Czy rudzi ludzie wyginą? Naukowcy rozprawiają się z popularnym mitem
Stanowią zaledwie 2% światowej populacji, ale od zawsze budzą ogromne zainteresowanie. Ze względu na ich rzadkość oraz znacznie wyższą podatność na nowotwory skóry, od lat krąży popularny mit: rudzi ludzie powoli wymierają i niebawem znikną z naszego świata. Czy natura faktycznie wydała na nich ewolucyjny wyrok?
Teorie o rychłym wyginięciu określonych typów urody nie są niczym nowym. Jak zauważa Ian Jackson, genetyk z Uniwersytetu w Edynburgu, podobne katastroficzne doniesienia o końcu blondynów pojawiały się w prasie już w połowie XIX wieku. W przypadku rudych włosów logika wydaje się jednak na pozór spójna – to cecha recesywna, więc żeby dziecko miało rude włosy, musi odziedziczyć odpowiednie geny od obojga rodziców. Nawet w światowych centrach rudości – Irlandii i Wielkiej Brytanii – tacy ludzie stanowią zaledwie ok. 10% populacji. Największe obawy budzi jednak korelacja z chorobami nowotworowymi. Prawda o czerniaku i rudych genach Ludzie o miedzianych włosach często posiadają bladą skórę, przez co są wyjątkowo podatni na poparzenia słoneczne. Ale to nie wszystko. Wyższe ryzyko zachorowania na czerniaka wynika również z obecności feomelaniny – barwnika odpowiedzialnego za czerwony odcień włosów, który cechuje nieco odmienna, potencjalnie szkodliwa chemia. Dodatkowo warianty genetyczne odpowiadające za rude włosy wykazują w badaniach obniżoną zdolność naprawy uszkodzonego przez słońce DNA. Ryzyko raka skóry u osób z odpowiednimi wariantami genu MC1R jest od 2 do nawet 4 razy wyższe. Czy to oznacza, że ewolucja z czasem wyeliminuje rudych? W skrócie – absolutnie nie. Wynika to z faktu, że nowotwory skóry (nawet złośliwe), najczęściej rozwijają się w późnym wieku. Według brytyjskiej organizacji Cancer Research UK szczyt zachorowalności na czerniaka przypada u osób po 90. roku życia. Z punktu widzenia ewolucji choroba rozwija się zazwyczaj długo po tym, jak dana osoba zdążyła już przekazać swoje geny kolejnemu pokoleniu. Jak trafnie ujął to Jonathan Rees, profesor dermatologii z Edynburga: „w tak dużych populacjach jedyną drogą do wyginięcia jest brak prokreacji. A nie ma żadnych dowodów na to, by rudowłosi mieli mniej dzieci niż bruneci czy szatyni.” Armia ukrytych nosicieli O przetrwaniu rudych decyduje jednak przede wszystkim specyfika dziedziczenia genu MC1R. Aby mieć rude włosy, trzeba otrzymać zmutowaną kopię genu od obojga rodziców. Ktoś z zaledwie jednym takim wariantem może być naturalnym brunetem lub blondynem, ale wciąż jest w stanie przekazać „rudy gen” swojemu potomstwu. Oznacza to, że po świecie chodzi prawdziwa armia „ukrytych nosicieli rudości”. Pule genetyczne są chronione przez miliony osób o zupełnie innych kolorach włosów. Wymarcie rudych wymagałoby niemal całkowitego wyplenienia wariantu genu MC1R u wszystkich ludzi na Ziemi, co jest biologicznie niemożliwe. Prawdą jest jednak to, że z powodu ogromnego przemieszczania się ludzkości w XXI wieku, geny ulegają rozproszeniu. Odsetek rudowłosych może się w przyszłości nieco wahać, ale ich całkowite zniknięcie to wyłącznie internetowa legenda. Co więcej, rude geny niosą za sobą również pewne ukryte korzyści. Witamina D i cenne mutacje Miłośnicy rudości wskazują (chociaż wymaga to mocniejszych dowodów z badań przesiewowych DNA), że jasna skóra powiązana z recesywnym genem MC1R jest wprost stworzona do radzenia sobie w trudnym klimacie. Znacznie szybciej i efektywniej produkuje ona niezbędną do życia witaminę D podczas krótkich i bardzo pochmurnych dni na północy Europy. Ostatnie badania laboratoryjne sugerują również, że sam proces powstawania rudych włosów jest dla organizmu niezwykle pożyteczny. Aby wyprodukować rudy pigment (feomelaninę), ciało musi zużyć cysteinę – aminokwas, który w nadmiarze staje się dla komórek toksyczny. W ten sposób nasz organizm sprytnie i na bieżąco neutralizuje szkodliwy nadmiar tej substancji. Rude włosy nie są zatem ewolucyjnym błędem, ale ognistym dowodem na to, że nasze geny potrafią sprytnie radzić sobie z wewnętrznymi zagrożeniami. Chociaż my sami nie zawsze to rozumiemy. Źródło: Live Science Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy jedna podróż może odmienić życie towarzyskie? Najnowsze badanie przynosi zaskakującą odpowiedź
W czasach, gdy coraz więcej osób deklaruje, że doskwiera im samotność i trudno im nawiązywać nowe znajomości, znalezienie prawdziwej przyjaźni staje się dla wielu sporym wyzwaniem. Problem dotyczy zarówno mieszkańców dużych miast, jak i mniejszych miejscowości. Okazuje się jednak, że istnieje sytuacja, w której ludzie znacznie łatwiej otwierają się na innych. Według najnowszego badania to właśnie podczas podróży najłatwiej nawiązać autentyczne relacje i poznać osoby, z którymi kontakt może przetrwać znacznie dłużej niż sam urlop.
Z najnowszego badania przeprowadzonego na zlecenie platformy podróżniczej WeRoad wśród 5000 mieszkańców Hiszpanii, Włoch, Francji, Niemiec i Wielkiej Brytanii wynika, że budowanie nowych relacji staje się coraz trudniejsze. Aż 66% ankietowanych uważa, że poznawanie nowych ludzi jest dziś bardziej skomplikowane niż jeszcze kilka lat temu, a 84% twierdzi, że stworzenie naprawdę bliskiej więzi wymaga obecnie znacznie większego wysiłku. Ponad połowa respondentów przyznaje jednocześnie, że nie jest zadowolona ze swojego życia towarzyskiego. Najczęściej wskazują na brak czasu (33%), niepewność przy wykonaniu pierwszego kroku (25%) oraz lęk społeczny (21%). Co piąta badana osoba deklaruje również, że odczuwa głęboko zakorzenioną samotność. Autorzy badania zwracają jednak uwagę, że wspólne podróżowanie pomaga przełamywać te bariery, ponieważ stawia uczestników w nowych sytuacjach, sprzyja rozmowom i ułatwia budowanie relacji opartych na wspólnych doświadczeniach. Badanie: podróże ułatwiają poznawanie nowych ludzi bardziej niż praca czy studia Choć przez lata to szkoła, studia czy miejsce pracy były uznawane za przestrzeń, w której najłatwiej zawierać nowe znajomości, najnowsze badanie platformy WeRoad pokazuje, że coraz więcej Europejczyków wskazuje dziś na podróże. Aż 45% respondentów uznało, że to właśnie wyjazdy są skuteczniejszym sposobem na poznanie nowych osób niż tradycyjne środowiska społeczne. Zdaniem autorów badania wynika to przede wszystkim z oderwania się od codziennej rutyny i większej gotowości do rozmów z nieznajomymi. W nowym miejscu łatwiej wyjść poza utarte schematy, a wspólne odkrywanie nieznanych zakątków świata sprzyja spontanicznym rozmowom i budowaniu zaufania. Potwierdzają to odpowiedzi uczestników – 80% ankietowanych przyznało, że podczas podróży czuje się bardziej otwartych na innych ludzi, a 58% wskazało, że możliwość poznawania nowych osób stanowi jeden z najważniejszych elementów całego wyjazdu. Co więcej, 66% badanych zadeklarowało, że właśnie podczas podróży udało im się nawiązać autentyczną więź z drugą osobą. Psychologowie od lat zwracają uwagę, że nowe otoczenie sprzyja obniżeniu poziomu stresu i przełamaniu codziennych schematów zachowań. W efekcie łatwiej rozpocząć rozmowę, wykazać inicjatywę czy otworzyć się na ludzi, których w innych okolicznościach prawdopodobnie nigdy byśmy nie poznali. Wspólne odkrywanie nowych miejsc, pokonywanie drobnych trudności czy przeżywanie nieoczekiwanych sytuacji sprawiają natomiast, że znajomości rozwijają się znacznie szybciej niż podczas zwykłych spotkań w codziennym życiu. To właśnie dlatego dla wielu osób najcenniejszą pamiątką z podróży okazują się nie zdjęcia, lecz relacje, które udaje się zbudować po drodze. Wspólne doświadczenia budują trwałe więzi. Coraz więcej osób wybiera relacje offline Respondenci badania wskazali również, co sprawia, że znajomości zawarte podczas podróży często okazują się wyjątkowo trwałe. Najczęściej wymienianym czynnikiem były wspólne doświadczenia, na które wskazało 60% ankietowanych. Kolejne 43% uznało, że znaczenie ma po prostu spędzanie ze sobą wielu godzin każdego dnia – podczas zwiedzania, wspólnych posiłków czy przemieszczania się między kolejnymi miejscami. Dla 30% badanych kluczowe było wyrwanie się z codziennej rutyny, natomiast 19% podkreśliło, że nowe relacje rozwijają się łatwiej, gdy nie towarzyszą im wcześniejsze oczekiwania czy uprzedzenia. Z kolei 16% respondentów przyznało, że podczas wyjazdu mogli na chwilę oderwać się od ról, które pełnią na co dzień (np. pracownika, rodzica czy studenta), dzięki czemu łatwiej było im pokazać swoją prawdziwą osobowość. Wyniki badania pokazują również, że mimo dominacji mediów społecznościowych coraz więcej osób chce budować relacje przede wszystkim w świecie rzeczywistym. Zaledwie 9% ankietowanych wskazało aplikacje randkowe i media społecznościowe jako główny sposób poznawania nowych ludzi, podczas gdy aż 72% zadeklarowało, że chciałoby częściej nawiązywać znajomości offline. Autorzy raportu zwracają uwagę, że podróże sprzyjają temu szczególnie dobrze, ponieważ stawiają wszystkich uczestników w podobnej sytuacji (niezależnie od wieku, zawodu czy pochodzenia), a wspólnie przeżywane emocje pomagają szybciej przełamać pierwsze bariery. Wiele takich znajomości nie kończy się wraz z powrotem do domu. Część przeradza się w długoletnie przyjaźnie, kolejne wspólne wyjazdy, a niekiedy nawet związki. Wyniki badania sugerują więc, że podróże mogą być nie tylko sposobem na poznawanie świata, ale również jedną z najskuteczniejszych okazji do budowania trwałych relacji z innymi ludźmi. Źródła: WeRoad, Euronews Nasza ekspertka Sabina Zięba Podróżniczka i dziennikarka, wcześniej związana z takimi redakcjami, jak m.in. „Wprost”, „Dzień Dobry TVN” i „Viva”. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o ciekawych kierunkach i turystyce. Miłośniczka dobrej lektury i wypraw na koniec świata. Uważa, że Mark Twain miał słuszność, mówiąc: „Za 20 lat bardziej będziesz żałował tego, czego nie zrobiłeś, niż tego, co zrobiłeś. Więc odwiąż liny, opuść bezpieczną przystań. Złap w żagle pomyślne wiatry. Podróżuj, śnij, odkrywaj”.
Żenią się z hologramami i kochają chatboty. Czy sztuczna inteligencja może dać nam prawdziwe szczęście?
Wyobraź sobie idealnego partnera: zawsze ma dla ciebie czas, nigdy się nie kłóci i bezbłędnie odgaduje twoje nastroje. Jest jednak haczyk – składa się wyłącznie z linijek kodu. Czy jesteśmy w stanie odnaleźć prawdziwe szczęście w objęciach algorytmów, skoro coraz bardziej się od siebie izolujemy?
Technologia coraz odważniej wkracza w nasze życie intymne. Aplikacja Replika, reklamowana jako „przyjaciel AI na całe życie”, zgromadziła już na całym świecie ponad 42 miliony użytkowników, którzy szukają w niej lekarstwa na samotność. Aż 68% osób korzystających z tego typu chatbotów przypisuje im cechy ludzkie, a zdecydowana większość wierzy, że programy te wykazują empatię, inteligencję, a nawet samoświadomość. Zjawisko to przybiera na sile zwłaszcza w Japonii. To właśnie tam ponad 1,5 miliona osób dotkniętych zjawiskiem hikikomori (skrajnym wycofaniem społecznym) zaczęło budować silne więzi z wirtualnymi towarzyszami. Co więcej, szacuje się, że około 3700 Japończyków wystąpiło o wydanie oficjalnego certyfikatu „małżeństwa” z hologramem (najczęściej za pośrednictwem urządzenia Gatebox, związanego z wirtualną piosenkarką Hatsune Miku). Algorytmy zaczynają wręcz wkraczać w sferę duchową – w niektórych mniejszych, zamkniętych społecznościach roboty społeczne pełnią już funkcję przywódców religijnych. Matematyka szczęścia Dlaczego tak bardzo pragniemy, by maszyny nas kochały? I czy taka relacja jest zdrowa? Na to pytanie spróbowali odpowiedzieć naukowcy na łamach czasopisma naukowego „Philosophies”. Punktem wyjścia było dla nich trwające od 1938 roku słynne badanie Uniwersytetu Harvarda nad dorosłym życiem. Analiza danych 268 studentów przez blisko osiem dekad jednoznacznie udowodniła – najlepszym predyktorem naszego zdrowia, długowieczności i satysfakcji z życia są bliskie relacje z innymi ludźmi. Bogactwo czy status społeczny mają tu drugorzędne znaczenie. Potwierdza to myśl francuskiego filozofa Paula Ricoeura. Według niego prawdziwe szczęście rodzi się wyłącznie z wymiany – z procesu dawania i brania w społeczeństwie. Ricoeur twierdził, że do spełnienia potrzebujemy zarówno naszych bliskich, jak i dalszych członków lokalnych społeczności. Nie jesteśmy w stanie zbudować własnego dobrostanu w całkowitej izolacji od żywych jednostek. Dlaczego algorytm to tylko lustro? Sztuczna inteligencja wydaje się rozwiązaniem idealnym – wirtualne boty są nieskończenie cierpliwe, zawsze dostępne i błyskawicznie reagują na nasze potrzeby, przez co pozornie oferują więcej niż omylni i niedoskonali ludzie. Badacze zwracają jednak uwagę na problem: te systemy to iluzja, która jedynie naśladuje autentyczne relacje. AI nie spełnia filozoficznego kryterium bycia moralnym podmiotem. Cyfrowy przyjaciel nie posiada wolnej woli, własnych doświadczeń życiowych ani historii. Z technologicznego punktu widzenia po prostu modeluje język, by spełnić nasze oczekiwania. Oznacza to, że nie wchodzi z nami w interakcję – jest jedynie technologicznym lustrem, w którym odbijają się nasze własne pragnienia i myśli. Choć roboty potrafią wywoływać w nas silne reakcje psychologiczne i doraźnie zmniejszać poczucie pustki, relacja z nimi jest w pełni asymetryczna. Maszyna nie potrafi doświadczać bólu czy współczucia. Naukowcy ostrzegają, że utożsamianie chatbotów z żywymi ludźmi zniekształca nasze normy społeczne. Całkowite zastąpienie żywych przyjaciół wirtualnymi bytami niesie ogromne ryzyko erozji prawdziwych więzi międzyludzkich – jedynego fundamentu, który potrafi zapewnić nam realne, biologiczne i psychiczne spełnienie. Aż strach myśleć o ludzkości pozbawionej tego elementu. Źródła: Philosopies, The Conversation Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec mitu o ludzkiej wyjątkowości. Te małpy potrafią przewidywać w głowie przyszłość
Ludzki mózg stale tworzy wirtualne symulacje przyszłości – np. gdy planujemy daleką podróż lub przygotowujemy się do ważnej rozmowy. Wyobrażamy sobie różne scenariusze i własne na nie reakcje, co pozwala uniknąć błędów. Do niedawna sądzono, że ta zaawansowana umiejętność – zakorzeniona w tzw. metapoznaniu – jest zarezerwowana wyłącznie dla ludzi. Najnowsze badania obalają ten mit i udowadniają, że nasi krewniacy również potrafią wybiegać myślami w przód.
Międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu w Oksfordzie oraz japońskiego RIKEN Center for Brain Science postanowił sprawdzić, w jaki sposób makaki podejmują przyszłe decyzje. Odkrycie, opublikowane w czasopiśmie „Nature Human Behaviour”, pozwala nam spojrzeć na ewolucję naczelnych w innych sposób. Okazuje się, że makaki również symulują swoich umysłach przyszłe stany i oceniają szanse na powodzenie, choć ich aparatura neuronowa różni się od naszej. Gra w kropki, czyli test na wyobraźnię Jak zbadać umiejętność planowania u zwierząt? Naukowcy wpadli na ciekawy pomysł – stworzyli innowacyjny test komputerowy, który wymagał od makaków oceny prawdopodobieństwa sukcesu w przyszłości. Zadanie opierało się na obserwacji chmury losowo poruszających się kropek. Zwierzęta musiały poprawnie odgadnąć główny kierunek ich ruchu, by otrzymać nagrodę. Małpy miały do wyboru dwie opcje: pierwsza była bardzo trudna (kropki poruszały się chaotycznie), ale gwarantowała nagrodę za poprawny wybór. Druga była prosta wizualnie (kropki poruszały się w jednym kierunku), jednak nagroda zależała w niej od zewnętrznego czynnika – liczby wyświetlanych elementów. Co się dzieje w mózgu małpy? Podczas wykonywania zadania skanowano aktywność całego mózgu zwierząt przy pomocy funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI). Wyniki pokazały, że makaki potrafiły trafnie porównać własne umiejętności z czynnikami zewnętrznymi i wybrać optymalną, najbardziej opłacalną strategię na przyszłość. Dr Kentaro Miyamoto – główny autor badania – tłumaczy, że to dokładnie ten sam proces, który zachodzi u człowieka kalkulującego, czy bezpieczniej pojechać do teatru własnym samochodem (pewność co do własnych umiejętności), czy wybrać autobus (ryzyko związane ze środowiskiem zewnętrznym). Planowanie kryje się w czole przedczołowej U ludzi za takie planowanie i metapoznanie (czyli monitorowanie własnych myśli) odpowiada niewielki rejon w mózgu, określany jako obszar 47 (znajduje się on w przednio-bocznej korze przedczołowej). Problem w tym, że obszar 47 to ewolucyjna nowość, której makaki fizycznie nie posiadają. Gdzie zatem kryje się ich umiejętność przewidywania? Skany fMRI ujawniły, że za zdolność do wyobrażania sobie przyszłości odpowiadają u tych zwierząt dwa starsze ewolucyjnie regiony czołowe: 45a oraz 47/12o. Kiedy naukowcy celowo zakłócili pracę tych stref, wydajność makaków w planowaniu drastycznie spadła. Badacze doszli do fascynującego wniosku: ludzki obszar 47 wcale nie pojawił się znikąd. Wyewoluował on poprzez zintegrowanie i połączenie sieci neuronowych tych dwóch starszych, małpich struktur. To dlaczego makaki nie budują miast? Skoro makaki też potrafią przewidywać konsekwencje swoich działań, to dlaczego to my stworzyliśmy zaawansowaną cywilizację? Odpowiedzią jest jeden detal anatomiczny. Zespół dr Miyamoto zauważył, że sieć neuronalna ludzkiego obszaru 47 łączy się silnie z biegunem czołowym mózgu (obszarem 10), który odpowiada za eksplorację i ocenę zupełnie nowych możliwości. U makaków połączenie między starszymi regionami a obszarem 10 okazało się nieporównywalnie słabsze. Ten niezwykle gęsty, neuronowy „światłowód” najprawdopodobniej stanowi biologiczne źródło naszej kreatywnej wyobraźni, czyniąc ludzki umysł zjawiskiem absolutnie unikatowym w świecie przyrody. Źródło: Nature Human Behaviour Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Dlaczego w miastach rodzi się mniej dzieci? Naukowcy odkryli w naszych ciałach biologiczny przełącznik
Biolodzy od dekad obserwują tą samą zależność – gdy tylko na małej przestrzeni pojawia się zbyt wiele osobników, to natura sama zaciąga hamulec ręczny. Kury w ścisku znoszą mniej jaj, a zagęszczone populacje gryzoni rodzą mniejsze mioty. Najnowsze badanie ujawnia jedna szokujący, biochemiczny powód tego zjawiska. Zwierzęta same wysyłają sygnały, które niszczą ich własne DNA. Tylko… dlaczego?
Gdy globalna populacja ludzka zbliża się do poziomu 8,3 miliarda ludzi – co oznacza potrójny wzrost w stosunku do roku 1950 – świat mierzy się z paradoksalnym zjawiskiem. Choć na Ziemi jest nas coraz więcej, to globalne wskaźniki dzietności gwałtownie spadają: z 5 urodzeń na kobietę w połowie ubiegłego wieku do zaledwie 2,3 w 2021 roku. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) już co szósta osoba na świecie doświadcza niepłodności. Przez lata winą obarczano czynniki ekonomiczne, stres miejski czy niedobór zasobów. Jednak zespół naukowców z Uniwersytetu Kolorado w Boulder pod kierunkiem prof. Dinga Xue udowodnił, że u podłoża tego problemu leży głęboko zakorzeniony, ewolucyjny mechanizm biologiczny. Wyniki ich przełomowych analiz zostały opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma „Nature Communications”. Ścisk działa na nas jak promieniowanie Odkrycia dokonano przez czysty przypadek. Zespół prof. Xue badał tzw. efekt boczny wywołany promieniowaniem (RIBE). Zjawisko to występuje u pacjentów onkologicznych: poddane radioterapii komórki nowotworowe wysyłają sygnały chemiczne, które uszkadzają sąsiadujące, całkowicie zdrowe tkanki, powodując m.in. wypadanie włosów czy zaburzenia reprodukcyjne. Już w 2017 roku na łamach Nature prof. Xue opisał ten proces u modelowego organizmu – nicienia C. elegans. Okazało się, że komórki poddane stresowi radiacyjnemu wydzielają specyficzne białko o nazwie proteaza cysteinowa CPR-4. Białko to krąży po organizmie i niszczy DNA zdrowych komórek. Co kluczowe dla nas – ssaki, w tym myszy oraz ludzie, posiadają niemal identyczny odpowiednik tego chemicznego posłańca, zwany katepsyną B. Prawdziwy przełom nastąpił jednak wtedy, gdy badacze przyjrzeli się nicieniom, które nie były poddawane żadnemu promieniowaniu, ale żyły w ogromnym zagęszczeniu. Ku zdumieniu biologów, na poziomie molekularnym zwierzęta w tłumie wyglądały dokładnie tak, jakby zostały napromieniowane. Mutacje przekazywane z pokolenia na pokolenie Naukowcy zaczęli manipulować wielkością kolonii badawczych. Dopóki populacja nicieni była pod kontrolą, enzym CPR-4 pozostawał w uśpieniu. Jednak w momencie, gdy liczebność kolonii przekroczyła krytyczną granicę 3000 osobników, zwierzęta masowo zaczęły wydzielać destrukcyjne białko. Im większe było przeludnienie, tym więcej toksycznego enzymu trafiało do otoczenia. Eksperymenty powtórzone na myszach potwierdziły czarny scenariusz. U osobników żyjących w tłumie odnotowano średnio aż o 87% więcej mutacji genetycznych w komórkach rozrodczych. W efekcie zwierzęta miały mniej potomstwa, młode rodziły się z widocznymi wadami rozwojowymi a uszkodzenia te były przekazywane kolejnym pokoleniom, trwale wpływając na ewolucję gatunku. Gdy naukowcy sztucznie zablokowali działanie tego białka, negatywne skutki przeludnienia natychmiast ustały, co stanowi bezpośredni dowód na to, że enzym ten działa jak biologiczny przełącznik płodności. To ewolucyjny wentyl bezpieczeństwa Współczesne społeczeństwa koncentrują się w aglomeracjach. Szacuje się, że w miastach mieszka obecnie 45% światowej populacji, kolejne 36% zamieszkuje miasteczka i obszary podmiejskie a w typowo wiejskich regionach żyje już tylko 19% populacji. Stres związany ze ściskiem jest więc codziennością większości z nas. Badania z Boulder uświadamiają nam, dlaczego wskaźnik urodzeń w metropoliach spada najszybciej – wygląda na to, że natura wyposażyła nas w biologiczny bezpiecznik, który chroni ekosystemy przed kompletnym wyeksploatowaniem w wyniku eksplozji demograficznej. Choć autorzy badania zaznaczają, że potrzebne są dalsze analizy, aby bezsprzecznie potwierdzić identyczne działanie tego mechanizmu u ludzi, to odkrycie już teraz otwiera rewolucyjne perspektywy. Prof. Ding Xue zdążył już opatentować związek chemiczny, który bezpiecznie blokuje działanie destrukcyjnej katepsyny B u zwierząt. To może w przyszłości pomóc osobom zmagającym się z problemem niepłodności. Źródło: Nature Communications Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Koniec mitu o wyjątkowości człowieka. Zwierzęta też walczą o życie przy porodzie
Przez lata wierzono, że ludzie są jedynymi ssakami, dla których poród bywa wręcz walką o życie. Nowe badania rzucają wyzwanie temu przekonaniu. Okazuje się, że natura nie oszczędza pod tym względem także zwierząt – od saren po foki. Co jest tego przyczyną?
Poród u ludzi jest powszechnie uważany za wyjątkowo trudny i niebezpieczny. Powodem takiego stanu rzeczy ma być połączenie dwunożności i dużego mózgu, co sprawia, że dziecko ledwo mieści się w kanale rodnym. Badania przeprowadzone na Uniwersytecie Wiedeńskim wykazały jednak, że wiele innych ssaków zmaga się z podobnymi problemami i śmiertelnością podczas porodu. U niektórych gatunków powikłania te występują nawet tak samo często, jak w niektórych populacjach ludzkich, na przykład u łowców i zbieraczy pozbawionych nowoczesnej opieki medycznej. Wyniki analiz zaprezentowanych na łamach „Biological Reviews” sugerują, że ciężki poród nie jest cechą unikalną dla człowieka. Szerokie spojrzenie. Badanie, które zmieniło perspektywę Naukowcy przeprowadzili obszerny przegląd literatury naukowej, analizując dane dotyczące komplikacji porodowych u szerokiej gamy ssaków łożyskowych. Badanie objęło nie tylko zwierzęta hodowlane, takie jak krowy czy owce, ale także gatunki dziko żyjące: jelenie, foki, a nawet walenie. Celem było sprawdzenie, czy wskaźniki śmiertelności i częstotliwość występowania porodów patologicznych u ludzi rzeczywiście odbiegają od normy w świecie zwierząt. Wyniki okazały się zaskakujące: trudny poród nie jest cechą wyłącznie ludzką, lecz zjawiskiem powszechnym w całej gromadzie ssaków. Zwierzęta w tarapatach. Od antylop po delfiny Badania wykazały, że komplikacje porodowe występują u co najmniej 16 z 19 rzędów ssaków łożyskowych. W przypadku niektórych gatunków, takich jak jelenie czy antylopy, wskaźniki śmiertelności matek i trudności porodowych są zbliżone do tych obserwowanych w populacjach ludzkich żyjących bez nowoczesnej opieki medycznej (np. u łowców-zbieraczy). Kiepsko wygląda też kwestia porodu u hieny plamistej. Szacuje się, że blisko jedna na dziesięć samic ginie podczas swojego pierwszego porodu. Co ciekawe, problem dotyczy nawet zwierząt morskich, jak delfiny i wieloryby, które mimo braku kostnej miednicy, mogą doświadczyć utknięcia płodu w drogach rodnych. U fok trudny poród jest drugą najczęstszą przyczyną śmierci dorosłych samic w sezonie rozrodczym. W przypadku ludzi za główną przyczynę trudności porodu uznaje się duży mózg noworodka. Jednak badanie wykazało, że obturacja (zablokowanie) porodu występuje u ssaków o bardzo różnej wielkości mózgu. Ewolucyjny rachunek zysków i strat Dlaczego ewolucja nie wyeliminowała tak groźnych komplikacji? Odpowiedzią jest tzw. model selekcji krawędziowej. Większe noworodki mają statystycznie lepsze szanse na przetrwanie po urodzeniu – są silniejsze, lepiej trzymają ciepło i szybciej uciekają przed drapieżnikami. To promuje geny odpowiedzialne za większy rozmiar płodu Jednak po przekroczeniu pewnego progu, wielkość płodu staje się niemożliwa do przepchnięcia przez kanał rodny, co prowadzi do śmierci matki. Natura balansuje więc na cienkiej granicy. Promuje jak największe potomstwo, ale jednocześnie akceptuje stały odsetek tragicznych porodów. Wspólne ryzyko. Co łączy krowę, psa i kobietę? Okazuje się, że czynniki ryzyka utrudniające poród są niemal identyczne u różnych gatunków. Największe zagrożenie występuje podczas pierwszego porodu, gdy kanał rodny nie jest jeszcze w pełni dojrzały lub elastyczny Kolejnym czynnikiem jest nieodpowiednia dieta – u ludzi, naczelnych i gryzoni dieta bogata w cukry i węglowodany prowadzi do przerostu płodu (makrosomii), co drastycznie zwiększa ryzyko utknięcia dziecka w drogach rodnych. Także mały rozmiar matki w połączeniu z dużym płodem jest uniwersalną receptą na kłopoty, niezależnie od tego, czy mówimy o kobiecie, czy o małej rasie psa. Potęga położnictwa – To, co wyróżnia ludzi, to nie sama obecność czy nawet częstotliwość występowania dystocji (utrudnionego porodu), ale reakcje kulturowe, jakie ona wywołała. Jesteśmy jedynym znanym gatunkiem, który wypracował systematyczną pomoc przy porodzie – w tym położnictwo oraz interwencje medyczne, takie jak cesarskie cięcia – aby radzić sobie z powikłaniami podczas porodu – podsumowuje dr Nicole D. S. Grunstra z Uniwersytetu Wiedeńskiego. W jej ocenie tę biokulturową adaptację należy uwzględniać w badaniach porównawczych nad narodzinami. Dlaczego? Bo pokazuje ona, w jak wyjątkowym stopniu człowiek potrafił się przystosować i znaleźć rozwiązanie dotyczące trudnego porodu. Źródło: Biological Reviews Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy i podróżniczy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. przewodniki turystyczne po Egipcie oraz popularnonaukowe książki: „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” i „Bogowie Polski. Szamani, megality i zapomniane słowiańskie bóstwa”. Miłośnik niewielkich, lokalnych muzeów. Uwielbia długie trasy rowerowe, szczególnie te prowadzące wzdłuż rzek.
Populacja Ziemi przekroczyła możliwości planety. Nie jest w stanie wyżywić więcej ludzi
Ludzkość rozrosła się do rozmiarów, których Ziemia nie jest w stanie trwale utrzymać przy obecnym poziomie konsumpcji – ostrzega międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu Flinders z Australii. Żyjemy „na kredyt”, wykorzystując zasoby znacznie szybciej, niż planeta jest w stanie je regenerować. Gdzie leży granica wytrzymałości naszego wspólnego domu i czy dawno już jej nie przekroczyliśmy?
