National Geographic
type: channel
link: https://www.national-geographic.pl
date: 2026-04-07T12:40:07.000Z
update period: hourly
update frequency: 1
update base: 2000-01-01T12:00+00:00
items: Populacja Ziemi przekroczyła możliwości planety. Nie jest w stanie wyżywić więcej ludzi
items: Zmarła ostatnia z triady wielkich przyrodniczek. Żegnamy Biruté Galdikas, która zrozumiała „ludzi lasu”
items: Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
items: Trudna osoba w twoim otoczeniu sprawia, że starzejesz się 1,5% szybciej. „Wampiry energetyczne” mają na nas ogromny wpływ
items: Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
items: Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
items: Po co flirtujemy i kto robi to najczęściej? Badacze pochylili się nad osobowością „flirciarzy”
items: W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
items: Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
items: Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
items: Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
items: Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
items: Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
items: Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
items: Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
items: Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
items: Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
items: Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
items: Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
items: Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
items: Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
items: Dwa gatunki praludzi żyły jeden obok drugiego. Dowodzą tego ślady stóp sprzed 1,5 mln lat
items: Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
items: Jak leworęczność wpływa na nasze życie emocjonalne i społeczne? Są nowe badania
items: Swego czasu naukowy postęp budził wiele wątpliwości. Te eksperymenty dziś są nie do pomyślenia

Populacja Ziemi przekroczyła możliwości planety. Nie jest w stanie wyżywić więcej ludzi
type: item
date: 2026-04-07T12:39:33.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ekologia
subject: ludzie
subject: rozwój
subject: ziemia
description: Ludzkość rozrosła się do rozmiarów, których Ziemia nie jest w stanie trwale utrzymać przy obecnym poziomie konsumpcji – ostrzega międzynarodowy zespół naukowców z Uniwersytetu Flinders z Australii. Żyjemy „na kredyt”, wykorzystując zasoby znacznie szybciej, niż planeta jest w stanie je regenerować. Gdzie leży granica wytrzymałości naszego wspólnego domu i czy dawno już jej nie przekroczyliśmy?
encoded: Najnowsze badanie opublikowane w kwietniu 2026 roku na łamach „Environmental Research Letters” nie pozostawia złudzeń: przekroczyliśmy masę krytyczną. Zespół badawczy pod kierownictwem prof. Coreya Bradshawa z Uniwersytetu Flinders przeanalizował dane z dwóch stuleci, by sprawdzić, jak blisko ściany aktualnie się znajdujemy. Przy globalnej populacji sięgającej obecnie 8,3 miliarda ludzi nasze cywilizacyjne sztuczki przestają wystarczać, a ekologiczne rachunki zaczynają spływać z terminem płatności „na wczoraj”. Jak naukowcy byli w stanie precyzyjnie zmierzyć wydolność naszej planety? Pojemność środowiska: lekcja z XIX-wiecznych statków Ekologiczne pojęcie pojemności środowiska (ang. carrying capacity) ma zaskakujące korzenie. W XIX wieku termin ten służył do obliczania, ile ładunku może zabrać statek parowy, by starczyło miejsca na węgiel, wodę i załogę. Dziś naukowcy stosują tę samą logikę do całej planety. Nasz gatunek, Homo sapiens, okazał się… wyjątkowo skuteczny w przesuwaniu tych naturalnych granic. Dzięki nowej technologii i eksploatacji paliw kopalnych nauczyliśmy się oszukiwać naturalne ograniczenia. Przecież to właśnie przejście na energię z węgla i ropy pozwoliło na gwałtowny skok demograficzny w XX wieku, ale było to tylko pewnego rodzaju „oszukanie” natury. Obecna sytuacja geopolityczna – w tym wstrząsy na rynku paliwowym – boleśnie przypomina nam, jak kruchy jest ten fundament. 2,5 miliarda vs 8,3 miliarda: szokujące liczby Zespół prof. Coreya Bradshawa z Flinders University w Australii stworzył zaawansowane modele, pozwalające odróżnić od siebie dwa wskaźniki. Wyróżnił: maksymalną pojemność środowiska: teoretyczny, absolutny limit populacji (szacowany na 12 miliardów ludzi), który wiąże się jednak z powszechnym głodem, chorobami i konfliktami; optymalną pojemność środowiska: liczbę ludności, która pozwala na zrównoważony rozwój i zachowanie przyzwoitego standardu życia. Wyniki są bezlitosne: przy obecnym poziomie konsumpcji, optymalna liczba ludności …

GettyImages-1470244278-a6e5e64.jpg
width: 6600
height: 4400

Zmarła ostatnia z triady wielkich przyrodniczek. Żegnamy Biruté Galdikas, która zrozumiała „ludzi lasu”
type: item
date: 2026-03-26T11:39:14.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Ludzie
subject: Przyroda
subject: ludzie
subject: orangutany
subject: śmierć
subject: zwierzęta
description: Są badania, które zaczynają się od hipotezy na tablicy i takie, które rozpoczyna wejście do dżungli. Historia pracy Biruté Galdikas należy do tej drugiej kategorii. Żegnamy ostatnią z triady wielkich przyrodniczek, która spędziła tysiące godzin z orangutanami w lasach Borneo. Jej zdjęcie trafiło na jedną najbardziej kultowych okładek National Geographic.
encoded: Spis treści: Ostatnia z legendarnych „Trimates” Borneo zmienia perspektywę Orangutan – „człowiek lasu”: trzy historie Galdikas Rehabilitacja osieroconych orangutanów Żegnaj, Biruté Biruté Galdikas, „obrończyni orangutanów”, kanadyjska badaczka pochodzenia litewskiego i specjalistka w dziedzinie prymatologii, zmarła 24 marca 2026 roku po długiej i ciężkiej chorobie. Jej nazwisko stało się częścią opowieści o „Trimates” – trzech badaczkach wielkich małp – ale jej prawdziwy podpis widnieje gdzie indziej: w błocie ścieżek Borneo, w prowizorycznych obozach i godzinach spędzonych na patrzeniu, jak orangutany znikają w zieleni. Wielu mówi, że jako jedyna naprawdę je poznała. Ostatnia z legendarnych „Trimates” Galdikas była częścią słynnej triady badaczek wybranych przez Louisa Leakeya, znanego kenijskiego paleoantropologa brytyjskiego pochodzenia. Podczas gdy Jane Goodall badała szympansy, a Dian Fossey poświęciła się gorylom (i została zamordowana podczas próby ochrony dzikiej przyrody), Galdikas wybrała orangutany. Jej praca nie polegała na szybkich wnioskach, lecz na mozolnych, wieloletnich obserwacjach terenowych, które pozwoliły poznać prawdziwy rytm życia tych samotnych zwierząt, a nie tylko urywki ich zachowań. Było to szczególnie trudne, bo las deszczowy potrafi skutecznie ukryć nawet pomarańczowe futro. Wcześniej człowiek patrzył na wielkie małpy z zewnątrz: szybko, z dystansu, często przez filtr własnych wyobrażeń. Galdikas zbudowała wiedzę z tego, co powtarzalne, mozolne i pozornie nudne: godzin chodzenia, słuchania, wracania o świcie pod to samo drzewo. I dlatego jej historia jest dobra nie tylko dla miłośników przyrody, lecz także dla każdego, kto lubi opowieści o konsekwencji. Borneo zmienia perspektywę Galdikas wyjechała na Borneo w 1971 roku ze swoim ówczesnym mężem, fotografem Rodem Brindamourem. Skupiła się głównie na znanym z bujnej flory rezerwacie Tanjung Puting. Jeszcze nie wiedziała, że z tym miejscem zwiąże całe swoje życie naukowe. Jedna z pierwszy…

FABRIC-KOLAZ-32-93-a4c2ec1.jpg
width: 2700
height: 1800

Czy ludzie są z natury agresywni? Nowe badanie rozróżnia dwa typy przemocy: „łagodną” i „śmiertelną”
type: item
date: 2026-03-24T08:01:13.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: małpy
subject: przemoc
description: Często słyszymy, że ludzie są z natury agresywni. Niektórzy sądzą nawet, że każdy konflikt to krok w stronę eskalującej przemocy fizycznej, a krwiożerczość jest wprost „zakorzeniona” w genach małp naczelnych: także ludzi. Naukowcy obalają ten stereotyp, wskazując dwa skrajnie różne typy przemocy w świecie zwierząt.
encoded: Badacze z Uniwersytetu w Lincoln prześledzili zachowania stu gatunków naczelnych – od szympansów po ludzi – i doszli do zaskakującego wniosku: codzienna, „łagodna” agresja (np. słowna) wcale nie prowadzi automatycznie do wzrostu występowania przemocy „śmiertelnej”. Te zachowania mają różne źródła ewolucyjne i nie powinny być wrzucane do jednego worka. A my wcale nie jesteśmy stworzeni do fizycznej przemocy. Nie każda agresja prowadzi do śmierci Badacze rozróżnili pięć typów agresji – od codziennych drobnych konfliktów po ekstremalne akty przemocy. Okazało się, że o ile różne formy przemocy śmiertelnej (np. zabijanie dorosłych czy dzieciobójstwo) rzeczywiście bywają ze sobą powiązane, to nie ma korelacji między tymi zachowaniami a codziennymi drobnymi aktami agresji, np. sprzeczkami o pożywienie. To odkrycie zadaje kłam popularnej tezie, że częste drobne konflikty automatycznie prowadzą do eskalacji i tragedii. Zespół prof. Bonaventury Majolo z Uniwersytetu w Lincoln podkreśla, że zrozumienie tej różnicy ma ogromne znaczenie zarówno dla nauk biologicznych, jak i społecznych. 100 gatunków naczelnych nie może się mylić Skłonność do zabójstw pojawia się tam, gdzie presja ewolucyjna wymaga eliminacji konkurentów – a nie tam, gdzie dominuje łagodna rywalizacja o codzienne zasoby. Co ważne, nawet gdy w określonym gatunku często dochodzi do konfliktów – tak jak np. u ludzi – nie musi on być bardziej „śmiercionośny” od innych. Naukowcy rozdzielili te dwie siły – codzienną agresję i skrajną przemoc – i pokazali, że ich ewolucja przebiegała osobno. Łagodna agresja to narzędzie porządkowania hierarchii czy obrony terytorium, podczas gdy przemoc śmiertelna bywa „ostatnią deską ratunku” w sytuacji ekstremalnej walki o przetrwanie. To tłumaczy, dlaczego w wielu społecznościach – nawet zwierzęcych – drobne kłótnie są na porządku dziennym, ale akty brutalnej przemocy są rzadkie i wywołują silną reakcję otoczenia. Czy jesteśmy zaprogramowani do przemocy? Biologia, hormony, wychowanie…

