject: polska
subject: prezydent
description: Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski na uchodźstwie – w czasie II wojny światowej. Pełnił tę funkcję z Francji i Anglii. Urodził się w Gruzji, zmarł – w Wielkiej Brytanii. Ale był wielkim patriotą.
encoded: Spis treści: Kim był Władysław Raczkiewicz? Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Głowy państw z reguły pracują ze swoich stolic. Tylko w specjalnych okolicznościach bywa inaczej. Tak było w przypadku polskich prezydentów, którzy od 1939 do 1990 roku pełnili swoje funkcje poza krajem – najpierw w związku z okupacją niemiecką, potem – utworzeniem PRL. Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski, który objął tę funkcję w czasie II wojny światowej. Ostatnim – Ryszard Kaczorowski, który przekazał w grudniu 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie insygnia władzy na ręce Lecha Wałęsy. Kim był Władysław Raczkiewicz? Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w gruzińskim Kutaisi, zmarł 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii. Pochodził z inteligenckiej, polskiej rodziny. Angażował się w działania patriotyczne. Już w czasie studiów w Petersburgu należał do nielegalnej studenckiej Organizacji Młodzieży Narodowej, również do Związku Młodzieży Polskiej – „Zet–u”. Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r., wymierzonej przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi, zaangażował się w tworzenie jednostek Polskiej Siły Zbrojnej. Opowiadał się za formowaniem w Rosji wojska polskiego, które miało korzystać ze statusu armii sojuszniczej. Pod sztandarami odrodzonej polskiej armii walczył w 1918 roku z Armią Czerwoną w Mińsku. Dla lata później, w 1920 dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. Natomiast w czasie II RP był bardzo aktywnym politykiem, w tym senatorem. Po wybuchu II wojny światowej objął funkcję prezydenta na uchodźstwie, która pełnił aż do śmierci w 1947 roku. Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Raczkiewicz był zaangażowany politycznie od najmłodszych lat. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pełnił wiele funkcji w administracji publicznej. Był m.in.: w 1920 r. szefem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego; od grudnia 1920 do czerwca 1921 rok…

Wladyslaw-Raczkiewicz-8d39557.jpg
width: 3500
height: 2779

Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
type: item
date: 2025-01-04T08:56:53.000Z
subject: Historia
subject: ameryka
subject: historia
subject: indiana
subject: indianie
subject: ludzie
description: Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
encoded: Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już …

GettyImages-103967516-3de2a59.jpg
width: 2046
height: 1466

Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
type: item
date: 2024-12-03T08:06:33.000Z
subject: Nauka
subject: ciało
subject: ludzie
subject: Zdrowie
subject: życie
description: Substancje wytwarzane przez układ hormonalny krążą w krwiobiegu, regulując funkcjonowanie organizmu i nasze zachowanie. Odkrycie, że hormony mają tak znaczny wpływ na nasze ciała, zajęło jednak naukowcom dużo czasu.
encoded: Spis treści: Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Proces starzenia zatrzymany? Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Odkrycie insuliny Szybki rozwój wiedzy o hormonach Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Większość z nas często używa słowa „hormon” i dobrze rozumie jego znaczenie. To właśnie na hormony zwalamy rozchwiane nastroje, zażywamy też hormony, by zapobiec cukrzycy czy ciąży. Nastolatki często zmagają się zaś z „burzą hormonów”. Te zadziwiające substancje, wydzielane do krwi przez gruczoły hormonalne, regulują niemal wszystkie zachodzące w organizmie procesy: od wzrastania i rozwoju po odruchy i nastroje. Posiadamy nawet hormony, które regulują… inne hormony. Aż do początku XX w. większość naukowców nie miała jednak pojęcia o ich istnieniu, nie mówiąc już o zrozumieniu sposobu ich działania. Bardziej namacalne elementy organizmu, jak szkielet, mięśnie czy większe narządy, były znane już w starożytności. Z istnienia hormonów i układu dokrewnego anatomowie zaczęli zdawać sobie sprawę dopiero w XIX w., ale ich funkcja jeszcze przez jakiś czas pozostawała zagadką. Mimo to już wiele stuleci wcześniej po omacku dokonywano manipulacji hormonalnych u zwierząt i ludzi. Dysponujemy znaleziskami wskazującymi na ekstrahowanie przez starożytnych Chińczyków hormonów z moczu do celów leczniczych już około 200 r. p.n.e. W XVI-, XVII- i XVIII-wiecznych Włoszech śpiewakom operowym zwanym kastratami usuwano jądra przed okresem dojrzewania, by zapobiec obniżeniu barwy ich głosu. A rolnicy od tysięcy lat kastrowali zwierzęta gospodarskie, by stały się bardziej potulne. Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Zgłębianie tajemnic układu hormonalnego i produkowanych przezeń substancji zapoczątkowała w epoce wiktoriańskiej seria okrutnych i kontrowersyjnych eksperymentów. Nieco ponad sto lat temu raczkująca endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych, a wiele powszechnych schorzeń układu hormonalnego udało się wreszcie …

