W Warszawie testowane są technologie dla misji ESA ExoMars. Przyszłe lądowniki zyskają polski akcent
W Centrum Badań Kosmicznych PAN otwarto Lunapark. Chociaż nazwa kojarzy się z zabawą, jest to całkiem poważne laboratorium służące do testów nóg lądowników marsjańskich, a w przyszłości również księżycowych. Już teraz inżynierom firmy Sener Polska oraz CBK PAN udało się odnaleźć krytyczny błąd, który w trakcie lądowania na Marsie mógłby przysporzyć poważnych problemów.
Lunapark to specjalnie zaprojektowana infrastruktura, obejmująca wysoką część testową o wysokości 6,25 m i wymiarach 6,8 x 11,6 m oraz część niższą, stanowiącą zaplecze techniczne. Powstała w jednym celu. – Całe pomieszczenie zostało zbudowane z myślą o testowaniu nóg lądowników na misje planetarne. Uwzględnia to nie tylko dużą kubaturę pomieszczenia, ale również specjalny fundament i suwnicę o odpowiednim udźwigu – podkreśla inż. Konrad Aleksiejuk, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. Współpraca przemysłu z nauką Laboratorium zostało stworzone we współpracy z firmą Sener Polska. Infrastruktura powstała na potrzeby realizacji kontraktu badawczego w ramach misji Europejskiej Agencji Kosmicznej ExoMars. Mowa o lądowniku marsjańskim, który w przyszłości dostarczy na powierzchnię Marsa łazik Rosalind Franklin. Dzięki wiertłu zdolnemu zagłębić się w marsjański grunt na dwa metry, łazik ma poszukiwać organicznych cząsteczek, które mogą wskazywać na życie. Za całą misję, po stronie technicznej, odpowiadają największe europejskie firmy z branży kosmicznej. Głównym wykonawcą jest Thales Alenia Space Italia, Airbus Defence and Space odpowiada za Mission Time Planning System, czyli system planowania czasu misji. Jest to specjalne oprogramowanie używane do zarządzania tym, co łazik robi na Marsie – krok po kroku i godzina po godzinie. Natomiast Sener jest głównym dostawcą nóg lądownika. Krytyczny moment misji Prowadzone w Lunaparku testy mają symulować jeden z najbardziej krytycznych etapów każdej misji planetarnej, czyli lądowanie. Test wygląda spektakularnie: konstrukcja spada na przygotowane podłoże, a całe zdarzenie – trwające ułamki sekundy – rejestrowane jest z prędkością nawet 1000 klatek na sekundę. Jak podkreśla inż. Szymon Frankowski z Sener Polska, nawet tak krótki czas pozwala na bardzo precyzyjne badania. – Mierzymy siły, przyspieszenia i zachowanie konstrukcji w momencie uderzenia. Analizujemy ugięcie, pochłanianie energii i stabilność – tłumaczy Szymon Frankowski. Najważniejsze jest sprawdzenie tutaj, na Ziemi, czy nogi lądownika mogą w pełni zamortyzować kontakt z powierzchnią oraz zapewnią stabilność całej konstrukcji. O tym, jak istotne to jest, przekonaliśmy się w ostatnich latach przy okazji misji księżycowych. Dwie porażki zaliczyły japońskie lądowniki Hakuto, a lądownik amerykańskiej misji IM-2 Athena przewrócił się w trakcie lądowania. Błąd krytyczny W laboratorium odtwarzane są różne scenariusze lądowania – zmienne kąty, prędkości oraz typy podłoża, w tym symulacja regolitu marsjańskiego z wykorzystaniem piasku. Jeden taki test prowadzony przy bardzo wysokim obciążeniu wykazał, że w obecnej konfiguracji nogi lądownika mogą zawieść podczas lądowania. – Tak naprawdę jest to świetna informacja, ponieważ zrobiliśmy to, co do nas należało. Sprawdziliśmy nogę w trudnych warunkach i ustaliliśmy, co jest w stanie wytrzymać oraz gdzie jest krytyczny punkt, po przekroczeniu którego może dojść do problemów – powiedział Jakub Pierzchała, prezes Sener Polska. Dr hab. inż. Piotr Orleański, dyrektor CBK PAN dodał, że właśnie temu służą testy. – Testujemy każde urządzenie kosmiczne wiele razy i w różnorodnych warunkach, by zyskać możliwie dużą pewność, że zadziała, gdy już będzie poza naszym zasięgiem. Znalezienie błędu podczas testów jest tak naprawdę sukcesem, na który pracuje cała grupa ludzi podczas przygotowania do testu oraz przeprowadzenia go. Teraz odpowiednia komisja sprawdzi i oceni, co się wydarzyło, a wnioski posłużą do ulepszenia konstrukcji – komentuje. W tej chwili w nowym laboratorium prowadzone są tylko testy nogi lądownika marsjańskiego. Jednak w niedalekiej przyszłości może być tam testowane całe podwozie wielkiego europejskiego transportowca księżycowego Argonaut. A w przyszłości – szereg innych lądowników planetarnych. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Program Artemis NASA. Kiedy astronauci wrócą na Księżyc?
Ludzkość ostatni raz gościła na Księżycu w grudniu 1972 r. Teraz NASA szykuje program Artemis. Ma on stworzyć stałą bazę księżycową i otworzyć drogę do dalszej eksploracji kosmosu.
W tym artykule: Program Artemis – założenia Rakieta SLS i kapsuła Orion Stacja księżycowa Ile będzie kosztować program Artemis? – Uważam, że nasz naród powinien zobowiązać się do tego, iż zanim skończy się obecna dekada, osiągniemy cel, jakim jest lądowanie człowieka na Księżycu i jego bezpieczny powrót na Ziemię – powiedział w kwietniu 1961 roku prezydent USA John F. Kennedy. Powołał wówczas do życia legendarny program Apollo. Gdy w 2019 roku ówczesny administrator NASA Jim Bridenstine ogłaszał nowy program księżycowy, powiedział, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać. Artemis to największy program kosmiczny od czasu zakończenia budowy Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Rozbudowane przedsięwzięcie, którego celem jest nie tylko wysłanie na Księżyc pierwszej kobiety, ale przede wszystkim budowa stacji księżycowej. Program Artemis w wielu aspektach jawnie nawiązuje do programu Apollo. Czyli tego, który przyniósł nam pierwsze lądowanie na Księżycu. Program Artemis – założenia Jednak program Artemis ma być wielowątkowy i długi. Jego cele obejmują zdecydowanie więcej niż zatknięcie flagi i przywiezienie na Ziemię próbek księżycowego regolitu. Artemis ma przede wszystkim przenieść główny ciężar startów misji załogowych z Ziemi w miejsce o znacznie niższej, a więc łatwiejszej do pokonania grawitacji. I zamierza dokonać tego dzięki supernowoczesnej technologii. Przypomnijmy, że w 2022 roku minęło dokładnie pół wieku, odkąd Eugene Cernan, astronauta misji Apollo 17, pozostawił ostatnie ludzkie ślady na Księżycu. Gdy to robił, na rynku pojawił się pierwszy naukowy kalkulator ręczny. Pięćdziesiąt lat później każdy z nas nosi w kieszeni urządzenie o większej mocy obliczeniowej niż komputery, które wykorzystywano w programie Apollo. Zmieniło się wszystko. Od materiałów, jakie można wykorzystać do tworzenia nowoczesnych, lżejszych skafandrów kosmicznych. Przez nowoczesne technologie bazujące na algorytmach sztucznej inteligencji. Po możliwości telekomunikacyjne, takie jak internet i liczne satelity na orbicie Ziemi. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/rakieta-sls-w-koncu-wystartowala-i-coz-to-bylo-za-widowisko-misja-artemis-1-leci-na-ksiezyc-fot-kevin-dietsch-getty-images-c143395.jpg" width="938" height="614" alt="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" title="Rakieta SLS w końcu wystartowała i cóż to było za widowisko! Misja Artemis 1 leci na Księżyc (fot. Kevin Dietsch/Getty Images)" /> Jeżeli wszystkie plany agencji skupionych wokół programu Artemis zostaną zrealizowane, to w ciągu dekady na Księżycu powinna znaleźć się stacja zamieszkana przez ludzi. Warto dodać, że mowa nie tylko o NASA, ale też o agencjach europejskiej, kanadyjskiej, japońskiej i wielu innych. Ale na tym nie koniec. Otwarcie mówi się o górnictwie kosmicznym. W tym o księżycowych kopalniach helu-3, który może być wykorzystywany w energetyce. Ten izotop helu ma stanowić bardzo wydajne paliwo dla reaktorów termojądrowych. Europejska Agencja Kosmiczna, która już od ponad dekady rozwija program Moon Village, myśli o drukowaniu habitatów z księżycowego regolitu. Jedno jest pewne – motto misji Artemis mówiące, że tym razem lecimy na Księżyc, by na nim zostać, świetnie oddaje zamysły poszczególnych agencji. Rakieta SLS i kapsuła Orion Jak na razie jedyną sprawdzoną metodą ucieczki z Ziemi są potężne rakiety nośne. Program Apollo miał swojego Saturna V, najpotężniejszą rakietę w dotychczasowej historii eksploracji kosmosu. Program Artemis ma rakietę SLS, czyli Space Launch System. Ta projektowana od 2011 roku ciężka rakieta nośna bazuje na technologiach sprawdzonych w programie wahadłowców. Tym razem również astronauci zasiądą w małym statku kosmicznym umieszczonym na szczycie potężnej rakiety. Tylko teraz statkiem tym ma być nowoczesny Orion zbudowany przez Lockheed Martin. To ta sama firma, która skonstruowała m.in. lądowniki marsjańskie Viking 1 i Viking 2. Moduł serwisowy Oriona to dzieło ESA i Airbusa. Sam statek jest nowoczesny, ma więcej miejsca dla astronautów i jest naszpikowany nowoczesną elektroniką. Gorzej miała się sprawa z SLS. Ciężka rakieta zaliczała kolejne opóźnienia i błędy. Co prawda w kosmicznym biznesie opóźnienia są czymś naturalnym. Natomiast o problemach mówi się, że lepiej gdy zdarzają się w trakcie testów niż podczas misji. Jednak wielu specjalistów zastanawiało się, czy SLS, która już w trakcie prac projektowych ponad dekadę temu nie wyróżniała się zbytnią innowacyjnością, podoła zadaniu. Po wielu kłopotach do startu rakiety SLS w ramach misji Artemis 1 doszło w listopadzie 2022 roku. W trakcie misji powstało m.in. niezwykłe zdjęcie Księżyca i Ziemi. W grudniu Orion misji Artemis 1 powrócił na Ziemię. Testy wypadły pomyślnie. Zgodnie z planem w 2024 roku SLS miała wynieść w podróż na Księżyc pierwszą od 1972 roku misję załogową. Liczne opóźnienia sprawiły, że ten harmonogram nie jest już aktualny. W kwietniu 2026 r. załogowa misja Artemis II obleciała Księżyc bez lądowania. Kolejna misja, Artemis III, będzie testować rozwiązania potrzebne do lądowania na Księżycu, ale na orbicie ziemskiej. Samo lądowanie jest zapowiadane na 2028 r. w ramach misji Artemis IV. Nie wiadomo jednak, czy Amerykanów nie wyprzedzą w tym Chińczycy. Stacja księżycowa Ale lądowanie na Księżycu to tylko mały krok dla programu Artemis. Głównym zadaniem ma być budowa stacji. Pierwotnie miała to być orbitalna Gateway, służąca do badań naukowych i jednocześnie będąca stacją początkową dla planowanych załogowych misji marsjańskich. Podobnie jak Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, Gateway miała składać się z kilku modułów i mogłaby być rozbudowywana. Jednak po zmianie władzy w USA projekt zarzucono. Prace wykonane przez zagranicznych partnerów NASA trafiły do kosza. NASA twierdziła, że do 2030 roku na Księżycu będą mieszkać ludzie. Teraz agencja spuściła z tonu, choć w planach nadal jest baza na powierzchni Księżyca zasilana energią jądrową. Ile będzie kosztować program Artemis? A co z firmami prywatnymi? Wielkim zwycięzcą przetargów związanych z programem Artemis jest Elon Musk i jego SpaceX. Po pierwsze, firma ta ma zadbać o logistykę i zaopatrzenie stacji. SpaceX dzięki rakietom Falcon Heavy ma wynieść w kierunku Księżyca moduł napędowy i logistyczny stacji. Natomiast rozwijany przez firmę Starship został wybrany na nowy lądownik misji Artemis. Pozostaje pytanie o koszt przedsięwzięcia. Dane NASA mówią o konieczności wydania 100 miliardów dolarów tylko do 2028 roku. I tutaj warto ponownie zacytować przemówienie prezydenta Kennedy’ego, którzy przekonywał, że: „Żadne przedsięwzięcie nie będzie równie imponujące i żadne nie wywrze większego wpływu na przyszłą eksplorację kosmosu; jednak żadne nie będzie również trudniejsze do realizacji ani bardziej kosztowne”.
Ryzyko jest nieuniknione. Ostatni, krytyczny test Artemis II odbędzie się dzisiejszej nocy
Po epickiej podróży na Księżyc i z powrotem dla czworga astronautów misji Artemis II nadszedł moment lądowania. Jest to jednocześnie najtrudniejszy moment całej misji. Statek kosmiczny będzie pędził przez atmosferę z prędkością niemal 40 tysięcy kilometrów na godzinę i rozgrzeje się do ponad 2500 stopni Celsjusza.