shutterstock617320871-7a224f2.jpg
width: 4358
height: 2905

Trudna osoba w twoim otoczeniu sprawia, że starzejesz się 1,5% szybciej. „Wampiry energetyczne” mają na nas ogromny wpływ
type: item
date: 2026-03-11T07:00:31.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: ludzie
subject: stres
subject: wampiry
subject: Zdrowie
description: Być może kojarzycie Colina Robinsona z serialu „Co robimy w ukryciu”, wampira energetycznego, który – w odróżnieniu od reszty wampirów – żywił się energią życiową ludzi poprzez ich irytowanie, zanudzanie czy nużące konwersacje. Okazuje się, że podobne „wampiry energetyczne” naprawdę istnieją i mogą realnie skracać nasze życia.
encoded: Każdy zna kogoś, kto potrafi zepsuć dzień jednym zdaniem, wywołać niepokój telefonem albo regularnie podważać nasze decyzje. Naukowcy przyjrzeli się wpływowi osób, które określają mianem „trudnych”. Okazuje się, że spędzanie czasu z osobą, która ciągle sprawia problemy, może wyrządzić dużo więcej szkód niż tylko zepsucie nastroju. Odkryli, że stresujące relacje mogą… przyspieszać proces starzenia. „Wampiry energetyczne” naprawdę „zabierają” nam życie Wyobraź sobie, że twoje komórki mają zegar, który tyka szybciej za każdym razem, gdy ktoś narzeka, powoduje stres czy niepokój. Badanie opublikowane w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences” wykazało, że regularny kontakt z trudnymi ludźmi może podnosić poziom stresu i przyspieszać biologiczne starzenie. A czym ono jest? Starzenie biologiczne odnosi się do szybkości, z jaką starzeją się komórki naszego ciała – nie zawsze odpowiada temu, co mamy wypisane w dowodzie osobistym. Czyli jeśli masz w otoczeniu „wampira energetycznego” twój organizm starzeje się szybciej, niż wskazywałby pesel. O ile starzejemy się przez trudne relacje? W badaniu przeprowadzonym przez naukowców z Indiana University i New York University, uczestnicy oceniali swoje relacje w ostatnich 6 miesiącach – pytano ich, jak często ktoś im „dokuczał” czy „utrudniał życie”. Pobierano także próbki śliny do analizy zmian epigenetycznych, które pokazują, jak szybko starzeją się komórki. Okazało się, że każda dodatkowa trudna osoba w otoczeniu przyspieszała starzenie biologiczne średnio o 1,5% rocznie. Oznacza to, że osoba, w której życiu występują wyjątkowo trudne relacje, może starzeć się o około 1,015 roku biologicznego na każdy rok kalendarzowy. Czym są telomery i dlaczego są ważne dla młodości komórek? Telomery, czyli „czapeczki” na końcach chromosomów, chronią nasze DNA przed uszkodzeniami. Każda porcja stresu (szczególnie przewlekłego) powoduje, że telomery się skracają, a wraz z nimi – skraca się czas życia komórki. To mechanizm do…

GettyImages-967463812-e0862a4.jpg
width: 6016
height: 4016

Leworęczni faktycznie dominują nad praworęcznymi. Znaleziono wytłumaczenie wieloletniej zagadki
type: item
date: 2026-03-06T13:41:33.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Nauka
subject: ewolucja
subject: ludzie
subject: psychologia
description: Choć stanowią tylko 10 procent populacji, leworęczni mogą mieć psychologiczną przewagę w walce o sukces. Nowe badania udowadniają, że ich psychika ma jedną, konkretną cechę.
encoded: Ludzie leworęczni uważani są często za wyjątkowo zdolnych. Na dowód tej tezy przywołuje się fakt, że „mańkutów” jest statystycznie dużo wśród osób wybitnych: artystów, naukowców czy celebrytów. Ale twardych dowodów na różnicę między lewo- a praworęcznymi dotychczas brakowało. Nowe badanie w końcu udowadnia, że różnica ta naprawdę istnieje. Leworęczni są silniej nastawieni na rywalizację i bardziej odporni na stres. Psychologiczny fundament leworęczności Współczesna nauka od lat próbuje odpowiedzieć na pytanie, dlaczego leworęczność utrzymuje się w ludzkiej populacji na stabilnym poziomie: około 10,6%. Choć w wielu kulturach była stygmatyzowana, a w codzienności często stanowi utrudnienie, ewolucja jej nie wyeliminowała – dlaczego? Najnowsze badanie, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie „Scientific Reports” przez zespół psychologów z Uniwersytetu Chieti-Pescara, sugeruje że klucz do tej zagadki wcale nie leży w biologii czy anatomii. Chodzi o specyficzną konstrukcję psychiczną. Leworęczność okazuje się być powiązana z wyższą motywacją do współzawodnictwa oraz większą odpornością na lęk związany z konfrontacją. W toku ewolucji mogło to decydować o przetrwaniu jednostki w sytuacjach kryzysowych. Jak badano leworęcznych? Zespół naukowców przeprowadził dwuetapowe testy na grupie ponad 1100 uczestników. Pierwsza faza opierała się na szczegółowych kwestionariuszach, które pozwoliły wyliczyć tzw. iloraz lateralizacji (LQ), określający stopień dominacji danej strony ciała. Z tej grupy wyłoniono osoby o najsilniej lewo- i prawostronne, a następnie poddano je testom osobowościowym. Badano skłonność do depresji, lęku oraz – co najważniejsze – dążenie do rywalizacji. Kolejny etap przeniósł eksperyment do laboratorium, gdzie 48 osób (połowa lewo- i połowa praworęcznych) wykonywało zadanie fizyczne: tzw. test 9 otworów. Polegał on na jak najszybszym umieszczaniu kołków w tablicy. Wyniki były zaskakujące – w sferze czysto mechanicznej leworęczni wcale nie dominowali. Co więcej, n…

leworeczni-maja-przewage-5eaa600.jpg
width: 1800
height: 1200

Piktowie to jeden z najbardziej tajemniczych ludów w historii. Byli postrachem Rzymian i Wikingów
type: item
date: 2026-02-09T11:01:00.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Historia
subject: historia
subject: ludzie
subject: średniowiecze
subject: starożytność
subject: Travel
subject: wielka brytania
description: Piktowie, znani jako waleczny i wytatuowany lud, skutecznie opierali się potędze Rzymu i najazdom wikingów. Ich pochodzenie przez wieki pozostawało zagadką. Nowe badania genetyczne wreszcie przynoszą odpowiedzi.
encoded: W tym artykule: Skąd pochodzili Piktowie? Jak żyli Piktowie Co zostawili po sobie Piktowie? Piktowie zamieszkiwali tereny dzisiejszej Szkocji, w starożytności zwanej Kaledonią, od około I do X w. naszej ery. Osiedlali się też na wyspach w tym regionie, takich jak Orkady. Przez wzgląd na tatuaże nazywa się ich „pomalowanymi ludźmi”. Posługiwali się językiem piktyjskim, wywodzącym się z języków celtyckich. Opisywani byli jako niscy, brodaci mężczyźni o krępej budowie ciała. Na południu sąsiadowali z Brytami, z którymi częściowo się wymieszali. Historyków od dawna intryguje, skąd wzięli się Piktowie. Do niedawna przypisywano im dalekie pochodzenie. Wśród najbardziej prawdopodobnych regionów wymieniano między innymi północne wybrzeże Morza Egejskiego i Europę Wschodnią. Jednak już wiadomo, że to nieprawda. Skąd pochodzili Piktowie? Międzynarodowy zespół naukowców przebadał osiem ludzkich szkieletów pochowanych na dwóch piktyjskich cmentarzach w Lundin Links i w Balintore. Autorzy artykułu opublikowanego na łamach czasopisma naukowego „PLOS Genetics” wyodrębnili ze szczątków genomy, aby sprawdzić, w jakim stopniu Piktowie byli spokrewnieni z innymi kręgami kulturowymi w Wielkiej Brytanii. Pierwszy król Anglii: Egbert, Alfred czy Athelstan? Historia brytyjskiej monarchii ma 1200 lat Jest wielu kandydatów do tytułu pierwszego króla Anglii. Wśród nich wyróżnia się jeden człowiek. Oto historia, która doprowadziła do koronacji króla Athelstana. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/kto-byl-pierwszym-krolem-anglii-to-zalezy-jak-zdefiniujemy-anglie-i-krola-fot-georgemiller381-wikimedia-commons-cc-by-sa-4-0-7edebf6.jpg" width="938" height="528" alt="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" title="Kto był pierwszym królem Anglii? To zależy, jak zdefiniujemy Anglię i króla (fot. Georgemiller381, Wikimedia Commons, CC-BY-SA-4.0)" /> – Lundin Links jest…