Najnowsze badanie opublikowane w kwietniu 2026 roku na łamach „Environmental Research Letters” nie pozostawia złudzeń: przekroczyliśmy masę krytyczną. Zespół badawczy pod kierownictwem prof. Coreya Bradshawa z Uniwersytetu Flinders przeanalizował dane z dwóch stuleci, by sprawdzić, jak blisko ściany aktualnie się znajdujemy. Przy globalnej populacji sięgającej obecnie 8,3 miliarda ludzi nasze cywilizacyjne sztuczki przestają wystarczać, a ekologiczne rachunki zaczynają spływać z terminem płatności „na wczoraj”. Jak naukowcy byli w stanie precyzyjnie zmierzyć wydolność naszej planety? Pojemność środowiska: lekcja z XIX-wiecznych statków Ekologiczne pojęcie pojemności środowiska (ang. carrying capacity) ma zaskakujące korzenie. W XIX wieku termin ten służył do obliczania, ile ładunku może zabrać statek parowy, by starczyło miejsca na węgiel, wodę i załogę. Dziś naukowcy stosują tę samą logikę do całej planety. Nasz gatunek, Homo sapiens, okazał się… wyjątkowo skuteczny w przesuwaniu tych naturalnych granic. Dzięki nowej technologii i eksploatacji paliw kopalnych nauczyliśmy się oszukiwać naturalne ograniczenia. Przecież to właśnie przejście na energię z węgla i ropy pozwoliło na gwałtowny skok demograficzny w XX wieku, ale było to tylko pewnego rodzaju „oszukanie” natury. Obecna sytuacja geopolityczna – w tym wstrząsy na rynku paliwowym – boleśnie przypomina nam, jak kruchy jest ten fundament. 2,5 miliarda vs 8,3 miliarda: szokujące liczby Zespół prof. Coreya Bradshawa z Flinders University w Australii stworzył zaawansowane modele, pozwalające odróżnić od siebie dwa wskaźniki. Wyróżnił: maksymalną pojemność środowiska: teoretyczny, absolutny limit populacji (szacowany na 12 miliardów ludzi), który wiąże się jednak z powszechnym głodem, chorobami i konfliktami; optymalną pojemność środowiska: liczbę ludności, która pozwala na zrównoważony rozwój i zachowanie przyzwoitego standardu życia. Wyniki są bezlitosne: przy obecnym poziomie konsumpcji, optymalna liczba ludności na naszej planecie to zaledwie 2,5 miliarda. Oznacza to, że obecna populacja Ziemi, wynosząca oficjalnie 8,3 miliarda, ponad trzykrotnie przekracza bezpieczny pułap (chociaż niektórzy spierają się, że może być nas więcej). Koniec epoki niekontrolowanego wzrostu W ostatnich stuleciach liczba ludności gwałtownie rosła. Obecnie jednak okazuje się, że era wykładniczego przyspieszenia dobiegła końca – od lat 60. XX wieku tempo gwałtownie spada. Weszliśmy w tzw. negatywną strefę demograficzną. Oznacza to, że miliardy nowych mieszkańców nie napędzają już wzrostu tak jak kiedyś. Zamiast tego krzywa zaczyna się wypłaszczać pod wpływem oporu środowiska. Według modeli prof. Bradshawa, populacja osiągnie swój szczyt na poziomie 12 miliardów około 2070 roku. Hamujemy nie dlatego, że świadomie wybraliśmy umiar, ale dlatego, że fizyczne granice planety – m.in. brak wody i wyczerpująca się energia – zaczynają działać jak automatyczny hamulec bezpieczeństwa. Populacja czy konsumpcja: co nas zabije? Nowe badania pokazują, że to liczba ludzi w największym stopniu odpowiada za anomalie temperatury czy ślad ekologiczny – jest nas po prostu za dużo dla planety. Debata o ograniczeniu populacji jest obarczona ciężarem etycznym – często wiąże się z rasizmem czy dyskryminacją osób z niepełnosprawnościami. Możemy jednak spróbować tę naszą Ziemię „odciążyć”. Naukowcy podkreślają, że nie chodzi o drastyczne kroki, ale o zmianę praktyk społeczno-kulturowych. Wskazali kluczowe wyzwania dla ludzkości: Reformę rolnictwa: zmniejszenie zależności od sztucznych nawozów produkowanych dzięki paliwom kopalnym. Dzięki temu uprawy staną się bardziej „naturalne”. Zarządzanie energią: przejście na odnawialne źródła, które nie „oszukują” pojemności środowiska. Współpracę międzynarodową: okno możliwości się zamyka, ale zmiany są wciąż możliwe, jeśli narody zaczną działać wspólnie. – Tragedią jest to, że ludzkość zdołała zablokować naturalne mechanizmy korygujące, które nakłada pojemność środowiska, ale nie zastąpiła ich humanitarnymi i ekologicznymi rozwiązaniami – podsumowali autorzy badania. Źródło: Environmental Research Letters, Science Alert Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zmarła ostatnia z triady wielkich przyrodniczek. Żegnamy Biruté Galdikas, która zrozumiała „ludzi lasu”
Są badania, które zaczynają się od hipotezy na tablicy i takie, które rozpoczyna wejście do dżungli. Historia pracy Biruté Galdikas należy do tej drugiej kategorii. Żegnamy ostatnią z triady wielkich przyrodniczek, która spędziła tysiące godzin z orangutanami w lasach Borneo. Jej zdjęcie trafiło na jedną najbardziej kultowych okładek National Geographic.
Spis treści: Ostatnia z legendarnych „Trimates” Borneo zmienia perspektywę Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas Rehabilitacja osieroconych orangutanów Żegnaj, Biruté Biruté Galdikas, „obrończyni orangutanów”, kanadyjska badaczka pochodzenia litewskiego i specjalistka w dziedzinie prymatologii, zmarła 24 marca 2026 roku po długiej i ciężkiej chorobie. Jej nazwisko stało się częścią opowieści o „Trimates” – trzech badaczkach wielkich małp – ale jej prawdziwy podpis widnieje gdzie indziej: w błocie ścieżek Borneo, w prowizorycznych obozach i godzinach spędzonych na patrzeniu, jak orangutany znikają w zieleni. Wielu mówi, że jako jedyna naprawdę je poznała. Ostatnia z legendarnych „Trimates” Galdikas była częścią słynnej triady badaczek wybranych przez Louisa Leakeya, znanego kenijskiego paleoantropologa brytyjskiego pochodzenia. Podczas gdy Jane Goodall badała szympansy, a Dian Fossey poświęciła się gorylom (i została zamordowana podczas próby ochrony dzikiej przyrody), Galdikas wybrała orangutany. Jej praca nie polegała na szybkich wnioskach, lecz na mozolnych, wieloletnich obserwacjach terenowych, które pozwoliły poznać prawdziwy rytm życia tych samotnych zwierząt, a nie tylko urywki ich zachowań. Było to szczególnie trudne, bo las deszczowy potrafi skutecznie ukryć nawet pomarańczowe futro. Wcześniej człowiek patrzył na wielkie małpy z zewnątrz: szybko, z dystansu, często przez filtr własnych wyobrażeń. Galdikas zbudowała wiedzę z tego, co powtarzalne, mozolne i pozornie nudne: godzin chodzenia, słuchania, wracania o świcie pod to samo drzewo. I dlatego jej historia jest dobra nie tylko dla miłośników przyrody, lecz także dla każdego, kto lubi opowieści o konsekwencji. Borneo zmienia perspektywę Galdikas wyjechała na Borneo w 1971 roku ze swoim ówczesnym mężem, fotografem Rodem Brindamourem. Skupiła się głównie na znanym z bujnej flory rezerwacie Tanjung Puting. Jeszcze nie wiedziała, że z tym miejscem zwiąże całe swoje życie naukowe. Jedna z pierwszych scen, które zapadły jej w pamięć, wydarzyła się – a jakże – w deszczu. Galdikas wracała do obozu, kulejąc, z raną po maczecie – zwykły wypadek w terenie, który przypomina, że dżungla nie jest dekoracją. I właśnie wtedy zauważyła orangutana na ziemi, przecinającego ladang (zarośnięte pole ryżowe) w drodze do drzew. To obserwacja, która zadziałała jak klin: rozszczelniła tradycyjny pogląd, że orangutany niemal nigdy nie schodzą na grunt. W nauce takie momenty mają ogromną wartość, bo nie są efektem sprytnej teorii, tylko uważności i gotowości, żeby przyznać: „to nie pasuje do tego, co dotąd mówiono”. W tle jej opowieści jest Camp Leakey – obóz nazwany na cześć Louisa Leakeya. Mokradła, pijawki, prowizoryczne schronienie i ścieżki wycinane w gęstwinie oznaczały ciągłą walkę o dostęp do miejsc, gdzie dało się obserwować zwierzęta. Ta surowość miała znaczenie praktyczne: uczyła, że jakość danych terenowych zależy od logistyki, zdrowia i wytrzymałości. A jeśli ktoś oczekiwał w nauce „szybkiej odpowiedzi”, Borneo odpowiadało inaczej: najpierw trzeba nauczyć się rytmu tego miejsca. Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas, które najlepiej tłumaczą, co odkrywa się w terenie Orangutan w języku malajskim oznacza „człowieka lasu”. To więcej niż ładna etymologia – to podpowiedź, że małpa ta jest nierozerwalną częścią konkretnego krajobrazu. Jakie historie z dżungli raportowała Galdikas? Bliskość, której się nie planuje: badaczka spotkała kiedyś na wąskiej ścieżce ogromnego samca. Zamiast sensacji, dostaliśmy zapis chwili, w której człowiek mierzy się z własnym odruchem strachu, ale go nie karmi. W jej opisie nie było brawury, lecz czysta obserwacja: światło na futrze, dystans, ruch zwierzęcia i cisza po jego zniknięciu. To lekcja dla każdego: w terenie nie jest najważniejsze to, by „wygrać” spotkanie, tylko by wyjść z niego z nową wiedzą. Ograniczenia własnych założeń: Galdikas udowodniła, że orangutany potrafią spędzać czas na ziemi dłużej, niż sądzono, a nawet odpoczywać na gruncie. Opisywała gniazda budowane nisko, na zwalonych pniach. To informacje o elastyczności gatunku, która w przypadku fragmentacji lasu może umożliwić mu przetrwanie. Walki i wycia: raporty Galdikas pokazały, że przyroda nie jest tylko łagodną pocztówką. Opisywała napięcia między samcami, przerażające okrzyki niosące się po lesie i brutalne walki o władzę. Rehabilitacja osieroconych orangutanów – najtrudniejszy rodzaj pomocy Jej sylwetki nie da się opowiedzieć bez wątku ratowania zwierząt. Pod jej wodzą Camp Leakey stał się sierocińcem dla młodych orangutanów porzuconych lub odebranych z niewoli. To najbardziej „ludzka”, ale i najtrudniejsza część tej historii. Temat ten łatwo idealizować, jednak w praktyce to proces długi i ryzykowny. Zbyt duża zależność od człowieka może utrudnić powrót do natury. Z opowieści Galdikas przebija prosta prawda: młode orangutany uczą się życia latami przy matce, więc człowiek nie jest w stanie „przyspieszyć natury” bez kosztów. Camp Leakey działał jak laboratorium empatii – opiekunowie musieli rozumieć, że sukcesem nie jest bliskość, lecz moment, w którym młody osobnik przestaje wracać do obozu i znika w lesie. W ochronie dzikich zwierząt najpiękniejszy finał bywa niewidoczny. Żegnaj, Biruté W przypadku Biruté Galdikas słowo „dziedzictwo” nie jest pustą formułą. Ono realnie przetrwa w wiedzy o orangutanach, w języku ochrony przyrody i w tym, jak wielu ludzi zaczęło traktować las tropikalny nie jak tło, lecz jak dom istot, które mają prawo przetrwać. Żegnamy badaczkę, która udowodniła, że cierpliwe patrzenie może być formą odwagi, a nauka – formą odpowiedzialności. Biruté Galdikas (10.05.1946 – 24.03.2026). Źródło: National Geographic Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
Często słyszymy, że ludzie są z natury agresywni. Niektórzy sądzą nawet, że każdy konflikt to krok w stronę eskalującej przemocy fizycznej, a krwiożerczość jest wprost „zakorzeniona” w genach małp naczelnych: także ludzi. Naukowcy obalają ten stereotyp, wskazując dwa skrajnie różne typy przemocy w świecie zwierząt.
Badacze z Uniwersytetu w Lincoln prześledzili zachowania stu gatunków naczelnych – od szympansów po ludzi – i doszli do zaskakującego wniosku: codzienna, „łagodna” agresja (np. słowna) wcale nie prowadzi automatycznie do wzrostu występowania przemocy „śmiertelnej”. Te zachowania mają różne źródła ewolucyjne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. A my wcale nie jesteśmy stworzeni do fizycznej przemocy. Nie każda agresja prowadzi do śmierci Badacze rozróżnili pięć typów agresji – od codziennych drobnych konfliktów po ekstremalne akty przemocy. Okazało się, że o ile różne formy przemocy śmiertelnej (np. zabijanie dorosłych czy dzieciobójstwo) rzeczywiście bywają ze sobą powiązane, to nie ma korelacji między tymi zachowaniami a codziennymi drobnymi aktami agresji, np. sprzeczkami o pożywienie. To odkrycie zadaje kłam popularnej tezie, że częste drobne konflikty automatycznie prowadzą do eskalacji i tragedii. Zespół prof. Bonaventury Majolo z Uniwersytetu w Lincoln podkreśla, że zrozumienie tej różnicy ma ogromne znaczenie zarówno dla nauk biologicznych, jak i społecznych. 100 gatunków naczelnych nie może się mylić Skłonność do zabójstw pojawia się tam, gdzie presja ewolucyjna wymaga eliminacji konkurentów – a nie tam, gdzie dominuje łagodna rywalizacja o codzienne zasoby. Co ważne, nawet gdy w określonym gatunku często dochodzi do konfliktów – tak jak np. u ludzi – nie musi on być bardziej „śmiercionośny” od innych. Naukowcy rozdzielili te dwie siły – codzienną agresję i skrajną przemoc – i pokazali, że ich ewolucja przebiegała osobno. Łagodna agresja to narzędzie porządkowania hierarchii czy obrony terytorium, podczas gdy przemoc śmiertelna bywa „ostatnią deską ratunku” w sytuacji ekstremalnej walki o przetrwanie. To tłumaczy, dlaczego w wielu społecznościach – nawet zwierzęcych – drobne kłótnie są na porządku dziennym, ale akty brutalnej przemocy są rzadkie i wywołują silną reakcję otoczenia. Czy jesteśmy zaprogramowani do przemocy? Biologia, hormony, wychowanie i kultura – każdy z tych elementów może pchać nas w jednym lub drugim kierunku, ale mechanizmy są różne. Choć nowe badania podkreślają rozdział pomiędzy codzienną agresją a przemocą śmiertelną, nie ignorują wpływu biologii i środowiska na przemoc. Testosteron, struktura mózgu czy genetyczne predyspozycje mogą sprzyjać agresywnym reakcjom, ale to środowisko, doświadczenia z dzieciństwa i normy społeczne najczęściej decydują, czy i jak agresja się ujawni. Badania wskazują ponadto, że ludzie przebywający w środowiskach, w których przemoc jest normą, częściej ją naśladują i powielają. W drugą stronę – jeśli otoczenie pokazuje, jak można reagować bez przemocy, agresja staje się mniej prawdopodobna. W genach mamy jednak częste (delikatne) konflikty, a nie pełnowymiarową przemoc. Co oznaczają nowe odkrycia dla postrzegania ludzkiej natury? Nowe badania przesuwają punkt ciężkości w dyskusji o ludzkiej agresji: pokazują, że to nie codzienne konflikty są „zalążkiem” poważnej przemocy, lecz zupełnie inne, bardziej złożone mechanizmy ewolucyjne. Rozdzielenie pojęć łagodnej agresji i przemocy śmiertelnej pozwala skuteczniej działać psychologom, nauczycielom i rodzicom. Nie każda sprzeczka prowadzi do tragedii, a rozpoznanie sygnałów i budowanie pozytywnych wzorców naprawdę ma sens. Najważniejsze: nie jesteśmy z góry zaprogramowani na agresję. To, czy drobna kłótnia pozostanie konfliktem słownym, czy przerodzi się w coś poważniejszego, zależy od naszej kultury, wsparcia i umiejętności radzenia sobie z emocjami. Przemoc u ssaków naczelnych Warto przy tym pamiętać o innym podziale przemocy, o którym pisze m.in. Richard Wrangham z Harvardu. Rozgranicza on przemoc w obrębie własnej grupy (stada, narodu itd.), która jest generalnie potępiana i karana od przemocy międzygrupowej, prowadzącej do wojen. Ta druga u ludzi jest często ceniona i wychwalana, a u innych ssaków naczelnych dość powszechna. David Livingstone Smith tak o niej pisze w książce „Najgroźniejsze zwierzę. Natura ludzka i pochodzenie wojen”: „Biolodzy zaobserwowali dwa główne modele przemocy międzygrupowej wśród naczelnych; z grubsza można je określić jako »pawiani« i »szympansi«. U pawianów mamy do czynienia z silnie zrytualizowanymi zachowaniami i konflikty między tymi zwierzętami bardzo rzadko pociągają za sobą ofiary”. „Przemoc międzygrupowa u szympansów rządzi się natomiast zupełnie innymi prawami. (....) Cały ciężar walki spoczywa na niewielkich grupach samców, które regularnie patrolują granice własnego terytorium i od czasu do czasu wkraczają na obszary kontrolowane przez sąsiadów. (...) Kiedy taka banda napotka na swej drodze samotnego, a więc słabszego i de facto bezbronnego przedstawiciela innego stada, atakuje go i to po to, by zabić. Na agresję nie są narażone wyłącznie młode samice w rui (ale to chyba akurat nikogo nie dziwi), na wszystkich pozostałych napada się i to wyjątkowo brutalnie”. Ta przemoc u ludzi wydaje się być głęboko zakorzeniona w naturze. Źródło: Evolution Letters Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Trudna osoba w twoim otoczeniu sprawia, że starzejesz się 1,5% szybciej. „Wampiry energetyczne” mają na nas ogromny wpływ
Być może kojarzycie Colina Robinsona z serialu „Co robimy w ukryciu”, wampira energetycznego, który – w odróżnieniu od reszty wampirów – żywił się energią życiową ludzi poprzez ich irytowanie, zanudzanie czy nużące konwersacje. Okazuje się, że podobne „wampiry energetyczne” naprawdę istnieją i mogą realnie skracać nasze życia.