Hormony-30faedd.jpg
width: 4447
height: 2911

Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
type: item
date: 2024-12-02T13:40:46.000Z
subject: Historia
subject: archeologia
subject: Edukacja
subject: ludzie
subject: ludzie pierwotni
subject: neandertalczycy
subject: prehistoria
description: Neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Co jeszcze warto wiedzieć o najbliższym krewnym współczesnego człowieka?
encoded: W tym artykule: Neandertalczycy stosowali penicylinę Początki ziołolecznictwa Prehistoryczna opieka nad chorymi Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Kamienne kręgi w jaskiniach Nie doceniamy neandertalczyków Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Tajemnica ściany w El Castillo Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Neandertalczyk w Polsce Leczenie chorób, budowanie skomplikowanych konstrukcji, staranne grzebanie zmarłych, a także tworzenie rysunków naskalnych. Te umiejętności jeszcze do niedawna uchodziły za domenę Homo sapiens. W świetle najnowszych badań okazuje się jednak, że tysiące lat zanim przedstawiciele tego gatunku pojawili się w Europie, a czasami nawet dziesiątki tysięcy lat zanim wpadli na pomysł opuszczenia swojej afrykańskiej kolebki, neandertalczycy posiadali wiedzę, która nawet z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. Czasami dotyczyła odpowiedniego wykorzystania dostępnych surowców. Czasami wiązała się z trudną do odczytania symboliką opartą na wierzeniach i rytuałach. Ich celu ani przebiegu nie da się dziś odtworzyć. Jednym słowem neandertalczycy posiadali inteligencję i zdolności poznawcze, których im jeszcze do niedawna odmawiano, przedstawiając jako bezmyślne małpoludy. Neandertalczycy stosowali penicylinę Dowodzą tego sensacyjne ustalenia opublikowanie na początku marca 2017 roku w prestiżowym tygodniku „Nature”. Wynika z nich, że neandertalczycy posiadali dość zaawansowaną wiedzę medyczną. Potrafili bowiem leczyć rozmaite schorzenia. Ujawniła to analiza pozostałości pożywienia i bakterii uwięzionych w kamieniu nazębnym kilku osobników, zamieszkujących tereny dzisiejszej Belgii oraz Hiszpanii. Jeden z hiszpańskich osobników, mężczyzna żyjący ok. 49 tys. lat temu w jaskini El Sidrón, zwrócił szczególną uwagę badaczy. Jego kamień nazębny zawierał DNA pasożyta Enterocytozoon bieneusi z grupy mikrosporydiów. Może on wywoływać bóle brzucha i ostrą biegunkę. Ponadto w jego szczęce była dziura. To znak, że cierpiał z powodu …

neandertalczyk-f76618e.jpg
width: 4058
height: 2700

Dwa gatunki praludzi żyły jeden obok drugiego. Dowodzą tego ślady stóp sprzed 1,5 mln lat
type: item
date: 2024-11-29T14:59:30.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Historia
subject: Nauka
subject: afryka
subject: ludzie
subject: ludzie pierwotni
subject: odkrycia archeologiczne
subject: paleontologia
description: Dwa gatunki praludzi żyły przed milionami lat w tym samym środowisku, na brzegu jeziora w dzisiejszej Kenii. Po raz pierwszy znaleziono na to bezpośredni dowód. Są nim ślady stóp pozostawione w tym samym miejscu przez przedstawicieli Homo erectus oraz Paranthropus boisei.
encoded: Spis treści: Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Do kogo należały odkryte ślady? Konkurencja? Raczej nie Dzisiaj istnieje tylko jeden przedstawiciel rodzaju Homo. To, my, ludzie rozumni, Homo sapiens. Jednak w przeszłości było nas znacznie więcej. Do homininów – do których należy człowiek oraz wszyscy jego wymarli krewni – zalicza się, według różnych szacunków, od kilku do kilkunastu różnych gatunków. Wszystkie znamy z wykopalisk: z zachowanych do naszych czasów szczątków, narzędzi, ale również śladów pozostawianych w piasku i mule. Naukowcy od dawna przypuszczali, że w odległej przeszłości na Ziemi przedstawiciele różnych gatunków praludzi musieli żyć obok siebie. Dotychczas jednak brakowało na to twardych dowodów. Dowody takie zostały właśnie znalezione w Kenii, na brzegu Jeziora Turkana. Są nimi odciśnięte obok siebie stopy dwóch różnych człowiekowatych. Tego typu ślady zostały odkryte po raz pierwszy, a znalezisko jest na tyle sensacyjne, że opisujący je artykuł został opublikowany w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Przede wszystkim znalezione ślady są bardzo stare. Mają 1,5 mln lat. Znaleziono je w formacji Koobi Fora w Kenii, w pobliżu wschodniego brzegu Jeziora Turkana. Kiedyś była tutaj tętniąca życiem sawanna, pełna rozmaitych roślin i zwierząt. Środowisko musiało być zróżnicowane i bogate w żywność, skoro obok siebie żyły w nim co najmniej dwa różne gatunki człowiekowatych. Ślady zostały odkryte w 2021 roku. Zachowały się znakomicie w wysuszonej warstwie piasku i mułu. Wpierw na miejsce zwrócili uwagę Kenijczycy, którzy przeszukiwali okolicę, współpracując z działającymi tam naukowcami z zespołu Louise Leakey (wnuczki i córki słynnych paleontologów, Louisa i Richarda). Po zdjęciu wierzchniej warstwy zauważono wielkie ślady ptaka oraz odciski stóp praludzi. Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Badacze znaleźli całą ścieżkę składającą się z dwunastu o…