Oczy wszystkich miłośników kosmosu i technologii kosmicznych zwrócone są dzisiaj na kapsułę Orion, a konkretnie na jej osłonę termiczną. Czy powłoka ablacyjna Avcoat – kompozyt włókien krzemionkowych opracowany pierwotnie dla modułu dowodzenia programu Apollo – zabezpieczy odpowiednio czworo śmiałków wracających z podróży wokół Księżyca? 13 minut piekła Powrót z głębokiej przestrzeni kosmicznej to ogromne wyzwanie. Najtrudniejszy etap to 13-minutowe wejście w atmosferę z prędkością około 38 600 km/godz., podczas którego kapsuła nagrzewa się do około 2760°C. Statek kosmiczny musi też wejść w atmosferę pod odpowiednim kątem. Zbyt duży kąt może doprowadzić do odbicia się statku od atmosfery, zbyt mały – do spalenia się w atmosferze. Manewr musi być wykonany perfekcyjnie. Wszystkie przedmioty na pokładzie statku muszą być zabezpieczone, a sami astronauci muszą być ubrani w lekkie kombinezony ciśnieniowe, które chronią ich w razie utraty szczelności kabiny. Sam proces lądowania rozpoczyna się od oddzielenia kapsuły załogowej od modułu serwisowego i ustawienia jej we właściwej orientacji do wejścia w atmosferę. W trakcie tego etapu załoga doświadcza silnych przeciążeń i chwilowej utraty łączności z Ziemią. Gdy prędkość odpowiednio spadnie, otwierają się kolejno spadochrony stabilizujące i główne, które wyhamowują kapsułę przed wodowaniem. Tuż przed kontaktem z oceanem systemy automatyczne ustawiają kapsułę we właściwej pozycji. Po lądowaniu astronauci przeprowadzają szybkie sprawdzenie systemów i czekają na ekipę ratunkową. Harmonogram powrotu Oddzielenie modułu serwisowego Oriona zaplanowane jest na godz. 1:33 CEST. Najtrudniejszy moment rozpocznie się 20 minut później. Wówczas też zapadnie 6-minutowa cisza radiowa. O 2:03, gdy kapsuła będzie na wysokości 6,7 km, powinny rozłożyć się spadochrony stabilizujące. Minutę później, na wysokości 1,8 km – spadochrony główne. Trzy minuty później kapsuła wraz z astronautami powinna wylądować w wodach Oceanu Spokojnego, u wybrzeży Kalifornii. Chociaż wszystko wydaje się idealnie zaplanowane, a nad realizacją lądowania pracują najlepsi eksperci w branży, pozostaje jedna wywołująca obawy kwestia. Jest nią powłoka ablacyjna Oriona. Wróćmy na chwilę do 11 grudnia 2022 roku, gdy kapsuła Orion po wykonaniu testowego lotu bezzałogowego po raz pierwszy wodowała w Oceanie Spokojnym, kończąc tym samym misję Artemis I. Po odzyskaniu kapsuły inżynierowie zauważyli coś niepokojącego. Osłona termiczna nie topiła się tak, jak przewidywano. Osłona Avocat pokrywa dolną część kapsuły i jest zbudowana z bloków. Podczas wejścia w atmosferę powierzchnia powłoki czernieje i stopniowo się zwęgla, chroniąc statek i załogę. Eksperci NASA dostrzegli, że w osłonie brakowało niektórych elementów, pojawiły się również pęknięcia. Jak wyjaśnił w grudniu 2024 roku Amit Kshatriya z NASA, przypalenie osłony jest „normalnym zjawiskiem”, ale nie jest normalne, by duże kawałki materiału odpadały. – Nie miałoby to wpływu na bezpieczeństwo załogi, gdyby byli na pokładzie – zapewniał wówczas Kshatriya. Jak podkreślił, czujniki nie wykazały nieprawidłowego nagrzewania. Ekstremalny test Istnieje jednak rozbieżność między rzeczywistym działaniem osłony a oczekiwaniami NASA. Agencja przeprowadziła wielomiesięczne dochodzenie. Odtwarzano na Ziemi ekstremalne warunki, z jakimi musi poradzić sobie Orion. Badania prowadzono m.in. w Ames Arc Jet Complex i laboratoriach Wright-Patterson. Przeprowadzono też testy w tunelach aerodynamicznych i analizowano fragmenty odzyskanej osłony. W grudniu 2024 roku ogłoszono przyczynę: osłona była niewystarczająco porowata. Gazy uwięzione w jej warstwie rozkładu powodowały wzrost ciśnienia, co prowadziło do pęknięć i odpadania zwęglonego materiału. Bardziej porowate fragmenty nie wykazywały tego problemu. Duży wpływ miał także profil wejścia w atmosferę – tzw. „skip entry”. Polega on na częściowym odbiciu się statku od atmosfery, co pozwala wytracić prędkość i zwiększyć precyzję lądowania. W Artemis I manewr zadziałał znakomicie – Orion wylądował z dużą dokładnością. Artemis II również wykorzysta „skip entry”, ale w łagodniejszej formie („lofted entry”), co zmniejszy obciążenie cieplne. Dzięki temu Orion nie powinien doświadczać tak ekstremalnych temperatur jak wcześniej. O tym, czy wszystko się uda, przekonamy się już tej nocy. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Czy jesteśmy gotowi na stałą bazę na Księżycu? Ukryte wyzwania i cena, jaką zapłaci ludzki organizm
Po raz pierwszy od zakończenia programu Apollo ludzkość przygotowuje się nie tylko do lądowania na Księżycu, ale do stałej obecności na jego powierzchni. Jeśli program Artemis pójdzie zgodnie z planem, ludzie na Srebrnym Globie spędzą miesiące, a ostatecznie lata. Jak naprawdę będzie wyglądać księżycowa codzienność i jak wpłynie na lunonautów? Odpowiedź jest równie ekscytująca, co brutalna.
Amerykański program Artemis ma na celu założenie stałej bazy w okolicach południowego bieguna Księżyca. 1 kwietnia 2026 roku, NASA rozpoczęła misję Artemis 2 – dziesięciodniowy lot załogowy, podczas którego czworo astronautów okrąża Księżyc. To kluczowy sprawdzian systemów podtrzymywania życia i osłon termicznych. Wizja NASA sięga jednak znacznie dalej. Agencja planuje zainwestować 20 miliardów dolarów w budowę stałej bazy na Księżycu. To poligon doświadczalny przed jeszcze ambitniejszym wyzwaniem: załogową wyprawą na Marsa. Życie na Księżycu. Wielki test dla organizmu Życie na Księżycu będzie ekstremalnym testem dla każdego układu w ludzkim ciele. Lunonauci będą narażeni na cały kalejdoskop fizycznych, chemicznych i psychologicznych stresorów, których nie spotkamy na Ziemi. Największe zagrożenia to: Niska grawitacja, stanowiąca zaledwie 1/6 ziemskiej. Drastycznie zmienia sposób, w jaki krew, tlen i inne płyny ustrojowe krążą w organizmie. Promieniowanie kosmiczne. W przeciwieństwie do astronautów na niskiej orbicie okołoziemskiej, na Księżycu ludzie znajdą się poza ochroną pola magnetycznego Ziemi. Może to prowadzić do subtelnych, ale kumulujących się uszkodzeń DNA, osłabienia odporności i zmian w mózgu oraz układzie sercowo-naczyniowym. Toksyczny pył. Drobinki księżycowego regolitu są ostre jak szkło i mogą uszkadzać płuca i dostawać się do sprzętu. Izolacja. Długotrwałe zamknięcie na małej przestrzeni plus zakłócony cykl dobowy to ogromne obciążenia dla psychiki. Aby zrozumieć te zagrożenia, nie wystarczy monitorować każdy organ osobno – trzeba dogłębnie analizować sieć powiązań między mózgiem, sercem, mięśniami i metabolizmem. W kosmosie nawet małe zaburzenie w jednym organie może wywołać reakcję łańcuchową w całym organizmie. Wiele zmian zachodzi powoli i podstępnie – astronauci mogą czuć się świetnie, podczas gdy negatywne skutki kumulują się i objawiają po wielu tygodniach a nawet miesiącach. Dlatego NASA planuje szeroko zakrojony monitoring zdrowia astronautów i nieustanną analizę jego wyników. Od sportu po wirówki, czyli jak zachować zdrowie na Księżycu Na szczęście ludzie mają niezwykłą zdolność do adaptacji, a nauka już teraz dostarcza nam wielu narzędzi do ochrony zdrowia astronautów. Większość księżycowych zagrożeń będzie można skutecznie zmniejszyć lub prawie wyeliminować. Najważniejszym fundamentem przetrwania i zdrowia na Księżycu, podobnie jak już teraz podczas lotów w kosmos, będą ćwiczenia fizyczne. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej astronauci ćwiczą dwie godziny dziennie. Na Księżycu przyrządy do ćwiczeń będą musiały być zaprojektowane od nowa, tak żeby uwzględnić panującą tam grawitację. Badacze testują także sztuczną grawitację – sesje na wirówkach mogłyby przypominać układom krążenia astronautów warunki ziemskie i grawitacyjne obciążenia. Równie ważna będzie spersonalizowana dieta. Dopasowana do fizjologii każdego lunonauty z osobna, pomoże chronić kości i wzmacniać odporność na promieniowanie. Jeden jadłospis dla wszystkich się nie sprawdzi – kluczowa będzie indywidualna obserwacja i szybkie reagowanie na niedobory i niekorzystne zmiany. Ochrona przed promieniowaniem będzie wieloaspektowa. Z gleby księżycowej prawdopodobnie da się wykonać osłony fizycznie chroniące bazę. Potrzebne będą też zaawansowane systemy wczesnego ostrzegania przed burzami słonecznymi. Dzięki urządzeniom ubieralnym i analizowaniu danych w czasie rzeczywistym będzie można błyskawicznie wykrywać wzrosty promieniowania. Życie na Księżycu będzie doświadczeniem zachwycającym, ale surowym i niebezpiecznym. Jeśli przetrwamy ten wielki test dla naszej biologii, będziemy mogli polecieć jeszcze dalej. Źródło: The Conversation Nasza autorka Magdalena Rudzka Redaktorka i wydawczyni National-Geographic.pl. Wcześniej związana m.in. z National Geographic Traveler i magazynem pokładowym PLL LOT Kaleidoscope. Z wykształcenia humanistka (MISH i SNS PAN), ale to przyroda stanowi jej największą pasję. Szczególnie bliskie są jej ekosystemy słodkowodne, a prawdziwym „konikiem” są ryby. W National-Geographic.pl pisze o swoich przyrodniczych pasjach, nauce i medycynie. Prywatnie ceni sobie podróże po nieoczywistych kierunkach, ze szczególnym sentymentem do Europy Środkowej i Wschodniej.