Każdy zna kogoś, kto potrafi zepsuć dzień jednym zdaniem, wywołać niepokój telefonem albo regularnie podważać nasze decyzje. Naukowcy przyjrzeli się wpływowi osób, które określają mianem „trudnych”. Okazuje się, że spędzanie czasu z osobą, która ciągle sprawia problemy, może wyrządzić dużo więcej szkód niż tylko zepsucie nastroju. Odkryli, że stresujące relacje mogą… przyspieszać proces starzenia. „Wampiry energetyczne” naprawdę „zabierają” nam życie Wyobraź sobie, że twoje komórki mają zegar, który tyka szybciej za każdym razem, gdy ktoś narzeka, powoduje stres czy niepokój. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” wykazało, że regularny kontakt z trudnymi ludźmi może podnosić poziom stresu i przyspieszać biologiczne starzenie. A czym ono jest? Starzenie biologiczne odnosi się do szybkości, z jaką starzeją się komórki naszego ciała – nie zawsze odpowiada temu, co mamy wypisane w dowodzie osobistym. Czyli jeśli masz w otoczeniu „wampira energetycznego” twój organizm starzeje się szybciej, niż wskazywałby pesel. O ile starzejemy się przez trudne relacje? W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Indiana University i New York University, uczestnicy oceniali swoje relacje w ostatnich 6 miesiącach – pytano ich, jak często ktoś im „dokuczał” czy „utrudniał życie”. Pobierano także próbki śliny do analizy zmian epigenetycznych, które pokazują, jak szybko starzeją się komórki. Okazało się, że każda dodatkowa trudna osoba w otoczeniu przyspieszała starzenie biologiczne średnio o 1,5% rocznie. Oznacza to, że osoba, w której życiu występują wyjątkowo trudne relacje, może starzeć się o około 1,015 roku biologicznego na każdy rok kalendarzowy. Czym są telomery i dlaczego są ważne dla młodości komórek? Telomery, czyli „czapeczki” na końcach chromosomów, chronią nasze DNA przed uszkodzeniami. Każda porcja stresu (szczególnie przewlekłego) powoduje, że telomery się skracają, a wraz z nimi – skraca się czas życia komórki. To mechanizm dobrze udokumentowany naukowo. Trudne relacje powodują stres – szczególnie u kobiet Już dziecięce traumy – ale też codzienny, powtarzalny stres w relacjach – zostawiają ślad w długości telomerów. Narażenie na toksyczne relacje obniża odporność, pogarsza regenerację, a nawet zwiększa ryzyko chorób przewlekłych. Co ciekawe, według badań to kobiety częściej wskazują na obecność „wampirów energetycznych” w swoim życiu. Nie jest jednak jasne, czy częściej ich zauważają, czy po prostu są bardziej wyczulone na tego rodzaju relacje. Kogo najczęściej postrzegamy jako „wampiry energetyczne”? To nie tylko szef czy złośliwy sąsiad. Najczęściej stresujemy się relacjami z najbliższą rodziną – rodzicami, dziećmi, rodzeństwem. Badania pokazały, że bliscy, z którymi nie da się „zerwać” kontaktu, są źródłem największego przewlekłego stresu. Nie zawsze możemy ograniczyć kontakt, nawet jeśli relacja jest toksyczna. Taki długotrwały stres jest bardziej niszczący. Źródło: PNAS, PAP Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
Choć stanowią tylko 10 procent populacji, leworęczni mogą mieć psychologiczną przewagę w walce o sukces. Nowe badania udowadniają, że ich psychika ma jedną, konkretną cechę.
Ludzie leworęczni uważani są często za wyjątkowo zdolnych. Na dowód tej tezy przywołuje się fakt, że „mańkutów” jest statystycznie dużo wśród osób wybitnych: artystów, naukowców czy celebrytów. Ale twardych dowodów na różnicę między lewo- a praworęcznymi dotychczas brakowało. Nowe badanie w końcu udowadnia, że różnica ta naprawdę istnieje. Leworęczni są silniej nastawieni na rywalizację i bardziej odporni na stres. Psychologiczny fundament leworęczności Współczesna nauka od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego leworęczność utrzymuje się w ludzkiej populacji na stabilnym poziomie: około 10,6%. Choć w wielu kulturach była stygmatyzowana, a w codzienności często stanowi utrudnienie, ewolucja jej nie wyeliminowała – dlaczego? Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports” przez zespół psychologów z Uniwersytetu Chieti-Pescara, sugeruje że klucz do tej zagadki wcale nie leży w biologii czy anatomii. Chodzi o specyficzną konstrukcję psychiczną. Leworęczność okazuje się być powiązana z wyższą motywacją do współzawodnictwa oraz większą odpornością na lęk związany z konfrontacją. W toku ewolucji mogło to decydować o przetrwaniu jednostki w sytuacjach kryzysowych. Jak badano leworęcznych? Zespół naukowców przeprowadził dwuetapowe testy na grupie ponad 1100 uczestników. Pierwsza faza opierała się na szczegółowych kwestionariuszach, które pozwoliły wyliczyć tzw. iloraz lateralizacji (LQ), określający stopień dominacji danej strony ciała. Z tej grupy wyłoniono osoby o najsilniej lewo- i prawostronne, a następnie poddano je testom osobowościowym. Badano skłonność do depresji, lęku oraz – co najważniejsze – dążenie do rywalizacji. Kolejny etap przeniósł eksperyment do laboratorium, gdzie 48 osób (połowa lewo- i połowa praworęcznych) wykonywało zadanie fizyczne: tzw. test 9 otworów. Polegał on na jak najszybszym umieszczaniu kołków w tablicy. Wyniki były zaskakujące – w sferze czysto mechanicznej leworęczni wcale nie dominowali. Co więcej, niemal połowa praworęcznych uczestników wykonała zadanie szybciej. To dowodzi, że ewentualna przewaga leworęcznych nie wynika z manualnej sprawności, lecz z procesów zachodzących w umyśle. Hiper-rywalizacja i odporność na stres Kluczowe różnice widać było dopiero w profilach psychologicznych. Osoby leworęczne uzyskały znacząco wyższe wyniki na skali rywalizacji, co oznacza silniejszą wewnętrzną potrzebę wygrywania i udowadniania swoich kompetencji. Badanie wykazało też, że leworęczni mają mniejszą tendencję do unikania rywalizacji w sytuacjach stresowych. Podczas gdy praworęczni częściej rezygnowali z walki o zwycięstwo, jeśli towarzyszył im lęk lub napięcie emocjonalne, to leworęczni potrafili „przebić się” przez dyskomfort psychiczny. Ta cecha sprawia, że w sytuacjach bezpośredniego starcia – zarówno sportowego, jak i społecznego – osoby leworęczne wykazują większą determinację i rzadziej poddają się presji otoczenia, co czyni ich naturalnymi liderami. I to właśnie ta cecha może tłumaczyć, skąd wśród sławnych ludzi jest tak wielu leworęcznych. Praworęczna wspólnota kontra leworęczni indywidualiści Wnioski z tego badania idealnie wpisują się w teorię tzw. strategii stabilnej ewolucyjnie (ESS). Według naukowców, ludzkość wykształciła dwa uzupełniające się i równie skuteczne modele funkcjonowania. Praworęczność dominuje, ponieważ jest optymalna dla współpracy w dużych grupach – ułatwia naukę przez naśladownictwo, używanie wspólnych narzędzi i synchronizację działań. Z kolei leworęczność pełni rolę strategii „indywidualistycznej”, dającej przewagę w sytuacjach jeden na jeden. W świecie zdominowanym przez praworęcznych, leworęczny konkurent jest dla przeciwnika nieprzewidywalny i rzadko spotykany. W połączeniu z wyższą motywacją do walki, pozwala to tej mniejszości nie tylko przetrwać, ale i odnosić sukcesy. Leworęczność nie jest więc „błędem” natury, lecz racjonalnym mechanizmem ewolucji, promującym konkurencyjność tam, gdzie współpraca ustępuje miejsca walce o zasoby. Źródło: Scientific Reports Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest jednym z niewielu wykopanych i dobrze datowanych cmentarzy z okresu (piktyjskiego) wczesnego średniowiecza w Szkocji – podkreśla współautor badania Linus Girdland Flink, archeogenetyk z University of Aberdeen. Cmentarz pochodzi z okresu 450–650 n.e. Znajdują się tam szczątki kilkudziesięciu osób. Piaszczyste gleby w Lundin Links sprzyjają długoterminowej konserwacji, ponieważ są mniej kwaśne niż gleba w innych obszarach Szkocji. Ta wiedza zasugerowała naukowcom, że DNA może być również zachowane. Mieli rację. Zsekwencjonowane DNA porównano z tysiącami próbek starożytnych i współczesnych genomów. Analiza wykazała, że Piktowie wywodzili się z lokalnych populacji, które żyły w Wielkiej Brytanii jeszcze zanim dotarli tam Europejczycy z kontynentu. Piktowie genetycznie byli najbardziej zbliżeni do współczesnych Szkotów, Walijczyków i mieszkańców Irlandii Północnej. Jak żyli Piktowie Analiza szczątków z piktyjskiego cmentarza wykazała, że osoby te nie miały wspólnego przodka ze strony matki. To sugeruje, że kobiety mogły wiązać się z mężczyznami spoza swoich grup społecznych. Odkrycie obala też teorię wspominaną przez średniowiecznego angielskiego uczonego Bedę Czcigodnego, jakoby Piktowie byli matrylinearni. Jest to system pokrewieństwa, w którym przynależność do grupy określa rodowód matki. To dużo nowej wiedzy, jednak naukowcy nadal nie dysponują wystarczającą liczbą danych, aby odtworzyć obraz transformacji społeczeństwa Wielkiej Brytanii. Do tego potrzebne będą informacje genetyczne nie tylko Piktów, ale też ich sąsiadów i potomków żyjących w późniejszych stuleciach. Wiadomo, że Piktowie byli rolnikami i pasterzami. Żyli w małych społecznościach. Trudnili się też handlem, a możliwe, że także piractwem. Na ich terenach znajdowały się bogate złoża srebra, z którego wytwarzali ozdoby (m.in. masywne łańcuchy oraz brosze) i które sprzedawali. Początkowo wyznawali politeistyczną religię celtycką. Od V w. zaczęli przechodzić na chrześcijaństwo. Stało się to głównie za sprawą św. Kolumby, irlandzkiego misjonarza. Ów mich miał napotkać w krainie Piktów legendarnego potwora z Loch Ness, który żył w jeziorze i zabijał ludzi. Zdaniem części badaczy Piktowie nie tworzyli spójnego państwa. Byli raczej związkiem militarnym różnych plemion. W celu obrony przed nimi Rzymianie zbudowali Mur Hadriana. W średniowieczu Piktowie zamieszkiwali głównie obszar za położonym dalej na północ Murem Antonina. Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zostawili po sobie kamienie ozdobione symbolami. To jedne z najbardziej tajemniczych i fascynujących reliktów na świecie. Można je znaleźć w całej Szkocji. Symbole przedstawiają zwierzęta, rośliny, abstrakcyjne kształty, a nawet postacie ludzkie. Niektóre symbole są podobne do tych znanych ze sztuki celtyckiej, podczas gdy inne są całkowicie unikatowe. Uważa się, że kamienie piktyjskie były używane do przedstawiania klanów piktyjskich i ich wierzeń. A także do oznaczania ważnych punktów w ich historii. Kamienie mogły być również używane do opowiadania historii. Niektóre z nich mają wiele paneli z różnymi scenami. Piktowie byli ludem walecznym i odważnym. Świadczy o tym fakt, że nie zostali podbici przez wojska Cesarstwa Rzymskiego. Walczyli uzbrojeni w krótkie miecze, włócznie oraz puklerze (tarcze o okrągłym kształcie). Toczyli też walki z wikingami, którzy najechali Wyspy Brytyjskie w średniowieczu. W końcu połączyli się ze Szkotami, a ich język i kultura zostały niemal zupełnie zapomniane. Źródło: PLOS Genetics. Nasz ekspert Mateusz Łysiak Dziennikarz zakręcony na punkcie podróżowania. Pierwsze kroki w mediach stawiał w redakcjach internetowej i papierowej magazynu „Podróże”. Redagował i wydawał m.in. w gazeta.pl i dziendobrytvn.pl. O odległych miejscach (czasem i tych bliższych) lubi pisać nie tylko w kontekście turystycznym, ale też przyrodniczym i społecznym. Marzy o tym, żeby zobaczyć zorzę polarną oraz Machu Picchu. Co poza szlakiem? Kuchnia włoska, reportaże i pływanie.
Po co flirtujemy i kto robi to najczęściej? Badacze pochylili się nad osobowością „flirciarzy”
Nowe badanie pokazuje, że flirt to nie tylko niewinna zabawa przy barze (lub w pracy). Osoby o cechach osobowości z tzw. mrocznej triady wykorzystują go do osiągania korzyści, a kobiety są w tym bardziej skuteczne niż mężczyźni.
Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetów w Alabamie i Connecticut rzuca światło na to, jak cechy osobowości wpływają na sposób flirtowania. W eksperymencie wzięło udział 955 uczestników, a ich spostrzeżenia zostały zweryfikowane opiniami niemal 2000 znających ich informatorów. Kto flirtuje? Flirt funkcjonuje w niemal wszystkich kulturach świata. Jego mechanizmy są jednak różne: jednym służy jako narzędzie do poszukiwania autentycznych relacji, a innym jako taktyczny sposób na osiągnięcie określonych celów. Okazuje się, że ludzie o poszczególnych cechach osobowości postrzegają flirt w określony sposób. Ciemna triada i instrumentalne podejście do flirtu Badania naukowców wykazały, że osoby prezentujące cechy tzw. ciemnej triady osobowości – która obejmuje narcyzm, makiawelizm oraz psychopatię – chętniej wykorzystują flirt jako narzędzie do osiągania osobistych korzyści. Może to być awans w pracy, zdobycie bezpośrednich gratyfikacji materialnych (np. darmowych drinków) czy uzyskanie wpływu społecznego. Tego typu instrumentalne podejście do flirtu jest szczególnie widoczne w sytuacjach, gdzie gra toczy się o konkretne profity. Wyjątkiem są osoby o wysokim poziomie narcyzmu, które mogą flirtować głównie z potrzeby bycia w centrum uwagi. W ich przypadku flirt staje się raczej sposobem na potwierdzenie własnej atrakcyjności. Warto zauważyć, że tego typu zachowania są częściej zauważalne u osób pewnych siebie, przebojowych i otwartych na ryzyko. Jasne cechy osobowości – autentyczność ponad korzyści Nietrudno się w takim razie domyślić, że osoby, które wykazują jasne cechy osobowości, takie jak wysoki poziom humanizmu, empatii czy wiary w ludzi, rzadziej traktują flirt instrumentalnie. Dla nich główną motywacją jest autentyczne nawiązywanie relacji romantycznej czy budowanie zaufania. Tacy ludzie doceniają szczerość, otwartość i bezinteresowność w kontaktach z innymi, co sprawia, że ich flirt ma często subtelniejszy charakter i służy głębszemu poznaniu drugiej osoby. W odróżnieniu od przedstawicieli ciemnej triady, osoby o jasnych cechach osobowości są mniej skłonne do wykorzystywania flirtu do osiągania doraźnych korzyści. Kto flirtuje lepiej: kobiety czy mężczyźni? W badaniu porównano również zachowania kobiet i mężczyzn. Wyniki były jednoznaczne – kobiety częściej niż mężczyźni używają flirtu w sposób instrumentalny. Co więcej, są w tym skuteczniejsze. Naukowcy sugerują, że może to wynikać z faktu, że kobiety są częściej odbiorcami nagród społecznych, takich jak darmowe drinki czy zaproszenia na imprezy, co sprzyja rozwinięciu tej formy zachowania. Instrumentalne flirtowanie kobiet może również odzwierciedlać większą społeczną skuteczność w komunikacji interpersonalnej i zdolność adaptacji do sytuacji, w których osiąganie celów, poprzez patriarchalny układ społeczny, wymaga od nich subtelnej manipulacji. Inaczej flirtuje się w barze, inaczej w pracy a inaczej w parku Badanie objęło także analizę flirtowania w siedmiu różnych kontekstach społecznych, takich jak randki, imprezy czy miejsce pracy. Ciekawe jest to, że dla flirtu motywowanego chęcią nawiązania relacji to właśnie środowisko miało największe znaczenie. Kiedy flirtujemy w celu poznania drugiej osoby, bardziej wpływa na nas atmosfera miejsca, w którym się znajdujemy niż nasze wewnętrzne cechy. Przykładowo, osoba introwertyczna może wykazywać się większą otwartością w sprzyjającym, nieformalnym otoczeniu, jakim jest impreza towarzyska niż w formalnym środowisku pracy. Gdy jednak flirtujemy, by osiągnąć korzyść, atmosfera miejsca nie ma żadnego znaczenia. To po prostu gra czy sport. Zrozumienie, jakie motywacje stoją za określonymi formami flirtu, może pomóc w bardziej świadomym podejściu do relacji międzyludzkich. Dla niektórych flirt to gra o nagrody, dla innych — sposób na autentyczne spotkanie z drugim człowiekiem. Niedobrze, gdy bezwiednie uczestniczą w nim jednocześnie. Źródło: Personality and Individual Differences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
Jak powszechna w świecie zwierząt jest monogamia? Chociaż w większości ludzkich społeczeństw normą jest posiadanie wyłącznie jednego partnera, to w przyrodzie działa to trochę inaczej. Badacze udowodnili, że ludzkie zachowania monogamiczne są dalekie od innych naczelnych, a bliżej nam do… bobrów i surykatek.