a-fossil-first-scienti-1f33f36.jpg
width: 1528
height: 1088

Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
type: item
date: 2024-11-08T16:00:15.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: eksperyment
subject: gry
subject: japonia
subject: ludzie
subject: małpy
subject: szympansy
description: Szympansy osiągają lepsze wyniki w rozwiązywaniu trudnych zadań komputerowych, gdy mają publiczność. Szło im tym lepiej, im większa była ich ludzka publika.
encoded: Spis treści: Czy szympansy lubią publikę? Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Ludzie obserwowani przez publiczność osiągają lepsze lub gorsze wyniki. Na przykład sportowcy uwielbiają wsparcie widzów. Lekkoatleci wykorzystują publikę do wyklaskiwania rytmu. Z kolei piłkarze nie lubią grać przy pustych trybunach. Czasem jednak publika powoduje dyskomfort i w konsekwencji gorsze wyniki. Czy szympansy lubią publikę? Japońscy naukowcy z Kyoto University i Akita Prefectural University opublikowali właśnie na łamach czasopisma „iScience” intrygujące wyniki badań, z których wynika, że na wydajność szympansów w zadaniach komputerowych wpływa liczba obserwujących je osób. Badacze chcieli dowiedzieć się, czy „efekt publiczności” może również występować u naczelnych innych niż ludzie. Naukowcy wiedzieli, że ludzie zwracają uwagę na to, kto ich obserwuje, czasem nawet podświadomie, w sposób, który wpływa na ich wyniki. Podczas gdy szympansy żyją w hierarchicznych społeczeństwach, nie było jasne, w jakim stopniu one również mogą być pod wpływem tych, którzy je obserwują. – Można by się spodziewać, że szympansy nie będą szczególnie dbać o to, czy inny gatunek obserwuje wykonywane przez nie zadania. Ale fakt, że wydają się być pod wpływem ludzkiej publiczności, nawet w zależności od trudności zadania, sugeruje, że ta relacja jest bardziej złożona, niż początkowo się spodziewaliśmy – mówi jeden z autorów badania Christen Lin z Uniwersytetu Kyoto w Japonii. Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Japońscy naukowcy przyznają, że szympansy lubią wchodzić w interakcję w ludźmi i cieszą się ich towarzystwem. Aby zbadać efekty wpływu publiczności u szympansów, w eksperymencie wzięło udział sześć osobników w trzech różnych numerycznych zadaniach na ekranach dotykowych. Różniły się trudnością i wymaganiami poznawczymi. Badania trwały sześć lat w obecności różnych członków…

low-res-f197a6a.jpg
width: 700
height: 467

Jak leworęczność wpływa na nasze życie emocjonalne i społeczne? Są nowe badania
type: item
date: 2024-11-07T11:32:50.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: ludzie
subject: mózg
subject: nauka
description: Naukowcy od dawna badają, jak leworęczność wpływa na nasze myślenie i zachowanie. Nowe badania pokazują, że przypisywanie różnych funkcji prawej i lewej półkuli mózgu może mieć wpływ na zdolności językowe i społeczne, szczególnie u osób o nietypowej asymetrii między półkulami.
encoded: Spis treści: Leworęczność i zdolności mózgu Jak działają półkule mózgu? Potrzebne są dalsze badania Jako ludzie różnimy się między sobą nie tylko wzrostem, kolorem oczu i włosów, czy wreszcie cechami osobowości, ale też tym, którą ręką jemy i piszemy. Zdecydowana większość światowej populacji jest praworęczna. Leworęczność, choć wciąż uznawana za cechę mniejszościową, występuje w około 10–12% populacji na świecie. W różnych krajach jej występowanie różni się jednak nieznacznie. Na przykład w Europie, szczególnie w Holandii, Stanach Zjednoczonych i Belgii, odsetek leworęcznych wynosi około 13%, podczas gdy w krajach azjatyckich, jak Japonia czy Chiny, jest znacznie niższy, sięgając zaledwie 3–5%​. W Polsce odsetek osób leworęcznych wynosi około 8,9%, co plasuje kraj w średniej strefie na tle innych państw​. Leworęczność i zdolności mózgu Naukowcy od dawna badają, czy leworęczność wpływa na inne aspekty naszego życia. Nowe badania Georginy Donati i jej zespołu, opublikowane w „Scientific Reports”, rzucają świeże światło na związek między dominującą ręką a zdolnościami emocjonalnymi i społecznymi. Uczestnikami byli zwiedzający Science Museum w Londynie, którzy podjęli się kilku zadań, w tym testu zręcznościowego. W ramach tego testu przesuwali małe kolorowe kołki w otwory na tablicy, używając na zmianę obu rąk, co pozwoliło ocenić ich zdolności manualne. Kolejne zadanie, tzw. test twarzy chimerycznych (z ang. chimeric faces task), miało na celu zbadanie, która półkula mózgu dominuje u uczestników w rozpoznawaniu emocji. Lateralizacja, czyli przypisywanie różnych funkcji jednej z półkul, sprawia, że prawa i lewa półkula specjalizują się w odmiennych zadaniach, np. kontroli dominującej ręki lub przetwarzaniu emocji. Uczestnicy oglądali zdjęcia, na których jedna połowa twarzy wyrażała emocje, a druga była neutralna. Ich zadaniem było ocenienie intensywności emocji widocznej na twarzy. Dzięki temu naukowcy mogli określić, czy badani mają tendencję do dostrzegania emocji po…