Najdalej w historii. Astronauci misji Artemis II zmapowali niewidoczną stronę Księżyca i pobili rekord Apollo 13
Czworo astronautów misji Artemis II okrążyło Księżyc i pobiło liczący 56 lat rekord. Od wczoraj to Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch i Jeremy Hansen są tymi, którzy oddalili się od Ziemi na największą odległość – 406 771 km.
„Dzień dobry Artemis II… tu Jim Lovell. Cieszcie się podróżą wokół Księżyca. Twórzcie historię” – te słowa obudziły czworo astronautów misji Artemis II w poniedziałek 6 kwietnia. Legendarny astronauta misji Gemini 7 i 12, a przede wszystkim Apollo 8 i Apollo 13, zmarł w ubiegłym roku. Jednak przed śmiercią nagrał wiadomość dla ludzi, którzy podążają jego śladami. Śladami Jima Lovella Cała misja Artemis II jest mocno związana z dokonaniami Lovella – astronauty, w którego w filmie „Apollo 13” wcielił się niezrównany Tom Hanks. Przede wszystkim Artemis II, tak jak Apollo 8, jest pionierskim załogowym lotem nowego programu poza orbitę Ziemi. Daje astronautom możliwość zobaczenia Księżyca, w tym jego niewidocznej z Ziemi strony, z bliska. Natomiast trajektoria swobodnego powrotu wokół Księżyca, bez wchodzenia na jego orbitę, to ta opracowana przez NASA, by uratować załogę Apollo 13, gdy doszło do eksplozji zbiornika z tlenem. Wczoraj, 6 kwietnia 2026, dokładnie o godzinie 19.56 CEST, czworo astronautów misji Artemis II znalazło się 406 771 km od naszej planety, bijąc tym samym ustanowiony 56 lat temu rekord Apollo 13. Załoga Jima Lovella znalazła się 400 171 km od Ziemi. Przypomnijmy, że średnia odległość między Księżycem a Ziemią wynosi 384 400 km. W hołdzie Carroll Wiseman Moment, w którym astronauci pobili ten rekord był przepełniony emocjami. – Rozpoczynaliśmy tę podróż jako jedna rodzina astronautów. Ale po drodze straciliśmy kogoś bardzo bliskiego. Nazywała się Carroll: była żoną Reida, matką Katie i Ellie – powiedział do centrum kontroli lotu specjalista misji Artemis II i jedyny Kanadyjczyk na pokładzie, Jeremy Hansen. Hansen odnosił się do żony dowódcy misji, Reida Wisemana, która zmarła na raka w 2020 roku. Członkowie załogi wspólnie poprosili o nazwanie jednego z kraterów, które zidentyfikowali na Księżycu, jej imieniem. Krater ten znajduje się na północny zachód od krateru Glushko, na tej samej szerokości geograficznej co krater Ohm. Hansen nazwał go „jasnym punktem” na widocznej z Ziemi stronie Księżyca. Członkowie misji zdecydowali się także nazwać inny krater imieniem swojego statku kosmicznego Orion – „Integrity”. Odpowiedź NASA była krótka: „Integrity i krater Carroll – odbieramy wyraźnie.” Z naukowego punktu widzenia ważnym momentem wczorajszego przelotu było coś zupełnie innego, a konkretnie możliwość zmapowania niewidocznej strony Księżyca. Przypomnijmy, że widzimy tylko jedną stronę Księżyca, ponieważ jego obrót jest zsynchronizowany z ruchem wokół Ziemi. Obserwacje niewidocznej strony Księżyca Przez około sześć godzin astronauci Reid Wiseman, Victor Glover, Christina Koch oraz Jeremy Hansen szczegółowo opisywali kontroli lotu wszystko, co widzą, gdy ich statek kosmiczny przelatywał nad niewidoczną stroną Księżyca. Kampania obserwacyjna była transmitowana online. W trakcie tej części lotu naukowcy byli obecni w nowo utworzonym pomieszczeniu zwanym Science Evaluation Room, znajdującym się obok centrum kontroli misji. Tam mogą na bieżąco analizować przekazywane informacje oraz doradzać i kierować obserwacjami. Choć Księżyc został dokładnie zmapowany przez satelity, naukowcy wciąż mają wiele pytań dotyczących jego historii. Obserwacje astronautów mogą na nie odpowiedzieć, ponieważ ludzkie oko dostrzega subtelne różnice w kolorze i jasności niewychwytywalne przez kamery. W tych różnicach mogą kryć się odpowiedzi – a także nowe pytania – dotyczące ewolucji Księżyca. Podczas przelotu załoga przez około 40 minut nie miała łączności z centrum kontroli lotu, ponieważ Księżyc blokował sygnał radiowy. W tym czasie „Integrity” znalazł się najbliżej jego powierzchni – w odległości około 6545 km. Kosmiczne zaćmienie Słońca Pod koniec przelotu astronauci obserwowali także zaćmienie Słońca z kosmosu. Nawet z niewielkiej kamery na panelach słonecznych statku było ono spektakularnym i nieco niesamowitym widokiem dla obserwatorów na Ziemi. Na pokładzie efekt był jeszcze bardziej niezwykły – światło Ziemi oświetlało część nocnej strony Księżyca podczas zaćmienia. – Nie mam słów, by opisać to, co teraz widzimy za oknem – skomentował Wiseman. Podczas 53-minutowego zaćmienia załoga wypatrywała także pyłu unoszącego się nad powierzchnią Księżyca, podświetlonego przez wschodzącą Ziemię. Astronauci zgłosili również naukowcom, że zauważyli co najmniej cztery błyski – prawdopodobnie uderzenia meteorytów w ciemną powierzchnię Księżyca. Informacje te wzbudziły entuzjazm zgromadzonych naukowców. Zachować pokorę Administrator NASA, Jared Isaacman, poprosił załogę, aby opisała swoją podróż jednym słowem, na co Christina Koch odpowiedziała: „pokora”. – Nigdy nie bylibyśmy tutaj, gdyby nie tak wielu ludzi, którzy byli przed nami – począwszy od Neila Armstronga, Katherine Johnson, przywódców ruchu praw obywatelskich i wszystkich, którzy pracowali nad tym statkiem kosmicznym – podkreśliła. Artemis II leci już w kierunku Ziemi. W nocy z piątku na sobotę ma odbyć się najbardziej niebezpieczny moment misji, czyli wejście w ziemską atmosferę. Przypomnijmy, że statek Orion, którym podróżują astronauci, podczas dziewiczego lotu miał pewne problemy z osłoną ablacyjną. Trzymajmy kciuki, by tym razem zadziałała idealnie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Chińczycy mogą wylądować na Księżycu przed Amerykanami. Czy to koniec dominacji USA w kosmosie?
Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przygotowuje się do wysłania tajkonautów na Księżyc przed 2030 rokiem. Chińczycy, podobnie jak Amerykanie, planują też zbudować własną bazę lunarną. Czy opóźnienia w programie Artemis doprowadzą do zmiany na miejscu kosmicznego lidera?
Pierwsza od ponad 50 lat załogowa misja kosmiczna w odległy kosmos przebiega prawidłowo. Czworo astronautów Artemis II po wykonaniu manewru translunarnego, który skierował statek Orion na ścieżkę wokół Księżyca, testuje nowe systemy statku. Cała otoczka wydarzenia, w której podkreśla się nieustannie prymat USA w kosmosie, przypomina sposób, w jaki mówiono o pierwszych amerykańskich programach załogowych realizowanych w czasach zimnej wojny. Boostery rakiety SLS zostały pokryte ogromnymi napisami „250”, co odnosiło się do 250-lecia USA. Sposób prezentowania astronautów, dumnie patrzących w rysującą się na horyzoncie przyszłość, ma w sobie pomnikowość socrealizmu. Jednak trudno nie odnieść wrażenia, że to w dużej mierze fasada. Opóźnienia programu Artemis Faktem jest, że program Artemis ma znaczne opóźnienia. A chociaż w tematach kosmicznych opóźnienia są normą, to w przypadku Artemis trudno nie odnieść wrażenia, że są one wynikiem szeregu złych decyzji. Jak na przykład postawienia na kosztowną i trudną w obsłudze rakietę SLS. Gdy ogłaszano program Artemis, pierwsze od programu Apollo załogowe lądowanie na Księżycu zostało wyznaczone na 2024 rok. W 2026 na orbicie Srebrnego Globu miała już powstawać stacja Gateway. Tymczasem jesteśmy w trakcie załogowego lotu testowego, analogicznego do Apollo 8. Wiemy też, że załoga Artemis III nie wyląduje na Księżycu, jak było pierwotnie zakładane. Zaszczyt ten ma przypaść dopiero misji Artemis IV. A chociaż administrator NASA Jered Isaacman twierdzi, że astronauci USA ponownie staną na Księżycu w 2028 roku i jeszcze w tej dekadzie rozpoczną się prace nad bazą lunarną, trudno nie odnieść wrażenia, że są to raczej nadzieje niż rzeczywistość. Chiński statek marzeń Tymczasem Chiny zamierzają wysłać kilku astronautów na powierzchnię Księżyca do 2030 roku oraz zbudować tam stałą bazę. W lutym Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych przeprowadziła pierwszy bezzałogowy test kapsuły Mengzhou (statek marzeń), demonstrując system awaryjnego przerwania lotu oraz procedurę oddzielenia od rakiety. Jeszcze w tym roku planowany jest kolejny bezzałogowy lot Mengzhou – tym razem do chińskiej stacji orbitalnej Tiangong. Mengzhou ma zostać wyniesiony na trajektorię lunarną przez rakietę Długi Marsz 10. Inna rakieta dostarczy lądownik księżycowy Lanyue („obejmujący Księżyc”), który połączy się z Mengzhou na orbicie Księżyca. Statek ma rozmiary zbliżone do kapsuły Orion używanej w programie Artemis II. Może zabrać do siedmiorga astronautów na niską orbitę okołoziemską, ale na Księżyc poleci już tylko trzech. Przypomnijmy, że Chiny mają znaczne sukcesy w badaniach lunarnych. Od 2007 roku przeprowadziły serię robotycznych misji księżycowych – w tym: lądowanie po niewidocznej stronie Księżyca w 2019 roku, przywiezienie pierwszych próbek w 2020 roku, dostarczenie pierwszych próbek z niewidocznej strony w 2024 roku. Baza księżycowa Podczas pierwszego lądowania w 2030 roku Chiny mogą wybrać miejsce w pobliżu równika Księżyca, gdzie teren jest bardziej płaski i bezpieczniejszy dla lądowania. Rozważanych jest 14 lokalizacji, w tym starożytny region wulkaniczny Rimae Bode, położony nieco na północ od równika. Zarówno Chiny, jak i Stany Zjednoczone planują docelowo lądowania w pobliżu południowego bieguna Księżyca, gdzie może znajdować się lód wodny. Istnieje nadzieja, że będzie można go rozdzielać na wodór i tlen – składniki paliwa rakietowego. Chiny planują również budowę stałej bazy księżycowej wspólnie z Rosją – International Lunar Research Station (ILRS) – w latach 30. XXI wieku. Jej celem będzie m.in. badanie geologii Księżyca oraz prowadzenie obserwacji astronomicznych, jak podała chińska agencja kosmiczna. Nie zapominajmy też o księżycowych zasobach, przede wszystkim o helu-3. Ten obficie występujący na Księżycu izotop jest ekologicznym paliwem przyszłości. Może m.in. zasilić „ziemskie słońca”, czyli reaktory termojądrowe. Hel-3 jest jedną z najcenniejszych substancji na świecie. Jego cena oscyluje wokół 20 tys. dolarów za gram. Tylko antymateria jest bardziej kosztowna. Dodajmy też, że Chiny są w trakcie budowy własnej misji analogicznej do amerykańskiego programu Mars Sample Return. Program NASA został niedawno niemal całkowicie zamknięty przez cięcia budżetowe i wiele wskazuje na to, że pobierane przez łazik Perseverance próbki marsjańskie trafią na Ziemię najwcześniej w drugiej połowie lat 30. Chińczycy mogą tego dokonać znacznie wcześniej i to mimo faktu, że nie mają w tej chwili na Marsie urządzenia pobierającego. Źródło: Nature News Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Artemis II już w kosmosie: po 50 latach ludzie lecą ku Księżycowi i pobiją rekord
Artemis II wystartowała w nocy z 1 na 2 kwietnia 2026 r. Kapsuła Orion z czteroosobową załogą wykona 10-dniową pętlę wokół Księżyca. Misja ma przetestować systemy statku w głębokiej przestrzeni i zabrać ludzi na najdalszą dotąd odległość od Ziemi.