pitkowie-ee1fc72.png
width: 2160
height: 1440

Po co flirtujemy i kto robi to najczęściej? Badacze pochylili się nad osobowością „flirciarzy”
type: item
date: 2026-01-17T09:45:36.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: emocje
subject: flirt
subject: ludzie
subject: miłość
description: Nowe badanie pokazuje, że flirt to nie tylko niewinna zabawa przy barze (lub w pracy). Osoby o cechach osobowości z tzw. mrocznej triady wykorzystują go do osiągania korzyści, a kobiety są w tym bardziej skuteczne niż mężczyźni.
encoded: Badanie przeprowadzone przez naukowców z Uniwersytetów w Alabamie i Connecticut rzuca światło na to, jak cechy osobowości wpływają na sposób flirtowania. W eksperymencie wzięło udział 955 uczestników, a ich spostrzeżenia zostały zweryfikowane opiniami niemal 2000 znających ich informatorów. Kto flirtuje? Flirt funkcjonuje w niemal wszystkich kulturach świata. Jego mechanizmy są jednak różne: jednym służy jako narzędzie do poszukiwania autentycznych relacji, a innym jako taktyczny sposób na osiągnięcie określonych celów. Okazuje się, że ludzie o poszczególnych cechach osobowości postrzegają flirt w określony sposób. Ciemna triada i instrumentalne podejście do flirtu Badania naukowców wykazały, że osoby prezentujące cechy tzw. ciemnej triady osobowości – która obejmuje narcyzm, makiawelizm oraz psychopatię – chętniej wykorzystują flirt jako narzędzie do osiągania osobistych korzyści. Może to być awans w pracy, zdobycie bezpośrednich gratyfikacji materialnych (np. darmowych drinków) czy uzyskanie wpływu społecznego. Tego typu instrumentalne podejście do flirtu jest szczególnie widoczne w sytuacjach, gdzie gra toczy się o konkretne profity. Wyjątkiem są osoby o wysokim poziomie narcyzmu, które mogą flirtować głównie z potrzeby bycia w centrum uwagi. W ich przypadku flirt staje się raczej sposobem na potwierdzenie własnej atrakcyjności. Warto zauważyć, że tego typu zachowania są częściej zauważalne u osób pewnych siebie, przebojowych i otwartych na ryzyko. Jasne cechy osobowości – autentyczność ponad korzyści Nietrudno się w takim razie domyślić, że osoby, które wykazują jasne cechy osobowości, takie jak wysoki poziom humanizmu, empatii czy wiary w ludzi, rzadziej traktują flirt instrumentalnie. Dla nich główną motywacją jest autentyczne nawiązywanie relacji romantycznej czy budowanie zaufania. Tacy ludzie doceniają szczerość, otwartość i bezinteresowność w kontaktach z innymi, co sprawia, że ich flirt ma często subtelniejszy charakter i służy głębszemu poznaniu drugiej …

GettyImages-AU1537-009-a429554.jpg
width: 4798
height: 3602

W „rankingu monogamii” plasujemy się gdzieś między bobrami a surykatkami. Kto nas prześcignął i co to mówi o ludzkości?
type: item
date: 2025-12-10T12:52:07.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: Przyroda
subject: ludzie
subject: rozmnażanie
subject: związki
subject: zwierzęta
description: Jak powszechna w świecie zwierząt jest monogamia? Chociaż w większości ludzkich społeczeństw normą jest posiadanie wyłącznie jednego partnera, to w przyrodzie działa to trochę inaczej. Badacze udowodnili, że ludzkie zachowania monogamiczne są dalekie od innych naczelnych, a bliżej nam do… bobrów i surykatek.
encoded: Kwestia ludzkiej monogamii jest przedmiotem zażartej debaty. Już od dawna wysuwano hipotezę, że jest ona fundamentem współpracy społecznej, która pozwoliła ludziom dominować na planecie. Antropolodzy zauważają jednak szeroki zakres norm u ludzi, a najnowsze badania przeprowadzone na Uniwersytecie w Cambridge pokazują, że inne naczelne zdecydowanie nie są tak „pruderyjne” jak my. Jak „zmierzyć” monogamię? Badania nad monogamią w świecie przyrody przez lata opierały się na obserwacjach i analizie systemów społecznych zwierząt. Przełom przyniosła jednak genetyka – szczególnie testy na pokrewieństwo potomstwa. Dr Mark Dyble z Uniwersytetu w Cambridge opracował model, który polega na analizie proporcji pełnego i przyrodniego rodzeństwa w populacjach różnych gatunków oraz w społeczeństwach ludzkich na przestrzeni wieków. Wysoki odsetek pełnego rodzeństwa (czyli dzieci tych samych rodziców) świadczy o dużym stopniu monogamii, podczas gdy przewaga rodzeństwa przyrodniego (czyli dzieci jednego rodzica, ale różnych partnerów) wskazuje na poligamiczne lub promiskuitywne systemy rozrodcze. Ludzie na tle innych zwierząt Według badania człowiek plasuje się w „pierwszej lidze” monogamii, wyprzedzając większość innych ssaków, ale ustępując niektórym rekordzistom. W rankingu biorącym pod uwagę odsetek pełnych rodzeństw zajmujemy 7. miejsce z wynikiem 66%. Zwyciężczynią okazała się kalifornijska mysz polna, u której odsetek ten wynosi… 100%. To wyjątkowy gatunek charakteryzujący się absolutną monogamią. Bobry mogą pochwalić się wynikiem 73%, surykatki 60%, likaony 85%, wilki szare 46%, a szympansy… 4%. Które gatunki ssaków są najbardziej monogamiczne? Warto zauważyć, że monogamia u ssaków jest zjawiskiem niezwykle rzadkim – dotyczy ok. 5% wszystkich gatunków. Często jako jej przykład – udowodniony z resztą przez nowe badanie – podaje się bobry, które trwale łączą się w pary i wspólnie wychowują potomstwo. W opiece nad młodymi współdziałają także rodzice z gatunków norników preriowych…

GettyImages-144859680-abf619c.jpg
width: 5419
height: 3477

Nowe największe miasto świata. Dżakarta prześcignęła Tokio, a wszystko przez to, że policzono… slumsy
type: item
date: 2025-12-09T09:54:22.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Kierunki
subject: Ludzie
subject: Traveler
subject: indonezja
subject: ludzie
subject: miasta
subject: urbanistyka
description: Dżakarta stała się właśnie najludniejszym miastem świata. Chociaż megamiasto rozrasta się w ultraszybkim tempie, to tym razem nie chodzi o nagły napływ populacji: po zmianie metodologii liczenia przez ONZ okazało się, że… mieszka w niej więcej osób niż w Polsce
encoded: Według raportu ONZ „World Urban Organization Prospects 2025” obecna populacja Dżakarty wynosi 41,9 mln osób i czyni ją to największym miastem na świecie. Przyczyną gwałtownej zmiany pozycji miasta w rankingu – wcześniej zajmowało ono „zaledwie” 30. lokatę – jest bardziej uniwersalna metodologia. Co mówi to o rozwoju megamiast i naszej przyszłości? Największe miasta świata według ONZ Pierwsze miejsce Dżakarty to nie wynik gwałtownego wzrostu liczby ludności, lecz z fundamentalnej zmiany metodologii ONZ. Nowa klasyfikacja w większym stopniu uwzględnia realny zasięg urbanistyczny, w tym także dzielnice nieformalne – np. slumsy czy obozowiska – które wcześniej były pomijane. To przełomowy moment w globalnych rankingach urbanistycznych – dotychczasowy lider, Tokio, spadł na trzecie miejsce z populacją 33 milionów. ONZ zdecydowało się na ujednolicenie kryteriów demograficznych i geograficznych, aby lepiej odzwierciedlić rzeczywisty poziom urbanizacji. Według Patricka Gerlanda z działu szacunków populacyjnych ONZ, wcześniejsze raporty opierały się na rozbieżnych definicjach stosowanych przez poszczególne państwa, co faworyzowało Tokio. Nowe podejście eliminuje te różnice, dostarczając bardziej porównywalnych danych. Slumsy zmieniają ranking W przypadku Dżakarty slumsy są integralną – chociaż niepokojącą – częścią miejskiego krajobrazu zamieszkiwaną przez miliony ludzi. Ich włączenie do statystyk sprawiło ,że populacja miasta wzrosła do niemal 42 mln osób. To więcej niż w całej Polsce, w której – według danych GUS – mieszka obecnie 37,49 mln ludzi. Ta decyzja zmieniła układ sił w globalnym rankingu megamiast i sposób, w jaki patrzymy na populację poszczególnych krajów. Dżakarta wyprzedziła Dhakę (37 mln) i Tokio (33 mln). W pierwszej dziesiątce pozostają wciąż New Delhi, Szanghaj, Guangzhou czy Manila, ale to indonezyjska stolica jest teraz symbolem największego wyzwania urbanistycznego XXI wieku. Dżakarta: miasto skrajności Dżakarta to miasto ogromnych kontrastów. W jednym…