Leworecznosc-ca187a8.jpg
width: 2121
height: 1414

Swego czasu naukowy postęp budził wiele wątpliwości. Te eksperymenty dziś są nie do pomyślenia
type: item
date: 2024-09-02T11:10:55.000Z
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Nauka
subject: Edukacja
subject: eksperyment
subject: historia
subject: ludzie
subject: nauka
description: Publiczne eksperymenty z płonącymi gazami, elektrycznością i ożywianiem trupów – tak jeszcze w XIX w. wyglądała popularyzacja nauki. Na makabrycznych pokazach zjawiała się cała śmietanka towarzyska Europy.
encoded: W tym artykule: Taniec Śmierci Z uniwersytetu do pubu Chemik zapamiętany przez swoje błędy Rozrywka dla elit Łowcy skór Nie pomogła nawet droga prawna Sekcja za 50 centów Dla profesora Giovanniego Aldiniego 17 stycznia 1803 r. miał się okazać najważniejszym dniem w życiu. Na oczach znamienitej londyńskiej publiczności sławny Włoch zamierzał wprawić w ruch ciało nieboszczyka. Ponieważ do tak nowatorskiego i delikatnego eksperymentu nie można było użyć byle jakich zwłok, do gmachu Royal College of Surgeons – jednego z najsłynniejszych ówczesnych ośrodków naukowych – prosto z szubienicy dostarczono trupa skazańca. Było to ciało 26-letniego George’a Fostera, powieszonego za utopienie żony i dziecka w Paddington Canal. Prof. Aldini nie wypadł sroce spod ogona. Jego stryjem był Luigi Galvani, włoski anatom, który ponad 20 lat wcześniej odkrył, że impuls elektryczny powoduje skurcz mięśni w nodze martwej żaby. Galvani zrozumiał wówczas, że to elektryczność jest tajemniczym, poszukiwanym od dawna „fluidem”, za którego pomocą nerwy poruszają mięśniami. Jego bratanek i współpracownik Aldini uczynił z odkrycia stryja trampolinę do międzynarodowej sławy. Występ w Londynie był ukoronowaniem całej serii mrożących krew w żyłach pokazów, z którymi objeżdżał Europę. Poza nieboszczykiem główną rolę odgrywała w nich najnowsza zdobycz nauki – 120 miedziano-cynkowych ogniw Volty. Najbardziej kontrowersyjne eksperymenty medyczne w historii Począwszy od nazistowskich eksperymentów medycznych po próby genetycznej modyfikacji dzieci, nieetyczne badania naukowe budzą kontrowersje. Czy współcześni uczeni powinni się do nich odwoł... Taniec Śmierci Włoch rozpoczął swój pokaz od głowy – połączone z baterią elektrody przyłożył do ust i ucha Fostera. Szczęka martwego mordercy zadygotała, a jego usta wykrzywiły się w grymasie bólu. Eksperymentator „ożywiał” następnie kolejne części ciała skazańca. W zależności od tego, przez co przepuszczał prąd, kręgosłup Fostera wyginał się w łuk, jego ramiona u…

jeszcze-nie-tak-dawno-naukowy-postep-budzil-wiele-watpliwosci-niektore-eksperymenty-szokuja-6fbac40.jpg
width: 750
height: 538

Zagadkowy pochówek dziecka z Meksyku sprzed setek lat. Badania DNA zdradzają tajemnicę
type: item
date: 2024-08-19T13:06:49.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: ameryka północna
subject: archeologia
subject: dna
subject: dzieci
subject: genetyka
subject: ludzie
subject: meksyk
subject: odkrycia archeologiczne
subject: Wolny czas
description: Rodzice dziecka złożonego w ofierze w Paquimé w dzisiejszym Meksyku byli ze sobą bardzo blisko spokrewnieni. Kim był zmarły i jaki był cel tego rytuału?
encoded: W tym artykule: Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Paquimé – wyjątkowe stanowisko archeologiczne Archeolodzy przeanalizowali DNA unikatowego pochówku dziecka z okresu prekolumbijskiego na meksykańskim stanowisku archeologicznym Paquimé. Miejsce to było politycznym i rytualnym centrum prekolumbijskiej kultury Mogollon w XIII i XIV wieku naszej ery. Archeolodzy poznali całkiem dobrze jego rozplanowanie, ale jest mnóstwo zagadek. Kto mieszkał w Paquimé? DNA pomaga rozwiązać tajemnicę Naukowcy co prawda rozpoznali budowle na tym stanowisku. Jednak stosunkowo niewiele wiadomo na temat składu genetycznego i organizacji społecznej populacji tego miejsca. – Archeolodzy badali Paquimé przez dziesięciolecia. Dowiedzieli się wiele o jego powstaniu i upadku, ludziach, którzy tam mieszkali, ich praktykach rytualnych i nie tylko – stwierdza dr Jakob Sedig z Chronicle Heritage i Uniwersytetu Harvarda w USA, główny autor badań genetycznych, które opublikowano w czasopiśmie naukowym „Antiquity”. Przyznał, że pozostaje wiele pytań. Zwłaszcza dotyczących hierarchii społecznej tego miejsca i tego, w jaki sposób mieszkańcy Paquimé byli biologicznie spokrewnieni ze sobą i swoimi sąsiadami. Dlatego zastosowano badania genetyczne. Unikatowy pochówek dziecka. Kim było? Dr Sedig i eksperci z kilku amerykańskich i meksykańskich instytucji przeprowadzili analizę DNA unikatowego pochówku dziecka z Paquimé, które żyło między 1200 a 1450 rokiem. Pochowano je w „Domu Studni”. To budynek uważany za centrum ceremonialne ze względu na znajdujące się w nim przedmioty rytualne i jego związek ze świętą podziemną studnią. Pochówek różnił się od innych ofiar na tym stanowisku. Znajdował się w ważnym rytualnie budynku obok cennych dóbr grobowych. Takie elementy sugerują, że dziecko pochodziło z rodziny lokalnej elity. Teraz naukowcy wykonali analizy jego szczątków. Wynika z nich, że miało bardzo blisko spokrewnionych ze sobą rodziców. – Ten osobnik …