Artemis II to pierwsza od 1972 roku załogowa wyprawa w kierunku Księżyca. Rakieta Space Launch System (SLS) wyniosła kapsułę Orion z czwórką astronautów: dowódcą Reidem Wisemanem, pilotem Victorem Gloverem oraz specjalistami misji Christiną Koch i Jeremym Hansenem z Kanadyjskiej Agencji Kosmicznej. Plan zakłada około 10 dni lotu: przelot w stronę Księżyca, manewr za jego niewidoczną z Ziemi stroną i powrót. Już sam profil misji ma ciężar historyczny: ludzie opuszczają niską orbitę okołoziemską po raz pierwszy od ery Apollo. Dla załogi to również symboliczny krok w stronę bardziej otwartej, różnorodnej eksploracji. Glover jest pierwszą osobą o innym niż biały kolorze skóry, Koch pierwszą kobietą, a Hansen pierwszym nie-Amerykaninem, którzy polecą poza niską orbitę. 24 godziny nerwów i testów, zanim Orion ruszy w głęboką przestrzeń Pierwsza doba lotu nie jest „przerwą po starcie”, lecz intensywnym sprawdzianem. Orion ma pozostawać na orbicie Ziemi przez około 23,5–24 godziny, aby załoga i kontrola lotu mogli potwierdzić działanie kluczowych systemów. Stawką jest pewność, że statek poradzi sobie tam, gdzie kończy się parasol ziemskiego pola magnetycznego. W tym czasie przewidziano również wymagające zadania pilotażowe: podejścia i ćwiczenia manewrów w pobliżu elementu znajdującego się na orbicie, w tym testy związane z dokowaniem. To nie tylko demonstracja sprawności astronautów, ale też praktyczne przygotowanie do przyszłych misji, w których automatyka ma odgrywać dużą rolę — a człowiek musi umieć przejąć kontrolę, gdy pojawi się ryzyko błędu. Po zakończeniu kontroli Orion ma wykonać manewr, który wyprowadzi go na trajektorię w stronę Księżyca. Sam przelot potrwa około trzech dni, a załoga będzie równolegle oceniać pracę systemów podtrzymywania życia, nawigacji i łączności w warunkach narastających opóźnień komunikacyjnych. Rekord odległości i widoki z „drugiej strony”, których nie dało się zobaczyć wcześniej Najbardziej medialnym parametrem Artemis II jest dystans. Misja ma zabrać ludzi dalej od Ziemi niż kiedykolwiek wcześniej, bijąc rekord ustanowiony podczas lotu Apollo 13 w 1970 roku. W planach pojawiają się wartości rzędu ponad 400 tysięcy kilometrów; wskazywane maksimum to około 406 841 km. To jednak nie jest rekord dla samej statystyki. Trajektoria przelotu „za” Księżycem ma dać załodze możliwość obserwacji obszarów i układów światła, których astronauci programu Apollo nie widzieli w taki sposób. W praktyce oznacza to spojrzenie na znajomy glob z perspektywy, która wciąż pozostaje rzadkim przywilejem — i jednocześnie test, jak człowiek funkcjonuje w ciasnej kapsule, z dala od szybkiego wsparcia z Ziemi. Orion dotrze na Ziemię po trzech dniach drogi powrotnej. Całość misji ma potrwać około 10 dni. Program pod presją czasu, pieniędzy i geopolityki Artemis II jest następnym krokiem po bezzałogowej Artemis I z 2022 roku i kluczowym sprawdzianem dla zestawu SLS–Orion w locie załogowym. Misja odbywa się również w cieniu dyskusji o kosztach i priorytetach: na rozwój systemów używanych w Artemis II NASA wydała ponad 50 mld dolarów, a w 2021 roku szacowała koszt pojedynczego startu SLS i Oriona na 4,1 mld dolarów. Jednocześnie sondaż z 2023 roku pokazał, że 12% dorosłych w USA uznaje wysłanie ludzi do eksploracji Księżyca za najwyższy priorytet agencji. Na tempo wpływają też opóźnienia techniczne — przed startem wskazywano m.in. problemy związane z wyciekiem ciekłego wodoru oraz kłopoty z przepływem helu. Mimo tego Artemis II ma dziś być demonstracją czegoś prostego, ale nieoczywistego: że potrafimy wysłać ludzi w głęboką przestrzeń i bezpiecznie sprowadzić ich do domu. W tle pozostaje także rywalizacja o przyszłość obecności człowieka poza Ziemią. W planach Chin pojawia się lądowanie ludzi na Księżycu do 2030 roku, a dotychczasowe sukcesy robotycznych misji pokazują, że stawka tej dekady nie jest wyłącznie symboliczna. Artemis II nie ląduje, ale ma sprawić, że kolejne kroki staną się realne — z precyzyjnymi procedurami, sprawdzonym sprzętem i doświadczeniem załogi wyniesionym dalej, niż dotąd podróżowała ludzkość. Źródło: National Geographic
Poznaj czterech astronautów, którzy wyruszą w podróż dookoła Księżyca. To pierwsza taka misja od dekad
Po ponad 50 latach od ostatniego kroku człowieka na Srebrnym Globie, ludzkość wraca w stronę Księżyca. Tym razem nie jest to jednak wyścig dwóch mocarstw, lecz precyzyjnie zaplanowana, międzynarodowa wyprawa, która ma przetrzeć szlaki dla stałej bazy księżycowej. Poznaj czterech astronautów, którzy w ramach misji Artemis II staną się nowymi twarzami eksploracji kosmosu.
To nie jest zwykły lot testowy – to pierwsza załogowa misja księżycowa od czasów programu Apollo. Czteroosobowa załoga spędzi około 10 dni w przestrzeni kosmicznej, testując granice wytrzymałości statku Orion wynoszonego przez ogromną (mierzącą ponad 100 metrów) rakietę SLS. Celem jest wykrycie problemów, które mogłyby umknąć podczas lotów bezzałogowych. W tej misji priorytetem jest bezpieczeństwo i procedury, a nie brawura. Załoga jest rekordowa pod względem różnorodności: po raz pierwszy w stronę Księżyca poleci kobieta, osoba czarnoskóra oraz obywatel innego kraju niż Stanów Zjednoczonych. Zmierzą się z etosem legend Neila Armstronga czy Buzza Aldrina. Reid Wiseman. Dowódca z żelaza Dowódcą wyprawy został Reid Wiseman, weteran NASA i komandor Marynarki Wojennej USA. Wiseman wnosi do misji ogromne doświadczenie – w 2014 roku spędził 165 dni na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a później kierował Biurem Astronautów NASA. Choć kosmos to jego pasja, twardo stąpa po ziemi. Jako samotny ojciec dwóch nastoletnich córek (żona zmarła w 2020 r.) otwarcie mówi o ryzyku zawodowym. – Powiedziałem dzieciom: tu jest testament, wiecie, co robić – przyznaje, podkreślając, że świadomość zagrożenia to nieodłączny element życia astronauty. Victor Glover. Pilot nowej generacji Stery statku Orion przejmie 49-letni Victor Glover. To postać symboliczna – Glover zostanie pierwszą osobą czarnoskórą, która poleci w kierunku Księżyca. Jako doświadczony pilot Marynarki Wojennej, doskonale wie, jak radzić sobie w ekstremalnych warunkach. Jego wybór to sygnał, że NASA stawia na najlepszych ekspertów, niezależnie od pochodzenia, budując nowy etos kosmicznej współpracy. Ma już za sobą kilka rekordów: w 2020 roku został pierwszym Afroamerykaninem, który wziął udział w długoterminowej misji na ISS. W przeszłości chciał zostać policjantem, tak jak jego ojciec, ale oglądanie wahadłowców w telewizji zmieniło jego punkt widzenia. – Naprawdę chciałbym poprowadzić jeden z nich – pomyślał jako chłopiec. Christina Koch. Inżynierka od zadań specjalnych Christina Koch to żywa legenda NASA. Jest rekordzistką świata w kategorii najdłuższego lotu kosmicznego kobiety (328 dni) i uczestniczką pierwszego wyłącznie kobiecego spaceru w kosmosie. Z wykształcenia inżynierka i była badaczka Antarktydy, w misji Artemis II pełni rolę specjalistki. – Zawsze mówię ludziom: róbcie to, co was przeraża. A to znaczy, że muszę postępować zgodnie z własnymi radami – śmieje się astronautka. Wybór Koch na pierwszą kobietę w misji księżycowej to naturalna konsekwencja jej niezwykłych dokonań technicznych i wytrzymałościowych. Jeremy Hansen: Międzynarodowy głos misji Skład załogi dopełnia 50-letni Kanadyjczyk, Jeremy Hansen. Jego obecność to dowód na to, że powrót na Księżyc to projekt globalny, a nie tylko amerykański. Hansen, emerytowany pilot myśliwców Królewskich Kanadyjskich Sił Powietrznych, od 2009 roku współpracuje z NASA, m.in. jako łącznik między Ziemią a ISS. Chociaż jest jedynym członkiem załogi, który nie był jeszcze w kosmosie, jego doświadczenie operacyjne i lata treningów czynią go filarem tej historycznej ekspedycji. Dzięki niej ojciec trójki dzieci spełni marzenie swojego życia. Astronauci mają być gotowi do startu już 1 kwietnia 2026 roku. Wówczas otwiera się kilkudniowe okno startowe. Źródło: NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Skromny odlewnik stał się symbolem nowej ery. Jak Jurij Gagarin jako pierwszy wzniósł się w kosmos
12 kwietnia 1961 roku historia ludzkości nieodwracalnie zmieniła swój bieg. O godzinie 9:07 czasu moskiewskiego z kosmodromu Bajkonur na kazachskich stepach w niebo wzbiła się rakieta, niosąc na swym szczycie niewielką sferyczną kapsułę. Wewnątrz niej znajdował się 27-letni Jurij Gagarin – człowiek, którego nazwisko w ciągu następnych kilku godzin miało stać się jednym z najbardziej rozpoznawalnych na świecie. Jego misja trwała zaledwie 108 minut. To jednak wystarczyło, by otworzyć nowy rozdział w dziejach ludzkości – erę człowieka w kosmosie.