Kwestia ludzkiej monogamii jest przedmiotem zażartej debaty. Już od dawna wysuwano hipotezę, że jest ona fundamentem współpracy społecznej, która pozwoliła ludziom dominować na planecie. Antropolodzy zauważają jednak szeroki zakres norm u ludzi, a najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Cambridge pokazują, że inne naczelne zdecydowanie nie są tak „pruderyjne” jak my. Jak „zmierzyć” monogamię? Badania nad monogamią w świecie przyrody przez lata opierały się na obserwacjach i analizie systemów społecznych zwierząt. Przełom przyniosła jednak genetyka – szczególnie testy na pokrewieństwo potomstwa. Dr Mark Dyble z Uniwersytetu w Cambridge opracował model, który polega na analizie proporcji pełnego i przyrodniego rodzeństwa w populacjach różnych gatunków oraz w społeczeństwach ludzkich na przestrzeni wieków. Wysoki odsetek pełnego rodzeństwa (czyli dzieci tych samych rodziców) świadczy o dużym stopniu monogamii, podczas gdy przewaga rodzeństwa przyrodniego (czyli dzieci jednego rodzica, ale różnych partnerów) wskazuje na poligamiczne lub promiskuitywne systemy rozrodcze. Ludzie na tle innych zwierząt Według badania człowiek plasuje się w „pierwszej lidze” monogamii, wyprzedzając większość innych ssaków, ale ustępując niektórym rekordzistom. W rankingu biorącym pod uwagę odsetek pełnych rodzeństw zajmujemy 7. miejsce z wynikiem 66%. Zwyciężczynią okazała się kalifornijska mysz polna, u której odsetek ten wynosi… 100%. To wyjątkowy gatunek charakteryzujący się absolutną monogamią. Bobry mogą pochwalić się wynikiem 73%, surykatki 60%, likaony 85%, wilki szare 46%, a szympansy… 4%. Które gatunki ssaków są najbardziej monogamiczne? Warto zauważyć, że monogamia u ssaków jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – dotyczy ok. 5% wszystkich gatunków. Często jako jej przykład – udowodniony z resztą przez nowe badanie – podaje się bobry, które trwale łączą się w pary i wspólnie wychowują potomstwo. W opiece nad młodymi współdziałają także rodzice z gatunków norników preriowych czy wilków. U tych ostatnich obserwuje się pewną elastyczność, ale mimo to stopień monogamii przewyższa poziom większości ssaków. Goryle i szympansy wykazują wyjątkowo niski udział pełnych rodzeństw, co wskazuje na powszechne poligamiczne lub poligynandryczne systemy reprodukcyjne. Co oznacza ludzka monogamia i jak to wyglądało w przeszłości? Wynik 66% sugeruje, że w historii ludzkości dominował model rozrodu oparty na trwałych związkach. Chociaż 85% społeczeństw przedprzemysłowych dopuszczało małżeństwa poligyniczne, dane genetyczne pokazują, że dominującym efektem takich układów była i tak relatywnie wysoka liczba dzieci pochodzących od tych samych rodziców. Dr Dyble zaznacza, że ludzie, mimo kulturowej różnorodności, wykazują większą monogamię niż większość ssaków – to z kolei ułatwia tworzenie trwałych społecznych struktur. Jako jeden z nielicznych gatunków konsolidujemy silne grupy społeczne z wieloma reprodukującymi się parami. Czy ludzie są biologicznie monogamiczni? Choć badanie mierzy monogamię rozrodczą, a nie seksualną, to według danych należymy do wąskiej grupy ssaków, u których monogamia przynosi istotne korzyści ewolucyjne. W przeciwieństwie do większości zwierząt, u których reprodukcja i seks są nierozerwalnie związane, u ludzi metody kontroli urodzeń i normy kulturowe rozdzielają te dwa aspekty. Dr Dyble podkreśla, że ludzie tworzą różne typy związków: od seryjnej monogamii, po trwałe układy poligamiczne. Niezależnie jednak od formy, większość systemów opiera się na silnym zaangażowaniu rodzicielskim i względnej stabilności reprodukcyjnej. Wyniki badania sugerują, że monogamia ludzi – choć nie absolutna – jest znacznie wyższa niż u większości ssaków i stanowi kluczowy element naszej ewolucyjnej historii. Źródła: Proceedings of the Royal Society, University of Cambridge Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
Dżakarta stała się właśnie najludniejszym miastem świata. Chociaż megamiasto rozrasta się w ultraszybkim tempie, to tym razem nie chodzi o nagły napływ populacji: po zmianie metodologii liczenia przez ONZ okazało się, że… mieszka w niej więcej osób niż w Polsce
Według raportu ONZ „World Urban Organization Prospects 2025” obecna populacja Dżakarty wynosi 41,9 mln osób i czyni ją to największym miastem na świecie. Przyczyną gwałtownej zmiany pozycji miasta w rankingu – wcześniej zajmowało ono „zaledwie” 30. lokatę – jest bardziej uniwersalna metodologia. Co mówi to o rozwoju megamiast i naszej przyszłości? Największe miasta świata według ONZ Pierwsze miejsce Dżakarty to nie wynik gwałtownego wzrostu liczby ludności, lecz z fundamentalnej zmiany metodologii ONZ. Nowa klasyfikacja w większym stopniu uwzględnia realny zasięg urbanistyczny, w tym także dzielnice nieformalne – np. slumsy czy obozowiska – które wcześniej były pomijane. To przełomowy moment w globalnych rankingach urbanistycznych – dotychczasowy lider, Tokio, spadł na trzecie miejsce z populacją 33 milionów. ONZ zdecydowało się na ujednolicenie kryteriów demograficznych i geograficznych, aby lepiej odzwierciedlić rzeczywisty poziom urbanizacji. Według Patricka Gerlanda z działu szacunków populacyjnych ONZ, wcześniejsze raporty opierały się na rozbieżnych definicjach stosowanych przez poszczególne państwa, co faworyzowało Tokio. Nowe podejście eliminuje te różnice, dostarczając bardziej porównywalnych danych. Slumsy zmieniają ranking W przypadku Dżakarty slumsy są integralną – chociaż niepokojącą – częścią miejskiego krajobrazu zamieszkiwaną przez miliony ludzi. Ich włączenie do statystyk sprawiło ,że populacja miasta wzrosła do niemal 42 mln osób. To więcej niż w całej Polsce, w której – według danych GUS – mieszka obecnie 37,49 mln ludzi. Ta decyzja zmieniła układ sił w globalnym rankingu megamiast i sposób, w jaki patrzymy na populację poszczególnych krajów. Dżakarta wyprzedziła Dhakę (37 mln) i Tokio (33 mln). W pierwszej dziesiątce pozostają wciąż New Delhi, Szanghaj, Guangzhou czy Manila, ale to indonezyjska stolica jest teraz symbolem największego wyzwania urbanistycznego XXI wieku. Dżakarta: miasto skrajności Dżakarta to miasto ogromnych kontrastów. W jednym kwartale błyszczą nowoczesne wieżowce i luksusowe apartamentowce, a tuż obok znajdują się gęsto zaludnione slumsy. Według raportu ONZ, gęstość zaludnienia w Dżakarcie osiąga 22 000 osób na kilometr kwadratowy – jest jedna z najwyższych na świecie. W Warszawie wynosi ona 3600 osób. Taki układ urbanistyczny rodzi ogromne wyzwania społeczne. Mieszkańcy nieformalnych osiedli często nie mają dostępu do podstawowych usług – wody pitnej, kanalizacji czy opieki zdrowotnej. Miasto zmaga się też z brakiem dostępnych mieszkań – ceny nieruchomości w centrum są nieosiągalne dla większości obywateli. Przeludnienie i zmiany klimatu Główną przyczyną przeludnienia miasta jest intensywny napływ ludności z obszarów wiejskich. Skutki tego naporu są widoczne na każdym kroku. Zanieczyszczenie powietrza osiąga alarmujące poziomy – zwłaszcza w centrum. W mieście brakuje zieleni. Zgodnie z monitoringiem HUGSI – Husqvarna Urban Green Space Insights – tylko 18% powierzchni Dżakarty stanowią tereny zielone, z czego jedynie 14% to obszary zadrzewione. Dla porównania, Światowa Organizacja Zdrowia rekomenduje, aby minimum 25% powierzchni miast stanowiła zieleń. Miasto jest też jednym z najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu. Powodzie w nadbrzeżnych dzielnicach są coraz częstsze, a zapadanie się gruntu w wyniku nadmiernego zużycia wód gruntowych to realne zagrożenie dla ludzi. Część mieszkańców żyje w pływających domach – to konieczność, a nie wybór. Czy nowa stolica Indonezji rozwiąże problemy? W obliczu wyzwań urbanistycznych rząd Indonezji podjął decyzję o przeniesieniu stolicy administracyjnej do nowo budowanego miasta Nusantara na wyspie Borneo. Projekt ten zakłada stworzenie „inteligentnego miasta w lesie” z dużą ilośćią zieleni, zrównoważonymi źródłami energii i nowoczesnym systemem transportu. Nusantara ma odciążyć Dżakartę i stać się wzorem zrównoważonego rozwoju. Krytycy zwracają jednak uwagę, że projekt może mieć charakter propagandowy i służyć głównie poprawie wizerunku władz Indonezji. Pojawiają się również obawy o wpływ inwestycji na lokalne środowisko naturalne oraz społeczności zamieszkujące Borneo. Dżakarta znalazła się w punkcie krytycznym. Choć liczba 42 milionów mieszkańców robi wrażenie, jest też symbolem alarmującego tempa urbanizacji, które – jeśli nie będzie odpowiednio zarządzane – może doprowadzić do poważnego kryzysu społeczno-ekologicznego. Źródło: The Guardian, ONZ, PolymarketIntel Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w skali globalnej ekspansji Homo sapiens. Przełomowym narzędziem pozwalającym wyznaczyć datę zasiedlenia Australii są analizy mitochondrialnego DNA (mtDNA). Badania przeprowadzone przez konsorcjum naukowców z University of Southampton i University of Huddersfield wykazały, że linie mitochondrialne występujące wyłącznie u Aborygenów oraz mieszkańców Nowej Gwinei można datować na około 60 tys. lat wstecz. Przeprowadzona analiza obejmowała 2 500 genomów mtDNA. Zbudowano na ich podstawie szczegółowe drzewo genealogiczne i zastosowano tzw. zegar molekularny. To znaczy, że ludzie pojawili się w Australii wcześniej niż w Europie, do której przybyli około 45 tys. lat temu. Aborygeni są związani z Australią od dziesiątek tysięcy lat Chociaż nauka wciąż poszukuje nowych faktów na temat początków osadnictwa w Australii, dla wielu rdzennych społeczności kontynentu przekonanie o wielotysięcznej ciągłości zamieszkania tych ziem jest niepodważalne i stanowi podstawę ich tożsamości. Najnowsze ustalenia naukowe nie tylko uzupełniają wiedzę historyczną, ale również wzmacniają poczucie głębokiego związku Aborygenów z ich krajem. Źródła: University of Southampton, Science Advances Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zawierający selektywny aktywator, a na drugiej zwykły żel bez substancji czynnej. Efekty były imponujące: leczenie przywróciło zdolność gojenia, ograniczyło wyciek z ran i poprawiło tworzenie naczyń krwionośnych. Niespodziewanie zaobserwowano także ograniczenie bliznowacenia w ranach ostrych. Według danych leczenie MC1R zmniejszyło powierzchnię rany o dodatkowe 33% po 14 dniach oraz o 68% po 21 dniach w porównaniu z samym oczyszczeniem rany. Kto może skorzystać z terapii? Chociaż terapia miejscowa za pomocą MC1R wydaje się obiecująca, to ma istotne ograniczenie: działa tylko u tych, u których gen MC1R jest przynajmniej częściowo aktywny. U osób rudowłosych jest on często całkowicie dezaktywowany, więc leczenie nie przynosi rezultatu. Perspektywy testów klinicznych u ludzi Chociaż badania przeprowadzono na myszach, naukowcy wkrótce zapowiadają rozpoczęcie testów klinicznych na ludziach. Modele zwierzęce zostały zaprojektowane tak, by możliwie wiernie odzwierciedlać ludzkie przewlekłe rany, jednak nie oddają całkowitej złożoności takich przypadków. Zespół badawczy jest jednak pełen nadziei. Jeśli testy potwierdzą skuteczność leczenia również u ludzi, może to oznaczać przełom w leczeniu trudnych ran – szczególnie u osób starszych oraz tych z częściowo aktywnym MC1R, w tym niektórych rudowłosych. Teraz lepiej rozumiemy to, jak poszczególne geny wpływają na nasz proces wracania do zdrowia. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
Termin „Sarmacja” był używany przez polską szlachtę XVII wieku do określenia Polski. Opierali się na swoim wyjątkowym, mitycznym pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. Czy ta polska legenda w ogóle ma sens? Najnowsze badania DNA rozwiązują zagadkę pochodzenia tajemniczego, koczowniczego ludu Sarmatów.