zagadkowy-pochowek-dziecka-z-meksyku-sprzed-setek-lat-badania-dna-zdradzaja-tajemnice-d9b493c.png
width: 1200
height: 630

Stefan Banach był samoukiem. Jednak jak nikt inny przyczynił się do rozwoju matematyki
type: item
date: 2024-08-18T06:31:02.000Z
creator: Artur Białek
subject: National Geographic Site
subject: Nauka
subject: Edukacja
subject: ludzie
subject: matematyka
subject: nauka
subject: polska
description: W historii matematyki zapisało się wiele polskich nazwisk, ale chyba żaden z naszych rodaków nie dał królowej nauk tyle, co Stefan Banach. Pionier analizy funkcjonalnej zaczynał karierę naukową jako samouk, który podobno nie był nawet zainteresowany ukończeniem studiów. Mimo to w swoim dorobku zapisał ponad 60 prac naukowych i wiele twierdzeń. Poniżej przybliżamy sylwetkę najznakomitszego polskiego matematyka.
encoded: W tym artykule: Kim był Stefan Banach? Życiorys Stefana Banacha Kariera naukowa Lata wojenne Śmierć Stefana Banacha Nauki ścisłe wiele zawdzięczają polskim uczonym. Karol Stanisław Olszewski, fizyk i chemik, wynalazł kaskadową metodę skraplania gazów. Chemik i metaloznawca Jan Czochralski odkrył metodę otrzymywania monokryształów krzemu, a biochemik Kazimierz Funk sprawił, że świat usłyszał o witaminach. Na liście wybitnych polskich naukowców powinno znaleźć się znacznie więcej nazwisk. Nie może na niej zabraknąć także Stefana Banacha, który swoją pracą wywarł fundamentalny wpływ na wiele dziedzin matematyki. Kim był Stefan Banach? Stefan Banach był jednym z najgenialniejszych polskich matematyków, przedstawicielem lwowskiej szkoły matematycznej, profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie Lwowskim i członkiem Polskiej Akademii Umiejętności. Żeby lepiej zobrazować wagę jego osiągnięć, trzeba wspomnieć, że jako jeden z pionierów analizy funkcjonalnej sformułował twierdzenie o kontrakcji i opisał przestrzeń Banacha, a także pochylał się nad teorią mnogości, w której wraz z Alfredem Tarskim opisał paradoks rozkładu kuli. A i tak mówimy tu o zaledwie kilku jego dokonaniach. Życiorys Stefana Banacha Na temat wczesnych lat życia genialnego matematyka wiadomo niewiele, a informacje o jego rodzinie nie są pewne. Wiadomym jest, że miał trudne dzieciństwo. Ale to sprawia, że my, jako współcześni, z tym większym podziwem patrzymy na jego osiągnięcia. W którym roku urodził się Stefan Banach? Urodził się 30 marca 1892 roku, w Krakowie. Jego ojciec, Stefan Greczek, pochodził z Ostrowska na Podhalu, a matka, Katarzyna Banach, pochodziła z Borównej koło Lipnicy Murowanej. Tuż po narodzinach został oddany do rodziny zastępczej. Jego przybrana matka, Franciszka Płowa, prowadziła pralnię w Krakowie, a jej mąż Paweł był zarządcą hotelu. Małżeństwo to było bezdzietne, ale wychowywali już siostrzenicę Marię Puchalską. Banach nigdy nie poznał swojej matki. Znał tylko ojca, z którym widywał się…

stefan-banach-byl-samoukiem-jednak-jak-nikt-inny-przyczynil-sie-do-rozwoju-matematyki-fot-wikimedia-commons-public-domain-c3581b6.jpg
width: 1200
height: 630