GettyImages-2218482701-a3c43b4.jpg
width: 6720
height: 4480

Kiedy ludzie zasiedlili Australię? Dotarli tam wcześniej niż do Europy – nowe badania zmieniają historię
type: item
date: 2025-12-03T07:49:27.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: australia
subject: homo sapiens
subject: ludzie
subject: ludzkość
subject: migracje
description: Przez dziesięciolecia naukowcy próbowali określić, kiedy i w jaki sposób ludzie znaleźli się w poszczególnych skrawkach globu. Szczególnie interesująca jest Australia – oddalona od reszty świata wyspa, której zagadkę udało się rozwiązać dzięki nowoczesnym analizom DNA. Jak ludzie znaleźli się na Sahul – pradawnym superkontynencie, z którego powstała Australia?
encoded: Najnowsze badania archeologiczne wskazują, że pierwsi Homo sapiens dotarli na tereny dzisiejszej Australii już około 60 tys. lat temu, czyli wcześniej niż do Europy. Mieli wykorzystać dwa różne szlaki migracyjne z Azji Południowo-Wschodniej, a pomogły im… lodowce. Jak Homo sapiens dotarli do Australii? Podczas ostatniej epoki lodowcowej, gdy poziom mórz był o około 120 metrów niższy niż obecnie, Australia, Nowa Gwinea i Tasmania stanowiły część jednego lądu – superkontynentu Sahul. Od dawna toczą się dyskusje dotyczące nie tylko daty pierwszego osadnictwa ludzi na tym terenie, ale także sposobu, w jaki Homo sapiens udało się dotrzeć na ten daleki ląd. Połączenie Australii i sąsiednich wysp ułatwiło żeglarskie migracje ludzi przez rozproszone archipelagi Azji Południowo-Wschodniej. Różnorodność genetyczna dzisiejszych Aborygenów jest jednak świadectwem, że pierwsi osadnicy przybyli przynajmniej dwoma różnymi drogami. Przodkowie Aborygenów przybyli zarówno przez północne obszary Azji Południowo-Wschodniej, jak i przez bardziej południowe szlaki, m.in. przez Indonezję, Malezję i Indochiny. Pierwsi żeglarze byli Aborygenami Badania wskazują, że szczególnie ważną rolę w migracji do Sahul odegrały Nowa Gwinea oraz wyspa Timor, stanowiąc kluczowe etapy „przeprawy” przez tzw. Wallaceę. Przodkowie Aborygenów byli jednymi z pierwszych przedstawicieli Homo sapiens, którzy opanowali sztukę dalekomorskiej żeglugi, umożliwiającej przekraczanie nawet kilkudziesięciokilometrowych barier wodnych. Wyspa za wyspą, wyspa za wyspą, aż w końcu dotarli do Australii. Kiedy ludzie pojawili się w Australii? Najstarsze ślady obecności człowieka w Australii pochodzą z rejonu jeziora Mungo na południowym wschodzie kraju. Wiek tych znalezisk oceniany jest na około 50–60 tys. lat. Odkrycia te obejmują szczątki ludzkie oraz ślady osadnictwa, takie jak narzędzia, paleniska czy świadectwa obróbki zwierząt. Badania pozwoliły stwierdzić, że człowiek pojawił się na tym kontynencie bardzo wcześnie w ska…

FABRIC-KOLAZ-32-25-496bdb7.jpg
width: 2700
height: 1800

Masz rude włosy? Naukowcy odkryli, że dlatego twoje rany goją się wolniej – jest jednak na to sposób
type: item
date: 2025-11-21T10:38:52.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: genetyka
subject: ludzie
subject: Zdrowie
description: Rude włosy to nie tylko wyjątkowa cecha urody, ale także znak szczególnej cechy genetycznej. Naukowcy coraz lepiej rozumieją, jak mutacje genu MC1R wpływają na zdrowie osób rudowłosych i odkrywają, że mają one związek z… funkcjonowaniem skóry. Dlaczego rany osób rudych goją się wolniej i czy możemy sobie z tym poradzić?
encoded: Naukowcy z Uniwersytetu Edynburskiego w opublikowanym w czasopiśmie „PNAS” badaniu udowadniają, że osoby rudowłose z mutacją genu MC1R doświadczają nie tylko wyjątkowych cech pigmentacyjnych, ale także specyficznych problemów zdrowotnych. Chociaż to nie kolor włosów sprawia, że inaczej goją im się rany i mają odmienną percepcję bólu, to wszystko jest ze sobą powiązane. Jak jeden gen wpływa na pigmentację i na zdrowie? Gen MC1R (receptor melanokorytyny 1) to kluczowy element procesu pigmentacji. Odpowiada za przekształcanie żółto-czerwonej feomelaniny w ciemną eumelaninę. Mutacje MC1R powodują, że przeważa produkcja feomelaniny, skutkiem czego są rude włosy i jasna karnacja. Ale MC1R to nie tylko kolor – jego aktywność ma fundamentalne znaczenie dla zdrowia skóry. Właściwie działający MC1R aktywnie chroni komórki skóry przed promieniowaniem UV, wspiera prawidłowe reakcje zapalne i wpływa na procesy naprawcze. U rudowłosych zaburzenia w tym genie mogą prowadzić do szeregu specyficznych wyzwań zdrowotnych. Czy osoby rude wolniej wracają do zdrowia? Naukowcy zagłębili się w RNA pojedynczych komórek pobranych z ludzkich ran przewlekłych. Okazało się, że osoby o rudych włosach mają warianty MC1R powodujące wyłączenie lub tylko częściową aktywność tego białka, co znacząco utrudnia gojenie. W badaniach na myszach zwierzęta z rudą sierścią (wyposażone w ten sam gen) aż w 95% przypadków nie wygoiły ran w ciągu siedmiu dni, podczas gdy u myszy z ciemną sierścią było to 68,8%. „Rudowłosy” wariant genu MC1R powodował ponadto utrzymywanie się stanu zapalnego i utrudniał zamknięcie się ran – wszystko przez większą liczbą tzw. neutrofilowych sieci zewnątrzkomórkowych (NET), które spowalniają proces naprawy tkanek. Opóźnione gojenie było widoczne już w 1., 7., 10. i nawet 14. dniu po zranieniu. Jak pomóc osobom rudowłosym? Naukowcy wpadli na pewien sposób. Drugą fazą badania było miejscowe leczenie agonistą MC1R (preparatem aktywującym receptor). Na połowie myszy zastosowali żel zaw…

GettyImages-1043593964-a4c9262.jpg
width: 7360
height: 4912

Skąd tak naprawdę pochodzili Sarmaci? Nowe badania DNA i ulubiona legenda Polaków
type: item
date: 2025-10-31T14:18:03.000Z
creator: Jonasz Przybył
subject: Historia
subject: dna
subject: europa
subject: koczownicy
subject: ludzie
subject: polacy
subject: step
description: Termin „Sarmacja” był używany przez polską szlachtę XVII wieku do określenia Polski. Opierali się na swoim wyjątkowym, mitycznym pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. Czy ta polska legenda w ogóle ma sens? Najnowsze badania DNA rozwiązują zagadkę pochodzenia tajemniczego, koczowniczego ludu Sarmatów.
encoded: Sarmaci od wieków rozpalają wyobraźnię historyków na całym świecie, a jej polskie piece płoną w tej sprawie wyjątkowo głośno. Ten koczowniczy lud z jakiegoś powodu zawładnął umysłami polskiej szlachty, a przez to miał ogromny – chociaż nieuświadomiony – wpływ na historię naszego kraju. Polscy i litewscy szlachcice rozpaczliwie poszukiwali swoich rzymsko-sarmackich korzeni, ale ich mit może wkrótce runąć z hukiem. Zaawansowane badania DNA dają nam wgląd w przeszłość koczowników. Skąd Sarmaci wzięli się w Europie? W ostatnich latach nastąpił prawdziwy przełom w badaniach nad pochodzeniem Sarmatów. Dzięki analizom genomów starożytnych populacji dowiedzieliśmy się więcej na temat tego nieco zagadkowego, koczowniczego ludu. Kluczowe znaczenie miały prace zespołu dr Oszkára Schütza, który przebadał 156 starożytnych genomów Sarmatów z okresu od I do V wieku n.e. Wyniki tych badań pozwoliły zweryfikować i rozszerzyć wcześniejsze hipotezy dotyczące ich migracji. Dzięki nim za kolebkę Sarmatów uznaje się step pontyjski oraz południowe podnóża Uralu, czyli tereny dzisiejszej Rosji i północnego Kazachstanu. To właśnie tam około IV–II wieku p.n.e. zaczęła kształtować się ich odrębność kulturowa i etniczna inspirująca polską szlachtę. Geny wojowniczych Sarmatów krążyły w Europie Badania DNA ujawniły, że migracje Sarmatów miały charakter głównie męski, co potwierdza szybkie rozprzestrzenianie się haplogrupy R1a chromosomu Y. Ten wariant genetyczny jest typowy zarówno dla ludów stepowych, jak i wielu współczesnych populacji Europy Środkowej i Wschodniej, w tym także Polski. Nie oznacza to jednak, że pochodzimy bezpośrednio od Sarmatów, chociaż tak chciała myśleć polska klasa wyższa XVII wieku. Mitochondrialne DNA potomków Sarmatów, dziedziczone po matce, sugeruje przewagę lokalnego, europejskiego komponentu genetycznego. Oznacza to, że sarmaccy wojownicy migrowali na zachód, zawierali związki z miejscowymi kobietami i w tej sposób powstawała charakterystyczna mieszanka genetyczna. …