Sarmaci od wieków rozpalają wyobraźnię historyków na całym świecie, a jej polskie piece płoną w tej sprawie wyjątkowo głośno. Ten koczowniczy lud z jakiegoś powodu zawładnął umysłami polskiej szlachty, a przez to miał ogromny – chociaż nieuświadomiony – wpływ na historię naszego kraju. Polscy i litewscy szlachcice rozpaczliwie poszukiwali swoich rzymsko-sarmackich korzeni, ale ich mit może wkrótce runąć z hukiem. Zaawansowane badania DNA dają nam wgląd w przeszłość koczowników. Skąd Sarmaci wzięli się w Europie? W ostatnich latach nastąpił prawdziwy przełom w badaniach nad pochodzeniem Sarmatów. Dzięki analizom genomów starożytnych populacji dowiedzieliśmy się więcej na temat tego nieco zagadkowego, koczowniczego ludu. Kluczowe znaczenie miały prace zespołu dr Oszkára Schütza, który przebadał 156 starożytnych genomów Sarmatów z okresu od I do V wieku n.e. Wyniki tych badań pozwoliły zweryfikować i rozszerzyć wcześniejsze hipotezy dotyczące ich migracji. Dzięki nim za kolebkę Sarmatów uznaje się step pontyjski oraz południowe podnóża Uralu, czyli tereny dzisiejszej Rosji i północnego Kazachstanu. To właśnie tam około IV–II wieku p.n.e. zaczęła kształtować się ich odrębność kulturowa i etniczna inspirująca polską szlachtę. Geny wojowniczych Sarmatów krążyły w Europie Badania DNA ujawniły, że migracje Sarmatów miały charakter głównie męski, co potwierdza szybkie rozprzestrzenianie się haplogrupy R1a chromosomu Y. Ten wariant genetyczny jest typowy zarówno dla ludów stepowych, jak i wielu współczesnych populacji Europy Środkowej i Wschodniej, w tym także Polski. Nie oznacza to jednak, że pochodzimy bezpośrednio od Sarmatów, chociaż tak chciała myśleć polska klasa wyższa XVII wieku. Mitochondrialne DNA potomków Sarmatów, dziedziczone po matce, sugeruje przewagę lokalnego, europejskiego komponentu genetycznego. Oznacza to, że sarmaccy wojownicy migrowali na zachód, zawierali związki z miejscowymi kobietami i w tej sposób powstawała charakterystyczna mieszanka genetyczna. Trasa migracji Sarmatów Koczownicy wyruszali z podnóża Uralu i stopniowo przesuwali się na zachód, zajmując rozległe obszary między Wołgą, Donem a północnym Kaukazem. W I wieku n.e. dotarli do Basenu Karpackiego, tworząc genetyczny i kulturowy „pomost” pomiędzy stepem a Europą Środkową. Badania genomów dowiodły, że na tereny dzisiejszych Węgier i Rumunii dotarli przedstawiciele jednej, silnie powiązanej ze stepem grupy Sarmatów. Z czasem jednak ich geny zaczęły się rozpraszać zgodnie z tzw. „efektem założyciela”. Wynikał on z tego, że migracja miała głównie męski charakter, co wykazały analizy Y-DNA. Mit sarmackiego rodowodu polskiej szlachty W XVI wieku w Rzeczypospolitej Obojga Narodów narodził się tzw. „mit sarmacki”. Według tej koncepcji polska szlachta – w odróżnieniu od chłopów – miała wywodzić się w prostej linii od Sarmatów. Mit ten miał służyć legitymizacji uprzywilejowanej pozycji społecznej szlachty, podkreśleniu jej wyjątkowości oraz odrębności kulturowej. Kuszące było skojarzenie z ludem, który we współpracy z Germanami zatrząsł Imperium Rzymskim. Źródła historyczne opisują jednak Sarmatów jako konglomerat plemion, których jedność była bardziej wytworem rzymskich kronikarzy niż rzeczywistością. Polskiej szlachcie to jednak nie przeszkadzało. Współczesne badania genetyczne rozwiewają marzenia. Kluczowe okazały się zwłaszcza te poświęcone haplogrupie R1a, które nie potwierdziły prostego pokrewieństwa Polaków z Sarmatami. R1a występuje szeroko u ludów indoeuropejskich, w tym w populacjach słowiańskich, irańskich, a także w Azji Centralnej. Sarmacka linia ojcowska ojcowska obecna jest tak samo w Polsce, jak na Węgrzech czy na Ukrainie. Ich dziedzictwo to prawdziwa mozaika. Źródła: Current Biology, Uniwersytet Warszawski Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcze z XX w. pochodzą informacje o ogradzanych świętych drzewach, wokół których duchowny sprawował określone rytuały. Była to oczywiście mieszanina elementów kultu dendrycznego i chrześcijaństwa, która wielokrotnie pojawiała się w określonych częściach świata słowiańskiego. To wieloletnie współistnienie i przeplatanie się elementów o odmiennej proweniencji występuje na Słowiańszczyźnie Wschodniej na tyle często, że sprowokowało najpierw radziecką, a później rosyjską krytykę historyczną do mówienia o „dwuwierze”. W cywilizacji słowiańskiej wierzono, że duchy znajdują schronienie w domach zbudowanych z drewna. Swojego ducha miały nawet pomieszczenia przeznaczone na saunę, suszarnia i chlew. A to tylko część duchów wspominanych przez rosyjski folklor. Domy budowano w całości z drewna i bez wszelkich elementów z żelaza długo uznawanego przez Słowian za nieczyste. Na jednym końcu izby, naprzeciwko pieca, znajdował się kąt kultu przodków, w którym prawdopodobnie przechowywano ich prochy. Później zaczęto tam umieszczać święte obrazy. Sanie, którymi tak w miesiącach zimowych, jak i letnich przewożono zmarłego do miejsca jego kremacji czy pochówku, były w całości wykonane z drewna. Nawet do konstruowania wozów i łodzi nie używano żelaza. To sugeruje, że poza przyczynami o charakterze ekonomicznym i podatnością na niekorzystne warunki atmosferyczne, materiał ten stanowił dla cywilizacji słowiańskiej tabu. W późniejszych epokach pojawiło się wręcz zjawisko niechęci wobec wprowadzenia żelaznych lemieszy, które mogłyby „zranić” ziemię. Silny animizm w kulturze słowiańskiej jest widoczny na poziomie języka w gramatycznej kategorii rzeczowników żywotnych i nieżywotnych. Baba Jaga w wierzeniach Słowian Baba Jaga to najsłynniejsza postać rosyjskich baśni, jedyna znana w całym świecie słowiańskim (jako bohaterka baśni i mitów). Pomimo swojego odrażającego wyglądu to zazwyczaj dobrotliwa czarownica. Niemniej jednak czasem cechuje się bezlitosnym okrucieństwem. Jej ciało rzadko jest kompletne. Często ma tylko jedną nogę (lub nogę gnijącą). Jest brudna na całym ciele (nad czym ubolewa). Ma zaropiałe oczy i czarne, ostre zęby. Jest wszechwiedząca (ma specjalne lustro, w którym wszystko widzi) i pożera ludzi (chociaż jej ofiarom w większości udaje się zachować życie). Mieszka w lesie, w izbie wzniesionej na kurzych nóżkach (która czasami kręci się wokół własnej osi). Mimo że izba nie jest zamknięta, to nie ma do niej wejścia. Otwiera się (lub zamyka) tylko na wyraźne żądanie bohatera, by umożliwić mu wejście. To dom ludożerczyni, więc płot jej domu wykonany jest z ludzkich kości. Takie części ciała, jak ramiona, nogi, oczy, głowy, włosy stanowią dekorację wnętrza. Nie zawsze Baba Jaga jest nazywana tym imieniem. Może w ogóle nie mieć imienia lub określa się ją po prostu jako staruchę lub staruszkę. Istnieją jej męskie odpowiedniki (kulawi, owłosieni starcy) lub zastępują ją zoomorficzne stwory (węże, smoki, konie). Rytuały pogrzebowe Słowian W epoce przedchrześcijańskiej Słowianie kremowali zmarłych, mimo że można byłoby przypuszczać, że praktykowali pochówek wraz z późniejszą ekshumacją i ponownym pogrzebem kości zmarłego. „Powieść minionych lat” zawiera interesujące świadectwo, które pokazuje przejście od świata pogańskiego do chrześcijańskiego w ciągu XII w.: „I jeśli kto umierał, to czynili nad nim tryznę, a potem czynili stos wielki i wkładali na ten stos umarłego i spalali, a potem, zebrawszy kości, wkładali je w małe naczynie i stawiali na słupie przy drogach, jak czynią Wiatycze i dziś. Ten sam obyczaj uprawiali Krywicze i inni poganie, nie znający zakonu Bożego, jeno sami tworzący zakon”. Kości były zatem umieszczane na wysokich palach wzdłuż dróg, znacząc w pewien sposób terytorium plemienia. Zwłoki nieczyste były natomiast porzucane bez pochówku, ponieważ mogłyby skazić ziemię. Skąd pochodzą Słowianie i jaki jest rodowód Piastów? Najnowsze badania DNA zaskoczyły wszystkich Skąd się wzięli Słowianie i społeczność państwa Piastów? Odpowiedzi na te pytania miały przynieść najnowsze badania DNA. Przeanalizowano szczątki kilkuset osób. Wyniki zaskoczyły wsz... Przy okazji pogrzebu śpiewano tryznę, czyli pieśń żałobną, bardzo istotny element tradycji słowiańskiej, który wykazuje zbieżność z cywilizacją bałtycką. Zachowały się liczne zapisy, pochodzące z XIX i XX w., które przekazują nam obraz tego, czym były życie i śmierć dla ludzi z czasów cywilizacji przedchrześcijańskiej. Ale informacje o nich pojawiły się już wcześniej w kontekście walki z pogańskimi tradycjami. Kosma z Pragi pisze o tym, wspominając edykt czeskiego księcia Brzetysława II (1092 r.), który postawił sobie za cel wyplenienie tradycji pogańskich: „Także pogrzeby, które odbywały się w lasach i na polach, i korowody, które odprawiali podług pogańskiego zwyczaju, na dwóch i trzech rozstajnych drogach, jakby dla spokoju dusz. Także i bezbożne igry, które wyprawiali nad swoimi zmarłymi, tańcząc z nałożonymi na twarz maskami i wywołując cienie umarłych. Te okropności i inne świętokradcze wymysły dobry książę wyplenił”. Obok kultu duchów szczególnie żywy był kult przodków, który wraz z chrześcijaństwem przekształcił się w różne formy pamięci o zmarłych. Wykopaliska archeologiczne i relacje spisane przez starożytnych historyków świadczą o współistnieniu dwóch różnych typów rytuału pogrzebowego. Najbardziej archaicznym rytuałem jest pochówek zwłok w ziemi. Względnie nowszy jest natomiast obrzęd kremacji (częstszy wśród Słowian Wschodnich i Zachodnich), zwieńczony złożeniem prochów w urnie. Bogowie Słowian W pierwszej cywilizacji słowiańskiej, poza kultem Matki Ziemi, istniał również panteon najwyższych bóstw. Pozostaje jednak trudny do odtworzenia zarówno z powodu ubogich źródeł, jak i dlatego, że autorzy starożytni często rzutowali na świat słowiański formy bóstw grecko-rzymskich, celtyckich i germańskich. Wśród nich jawi się najwyższa niepoznawalna istota, nieznany bóg odległy od ludzi, któremu towarzyszyły inne znaczące bóstwa. Informacje o nich pochodzą z czasów pierwszej chrystianizacji, kiedy chrześcijańscy kaznodzieje usiłowali wykorzenić pogańskie kulty. Do najważniejszych bóstw należał związany z gromami Perun, tożsamy z bałtyckim Perkunasem. Jego posąg został zburzony w Kijowie z rozkazu księcia Włodzimierza po przyjęciu chrześcijaństwa (988 r.). Kult Peruna zastąpiono kultem Eliasza, proroka wziętego do nieba na ognistym wozie. Zgodnie z pierwotną tradycją, nieodwołującą się do jakiegokolwiek wpływu irańskiego czy chrześcijańskiego, wyróżniano bóstwa dobre i złe. Wśród Słowian Zachodnich utrwalił się kult boga Świętowida (Światowida), który stanowił ostatnią fazę rozwoju słowiańskiego pogaństwa. Jego świątynia znajdowała się w mieście Arkona na wyspie Rugia na Morzu Bałtyckim. Bóstwo to było utożsamiane z postacią św. Wita, opiekuna Saksonów, który w znacznym stopniu przyczynił się do ewangelizacji Słowian na terenach późniejszych Niemiec, co potwierdza w swojej Kronice Helmold. Proces chrystianizacji wyeliminował w średniowieczu kult pogańskich bóstw. Jednak zainteresowanie uczonych tym problemem, począwszy od epoki romantyzmu, nigdy nie wygasło, prowadząc nawet do powstawania sensacyjnych przekłamań. To jest przedruk z książki „Słowianie. Historia, kultury i języki” autorstwa Marcello Garzanitiego, która ukazała się nakładem Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego. Skróty pochodzą od redakcji.
Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
Jeszcze nie istnieją, a już wywołały międzynarodowe tarcia. Na nowych banknotach euro ma widnieć nasza podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Jednak jej imię i nazwisko znajdą się tam we francuskiej wersji – Marie Curie. W sprawie interweniuje polskie ministerstwo.
Spis treści Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Długi proces projektowania nowych banknotów euro wszedł w decydującą fazę – wiadomo jakie motywy i postaci się na nich znajdą. Jedną z nich jest nasza najsłynniejsza fizyczka i chemiczka, podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Nie obyło się jednak bez kontrowersji – przynajmniej z polskiego punktu widzenia. Na banknocie o nominale 20 euro ma bowiem widnieć francuskie imię i nazwisko – Marie Curie. W sprawę zaangażowało się Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Proces projektowania nowych banknotów euro rozpoczął się w 2021 roku i potrwa do 2026. Jednym z jego kluczowych etapów był wybór motywów i postaci, jakie się na nich znajdą. Według aktualnych informacji, w ramach ogólnego tematu „kultura europejska” na banknotach zobaczymy m.in. Leonardo da Vinci, Ludwiga van Beethovena, Miguela de Cervantesa oraz Marię Skłodowską-Curie. Problem w tym, że Europejski Bank Centralny wybrał francuską wersję jej imienia i nazwiska – Marie Curie. To pominięcie polskiej narodowości spotkało się z reakcjami Polski na najwyższym szczeblu. Teraz oficjalny list wystosował minister nauki. „Wybór pełnego imienia i nazwiska Marii Skłodowskiej-Curie na banknocie 20 euro to nie tylko kwestia formalna – to także symbol uznania dla naszej wspólnej europejskiej tożsamości, historii i dziedzictwa. Musimy pamiętać o korzeniach i walczyć o widoczność polskiego wkładu w światowe osiągnięcia naukowe” – napisał minister Marcin Kulasek w liście skierowanym do prezes EBC Christine Lagarde. Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Banknotów jeszcze nie zaprojektowano. Od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 trwa konkurs na projekty, z których specjalna komisja wybierze do 20 najciekawszych propozycji. Finał konkursu poznamy dopiero pod koniec 2026 roku, a nowe banknoty trafią do obiegu w roku 2028. Informacja o polskim obywatelstwie Marii Skłodowskiej-Curie pojawiła się na oficjalnej stronie Europejskiego Banku Centralnego, poświęconej nowym banknotom. Brzmi w tej chwili: Marie Curie born (ang. urodzona) Skłodowska. Można przypuszczać, że nie jest to jednak ostateczna wersja, jaka znajdzie się na banknocie. Źródło: MNiSW, European Central Bank Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
Urodził się 8 maja 1926 roku, a jego twarz i głos zna chyba każdy miłośnik przyrody na świecie. David Attenborough od dekad pokazuje nam piękno naszej planety, inspirując miliony do troski o świat natury. Brytyjczycy słusznie uważają go za skarb narodowy.
Spis treści: Kariera Davida Attenborough Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika Jest chyba najważniejszym popularyzatorem nauk przyrodniczych w historii. A z pewnością przyrodnikiem o najdłuższym stażu pracy, dochodzącym już do 80 lat! David Attenborough od dekad nieustannie przybliża ludziom piękno natury, występując między innymi jako autor i narrator przełomowych filmów dokumentalnych. Kariera Davida Attenborough Urodził się w rodzinie naukowców, a dorastał w miejscu pracy swojego ojca – na kampusie Uniwersytetu w Leicester. Od najmłodszych lat interesował się przyrodą: zbierał skamieniałości, okazy geologiczne i znosił do domu zwierzęta. Swoją kolekcję traszek jako jedenastolatek chciał zaoferować wydziałowi zoologii. W 1945 r. ukończył geologię i zoologię na Uniwersytecie Cambridge. Jego kariera zawodowa to niezwykły przykład długofalowej współpracy z jedną instytucją: brytyjskim nadawcą publicznym BBC. Co ciekawe, BBC odrzuciło jego kandydaturę, kiedy w 1950 r. po raz pierwszy starał się zostać producentem radiowym. Jego CV jednak nie przepadło i niedługo potem zatrudniono go w raczkującym wtedy departamencie telewizyjnym. Jego pierwszy program telewizyjny trwał 10 minut. Powstał w 1952 roku i opowiadał o prehistorycznych rybach – latimeriach. Attenborough był jego producentem. W 1954 r. stworzył przełomowy cykl dokumentalny „Zoo Quest”, ukazujący dzikie zwierzęta w ich naturalnym środowisku, co było wtedy absolutną nowością w telewizji. Z czasem stał się twórcą i narratorem legendarnych serii dokumentalnych, m.in. „Life on Earth”, „The Living Planet”, „Planet Earth” czy „Blue Planet”, które przyciągały miliony widzów na całym świecie i ustanowiły nowe standardy w produkcji filmów przyrodniczych. Jego produkcje przybliżały życie m.in. goryli górskich, unikatową faunę Wysp Galapagos, czy zwyczaje rajskich ptaków. David Attenborough bywał producentem, scenarzystą, realizatorem dźwięku, narratorem i prezenterem. Jest nie tylko twarzą i głosem filmów przyrodniczych, ale ich współtwórcą, posiadającym ogromną wiedzę. Jego filmografia liczy setki pozycji. Mimo swoich 99 lat na karku Attenborough wciąż jest aktywny zawodowo – w tym roku do kin i serwisów streamingowych wejdzie jego najnowszy film „David Attenborough: Ocean”. Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika W 2020 roku założył konto na Instagramie. Milion obserwatorów osiągnął w niecałe 5 godzin. Nigdy nie zrobił prawa jazdy Odpowiada na większość listów, a otrzymuje ich nawet 70 dziennie Mimo miłości do natury nie znosi szczurów – choć, jak mówi, szanuje je W 1947 roku powołano go do wojska i służył na lotniskowcu Choć nie jest wegetarianinem, wiele lat temu znacząco ograniczył spożycie czerwonego mięsa Jest agnostykiem W 1985 r. z rąk królowej Elżbiety II otrzymał tytuł szlachecki Jego imieniem nazwano statek badawczy od 2020 r. pływający po regionach polarnych Źródło: LiveScience Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
W listopadzie 2022 r. świętowaliśmy nową okrągłą liczbę mieszkańców Ziemi. Wówczas było to 8 miliardów. Dziś mówi się o 8,1 miliarda, ale najnowsze badanie sugeruje, że na naszej planecie może żyć tak naprawdę jeszcze więcej osób. Ile?