Znalazł sposób na ucieczkę z więzienia. Superszpieg potrzebne rzeczy otrzymywał w książkach
type: item
date: 2024-08-06T06:46:01.000Z
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: francja
subject: ludzie
subject: niemcy
subject: szpiegostwo
subject: wojna
description: Francuski superszpieg Charles Lux, schwytany przy zbieraniu informacji o niemieckich sterowcach w 1910 r., wymknął się z więzienia dzięki drutom do dziergania i atramentowi sympatycznemu.
encoded: W tym artykule: Misja w zakładach Zeppelina Kontrabanda w książkach Pisuar jako alibi Ucieczka przez miasta W 1910 roku stosunki między Niemcami a Francją były tak napięte, że spodziewano się rychłego wybuchu wojny. Bronią, której szczególnie się obawiano, były sterowce. Miały wówczas miażdżącą przewagę nad samolotami. Po pierwsze szybciej wzbijały się w powietrze. Po drugie osiągały wyższy pułap. Po trzecie były w stanie wynosić w powietrze ciężary, o których pilot samolotu mógł tylko pomarzyć. Pierwsze sterowce powstały we Francji, jednak dzięki ekscentrycznemu hrabiemu Ferdynandowi von Zeppelinowi prym w tej dziedzinie szybko zaczęli wieść Niemcy. W 1908 r. we Friedrichshafen nad Jeziorem Bodeńskim von Zeppelin uruchomił wytwórnię sterowców własnej konstrukcji. Wkrótce zainteresowała się nimi armia. Miały być atutem cesarskich sił zbrojnych. Wtedy temat sterowców znów zaciekawił Francuzów, a dokładniej: ich służby wywiadowcze. Na małą wycieczkę do Friedrichshafen postanowił udać się kapitan Charles Lux. Misja w zakładach Zeppelina Oficjalnie kapitan był oficerem oddziału inżynierii przy sztabie okręgu wojskowego w Belfort. W rzeczywistości był szefem służby wywiadu wojskowego w strefie przygranicznej Belfort i zbierał informacje o armii niemieckiej. Często działał w terenie. Jedną z takich podróży odbył w grudniu 1910 r., gdy udał się do szwajcarskiej miejscowości uzdrowiskowej Rheinfelden. Tam 2 grudnia spotkał się na dworcu kolejowym z agentem francuskiego wywiadu Heinrichem Hirschem, znanym pod kryptonimem H.H. Miał przekazać istotne informacje o manewrach armii niemieckiej. Lux nie mógł wiedzieć, że Hirsch jest podwójnym agentem, pracującym dla komisarza Bauera – szefa wywiadu i kontrwywiadu Polizeibüro w Strasburgu. Po rozmowie z agentem H.H. kapitan Lux postanowił zbadać teren. Klucząc po okolicy, dotarł do Romanshorn nad Jeziorem Bodeńskim i zatrzymał się w hotelu Bodan pod nazwiskiem Lang. Zwierzchnicy zabraniali mu wypraw do Niemiec, ale Lux zakaz ten zł…

znalazl-sposob-na-ucieczke-z-wiezienia-superszpieg-potrzebne-rzeczy-otrzymywal-w-ksiazkach-ee2c723.png
width: 1200
height: 630

Niegdyś okładka z ludzkiej skóry nie była niczym zaskakującym. Dziś jest to nie do pomyślenia
type: item
date: 2024-08-02T09:02:47.000Z
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: książki
subject: ludzie
subject: operacja
subject: skóra
description: Dzisiaj budzą odrazę pomieszaną z fascynacją. Tymczasem jeszcze półtora wieku temu książki z okładkami z ludzkiej skóry były po prostu modne.
encoded: W tym artykule: Spoczywaj w (moim) pokoju Okładki z ludzką skórą miały zagościć na półkach na zawsze Morderca w bibliotece Użyteczność skór przestępców Miłość po grobowej desce Zedrzeć z pacjenta skórę Wstydliwa przeszłość Książka ze skóry wylicytowana Pogrzeb „ludzkiej" książki Chciałbym, aby po śmierci w moją wygarbowaną skórę oprawiono książkę jako prezent dla mojej rodziny. Czy ktoś wie, jak się do tego zabrać? Jeszcze nie zdecydowałem dokładnie, wokół czego się »owinąć«, jestem otwarty na sugestie. To pomysł długoterminowy”. To nie scena z kolejnej części „Milczenia owiec”, ale post z forum internetowego ask.metafilter.com. Jego autorem jest Matt Doar, mężczyzna w średnim wieku pracujący w branży IT. „Dla mnie książka oprawiona w ludzką skórę nie różni się niczym od urny. Jest nawet fajniejsza” – tłumaczył swój pomysł Matt. Poza tym książki są przecież użyteczne, wyjaśniał na forum internetowym. Spoczywaj w (moim) pokoju Matt nie wybrał, okładką jakiej książki chciałby być. Takich wątpliwości nie miał James Allen alias George Walton. Przez lata był rozbójnikiem. Nikt nie śmiał się przeciwstawić, aż trafił do więzienia stanowego w Massachusetts. „Poprosił, aby jego wspomnienia opublikowano, a dwa egzemplarze oprawiono w jego skórę” – pisał w liście John A. Fenno, wnuk Johna, przez którego Walton trafił do więzienia. I to właśnie John otrzymał jeden z egzemplarzy książki zmarłego w 1837 roku przestępcy. Dziś pamiętniki znajdują się w bibliotece Boston Athenaeum. Pierwsze książki nie tyle oprawione, ile napisane na ludzkiej skórze, miały powstać w XIII wieku. Tak przynajmniej wynika z zapisków bibliotekarzy. Jean-Joseph Rive, XVIII-wieczny francuski duchowny i bibliotekarz twierdził, że na Sorbonie znajdują się dwie wykonane w ten sposób Biblie oraz dekretał z XIII wieku. „Ojciec Rive uważał, że ten pergamin (jedna z Biblii) został wykonany ze skóry kobiety. Ale ja sądzę, że to skóra z płodu jagnięcia” – kwestionował słowa swego poprzednika inny bibliotekarz, Gaye…