FABRIC-KOLAZ-32-19-ab02734.jpg
width: 2700
height: 1800

Od Światowida po Babę Jagę. Najstarsze wierzenia Słowian fascynują do dziś
type: item
date: 2025-09-24T11:00:26.000Z
subject: Historia
subject: archeologia
subject: Kultura
subject: ludzie
subject: plemiona
subject: pradzieje
subject: religie
subject: słowianie
subject: wierzenia
subject: Wolny czas
description: Dawni Słowianie żyli w świecie pełnym duchów i ukrytych mocy. Wierzyli w opiekuńcze bóstwa, rusałki i mściwą Babę Jagę. Ich codzienność nierozerwalnie łączyła się z rytmem przyrody i potęgą drzew.
encoded: W tym artykule: Kult drzew i lasu Duch pól i wód Baba Jaga w wierzeniach Słowian Rytuały pogrzebowe Słowian Bogowie Słowian W pierwszych społecznościach słowiańskich obecność duchów przenikała wszystkie aspekty codzienności, a ich cześć naznaczała głęboko ludzkie życie. Zanim chrześcijaństwo zapuściło korzenie w świecie słowiańskim, rozwijały się mity, wierzenia i formy religijności związane z naturą, cyklem pór roku i życia, śmiercią i upamiętnianiem zmarłych, które pod różnymi postaciami wykazywały długą żywotność. Można zatem odtworzyć różne płaszczyzny w wierzeniach i kulcie pierwszych Słowian. Kult drzew i lasu Przede wszystkim należy zauważyć głęboką więź świata słowiańskiego z lasem i drzewami. Słowianin wierzył w istnienie duchów lasu i praktykował „kult drzew”. Od ducha lasu zależało owocne polowanie czy bezpieczeństwo bydła. W lasach, które do dziś bujnie porastają niektóre regiony świata słowiańskiego, rządził duch lasu. Słowiańskie ludy uznawały go zazwyczaj za dobrego ducha, władcę i strażnika lasu, który ustala jego współistnienie i relacje z ludźmi. W czasach historycznych przypisano mu jednak wrogość wobec człowieka i nadano mu złośliwe oblicze. Z przewodnika podróżnych mógł stać się tym, który sprowadza ich na złą drogę, a nawet jest porywaczem i ludożercą. W tych przypadkach przyjmuje on niemal diabelski charakter. Staje się bohaterem złowróżbnych spotkań, kończących się nieraz śmiercią dla tych, którzy napotkają go na swojej drodze. Duch pól i wód Podobne do ducha lasu są duch pól oraz duch wód. Duch wód może przybierać postać kobiety – rusałki – odpowiedniczki nimfy, która może pojawiać się na brzegu rzek i jezior oraz w lasach i na polach. W takiej formie postać ta została spopularyzowana przez dramat „Rusałka” Aleksandra Puszkina. Odmienna była natura ducha dendrycznego. Drzewo postrzegano w sposób antropomorficzny. Często wiązało się ono z losem osoby lub wynikiem jej przemiany. Mogło nawet przyjąć zadanie ochrony rodziny czy wspólnoty. Jeszcz…

Wierzenia-Slowian-d464a7b.jpg
width: 2160
height: 1440

Marie Curie czy Maria Skłodowska-Curie? Spór o nowe banknoty euro
type: item
date: 2025-08-06T10:27:19.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Ludzie
subject: kobiety
subject: ludzie
subject: nauka
subject: unia europejska
description: Jeszcze nie istnieją, a już wywołały międzynarodowe tarcia. Na nowych banknotach euro ma widnieć nasza podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Jednak jej imię i nazwisko znajdą się tam we francuskiej wersji – Marie Curie. W sprawie interweniuje polskie ministerstwo.
encoded: Spis treści Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Długi proces projektowania nowych banknotów euro wszedł w decydującą fazę – wiadomo jakie motywy i postaci się na nich znajdą. Jedną z nich jest nasza najsłynniejsza fizyczka i chemiczka, podwójna noblistka, Maria Skłodowska-Curie. Nie obyło się jednak bez kontrowersji – przynajmniej z polskiego punktu widzenia. Na banknocie o nominale 20 euro ma bowiem widnieć francuskie imię i nazwisko – Marie Curie. W sprawę zaangażowało się Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Forma „Marie Curie” pomija polskie obywatelstwo noblistki Proces projektowania nowych banknotów euro rozpoczął się w 2021 roku i potrwa do 2026. Jednym z jego kluczowych etapów był wybór motywów i postaci, jakie się na nich znajdą. Według aktualnych informacji, w ramach ogólnego tematu „kultura europejska” na banknotach zobaczymy m.in. Leonardo da Vinci, Ludwiga van Beethovena, Miguela de Cervantesa oraz Marię Skłodowską-Curie. Problem w tym, że Europejski Bank Centralny wybrał francuską wersję jej imienia i nazwiska – Marie Curie. To pominięcie polskiej narodowości spotkało się z reakcjami Polski na najwyższym szczeblu. Teraz oficjalny list wystosował minister nauki. „Wybór pełnego imienia i nazwiska Marii Skłodowskiej-Curie na banknocie 20 euro to nie tylko kwestia formalna – to także symbol uznania dla naszej wspólnej europejskiej tożsamości, historii i dziedzictwa. Musimy pamiętać o korzeniach i walczyć o widoczność polskiego wkładu w światowe osiągnięcia naukowe” – napisał minister Marcin Kulasek w liście skierowanym do prezes EBC Christine Lagarde. Kiedy poznamy ostateczny projekt banknotów? Banknotów jeszcze nie zaprojektowano. Od 15 lipca do 18 sierpnia 2025 trwa konkurs na projekty, z których specjalna komisja wybierze do 20 najciekawszych propozycji. Finał konkursu poznamy dopiero pod koniec 2026 roku, a nowe banknoty trafią do obiegu w roku 2028. Informacja o polskim obywatelst…

GettyImages-515578850-6978939.jpg
width: 4258
height: 3373

Sir David Attenborough kończy 99 lat. Oto niezwykłe fakty z życia słynnego przyrodnika
type: item
date: 2025-05-08T13:15:15.000Z
creator: Magdalena Rudzka
subject: Ludzie
subject: david attenborough
subject: filmy dokumentalne
subject: ludzie
subject: ochrona przyrody
description: Urodził się 8 maja 1926 roku, a jego twarz i głos zna chyba każdy miłośnik przyrody na świecie. David Attenborough od dekad pokazuje nam piękno naszej planety, inspirując miliony do troski o świat natury. Brytyjczycy słusznie uważają go za skarb narodowy.
encoded: Spis treści: Kariera Davida Attenborough Ciekawostki z życia słynnego przyrodnika Jest chyba najważniejszym popularyzatorem nauk przyrodniczych w historii. A z pewnością przyrodnikiem o najdłuższym stażu pracy, dochodzącym już do 80 lat! David Attenborough od dekad nieustannie przybliża ludziom piękno natury, występując między innymi jako autor i narrator przełomowych filmów dokumentalnych. Kariera Davida Attenborough Urodził się w rodzinie naukowców, a dorastał w miejscu pracy swojego ojca – na kampusie Uniwersytetu w Leicester. Od najmłodszych lat interesował się przyrodą: zbierał skamieniałości, okazy geologiczne i znosił do domu zwierzęta. Swoją kolekcję traszek jako jedenastolatek chciał zaoferować wydziałowi zoologii. W 1945 r. ukończył geologię i zoologię na Uniwersytecie Cambridge. Jego kariera zawodowa to niezwykły przykład długofalowej współpracy z jedną instytucją: brytyjskim nadawcą publicznym BBC. Co ciekawe, BBC odrzuciło jego kandydaturę, kiedy w 1950 r. po raz pierwszy starał się zostać producentem radiowym. Jego CV jednak nie przepadło i niedługo potem zatrudniono go w raczkującym wtedy departamencie telewizyjnym. Jego pierwszy program telewizyjny trwał 10 minut. Powstał w 1952 roku i opowiadał o prehistorycznych rybach – latimeriach. Attenborough był jego producentem. W 1954 r. stworzył przełomowy cykl dokumentalny „Zoo Quest”, ukazujący dzikie zwierzęta w ich naturalnym środowisku, co było wtedy absolutną nowością w telewizji. Z czasem stał się twórcą i narratorem legendarnych serii dokumentalnych, m.in. „Life on Earth”, „The Living Planet”, „Planet Earth” czy „Blue Planet”, które przyciągały miliony widzów na całym świecie i ustanowiły nowe standardy w produkcji filmów przyrodniczych. Jego produkcje przybliżały życie m.in. goryli górskich, unikatową faunę Wysp Galapagos, czy zwyczaje rajskich ptaków. David Attenborough bywał producentem, scenarzystą, realizatorem dźwięku, narratorem i prezenterem. Jest nie tylko twarzą i głosem filmów przyrodnicz…