Spis treści: Jednak jest nas więcej? Populacja Ziemi do korekty Gdzie żyje najwięcej ludzi? XXI wiek przyniósł i przynosi nam wiele dobrodziejstw. Coraz bardziej rozwinięta medycyna, bezprzewodowy internet czy odkrycia nowych gatunków zwierząt – to tylko niektóre z sukcesów ludzkości ostatniego ćwierćwiecza. Nie da się jednak ukryć, że ten dynamiczny rozwój niesie za sobą wiele wzywań cywilizacyjnych. Jednym z nich jest przeludnienie. Wzrost liczby ludności prowadzi do zwiększonego zapotrzebowania na zasoby naturalne, takie jak woda, żywność i energia. To może prowadzić do ich wyczerpywania oraz degradacji środowiska. Jednak jest nas więcej? Według badaczy z Uniwersytetu Aalto w Finlandii problem może być jeszcze poważniejszy, a to dlatego, że – jak twierdzą – globalne szacunki populacji mogą być bardzo nieprecyzyjne. Ma to dotyczyć przede wszystkim obszarów wiejskich. Naukowcy uważają, że powodem nieścisłości jest metoda szacowania liczby ludności, oparta na podziale powierzchni Ziemi na siatkę kwadratów i przypisywaniu im wartości na podstawie danych spisowych. Była ona kalibrowana głównie w środowiskach miejskich, a to mogło prowadzić do dużych błędów na terenach wiejskich. Według najnowszych szacunków całkowita populacja Ziemi wynosi ponad 8 miliardów ludzi, przy czym obszary wiejskie zamieszkuje około 43% ludności świata. Jeżeli wyniki tego badania są poprawne, rzeczywista liczba ludności wiejskiej może być wyższa nawet o miliardy osób, co stawia pod znakiem zapytania dokładność dotychczasowych globalnych danych demograficznych. – Po raz pierwszy nasze badanie dostarcza dowodów na to, że znaczna część populacji wiejskiej może być nieobecna w globalnych zbiorach danych dotyczących ludności – mówi Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto. – Byliśmy zaskoczeni, odkrywając, że rzeczywista liczba mieszkańców terenów wiejskich jest znacznie wyższa, niż podają oficjalne dane. W zależności od analizowanego zbioru danych populacja wiejska była niedoszacowana o 53 do 84% w badanym okresie – komentuje Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto, cytowany przez serwis Science Alert. Populacja Ziemi do korekty W ramach badania naukowcy przeanalizowali dane populacyjne z lat 1975–2010. Skupili się na wpływie projektów budowlanych na przesiedlenia ludności. Wybrali 307 projektów budowy tam w 35 krajach i porównali liczbę osób, które faktycznie musiały opuścić te obszary, z szacunkową liczbą mieszkańców podawaną przez pięć różnych globalnych baz danych. Wyniki wykazały znaczne różnice. To sugeruje, że obecne metody liczenia ludności mogą nie uwzględniać wielu mieszkańców wsi. Wyniki badania wywołały szeroką dyskusję w środowisku naukowym. Niektórzy eksperci spoza zespołu naukowców zauważają, że dzięki postępowi w obrazowaniu satelitarnym oraz poprawie metod zbierania danych w wielu krajach, dokładność szacunków populacji będzie się zwiększać. Tak duża skala niedoszacowania może jednak oznaczać konieczność korekty obejmującej setki milionów ludzi. Dokładne szacunki populacji mają kluczowe znaczenie w wielu aspektach. To dotyczy zarówno planowania usług publicznych, jak i oceny skutków zmian klimatu. – Aby społeczności wiejskie miały dostęp do takich samych możliwości jak mieszkańcy miast, konieczna jest krytyczna dyskusja na temat sposobu tworzenia i wykorzystywania map populacyjnych – podkreśla Láng-Ritter. Gdzie żyje najwięcej ludzi? Przez wiele lat Chiny uchodziły za najludniejszy kraj świata. Jednak i tu zaszły zmiany. Według danych amerykańskiego Biura Spisu Ludności z lipca 2024 roku, populacja Indii wynosiła 1 409 128 296 osób, podczas gdy liczba mieszkańców Chin osiągnęła 1 407 929 929. Inne źródła, takie jak Obserwator Gospodarczy, podają, że w 2025 roku populacja Indii wynosi 1 450 935 791 osób, a Chin 1 419 321 278. Różnice w tych szacunkach wynikają z różnych metodologii i źródeł danych. Trend wskazuje jednak, że Indie są najludniejszym krajem na Ziemi. Jak ma się to do przyszłości naszej populacji? Według naukowców w połowie XXI wieku liczba ludności sięgnie 8,6 mld. Potem zacznie spadać. Źródło: Nature Communications Nasz autor Mateusz Łysiak Dziennikarz podróżniczy, rowerzysta, górołaz. Poza szlakiem amator kuchni włoskiej, popkultury i języka hiszpańskiego.
Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
Benedykt Dybowski odkrył nieznane gatunki zwierząt, prowadził działalność dobroczynną i patriotyczną. Cudem uniknął kary śmierci, którą zmieniono na zesłanie. A tam, w dalekich ostępach Syberii, rozwinął skrzydła jako naukowiec.
Spis treści: Co odkrył Benedykt Dybowski? Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Benedykt Dybowski miał tak bogate życie, że jego biografią można obdzielić co najmniej kilka osób. Urodził się 13 maja 1833 roku w Adamarynie w dzisiejszej Białorusi, a zmarł w wieku blisko 100 lat 31 stycznia 1930 roku w Kijowie. Był człowiekiem renesansu, interesowały go różne dziedziny nauki, ale też angażował się w działalność charytatywną. Był zatem: biologiem, zoologiem, limnologiem, lekarzem, profesorem, pisarzem i działaczem społecznym. Co odkrył Benedykt Dybowski? Benedykt Dybowski opublikował ponad 350 prac naukowych. Poświęcone były przede wszystkim przyrodzie. Oto wybrane dokonania Dybowskiego na polu naukowym: odkrycie kilka nowych gatunków ryb; opisanie nowego podgatunku jelenia wschodniego, który określany jest teraz jako „jeleń Dybowskiego”. Jelonka można zobaczyć w Polsce – w starej części wrocławskiego ZOO naprzeciwko Baszty Niedźwiedzi, obok wybiegów reniferów i manuli. Odkrycia dokonał niedaleko Władywostoku; badanie endemicznej fauny jeziora Bajkał, odkrycie 88 gatunków mięczaków i kilku gąbek (naukowo opisał je później jego brat – Władysław). Ciekawostką jest to, że obwoźne laboratorium było na płozach. Benedykt Dybowski urządził je wspólnie z innym zesłańcem – Wiktorem Godlewskim. A narzędzia niezbędne do pracy badawcze wykonali własnoręcznie. Badania były trudne, bo temperatura spadała kilkadziesiąt stopni poniżej zera; zebranie zbiorów przyrodniczych i etnograficznych z Azji, które obecnie znajdują się w kilku placówkach muzealnych w Polsce i w Ukrainie: Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Obiekty te zgromadził w latach 1879–1883, gdy pełnił rolę lekarza na rosyjskim kontrakcie rządowym na Syberii, Kamczatce i Wyspach Komandorskich. Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski żył w czasach, gdy Polska nie istniała na mapach świata, a jej terytorium znajdowało się pod zaborem kilku europejskich mocarstw. Naukowiec nie mógł się pogodzić z utratą przez Polskę niepodległości. Dlatego zaangażował się w działalność konspiracyjną. Szybko trafił znalazł się na celowniku okupantów. Na przykład uwięziono go po manifestacji patriotycznej w katedrze wileńskiej. To w tej świątyni odkryto niedawno skrytkę z insygniami królewskim Jagiellonów. Jednak jego życie zmieniło się nie do poznania po klęsce powstania styczniowego w 1863 roku. Dybowski pełnił jedną z ważnych ról w tym zrywie – komisarza Rządu Narodowego na Litwę i Białoruś. Taka funkcja nie mogła pozostać niezauważona przez Rosjan. W marcu 1864 roku aresztowano go i uwięziono w Cytadeli Warszawskiej, gdzie dziś znajduje się m.in. Muzeum Historii Polski. Wyrok: śmierć. Jednak już wówczas Dybowski cieszył się poważaniem we wpływowych kręgach niemieckich naukowców. I dzięki ich wstawiennictwu przy pośrednictwie samego kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka, zmieniono tę karę na 12 ta zesłania w głąb Rosji. Benedykt Dybowski dostrzegł w tym swoją szansę i zaczął prowadzić w nowym miejscu pobytu szeroko zakrojone badania naukowe. W 1865 roku, jako zesłaniec na Syberii, rozpoczął działalność badawczą. Najpierw zbierał okazy faunistycznie w rejonie Siwakowej w pobliżu Czyty w południowej Syberii, potem w Darasuniu na zboczach Gór Jabłonowych, na wschód od Jeziora Bajkał. Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Niektórzy zestawiają Benedykta Dybowskiego i jego dokonania z tymi należącymi do Wacława Sieroszewskiego i Bronisława Piłsudskiego. Został nawet włączony w szereg naukowych „superbohaterów” w ramach akcji Fundacji Nauka to Lubię „Akademia Supebohaterów” i stał się postacią w grze karcianej, mobilnej oraz w książce. Uwagę zwraca jego szerokie wykształcenie. Najpierw studiował medycynę i nauki przyrodnicze na Uniwersytecie w Dorpacie w Estonii, później na Uniwersytecie we Wrocławiu. Kolejno przeniósł się na studia paleontologiczne, botaniczne i medyczne w Berlinie. To właśnie w Berlinie doktoryzował się na podstawie pracy nad determinacją płci u pszczół. Ten krótki, ale intensywny etap edukacji akademickiej w ośrodkach znajdujących się w kilku miastach, zamknął w wieku zaledwie 27 lat. W kolejnych latach działał intensywnie w konspiracji, co przyczyniło się do jego zesłania, ale i rozkwitu działalności naukowej. Gdy skończył się okres jego zesłania, nadal ciągnęło go w odległe i niedostępne rejony imperium rosyjskiego. Jego marzeniem było na przykład odwiedzenie Kamczatki. Oprócz prowadzenia badań i zbierania obiektów lokalnej kultury (m.in. plecionek i figurek) pomagał lokalnej ludności. Założył szpitale dla trędowatych. Postanowił też aktywnie przeciwstawić się niedożywieniu lokalnej ludności. W tym celu stworzył hodowle kóz i królików oraz rezerwaty dla soboli. Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Ostatnią część życia Dybowski poświęcił działalności pedagogicznej i naukowej we Lwowie. Upowszechniał teorię ewolucji, co nie wszystkim się spodobało. Z tego powodu wysłano go w 1906 roku na emeryturę. Wówczas miał 73 lata, ale nadal był w pełni sił i chęci do działania. Dlatego publikował kolejne prace naukowe i popularnonaukowe. W czasie I wojny światowej udało się mu uniknąć zsyłki w głąb Rosji. Dożył momentu, w którym Polska odzyskała niepodległość, bo zmarł w 1930 roku. Pochowany jest na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. Źródła: Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Culture.pl Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski na uchodźstwie – w czasie II wojny światowej. Pełnił tę funkcję z Francji i Anglii. Urodził się w Gruzji, zmarł – w Wielkiej Brytanii. Ale był wielkim patriotą.