okladka-z-ludzkiej-skory-nie-byla-niczym-zaskakujacym-dzis-jest-to-nie-do-pomyslenia-2416483.jpg
width: 2121
height: 1414

Strzały w Mayerlingu. Tajemnicza zbrodnia z zaskakującym finałem
type: item
date: 2024-06-23T09:34:36.000Z
creator: Adam Węgłowski
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Edukacja
subject: historia
subject: ludzie
subject: morderstwa
subject: zamachy terrorystyczne
description: Sto trzydzieści lat temu rodem Habsburgów wstrząsnęła niewyobrażalna i tajemnicza tragedia. Możliwe, że kosztowała ich utratę imperium! Spekulacje, czy w Mayerlingu doszło do podwójnego samobójstwa, morderstwa czy zamachu, były tak intrygujące, że doprowadziły do… kradzieży zwłok.
encoded: W tym artykule: Bez hamulców Czaszka i rewolwer Pełna cenzura Gra w kulki Ciąża, która zachwiała imperium W rękach patologów i bankierów Porwanie pomogło W grudniu 1992 r. Austriaków zszokowała informacja, że z grobu na zabytkowym cmentarzu koło opactwa w Heiligenkreuz zrabowano zwłoki. Nie byle kogo, bo Marii Vetsery – kochanki Rudolfa Habsburga, czyli syna cesarza Franciszka Józefa i następcy tronu Austro-Węgier. To właśnie ta młoda baronówna pożegnała się z życiem razem z Rudolfem w 1889 r., zaś ich tragiczna historia znalazła się na ustach całego świata. Było to samobójstwo czy ktoś je upozorował? A może doszło do zamachu? Rabunek z 1992 r. mógł oznaczać, że ktoś próbuje ukryć prawdę na wieki – nim pojawi się pomysł, by zwłoki przebadali współcześni kryminolodzy. Bez hamulców Arcyksiążę Rudolf Habsburg (ur. 1858 r.) był człowiekiem wykształconym i inteligentnym. Zapowiadał się na godnego następcę Franciszka Józefa I na tronie wielokulturowego 40-milionowego mocarstwa. Lecz jeszcze więcej niż talentów miał na koncie romansów. Nie przerwał ich nawet ożenek. Jego małżonka księżniczka Stefania Klotylda Koburg szybko przyzwyczaiła się do skoków w bok Rudolfa. Nie było to zresztą nic szokującego w świecie koronowanych głów. Gorzej, że odczuła romanse męża na własnej skórze w najgorszy możliwy sposób: zaraził ją chorobą weneryczną. Plotki o prowadzeniu się arcyksięcia nie tylko nie odstraszały kolejnych kochanek, lecz wręcz je przyciągały. Jesienią 1888 r. za sprawą hrabiny Larisch – bratanicy cesarzowej Elżbiety, matki Rudolfa – do arcyksięcia zbliżyła się siedemnastoletnia baronówna Maria Vetsera. Ta córka dyplomaty i bogatej Greczynki z kupieckiej rodziny była uroczą i inteligentną kokietką, czarującą mężczyzn pięknymi ciemnymi włosami, długimi rzęsami i bujnymi kształtami. Upatrzył ją sobie książę Miguel Bragança, pretendent do portugalskiego tronu. Lecz takie perspektywy wcale nie wyczerpywały ambicji młodej arystokratki, być może zachęcanej przez swoją matkę. Nas…

strzaly-w-mayerlingu-tajemnicza-zbrodnia-z-zaskakujacym-finalem-f8dfeb2.jpg
width: 750
height: 500