GettyImages-1198603370-b5c83ed.jpg
width: 3000
height: 2000

Naukowcy podważają liczbę mieszkańców Ziemi. Ma być nas znacznie więcej
type: item
date: 2025-03-24T09:17:46.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Nauka
subject: ludzie
description: W listopadzie 2022 r. świętowaliśmy nową okrągłą liczbę mieszkańców Ziemi. Wówczas było to 8 miliardów. Dziś mówi się o 8,1 miliarda, ale najnowsze badanie sugeruje, że na naszej planecie może żyć tak naprawdę jeszcze więcej osób. Ile?
encoded: Spis treści: Jednak jest nas więcej? Populacja Ziemi do korekty Gdzie żyje najwięcej ludzi? XXI wiek przyniósł i przynosi nam wiele dobrodziejstw. Coraz bardziej rozwinięta medycyna, bezprzewodowy internet czy odkrycia nowych gatunków zwierząt – to tylko niektóre z sukcesów ludzkości ostatniego ćwierćwiecza. Nie da się jednak ukryć, że ten dynamiczny rozwój niesie za sobą wiele wzywań cywilizacyjnych. Jednym z nich jest przeludnienie. Wzrost liczby ludności prowadzi do zwiększonego zapotrzebowania na zasoby naturalne, takie jak woda, żywność i energia. To może prowadzić do ich wyczerpywania oraz degradacji środowiska. Jednak jest nas więcej? Według badaczy z Uniwersytetu Aalto w Finlandii problem może być jeszcze poważniejszy, a to dlatego, że – jak twierdzą – globalne szacunki populacji mogą być bardzo nieprecyzyjne. Ma to dotyczyć przede wszystkim obszarów wiejskich. Naukowcy uważają, że powodem nieścisłości jest metoda szacowania liczby ludności, oparta na podziale powierzchni Ziemi na siatkę kwadratów i przypisywaniu im wartości na podstawie danych spisowych. Była ona kalibrowana głównie w środowiskach miejskich, a to mogło prowadzić do dużych błędów na terenach wiejskich. Według najnowszych szacunków całkowita populacja Ziemi wynosi ponad 8 miliardów ludzi, przy czym obszary wiejskie zamieszkuje około 43% ludności świata. Jeżeli wyniki tego badania są poprawne, rzeczywista liczba ludności wiejskiej może być wyższa nawet o miliardy osób, co stawia pod znakiem zapytania dokładność dotychczasowych globalnych danych demograficznych. – Po raz pierwszy nasze badanie dostarcza dowodów na to, że znaczna część populacji wiejskiej może być nieobecna w globalnych zbiorach danych dotyczących ludności – mówi Josias Láng-Ritter, inżynier środowiska z Uniwersytetu Aalto. – Byliśmy zaskoczeni, odkrywając, że rzeczywista liczba mieszkańców terenów wiejskich jest znacznie wyższa, niż podają oficjalne dane. W zależności od analizowanego zbioru danych populacja wiejska była niedos…

Naukowcy-podwazaja-liczbe-mieszkancow-Ziemi-a74f303.jpg
width: 8000
height: 5333

Benedykt Dybowski – superbohater polskiej nauki. Jego kariera rozkwitła dzięki… zesłaniu
type: item
date: 2025-03-09T08:56:32.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: historia polski
subject: ludzie
subject: naukowcy
description: Benedykt Dybowski odkrył nieznane gatunki zwierząt, prowadził działalność dobroczynną i patriotyczną. Cudem uniknął kary śmierci, którą zmieniono na zesłanie. A tam, w dalekich ostępach Syberii, rozwinął skrzydła jako naukowiec.
encoded: Spis treści: Co odkrył Benedykt Dybowski? Dlaczego Benedykt Dybowski prowadził badania z dala od Polski? Benedykt Dybowski – gigant polskiej nauki i filantrop Ostatni akt długiego życia Dybowskiego Benedykt Dybowski miał tak bogate życie, że jego biografią można obdzielić co najmniej kilka osób. Urodził się 13 maja 1833 roku w Adamarynie w dzisiejszej Białorusi, a zmarł w wieku blisko 100 lat 31 stycznia 1930 roku w Kijowie. Był człowiekiem renesansu, interesowały go różne dziedziny nauki, ale też angażował się w działalność charytatywną. Był zatem: biologiem, zoologiem, limnologiem, lekarzem, profesorem, pisarzem i działaczem społecznym. Co odkrył Benedykt Dybowski? Benedykt Dybowski opublikował ponad 350 prac naukowych. Poświęcone były przede wszystkim przyrodzie. Oto wybrane dokonania Dybowskiego na polu naukowym: odkrycie kilka nowych gatunków ryb; opisanie nowego podgatunku jelenia wschodniego, który określany jest teraz jako „jeleń Dybowskiego”. Jelonka można zobaczyć w Polsce – w starej części wrocławskiego ZOO naprzeciwko Baszty Niedźwiedzi, obok wybiegów reniferów i manuli. Odkrycia dokonał niedaleko Władywostoku; badanie endemicznej fauny jeziora Bajkał, odkrycie 88 gatunków mięczaków i kilku gąbek (naukowo opisał je później jego brat – Władysław). Ciekawostką jest to, że obwoźne laboratorium było na płozach. Benedykt Dybowski urządził je wspólnie z innym zesłańcem – Wiktorem Godlewskim. A narzędzia niezbędne do pracy badawcze wykonali własnoręcznie. Badania były trudne, bo temperatura spadała kilkadziesiąt stopni poniżej zera; zebranie zbiorów przyrodniczych i etnograficznych z Azji, które obecnie znajdują się w kilku placówkach muzealnych w Polsce i w Ukrainie: Muzeum Etnograficznego w Krakowie, Muzeum i Instytutu Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie oraz Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu Lwowskiego. Obiekty te zgromadził w latach 1879–1883, gdy pełnił rolę lekarza na rosyjskim kontrakcie rządowym na Syberii, Kamczatce i Wyspach Komandorskich. Dla…

MarianDubieckiHenrykWohlBenedyktDybowskiFeliksZienkowicziLeonDabrowski-5ebe2c3.jpg
width: 3500
height: 2788

Władysław Raczkiewicz – niezwykły prezydent Polski. Urodził się i zmarł poza krajem
type: item
date: 2025-03-03T09:53:18.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Historia
subject: Ludzie
subject: II wojna światowa
subject: ludzie
subject: polityka
subject: polska
subject: prezydent
description: Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski na uchodźstwie – w czasie II wojny światowej. Pełnił tę funkcję z Francji i Anglii. Urodził się w Gruzji, zmarł – w Wielkiej Brytanii. Ale był wielkim patriotą.
encoded: Spis treści: Kim był Władysław Raczkiewicz? Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Co robił Władysław Raczkiewicz w czasie II wojny światowej? Głowy państw z reguły pracują ze swoich stolic. Tylko w specjalnych okolicznościach bywa inaczej. Tak było w przypadku polskich prezydentów, którzy od 1939 do 1990 roku pełnili swoje funkcje poza krajem – najpierw w związku z okupacją niemiecką, potem – utworzeniem PRL. Władysław Raczkiewicz był pierwszym prezydentem Polski, który objął tę funkcję w czasie II wojny światowej. Ostatnim – Ryszard Kaczorowski, który przekazał w grudniu 1990 roku na Zamku Królewskim w Warszawie insygnia władzy na ręce Lecha Wałęsy. Kim był Władysław Raczkiewicz? Władysław Raczkiewicz urodził się 28 stycznia 1885 roku w gruzińskim Kutaisi, zmarł 6 czerwca 1947 w Ruthin w Walii. Pochodził z inteligenckiej, polskiej rodziny. Angażował się w działania patriotyczne. Już w czasie studiów w Petersburgu należał do nielegalnej studenckiej Organizacji Młodzieży Narodowej, również do Związku Młodzieży Polskiej – „Zet–u”. Po wybuchu rewolucji lutowej 1917 r., wymierzonej przeciwko carowi Mikołajowi II Romanowowi, zaangażował się w tworzenie jednostek Polskiej Siły Zbrojnej. Opowiadał się za formowaniem w Rosji wojska polskiego, które miało korzystać ze statusu armii sojuszniczej. Pod sztandarami odrodzonej polskiej armii walczył w 1918 roku z Armią Czerwoną w Mińsku. Dla lata później, w 1920 dowodził ochotniczym oddziałem kresowym walczącym o Wilno. Natomiast w czasie II RP był bardzo aktywnym politykiem, w tym senatorem. Po wybuchu II wojny światowej objął funkcję prezydenta na uchodźstwie, która pełnił aż do śmierci w 1947 roku. Czego dokonał Władysław Raczkiewicz? Raczkiewicz był zaangażowany politycznie od najmłodszych lat. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości pełnił wiele funkcji w administracji publicznej. Był m.in.: w 1920 r. szefem Zarządu Terenów Przyfrontowych i Etapowych na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego; od grudnia 1920 do czerwca 1921 rok…

Wladyslaw-Raczkiewicz-8d39557.jpg
width: 3500
height: 2779

Prawdziwi Indianie nie są Indianami? Ich pochodzenie do dziś wzbudza kontrowersje
type: item
date: 2025-01-04T08:56:53.000Z
subject: Historia
subject: ameryka
subject: historia
subject: indiana
subject: indianie
subject: ludzie
description: Wielu „czerwonoskórych”, którzy zdobyli sławę w Ameryce i Europie w XX wieku, wcale nie miało indiańskiego rodowodu. Dlaczego wielu z nich pozorowało swoje korzenie?
encoded: Spis treści: Czy fakty zostały zmanipulowane? Rodzina, która była przekonana, że są Indianami Od uwielbienia do pogardy Podszywanie się pod indiańską tożsamość Europejczycy szukali nowej tożsamości? Ukraińskim kandydatem do Oscara w 2012 r. był film „Ten, który przecina ogień”. Opowiada historię Iwana Dacenki, Ukraińca urodzonego w 1918 r. we wsi Czerneczy Jar w obwodzie połtawskim. Dacenko w czasie wojny zdobył sławę jako nieustraszony pilot i został odznaczony orderem Bohatera Związku Radzieckiego. W 1944 r. miał zostać zestrzelony nad Lwowem i zginąć śmiercią bohatera. Wszyscy wierzyli w tę wersję życia Dacenki do lat 90. XX w., kiedy czeczeński pieśniarz ludowy Mahmud Esambajew opowiedział w wywiadzie prasowym o swojej wizycie w Kahnawake, rezerwacie Mohawków w Kanadzie w 1967 r., przy okazji wystawy EXPO organizowanej wówczas w Montrealu. Radziecka delegacja miała odwiedzić rezerwat i spotkać tam wodza, który ponoć mówił płynnie po ukraińsku i pochodził z Połtawy. Sprawa ucichła, po czym po kilku latach wybuchła na całego w jednym z programów rosyjskiej telewizji. Jak opowiadał w nim Esambajew, wódz ugościł radzieckich ludzi hałuskami z barszczem i ukraińską wódką, a na koniec przedstawił się jako Iwan Dacenko z Połtawy. Czy fakty zostały zmanipulowane? Okazało się, że Dacenko nie zginął zestrzelony nad Lwowem, ale trafił do niemieckiej niewoli, stamtąd zaś w jakiś nieznany bliżej sposób do Kanady. Zatrudnił się na budowie w Montrealu, gdzie poznał Indiankę z Kahnawake. Zakochał się w niej, poprosił o rękę. Ojciec panny młodej się zgodził, Dacenko został zaadoptowany przez Mohawków i otrzymał imię Poking Fire (Ten, Który Przecina Ogień). Po śmierci teścia Poking Fire został wybrany na wodza Mohawków. W ubiegłym roku odwiedziłem rezerwat Kahnawake przy okazji zbierania materiałów do książki o innej postaci, o której za chwilę. Spotkałem tam wnuczkę wodza Poking Fire’a, która na mój widok zaczęła wymachiwać rękami, jakby chciała odpędzić natrętną muchę: „Mam już …