Spis treści: Kim był Władysław Raczkiewicz? Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Głowy państw z reguły pracują ze swoich stolic. Tylko w specjalnych okolicznościach bywa inaczej. Tak było w przypadku polskich prezydentów, którzy od 1939 do 1990 roku pełnili swoje funkcje poza krajem – najpierw w związku z okupacją niemiecką, potem – utworzeniem PRL. Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski, który objął tę funkcję w czasie II wojny światowej. Ostatnim – Ryszard Kaczorowski, który przekazał w grudniu 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie insygnia władzy na ręce Lecha Wałęsy. Kim był Władysław Raczkiewicz? Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w gruzińskim Kutaisi, zmarł 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii. Pochodził z inteligenckiej, polskiej rodziny. Angażował się w działania patriotyczne. Już w czasie studiów w Petersburgu należał do nielegalnej studenckiej Organizacji Młodzieży Narodowej, również do Związku Młodzieży Polskiej – „Zet–u”. Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r., wymierzonej przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi, zaangażował się w tworzenie jednostek Polskiej Siły Zbrojnej. Opowiadał się za formowaniem w Rosji wojska polskiego, które miało korzystać ze statusu armii sojuszniczej. Pod sztandarami odrodzonej polskiej armii walczył w 1918 roku z Armią Czerwoną w Mińsku. Dla lata później, w 1920 dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. Natomiast w czasie II RP był bardzo aktywnym politykiem, w tym senatorem. Po wybuchu II wojny światowej objął funkcję prezydenta na uchodźstwie, która pełnił aż do śmierci w 1947 roku. Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Raczkiewicz był zaangażowany politycznie od najmłodszych lat. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pełnił wiele funkcji w administracji publicznej. Był m.in.: w 1920 r. szefem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego; od grudnia 1920 do czerwca 1921 roku delegatem przy rządzie Litwy Środkowej w Wilnie; od czerwca do listopada 1921 roku ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Wincentego Witosa; od października 1921 do sierpnia 1924 roku wojewodą nowogrodzkim; od sierpnia 1924 do maja 1925 roku delegatem rządu w Wilnie; od czerwca 1925 do maja 1926 roku ponownie ministrem spraw wewnętrznych; od maja 1926 do grudnia 1930 roku wojewodą wileńskim; od 1930 do 1935 roku senatorem III kadencji RP; od 1939 do 1947 r. prezydentem Polski na uchodźstwie. Władysław Raczkiewicz cieszył się opinią osoby posiadającej dar zjednywania ludzi. Unikał zatargów z przełożonymi i współpracownikami. Posiadał też zdolności dyplomatyczne. „Nie lubił podejmowania szybkich decyzji, zwłaszcza w sprawach, które mogły budzić ostre sprzeciwy. Z reguły radził się innych, by w konsekwencji wypracować własne zdanie. Czasem wycofywał się z podjętych decyzji, argumentując to racją stanu. Choć był człowiekiem kompromisu, w sytuacjach krytycznych pozwalał sobie na samodzielne wystąpienia, przeciwstawiając się premierowi i ministrom, jeżeli był przekonany co do racji swego postępowania; nie posuwał się jednak nigdy do ostateczności, chyba że dotyczyło to imponderabiliów” – czytamy w katalogu wystawy „Władysław Raczkiewicz 1885–1947: biografia polityczna”. Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Podczas II wojny światowej Raczkiewicz pełnił funkcję prezydenta Polski. Urząd objął w bardzo nietypowy sposób, bo poza Warszawą, a nawet Polską. Jako swojego następcę mianował go Ignacy Mościcki – czyli ostatni prezydent Polski, który pełnił tę funkcję do wybuchu II wojny światowej. To było zaskoczenie dla nominowanego, bo Raczkiewicz szykował się do wyjazdu do USA. Tam miał zorganizować wśród Polonii amerykańskiej pomoc dla ludności na ziemiach okupowanych W dniu zaprzysiężenia, czyli 30 września 1939 roku, powołał gen. Władysława Sikorskiego na urząd premiera. W czerwca 1940 roku, po zajęciu przez hitlerowców Francji, przybył do Wielkiej Brytanii. W trakcie swojej prezydentury w 1942 roku zwrócił się do papieża Piusa XII m.in. o publiczną obronę eksterminowanych Żydów na ziemiach polskich. Stało się to po przybyciu z okupowanego kraju kuriera, Jana Karskiego – emisariusza Polskiego Państwa Podziemnego i rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Przekazał on raport na temat sytuacji Żydów. Był przeciwnikiem kompromisów z ZSRR i polskimi władzami komunistycznymi po końcu II wojny światowej. Nie zgadzał się na zmiany wschodnich granic Polski i na formułę rządu w Polsce po okupacji niemieckiej. Kryzys pojawił się w lipcu 1945 roku. Rządy aliantów – Francji, Wielkiej Brytanii i USA, a w ślad za nimi wielu kolejnych krajów – postanowiły cofnąć uznanie Rządowi RP na uchodźstwie na rzecz nowej władzy na terenie Polski, która była podporządkowana Sowietom. Dlatego polski prezydent i rząd w Wielkiej Brytanii straciły uznanie międzynarodowe Źródła: Senat RP, Kujawsko-Pomorskie.pl, Polskie Radio Nasz autor Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już dosyć ludzi, którzy przychodzą i zawracają mi głowę jakimiś bredniami”. Ni:ne McComber jest szefową marketingu w lokalnej gazecie Mohawków „The Eastern Door”. Od lat zmaga się z kolejnymi dziennikarzami, którzy przyjeżdżają do Kahnawake weryfikować fantastyczną legendę, która – jak się okazuje – nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. „Nie było w naszej rodzinie Ukraińca, moja mama jest Jugosłowianką. Cała ta legenda wzięła się stąd, że ojciec znał kilka słów w praktycznie każdym języku. Przyjeżdżali turyści i uczył się od nich. W czasie EXPO ’67 przyjechali też jacyś Rosjanie czy Ukraińcy i jakoś się z nim porozumiewali. I ubzdurali sobie, że on jest jakimś ukraińskim pilotem”. Ni:ne opowiada mi, jak próbowała tłumaczyć ukraińskim filmowcom, że cała historia o Dacence Mohawku nie ma sensu. Pokazywała im rodzinne dokumenty i papiery. Tłumaczyła, że muzeum Indian Village w Kahnawake założył Poking Fire już w latach 30., więc nie mógł tego zrobić ukraiński pilot zestrzelony nad Lwowem w 1944 r. „Wszystko na próżno. Oni przytakiwali, po czym wracali do siebie i dalej opowiadali te bzdury. Przestałam reagować”. Historia Dacenki jest jedną z bardziej kuriozalnych wariacji na temat przyjmowania i nadawania tożsamości indiańskiej przez ludzi, którzy z Indianami nie mają nic wspólnego – poza tym może, że przeczytali o nich parę książek. Nie tylko zresztą białych pociągały w XX w. tego typu pomysły. Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Jedna z najbardziej znanych historii wcieleniowych dotyczy Sylvestra Clarka Longa (1890–1932). Pochodził z rodziny byłych niewolników. W młodości podróżował z trupą cyrkową, a ponieważ miał nieco jaśniejszy kolor skóry niż typowi czarni, brano go za Indianina. Nie zaprzeczał, jego rodzice też twierdzili, że są Indianami, argumentując, że rdzennych Amerykanów biali także brali do niewoli – co jest prawdą. Pochodzenie indiańskie otwierało przed Sylvestrem znacznie więcej możliwości życiowych niż przed czarnym Amerykaninem. Clark skorzystał z szansy. W 1912 r. ukończył z wyróżnieniem szkołę rezydencyjną dla Indian i już jako Czirokez rozpoczął naukę w St John’s Military Academy. Z każdą zmianą miejsca pobytu jego indiańska tożsamość umacniała się, przyjął imię Long Lance (Długa Lanca), a jego biali koledzy traktowali go jak indiańskiego wodza. Long Lance był doskonałym kadetem, skończył szkołę z wyróżnieniem i szykował się do nauki w Akademii West Point. W podaniu na studia przedstawiał się jako pełnej krwi Czirokez, jednak nie zdał egzaminów. Być może przestraszył się ujawnienia tożsamości, które mogłoby nastąpić w trakcie weryfikacji jego danych, być może po prostu nie był wystarczająco przygotowany do nauki w elitarnej amerykańskiej akademii. Nie przeszkodziło mu to jednak dodawać faktu ukończenia szkoły do swojego CV. Zaciągnął się do armii kanadyjskiej, walczył w I wojnie światowej we Francji, gdzie został dwukrotnie ranny i dochrapał się stopnia sierżanta. Po wojnie osiedlił się w Calgary, stolicy kanadyjskiej Alberty, skąd jako reporter lokalnej gazety regularnie odwiedzał okoliczne indiańskie rezerwaty. Występował zdecydowanie w obronie praw Indian, krytykując m.in. system asymilacji Indian i stając się rzecznikiem ich praw. W 1922 r. Long został zaadoptowany przez plemię Czarnych Stóp i otrzymał imię Mały Bizon, pod którym przeszedł do historii. Również polskiej – wiele lat później Arkady Fiedler napisał „Małego Bizona”, książkę opartą na wspomnieniach Clarka spisanych w 1928 r. Fiedler przepisał całe fragmenty książki, zapewne nie wiedząc, że korzysta z pamiętnika fałszerza. Wspomnienia Long Lance’a, oparte na rzeczach zasłyszanych od innych, stały się bestsellerem. A jego autor jako pierwszy rdzenny Amerykanin został członkiem prestiżowego nowojorskiego Klubu Podróżników. Fałszerstwo wyszło na jaw (m.in. po tym, gdy na planie filmu Long Lance skonfrontował się z Indianami znającymi swe tradycje – przyp. red.) i Clark został odrzucony przez amerykańską socjetę równie żarliwie jak wcześniej został przez nią przygarnięty. Pogrążony w depresji popełnił samobójstwo w 1932 r. Od uwielbienia do pogardy Nieco inny przypadek stanowił Archibald Belaney – Brytyjczyk, który twierdził, że jego ojcem był Szkot, a matką Apaczka. W rzeczywistości to zwykły angielski chłopiec urodzony w Hastings, który w dzieciństwie naczytał się książek o Indianach i postanowił zostać jednym z nich. W 1906 r. wyemigrował do Kanady, gdzie początkowo żył jak wielu innych białych traperów. Wkrótce jednak przyjął imię Szara Sowa. Romansował, zmieniał żony (miał ich w sumie pięć). Zasłynął jako pisarz i obrońca przyrody. Zrobił wiele dobrego nie tylko dla Indian – to w dużym stopniu dzięki jego zabiegom udało się ocalić populację bobrów w Kanadzie. Wydawał książki, w których opisywał swoje życie i walkę o ratowanie zwierząt, stał się popularny w całym świecie anglosaskim i nie tylko. Jego tournée po Wielkiej Brytanii w 1935 r. okazało się oszałamiającym sukcesem. Gazety nazywały go „Indiańskim świętym Franciszkiem”, tłumy waliły na jego wykłady. Podobnie jak Mały Bizon, Szara Sowa żył jednak w ciągłej obawie przed zdemaskowaniem. Po tym, gdy opuściła go indiańska żona, popadł w alkoholizm i zmarł w wieku niecałych 50 lat. Krótko po jego śmierci prawdziwą tożsamość Szarej Sowy wyjawiła światu jego pierwsza żona (Angele Egwuna z plemienia Odżibwejów). Podobnie jak w przypadku Long Lance’a opinia publiczna z łatwością przeszła od gloryfikowania niedawnego bohatera do szyderstw i oskarżeń wobec „kłamcy” i „mitomana”. W 2001 r., we Włoszech ukazała się książka Ernesto Ferrero „Rok Indianina”. To historia Białego Łosia, wodza Indian Tuscarora, żyjącego w Kanadzie. Odwiedził Włochy w 1924 r. i nawet spotkał się z Mussolinim. Biały Łoś twierdził, że jego ojcem jest biały mężczyzna, a matką Czerwony Koc – córka wodza Tuscarorów. Według innego autora Christiana Feesta w istocie był on włoskim Amerykaninem i nazywał się Edgardo Laplante. Podbił Włochy (Mussolini obiecał mu ponoć, że wspomoże walkę jego narodu o wolność) i nie tylko: w Nicei spotkał dwie austriackie hrabianki (matkę i córkę), które się w nim zakochały i z chęcią utrzymywały. On nie protestował. Sielanka trwała do czasu, gdy pojawiły się zarzuty o nadużycia finansowe i uczuciowe. Ci sami, którzy jeszcze niedawno wychwalali Białego Łosia, odwracali się od niego z niesmakiem. Ostatecznie Laplante trafił na dwa lata do więzienia, a potem został wydalony z Włoch. Podszywanie się pod indiańską tożsamość Przez cały XX w. wcielanie się w rolę Indianina było niezwykle atrakcyjnym i popłatnym pomysłem na życie. Realizowali go nie tylko zawodowi oszuści, mitomani i marzyciele, a także pisarze – i to nieźli. W amerykańskiej literaturze istnieje bogata lista autorów, którzy podszywali się pod indiańską tożsamość. I co najmniej kilku z nich udało się, aczkolwiek do czasu, przekonać opinię publiczną, że są prawdziwymi rdzennymi Amerykanami. „Biali Indianie” byli obecni nie tylko w literaturze amerykańskiej, co prowadzi do wspomnianej na początku mojej wizyty w rezerwacie Kahnawake pod Montrealem. Szukałem tam śladów po najsłynniejszym „polskim Indianinie”. Sat Okh, czyli Stanisław Supłatowicz (zmarł w 2003 r. w Gdańsku), twierdził, że był synem rewolucjonistki z Radomia zesłanej na Sybir po rewolucji 1905 r. oraz Wysokiego Orła, wodza Szaunisów (Supłatowicz wymyślił niestosowane wcześniej określenie „Szewanezów” używane potem przez wielu jego czytelników). Stanisława Supłatowicz miała uciec z Syberii na Alaskę przez Cieśninę Beringa, następnie trafić do obozu Szewanezów gdzieś między Jeziorem Niewolniczym a Jeziorem Niedźwiedzim na północy Kanady. Po poślubieniu Wysokiego Orła, wodza wioski, urodziła troje dzieci, z których Sat Okh, Długie Pióro, Stanisław Supłatowicz był najmłodszy. Tuż przed II wojną światową matka z synem wracają do Polski. Potem Supłatowicz wstępuje do konspiracji, zostaje aresztowany przez gestapo, trafia do tego samego radomskiego więzienia (mało tego – tej samej celi!), gdzie trzydzieści lat wcześniej przebywała gnębiona przez carat matka. Po kilku miesiącach tortur zostaje skierowany do Auschwitz, jednak ucieka z transportu, trafia do leśnych oddziałów AK, gdzie walczy do końca wojny. Potem służy w marynarce. Zaczyna pisać książki o życiu wśród Indian, zdobywając ogromną popularność w Polsce i jeszcze większą w ZSRR. Tam historia jego i matki staje się podstawą legendy łączącej w sobie elementy walki o wyzwolenie Indian spod ucisku imperialnej Ameryki oraz Polaków – spod władzy caratu, a potem z sanacyjnej opresji. Pracując jako motorzysta na „Batorym”, Supłatowicz odwiedza swoją indiańską rodzinę w Montrealu. W wywiadach i artykułach opisuje własne życie, dorzucając coraz smakowitsze kawałki. Wszyscy go słuchają z wypiekami na twarzy. Do końca lat 90. XX w. nikt publicznie nie kwestionował legendy Sat Okha. Kiedy w 1997 r. Janusz Ryszkowski w „Wieczorze Wybrzeża” podał w wątpliwość niektóre jej wątki, spotkała go fala krytyki. A jednak legenda Sat Okha nie ma wiele wspólnego z prawdą o nim. Jego matka nie była rewolucjonistką (z caratem walczył jej mąż i to on został zesłany na Sybir), nigdy nie uciekła z Rosji na Alaskę. W 1928 r. ochrzciła Stanisława w radomskiej farze, twierdząc, że to syn jej i Leona Supłatowicza, urodzony trzy lata wcześniej w Kirieńsku w Rosji. Nie wiadomo, czy tak było w rzeczywistości; być może Stanisław został adoptowany na Syberii, być może urodził się już po powrocie rodziny do Polski. W 1932 r. Stanisław poszedł do szkoły podstawowej w Radomiu, ukończył ją w 1939 r. Na początku wojny nie wstąpił do konspiracji, w każdym razie nie ma na to żadnych dowodów. Owszem, siedział przez dziesięć miesięcy w niemieckim więzieniu, ale nie – jak twierdził – za działalność konspiracyjną albo „nieczystość rasową”, lecz za pospolitą kradzież. Nie uciekł też z transportu do Auschwitz, a w AK walczył przez kilka miesięcy w 1944 r. Nie miał krewnych w Ameryce, a Kanadyjczycy, których przedstawiał jako swoją siostrę i szwagra, to jego znajomi (zresztą rzekoma siostra nie była nawet Indianką). Nie był wybitnym pisarzem – najbardziej znane książki napisał z pomocą lepszych od siebie literatów. Był za to rewelacyjnym gawędziarzem, któremu w nieprawdopodobny sposób udało się utrzymać mit o swoim pochodzeniu przez całe dorosłe życie. Europejczycy szukali nowej tożsamości? Dlaczego? Po co ludzie wcielają się w Indian, tworzą fałszywe tożsamości? Może jeszcze ciekawszym pytaniem jest inne: dlaczego przez lata opinia publiczna tak łatwo akceptowała fantazje fałszywych Indian? Steve Bonspiel jest właścicielem gazety „The Eastern Door” wydawanej w rezerwacie Mohawków Kahnawake. Zadałem mu to pytanie. „Pewnie biali Europejczycy szukają innej tożsamości, bo nie są szczęśliwi będąc sobą. To się dzieje w wielu miejscach na świecie, wśród Polaków, Niemców, Rosjan. Organizują własne Pow Wow, czyli festiwale indiańskie. Twierdzą też, że mają jakieś tajemnicze związki z Indianami. Problem polega na tym, że to są związki z Indianami sprzed pięciuset lat. Jak widzisz, tutaj życie wygląda nieco inaczej niż niektórym się wydaje. Polak czy Niemiec mówi: »My też mieszkamy w tipi, nosimy pióropusze, stajemy się Indianami«. Tylko że my Mohawkowie nie mieszkamy w tipi ani wigwamach. A wy tworzycie sobie własne wyobrażenia na nasz temat, tworzycie romantyczną wizję Indian, którzy nigdy nie istnieli – odparł. – Powiedziałbym takim ludziom: jeśli chcecie żyć jak Indianie, to przyjedźcie do Kanady, zobaczcie, jak żyją Indianie w rezerwatach. Nie spodobałoby wam się, nie chcielibyście żyć tak, jak my żyjemy dziś. Tutaj w Kahnawake mamy szczęście. Uważa się nas za bogatą wspólnotę. Nie jesteśmy tacy znowu bogaci, ale niech będzie. Jeśli pojedziesz na północ, zobaczysz rezerwaty, które żyją w nieopisanej nędzy. Zobaczysz 16-osobowe rodziny żyjące w jednym domu bez dostępu do pitnej wody, bez kanalizacji. Pewnie wasi Indianie nie chcieliby doświadczyć tej części indiańskiego życia”. Andrew Delisle Senior kiedyś przewodził Radzie Plemiennej w Kahnawake, dziś kieruje fundacją dobroczynną Kanien’kehá:ka. „Kiedy byłem liderem Rady, czterech ludzi przyszło do mnie, twierdząc, że ich ojciec jest Indianinem. Byli o tym przekonani w stu procentach. Nie wiem, skąd to się bierze, ale się domyślam. Co polscy rodzice odpowiadają swoim dzieciom, kiedy te pytają ich, skąd się biorą dzieci?” – zapytał mnie. „Bocian je przynosi” – odparłem. „Tutaj niektórzy mówią dziecku: przyniósł cię indiański wódz. Potem te dzieciaki dorastają, ich rodziny się rozpadają, ale dawne słowa zostają w głowie. Niektóre po prostu wierzą, że ich ojcem jest indiański wódz. My o takich Indianach mówimy, że pochodzą z plemienia Wannabe. Dla nas to trochę miłe, trochę irytujące, bo ci ludzie traktują nas jak zabawki, jak obiekt swojej romantycznej miłości. Ludzie myślą, że fajnie jest mieć Indianina jako przodka, więc wpisują go sobie w drzewo genealogiczne” – powiedział. Nasz nieposkromiony apetyt na cudowną baśń z czasów dzieciństwa – to tłumaczy popularność takich postaci jak Dacenko-Poking Fire, Szara Sowa czy Sat Okh. Oni w realnym życiu spełniali swoje marzenia, a my akceptując ich wiarygodność jako Indian, staliśmy się częścią ich świata. To, że fakty się nie zgadzają, nie ma znaczenia. W gruncie rzeczy mało kogo interesuje, które plemiona noszą pióropusze, a które kastowa, które mieszkają w wigwamach, a które w tipi. Potrzeba współuczestnictwa w magicznym świecie indiańskich obyczajów i rytuałów staje się ostatecznym usprawiedliwieniem kłamstwa i ignorancji. A że tworzenie mitu „szlachetnego dzikusa” może być obraźliwe i upokarzające dla prawdziwych ludzi – rdzennych Amerykanów i Kanadyjczyków? Co z tego? Przecież to nie o nich chodzi, a o nas. Wybaczamy naszym rodzimym Indianom, bo wolimy, żeby tacy ludzie jak Sat Okh istnieli naprawdę.