Islamski architekt Sinan przekształcał kościoły w meczety. Talentem dorównywał Michałowi Aniołowi
type: item
date: 2024-06-01T10:55:01.000Z
creator: Kazimierz Pytko
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: National Geographic Site
subject: chrześcijaństwo
subject: Edukacja
subject: historia
subject: ludzie
subject: muzułmanie
description: Dobudował minarety do chrześcijańskiej świątyni Hagia Sophia, by przypieczętować islamizację Konstantynopola. Ale obsesją Sinana było udowodnienie, że muzułmanie potrafią wznieść budowlę większą od dzieła architektów cesarza Justyniana. Chciał przyćmić chrześcijaństwo.
encoded: W tym artykule: Skąd pochodził Sinan? Przejście na islam i kariera wojskowa Nadworny architekt sułtana Sinan zdobywa wpływy w państwie Pierwsze dzieła Sinana Meczety Sulejmana i Selima to dzieła mistrza Do wieczności i w kosmos Przeciętnemu Europejczykowi jego imię niewiele mówi. To zrozumiałe, bo nikt nie był zainteresowany popularyzowaniem człowieka, który w krajach podbitych przez Imperium Osmańskie przekształcał kościoły w meczety albo wznosił monumentalne budowle na chwałę islamu i sułtanów. Oficjalny katalog Tazkirat-al-Abniya wymienia 476 obiektów zaprojektowanych przez Sinana, z których do dziś przetrwało około dwustu. Na tej liście znalazło się: 146 meczetów, 56 pałaców, 55 medres (szkół koranicznych), 48 hammamów (wielkich łaźni publicznych), 22 mauzolea, 20 karawanserajów (zajazdów), 8 mostów, 6 akweduktów. Najsłynniejsze z nich – Meczet Selima w Edirne i most na Drinie w Višegradzie – to perły architektury wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Mehmed II wprowadził druzgocące prawo. Wszystko z obawy o władzę Aby zapobiec rodzinnym walkom o tron, sułtan Mehmed II zalegalizował w XV w. zabijanie rodzeństwa tureckich władców. Czas obowiązywania tego okrutnego dekretu to okres największego rozkwitu ... Działał w tym samym czasie, co Michał Anioł i chociaż nie dorównał mu sławą, nie ustępował talentem. Stał się dla kultury islamu tym, kim genialny Włoch dla sztuki europejskiej i chrześcijańskiej. Zrobił bajeczną karierę na dworach Sulejmana Wspaniałego i jego dwóch następców. Zaczął ją późno, mając już niemal 50 lat. Wcześniej był... chrześcijaninem i żołnierzem. Skąd pochodził Sinan? W nielicznych dokumentach dotyczących jego młodości znajduje się wzmianka, że był synem kamieniarza i cieśli Abdülmennana. Takim „imieniem” z reguły określano innowierców, których dzieci przeszły na islam. Wynika z tego, że Sinan pochodził z rodziny chrześcijańskiej. Potwierdza to jeszcze jeden zapis. W 1573 r. mieszkańcy jego rodzinnego miasteczka Ağirnas w środkowej A…

dobudowal-minarety-do-chrzescijanskiej-swiatyni-hagia-sophia-by-przypieczetowac-islamizacje-konstantynopola-03f5066.png
width: 1200
height: 630

Mniejszości etniczne w Polsce to zaledwie ułamek społeczeństwa. Jednej z nich wciąż odmawia się tego statusu
type: item
date: 2024-05-31T07:39:02.000Z
creator: Artur Białek
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: etnografia
subject: ludzie
subject: polska
subject: Społeczeństwo
description: Mniejszości etniczne w Polsce są reprezentowane przez cztery grupy, których przedstawiciele stanowią około 0,1 proc. ogółu społeczeństwa. Mimo tak skromnej reprezentacji, ludność etniczna Polski ma silne poczucie własnej kultury, a dawne tradycje wciąż jeszcze są przez nią kultywowane. Jakie mniejszości etniczne mieszkają w Polsce? Poniżej odpowiadamy na to pytanie.
encoded: W tym artykule: Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Najliczniejsza mniejszość etniczna w Polsce Pozostałe mniejszości etniczne w Polsce Czy Ślązacy są mniejszością etniczną? Już w I i II Rzeczpospolitej funkcjonowały obok siebie różne grupy etniczne i to nie zmieniło się do dziś. W demokratycznym państwie przedstawiciele mniejszości mogą liczyć na skuteczniejszą niż kiedykolwiek wcześniej ochronę swoich praw. Jednak żeby te zadania mogły być realizowane, najpierw trzeba było określić zakres zainteresowanej grupy. Mniejszości etniczne, podobnie jak mniejszości narodowe w Polsce, zostały zdefiniowane i wskazane w Ustawie z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym. Jakie są mniejszości etniczne w Polsce? Ustawodawca wskazał, że mniejszość etniczną należy definiować jako grupę obywateli polskich, która jest mniej liczna od pozostałej części ludności, odróżnia się od pozostałych obywateli (językiem, kulturą lub tradycją) i dąży do zachowania swojej kultury. Przedstawiciele mniejszości powinni mieć świadomość własnej wspólnoty etnicznej wynikającej z uwarunkowań historycznych, przodkowie danej grupy zamieszkiwali obszar Polski od co najmniej 100 lat, a sama grupa nie powinna utożsamiać się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Zdaniem ustawodawcy, te kryteria spełniają cztery mniejszości: Polscy Tatarzy: Święto ofiarowania Kurban Bajram Tatarzy rozproszeni są po całym kraju. Doroczne święto zbliża ich do siebie. karaimska, łemkowska, romska, tatarska. Ilu przedstawicieli mniejszości etnicznych mieszka w Polsce? Ostatni spis ludności, przeprowadzony przez Główny Urząd Statystyczny, wskazał że mniejszości narodowe i etniczne w Polsce są reprezentowane przez 1 404 773 mieszkańców, którzy zadeklarowali przynależność narodową lub etniczną inną niż polską. Ta grupa stanowiła 3,74 proc., jednak należy podkreślić, że przedstawicieli samych mniejszości etniczn…

mniejszosci-etniczne-w-polsce-to-zaledwie-ulamek-spoleczenstwa-fot-getty-images-09d8a42.jpg
width: 1024
height: 687