Spis treści: Dziecko z prostej rodziny Odlewnik, który marzył o lataniu Lot do historii Katastrofa pod Kirżaczem Odkąd USA i ZSRR wzbiły się w kosmos, stało się oczywiste, że celem tej „gry” jest wysłanie człowieka w przestrzeń pozaziemską. Misja Wostok-1 była jedną z najpilniej strzeżonych tajemnic zimnej wojny. To standardowa praktyka radzieckiego rządu, który każdy sukces ogłaszał z wielką pompą, a o porażkach wolał milczeć. W kosmosie nie istniały jednak granice polityczne. Były tylko granice ludzkich możliwości. Człowiekiem, który je pokonał, był starszy lejtnant Jurij Aleksiejewicz Gagarin. Dziecko z prostej rodziny Urodził się 9 marca 1934 roku we wsi Kłuszyno koło Gżacka, oddalonej o około 160 kilometrów na zachód od Moskwy. Przyszedł na świat w rodzinie o głębokich korzeniach chłopskich, co w ówczesnym Związku Radzieckim było, paradoksalnie, atutem, który w przyszłości miał zaważyć na jego karierze. Jego ojciec, Aleksiej Iwanowicz, był utalentowanym stolarzem i cieślą, człowiekiem surowym, ale sprawiedliwym, który potrafił wyczarować z drewna wszystko, od mebli po domy. Matka, Anna Timofiejewna, pracowała jako dojarka w kołchozie. Jurij był trzecim z czworga dzieci. Miał starszego brata Walentina, starszą siostrę Zoję i młodszego brata Borysa. 21 miesięcy w ziemiance W październiku 1941 roku, gdy Jurij miał zaledwie siedem lat i dopiero co rozpoczął naukę w szkole, do wsi wkroczyły wojska niemieckie. Rozpoczął się koszmar okupacji, który miał trwać niemal dwa lata. Niemieccy żołnierze zajęli dom rodziny Gagarinów, wyrzucając ich na bruk. Aleksiej, chcąc ratować rodzinę przed zamarznięciem, wykopał prowizoryczną ziemiankę. To właśnie w tej wilgotnej, ciemnej jamie o wymiarach zaledwie 3 na 3 metry, przykrytej warstwą darni, sześcioosobowa rodzina musiała przetrwać przez 21 miesięcy. Odlewnik, który marzył o lataniu Po wyzwoleniu Kłuszyna przez Armię Czerwoną, rodzina przeniosła się do miasta Gżatsk, gdzie Jurij mógł wreszcie kontynuować przerwaną edukację. Sytuacja materialna rodziny, tkwiącej w realiach powojennej Rosji, była jednak trudna. Gagarin musiał szybko zdobyć zawód. Po ukończeniu sześciu klas szkoły podstawowej, wyjechał do Lubiec pod Moskwą, gdzie wstąpił do szkoły zawodowej przy zakładach metalurgicznych. Szkolił się na odlewnika. Aeroklub w Saratowie Przełom w życiu młodego robotnika nastąpił, gdy kontynuował naukę w technikum przemysłowym w Saratowie nad Wołgą. To tam, w 1954 roku, zapisał się do lokalnego aeroklubu. Był to moment, w którym jego los został przypieczętowany. Latanie stało się jego obsesją. W lipcu tego samego roku odbył swój pierwszy samodzielny lot na samolocie Jak-18. Instruktorzy dostrzegli w nim naturalny talent, fenomenalne czucie maszyny i doskonałą orientację przestrzenną. Gagarin miał jeszcze jedną cechę, która definiuje świetnego pilota – opanowanie. Szkoła wojskowa Decyzja o wstąpieniu do lotnictwa wojskowego była naturalnym krokiem. Jurij został przyjęty do Pierwszej Wojskowej Szkoły Pilotów Lotniczych im. Woroszyłowa w Czkałowie. To tam przeszedł rygorystyczne szkolenie na pilota myśliwca, latając na MiG-ach. Ukończył szkołę z wyróżnieniem w 1957 roku, który miał fundamentalne znaczenie dla historii podboju kosmosu. To właśnie wtedy ZSRR wystrzeliło Sputnika 1. Służba na Dalekiej Północy Został skierowany do bazy lotniczej w Łuostari w obwodzie murmańskim, tuż przy granicy z Norwegią. Warunki służby były iście ekstremalne. Noc polarna, śnieżyce, nieprzewidywalne wiatry znad Morza Barentsa i gęste mgły – latanie myśliwcami w takich warunkach było prawdziwym wyzwaniem, ale także najwyższą szkołą pilotażu. Lot do historii Po sukcesie Sputnika, Związek Radziecki za wszelką cenę chciał wysłać człowieka w kosmos, zanim zrobią to Amerykanie. Z tysięcy pilotów sił powietrznych wybrano grupę kandydatów, którzy musieli spełniać niezwykle specyficzne kryteria: wiek: 25–30 lat; wzrost: maksymalnie 170–175 cm (Gagarin mierzył zaledwie 157 cm, co było idealne dla ciasnej kapsuły Wostok); waga: do 70–72 kg; zdrowie: absolutnie nienaganne. Jesienią 1959 roku Gagarin trafił do Centralnego Wojskowego Szpitala Lotniczego w Moskwie. Testy były mordercze. Kandydatów zamykano na wiele dni w komorach izolacyjnych, by sprawdzić ich odporność psychiczną na samotność. Poddawano ich wibracjom, wysokim temperaturom i przeciążeniom w wirówkach, które doprowadzały organizm do granic wytrzymałości. Z początkowej grupy 154 pilotów sito selekcji przeszło tylko 20. Szóstka asów Z tego grona wyłoniono elitarną grupę sześciu kandydatów. Rozpoczęło się szkolenie w trybie przyspieszonym. Wśród nich na czoło wysunęło się dwóch faworytów: Jurij Gagarin i Herman Titow. Obaj byli wybitnymi pilotami, obaj mieli doskonałe wyniki medyczne. Dlaczego więc wybrano Gagarina? Decyzja była skomplikowaną mieszanką czynników technicznych, psychologicznych i... politycznych. Gagarin cieszył się sympatią kolegów. Gdy poproszono kandydatów o anonimowe wskazanie, kto ich zdaniem powinien polecieć jako pierwszy, większość (z wyjątkiem trzech) wskazała na Jurija. To dowodziło, że był postrzegany jako lider. Poza tym Gagarin miał robotniczo-chłopskie korzenie, co idealnie wpisywało się w radziecką propagandę. 108 minut nad Ziemią 12 kwietnia 1961 roku, o godzinie 9:07 czasu lokalnego, silniki potężnej rakiety R-7 zapłonęły. Skomplikowana maszyneria zaczęła się wznosić, a Gagarin, zamiast zameldować regulaminową frazę wojskową, wykrzyczał do mikrofonu słynne słowa: „Nu, pojechali!”