GettyImages-103967516-3de2a59.jpg
width: 2046
height: 1466

Badania nad hormonami mają mroczną stronę. Wiele kobiet zostało okaleczonych
type: item
date: 2024-12-03T08:06:33.000Z
subject: Nauka
subject: ciało
subject: ludzie
subject: Zdrowie
subject: życie
description: Substancje wytwarzane przez układ hormonalny krążą w krwiobiegu, regulując funkcjonowanie organizmu i nasze zachowanie. Odkrycie, że hormony mają tak znaczny wpływ na nasze ciała, zajęło jednak naukowcom dużo czasu.
encoded: Spis treści: Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Proces starzenia zatrzymany? Mroczne eksperymenty, których można było uniknąć Odkrycie insuliny Szybki rozwój wiedzy o hormonach Jeszcze wiele hormonów jest do odkrycia Większość z nas często używa słowa „hormon” i dobrze rozumie jego znaczenie. To właśnie na hormony zwalamy rozchwiane nastroje, zażywamy też hormony, by zapobiec cukrzycy czy ciąży. Nastolatki często zmagają się zaś z „burzą hormonów”. Te zadziwiające substancje, wydzielane do krwi przez gruczoły hormonalne, regulują niemal wszystkie zachodzące w organizmie procesy: od wzrastania i rozwoju po odruchy i nastroje. Posiadamy nawet hormony, które regulują… inne hormony. Aż do początku XX w. większość naukowców nie miała jednak pojęcia o ich istnieniu, nie mówiąc już o zrozumieniu sposobu ich działania. Bardziej namacalne elementy organizmu, jak szkielet, mięśnie czy większe narządy, były znane już w starożytności. Z istnienia hormonów i układu dokrewnego anatomowie zaczęli zdawać sobie sprawę dopiero w XIX w., ale ich funkcja jeszcze przez jakiś czas pozostawała zagadką. Mimo to już wiele stuleci wcześniej po omacku dokonywano manipulacji hormonalnych u zwierząt i ludzi. Dysponujemy znaleziskami wskazującymi na ekstrahowanie przez starożytnych Chińczyków hormonów z moczu do celów leczniczych już około 200 r. p.n.e. W XVI-, XVII- i XVIII-wiecznych Włoszech śpiewakom operowym zwanym kastratami usuwano jądra przed okresem dojrzewania, by zapobiec obniżeniu barwy ich głosu. A rolnicy od tysięcy lat kastrowali zwierzęta gospodarskie, by stały się bardziej potulne. Endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych Zgłębianie tajemnic układu hormonalnego i produkowanych przezeń substancji zapoczątkowała w epoce wiktoriańskiej seria okrutnych i kontrowersyjnych eksperymentów. Nieco ponad sto lat temu raczkująca endokrynologia postawiła na głowie świat nauk medycznych, a wiele powszechnych schorzeń układu hormonalnego udało się wreszcie …

Hormony-30faedd.jpg
width: 4447
height: 2911

Neandertalczycy byli bardziej inteligentni niż nam się wydawało. Znali się na medycynie i sztuce
type: item
date: 2024-12-02T13:40:46.000Z
subject: Historia
subject: archeologia
subject: Edukacja
subject: ludzie
subject: ludzie pierwotni
subject: neandertalczycy
subject: prehistoria
description: Neandertalczycy dysponowali niezwykłą inteligencją i wiedzą o świecie, który ich otaczał. Od środków przeciwbólowych i antybiotyków po jaskiniowe rytuały. Co jeszcze warto wiedzieć o najbliższym krewnym współczesnego człowieka?
encoded: W tym artykule: Neandertalczycy stosowali penicylinę Początki ziołolecznictwa Prehistoryczna opieka nad chorymi Rytuały pogrzebowe neandertalczyków Kamienne kręgi w jaskiniach Nie doceniamy neandertalczyków Najstarsze malowidła to dzieła neandertalczyków? Tajemnica ściany w El Castillo Neandertalczycy posiadali zdolność sprawnej komunikacji Neandertalczyk w Polsce Leczenie chorób, budowanie skomplikowanych konstrukcji, staranne grzebanie zmarłych, a także tworzenie rysunków naskalnych. Te umiejętności jeszcze do niedawna uchodziły za domenę Homo sapiens. W świetle najnowszych badań okazuje się jednak, że tysiące lat zanim przedstawiciele tego gatunku pojawili się w Europie, a czasami nawet dziesiątki tysięcy lat zanim wpadli na pomysł opuszczenia swojej afrykańskiej kolebki, neandertalczycy posiadali wiedzę, która nawet z dzisiejszej perspektywy robi wrażenie. Czasami dotyczyła odpowiedniego wykorzystania dostępnych surowców. Czasami wiązała się z trudną do odczytania symboliką opartą na wierzeniach i rytuałach. Ich celu ani przebiegu nie da się dziś odtworzyć. Jednym słowem neandertalczycy posiadali inteligencję i zdolności poznawcze, których im jeszcze do niedawna odmawiano, przedstawiając jako bezmyślne małpoludy. Neandertalczycy stosowali penicylinę Dowodzą tego sensacyjne ustalenia opublikowanie na początku marca 2017 roku w prestiżowym tygodniku „Nature”. Wynika z nich, że neandertalczycy posiadali dość zaawansowaną wiedzę medyczną. Potrafili bowiem leczyć rozmaite schorzenia. Ujawniła to analiza pozostałości pożywienia i bakterii uwięzionych w kamieniu nazębnym kilku osobników, zamieszkujących tereny dzisiejszej Belgii oraz Hiszpanii. Jeden z hiszpańskich osobników, mężczyzna żyjący ok. 49 tys. lat temu w jaskini El Sidrón, zwrócił szczególną uwagę badaczy. Jego kamień nazębny zawierał DNA pasożyta Enterocytozoon bieneusi z grupy mikrosporydiów. Może on wywoływać bóle brzucha i ostrą biegunkę. Ponadto w jego szczęce była dziura. To znak, że cierpiał z powodu …

neandertalczyk-f76618e.jpg
width: 4058
height: 2700

Dwa gatunki praludzi żyły jeden obok drugiego. Dowodzą tego ślady stóp sprzed 1,5 mln lat
type: item
date: 2024-11-29T14:59:30.000Z
creator: Magdalena Salik
subject: Historia
subject: Nauka
subject: afryka
subject: ludzie
subject: ludzie pierwotni
subject: odkrycia archeologiczne
subject: paleontologia
description: Dwa gatunki praludzi żyły przed milionami lat w tym samym środowisku, na brzegu jeziora w dzisiejszej Kenii. Po raz pierwszy znaleziono na to bezpośredni dowód. Są nim ślady stóp pozostawione w tym samym miejscu przez przedstawicieli Homo erectus oraz Paranthropus boisei.
encoded: Spis treści: Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Do kogo należały odkryte ślady? Konkurencja? Raczej nie Dzisiaj istnieje tylko jeden przedstawiciel rodzaju Homo. To, my, ludzie rozumni, Homo sapiens. Jednak w przeszłości było nas znacznie więcej. Do homininów – do których należy człowiek oraz wszyscy jego wymarli krewni – zalicza się, według różnych szacunków, od kilku do kilkunastu różnych gatunków. Wszystkie znamy z wykopalisk: z zachowanych do naszych czasów szczątków, narzędzi, ale również śladów pozostawianych w piasku i mule. Naukowcy od dawna przypuszczali, że w odległej przeszłości na Ziemi przedstawiciele różnych gatunków praludzi musieli żyć obok siebie. Dotychczas jednak brakowało na to twardych dowodów. Dowody takie zostały właśnie znalezione w Kenii, na brzegu Jeziora Turkana. Są nimi odciśnięte obok siebie stopy dwóch różnych człowiekowatych. Tego typu ślady zostały odkryte po raz pierwszy, a znalezisko jest na tyle sensacyjne, że opisujący je artykuł został opublikowany w prestiżowym czasopiśmie „Science”. Gdzie znaleziono niezwykłe ślady stóp Przede wszystkim znalezione ślady są bardzo stare. Mają 1,5 mln lat. Znaleziono je w formacji Koobi Fora w Kenii, w pobliżu wschodniego brzegu Jeziora Turkana. Kiedyś była tutaj tętniąca życiem sawanna, pełna rozmaitych roślin i zwierząt. Środowisko musiało być zróżnicowane i bogate w żywność, skoro obok siebie żyły w nim co najmniej dwa różne gatunki człowiekowatych. Ślady zostały odkryte w 2021 roku. Zachowały się znakomicie w wysuszonej warstwie piasku i mułu. Wpierw na miejsce zwrócili uwagę Kenijczycy, którzy przeszukiwali okolicę, współpracując z działającymi tam naukowcami z zespołu Louise Leakey (wnuczki i córki słynnych paleontologów, Louisa i Richarda). Po zdjęciu wierzchniej warstwy zauważono wielkie ślady ptaka oraz odciski stóp praludzi. Dwa rodzaje śladów pozostawione przez różne gatunki Badacze znaleźli całą ścieżkę składającą się z dwunastu o…

a-fossil-first-scienti-1f33f36.jpg
width: 1528
height: 1088

Szympansy lubią publiczność. Pomaga im w rozwiązywaniu trudnych zadań
type: item
date: 2024-11-08T16:00:15.000Z
creator: Szymon Zdziebłowski
subject: Przyroda
subject: eksperyment
subject: gry
subject: japonia
subject: ludzie
subject: małpy
subject: szympansy
description: Szympansy osiągają lepsze wyniki w rozwiązywaniu trudnych zadań komputerowych, gdy mają publiczność. Szło im tym lepiej, im większa była ich ludzka publika.
encoded: Spis treści: Czy szympansy lubią publikę? Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Efekt publiczności i inne zagadki szympansów. Nadal jest sporo niejasności Ludzie obserwowani przez publiczność osiągają lepsze lub gorsze wyniki. Na przykład sportowcy uwielbiają wsparcie widzów. Lekkoatleci wykorzystują publikę do wyklaskiwania rytmu. Z kolei piłkarze nie lubią grać przy pustych trybunach. Czasem jednak publika powoduje dyskomfort i w konsekwencji gorsze wyniki. Czy szympansy lubią publikę? Japońscy naukowcy z Kyoto University i Akita Prefectural University opublikowali właśnie na łamach czasopisma „iScience” intrygujące wyniki badań, z których wynika, że na wydajność szympansów w zadaniach komputerowych wpływa liczba obserwujących je osób. Badacze chcieli dowiedzieć się, czy „efekt publiczności” może również występować u naczelnych innych niż ludzie. Naukowcy wiedzieli, że ludzie zwracają uwagę na to, kto ich obserwuje, czasem nawet podświadomie, w sposób, który wpływa na ich wyniki. Podczas gdy szympansy żyją w hierarchicznych społeczeństwach, nie było jasne, w jakim stopniu one również mogą być pod wpływem tych, którzy je obserwują. – Można by się spodziewać, że szympansy nie będą szczególnie dbać o to, czy inny gatunek obserwuje wykonywane przez nie zadania. Ale fakt, że wydają się być pod wpływem ludzkiej publiczności, nawet w zależności od trudności zadania, sugeruje, że ta relacja jest bardziej złożona, niż początkowo się spodziewaliśmy – mówi jeden z autorów badania Christen Lin z Uniwersytetu Kyoto w Japonii. Interakcje ludzi z szympansami – jak przebiegał eksperyment? Japońscy naukowcy przyznają, że szympansy lubią wchodzić w interakcję w ludźmi i cieszą się ich towarzystwem. Aby zbadać efekty wpływu publiczności u szympansów, w eksperymencie wzięło udział sześć osobników w trzech różnych numerycznych zadaniach na ekranach dotykowych. Różniły się trudnością i wymaganiami poznawczymi. Badania trwały sześć lat w obecności różnych członków…

low-res-f197a6a.jpg
width: 700
height: 467

Jak leworęczność wpływa na nasze życie emocjonalne i społeczne? Są nowe badania
type: item
date: 2024-11-07T11:32:50.000Z
creator: Mateusz Łysiak
subject: Nauka
subject: badania naukowe
subject: ludzie
subject: mózg
subject: nauka
description: Naukowcy od dawna badają, jak leworęczność wpływa na nasze myślenie i zachowanie. Nowe badania pokazują, że przypisywanie różnych funkcji prawej i lewej półkuli mózgu może mieć wpływ na zdolności językowe i społeczne, szczególnie u osób o nietypowej asymetrii między półkulami.
encoded: Spis treści: Leworęczność i zdolności mózgu Jak działają półkule mózgu? Potrzebne są dalsze badania Jako ludzie różnimy się między sobą nie tylko wzrostem, kolorem oczu i włosów, czy wreszcie cechami osobowości, ale też tym, którą ręką jemy i piszemy. Zdecydowana większość światowej populacji jest praworęczna. Leworęczność, choć wciąż uznawana za cechę mniejszościową, występuje w około 10–12% populacji na świecie. W różnych krajach jej występowanie różni się jednak nieznacznie. Na przykład w Europie, szczególnie w Holandii, Stanach Zjednoczonych i Belgii, odsetek leworęcznych wynosi około 13%, podczas gdy w krajach azjatyckich, jak Japonia czy Chiny, jest znacznie niższy, sięgając zaledwie 3–5%​. W Polsce odsetek osób leworęcznych wynosi około 8,9%, co plasuje kraj w średniej strefie na tle innych państw​. Leworęczność i zdolności mózgu Naukowcy od dawna badają, czy leworęczność wpływa na inne aspekty naszego życia. Nowe badania Georginy Donati i jej zespołu, opublikowane w „Scientific Reports”, rzucają świeże światło na związek między dominującą ręką a zdolnościami emocjonalnymi i społecznymi. Uczestnikami byli zwiedzający Science Museum w Londynie, którzy podjęli się kilku zadań, w tym testu zręcznościowego. W ramach tego testu przesuwali małe kolorowe kołki w otwory na tablicy, używając na zmianę obu rąk, co pozwoliło ocenić ich zdolności manualne. Kolejne zadanie, tzw. test twarzy chimerycznych (z ang. chimeric faces task), miało na celu zbadanie, która półkula mózgu dominuje u uczestników w rozpoznawaniu emocji. Lateralizacja, czyli przypisywanie różnych funkcji jednej z półkul, sprawia, że prawa i lewa półkula specjalizują się w odmiennych zadaniach, np. kontroli dominującej ręki lub przetwarzaniu emocji. Uczestnicy oglądali zdjęcia, na których jedna połowa twarzy wyrażała emocje, a druga była neutralna. Ich zadaniem było ocenienie intensywności emocji widocznej na twarzy. Dzięki temu naukowcy mogli określić, czy badani mają tendencję do dostrzegania emocji po…

Leworecznosc-ca187a8.jpg
width: 2121
height: 1414

Swego czasu naukowy postęp budził wiele wątpliwości. Te eksperymenty dziś są nie do pomyślenia
type: item
date: 2024-09-02T11:10:55.000Z
subject: Historia
subject: National Geographic Site
subject: Nauka
subject: Edukacja
subject: eksperyment
subject: historia
subject: ludzie
subject: nauka
description: Publiczne eksperymenty z płonącymi gazami, elektrycznością i ożywianiem trupów – tak jeszcze w XIX w. wyglądała popularyzacja nauki. Na makabrycznych pokazach zjawiała się cała śmietanka towarzyska Europy.
encoded: W tym artykule: Taniec Śmierci Z uniwersytetu do pubu Chemik zapamiętany przez swoje błędy Rozrywka dla elit Łowcy skór Nie pomogła nawet droga prawna Sekcja za 50 centów Dla profesora Giovanniego Aldiniego 17 stycznia 1803 r. miał się okazać najważniejszym dniem w życiu. Na oczach znamienitej londyńskiej publiczności sławny Włoch zamierzał wprawić w ruch ciało nieboszczyka. Ponieważ do tak nowatorskiego i delikatnego eksperymentu nie można było użyć byle jakich zwłok, do gmachu Royal College of Surgeons – jednego z najsłynniejszych ówczesnych ośrodków naukowych – prosto z szubienicy dostarczono trupa skazańca. Było to ciało 26-letniego George’a Fostera, powieszonego za utopienie żony i dziecka w Paddington Canal. Prof. Aldini nie wypadł sroce spod ogona. Jego stryjem był Luigi Galvani, włoski anatom, który ponad 20 lat wcześniej odkrył, że impuls elektryczny powoduje skurcz mięśni w nodze martwej żaby. Galvani zrozumiał wówczas, że to elektryczność jest tajemniczym, poszukiwanym od dawna „fluidem”, za którego pomocą nerwy poruszają mięśniami. Jego bratanek i współpracownik Aldini uczynił z odkrycia stryja trampolinę do międzynarodowej sławy. Występ w Londynie był ukoronowaniem całej serii mrożących krew w żyłach pokazów, z którymi objeżdżał Europę. Poza nieboszczykiem główną rolę odgrywała w nich najnowsza zdobycz nauki – 120 miedziano-cynkowych ogniw Volty. Najbardziej kontrowersyjne eksperymenty medyczne w historii Począwszy od nazistowskich eksperymentów medycznych po próby genetycznej modyfikacji dzieci, nieetyczne badania naukowe budzą kontrowersje. Czy współcześni uczeni powinni się do nich odwoł... Taniec Śmierci Włoch rozpoczął swój pokaz od głowy – połączone z baterią elektrody przyłożył do ust i ucha Fostera. Szczęka martwego mordercy zadygotała, a jego usta wykrzywiły się w grymasie bólu. Eksperymentator „ożywiał” następnie kolejne części ciała skazańca. W zależności od tego, przez co przepuszczał prąd, kręgosłup Fostera wyginał się w łuk, jego ramiona u…

jeszcze-nie-tak-dawno-naukowy-postep-budzil-wiele-watpliwosci-niektore-eksperymenty-szokuja-6fbac40.jpg
width: 750
height: 538