. Wostok-1 wszedł na orbitę. Jurij Gagarin stał się pierwszym człowiekiem, który zobaczył Ziemię jako błękitną sferę na tle czerni kosmosu. Przez radio składał poetyckie, wręcz romantyczne raporty. Opisywał niesamowitą grę kolorów atmosfery, przejścia między dniem a nocą, które w kosmosie są gwałtowne i ostre. Zgodnie z planem Wostok-1 miał wykonać jedno okrążenie po orbicie. Statek był sterowany przez obsługę naziemną. Dlaczego? To był pionierski lot i nikt nie wiedział, jak ludzki organizm zareaguje na stan nieważkości. Obawiano się, że Gagarin może stracić zmysły i wpaść w panikę. Z tego powodu przyrządy pokładowe były zablokowane. Żeby uruchomić panel sterowania ręcznego, pilot musiałby wpisać specjalny kod, który znajdował się w zapieczętowanej kopercie na pokładzie. Po około 70 minutach od rozpoczęcia misji, nad Afryką Zachodnią, rozpoczęła się procedura lądowania. Po odpaleniu silników hamujących statek miał wejść w atmosferę. Jednak moduł serwisowy nie oddzielił się czysto od kapsuły lądownika, w której siedział kosmonauta. Oba elementy pozostały połączone wiązką kabli elektrycznych. Wchodząc w atmosferę, niesymetryczny układ zaczął wirować. Dopiero ciepło tarcia przepaliło kable i moduły się rozdzieliły. Kapsuła ustabilizowała się, a Gagarin mógł przygotować się do katapultowania. Sekret lądowania Do katapultowania? Otóż tak. Wostok-1 nie został wyposażony w system miękkiego lądowania, który pozwoliłby człowiekowi bezpiecznie osiąść na Ziemi wewnątrz kapsuły. Plan Rosjan zakładał, że na wysokości około 7 km kosmonauta zostanie katapultowany i wyląduje na spadochronie. Tymczasem przepisy Międzynarodowej Federacji Lotniczej jasno stanowiły, że rekord wysokości może być uznany pod warunkiem, że pilot wystartuje i wyląduje w tej samej maszynie. Rosjanie zdołali jednak utrzymać to w tajemnicy przez wiele lat. „Jestem swój” Gagarin wylądował na polu koło wsi Smiełowka w obwodzie saratowskim, z dala od planowanego miejsca. Pierwszymi osobami, które go zobaczyły, były Anna Tachtarowa i jej wnuczka. Widok postaci w jaskrawopomarańczowym kombinezonie i wielkim białym hełmie wywołał przerażenie. Kobiety zaczęły uciekać. Wtedy Jurij odpiął hełm i krzyknął do nich po rosyjsku: „Nie bójcie się, jestem swój, radziecki! Przybyłem z kosmosu i muszę znaleźć telefon, żeby zadzwonić do Moskwy!”. Gagarin na ustach całego świata Jeszcze zanim Gagarin osiągnął bezpiecznie Ziemię, Radio Moskwa podało komunikat o pionierskim locie. W jednej chwili porucznik (awans otrzymał w trakcie lotu) Jurij Gagarin stał się radzieckim bohaterem i międzynarodowym celebrytą. Władze ZSRR zrozumiały, że mają w garści najlepszą „broń” propagandową. Gagarin został wysłany w dwuletnią „Misję Pokoju”, podczas której odwiedził 30 krajów, w tym Polskę. Katastrofa pod Kirżaczem Mimo że pragnienie podboju przestworzy i kosmosu było wciąż silne u Gagarina, władze starały się trzymać go na ziemi. Nikt nie chciał ryzykować utraty bohatera. Jurij zdołał jednak wymusić powrót do latania myśliwcami, co okazało się fatalne w skutkach. 27 marca 1968 roku Gagarin wystartował do rutynowego lotu treningowego na dwumiejscowym myśliwcu MiG-15UTI z bazy Czkałowskij pod Moskwą. Jego instruktorem był doświadczony pułkownik Władimir Sieriogin. Warunki pogodowe były trudne. O 10:19, po wykonaniu zadania, Gagarin zameldował powrót do bazy. Minutę później samolot zniknął z radarów. Szczątki maszyny odnaleziono w lesie, 21 km od miasta Kirżacz. Obaj piloci zginęli na miejscu. Gagarin miał zaledwie 34 lata. Źródło: National Geographic Polska Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Humus i falafel z kosmosu? Naukowcy wyhodowali ciecierzycę na księżycowej glebie
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin po raz pierwszy na świecie wyhodowali ciecierzycę w symulowanym księżycowym gruncie. Przełomowe badanie pokazuje, że uprawa roślin na Księżycu może stać się rzeczywistością. Jednak czy zebrane plony są bezpieczne dla zdrowia?
Naukowcy z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin, współpracując z Texas A&M University, przeprowadzili eksperyment, który może zmienić przyszłość załogowych misji kosmicznych. Po raz pierwszy w historii udało się wyhodować i zebrać ciecierzycę w podłożu naśladującym skład księżycowego gruntu (lunar regolith simulant). Badania prowadzono pod kierownictwem Sary Santos, głównej badaczki z Institute for Geophysics na University of Texas oraz Jessiki Atkin, pierwszej autorki publikacji. Ciecierzyca (znana też jako „groch włoski” lub „barani groch”) to bardzo odżywcza roślina strączkowa, uprawiana w basenie Morza Śródziemnego od czasów starożytnych. Zawiera dużo białka. Jej nasiona stanowią bazę takich dań jak hummus czy falafel. Z ciecierzycy można uzyskać mąkę oraz płyn stosowany jako roślinny zamiennik jajek. Jak wyglądał eksperyment? Podłoże użyte przez zespół naukowców zostało przygotowane przez Exolith Labs na bazie próbek księżycowego gruntu przywiezionych przez astronautów misji Apollo. Ten specjalny symulant nie zawiera naturalnych mikroorganizmów ani materii organicznej, które są niezbędne do wzrostu roślin na Ziemi. Zawiera jednak ważne minerały i składniki odżywcze, ale również ciężkie metale, które mogą być toksyczne dla roślin. Do eksperymentu wybrano ciecierzycę odmiany „Myles” ze względu na jej niewielkie rozmiary i odporność na trudne warunki. Te cechy są kluczowe dla misji kosmicznych o ograniczonej przestrzeni. Podłoże wzbogacono wermikompostem – produktem ubocznym wytwarzanym przez dżdżownice, bogatym w mikroelementy i mikrobiom. Wermikompost może być pozyskiwany w zamkniętych ekosystemach kosmicznych z odpadków organicznych, takich jak resztki jedzenia czy tekstylia na bazie bawełny. Kolejnym krokiem było zastosowanie arbuskularnych grzybów mikoryzowych. Grzyby te współżyją z roślinami, wspierając ich wzrost i ograniczając pobieranie toksycznych metali z podłoża. Odkryto, że pojedyncza dawka takich grzybów wystarcza do kolonizacji gleby, co stanowi ogromny atut przy ograniczonych zasobach na Księżycu. Granice kosmicznego rolnictwa Ciecierzyca dała plony, ale tylko w podłożu, w którym udział symulowanego księżycowego gruntu nie przekraczał 75%. Przy wyższych proporcjach rośliny wykazywały objawy stresu i przedwcześnie zamierały. Badacze zaobserwowali, że rośliny zaszczepione grzybami mikoryzowymi przeżywały dłużej niż pozbawione tej symbiozy, co podkreśla znaczenie tych organizmów w ekstremalnych warunkach. Chociaż sam fakt wyhodowania i zebrania plonu w takim środowisku jest przełomowy, pozostaje wiele pytań dotyczących wartości odżywczych zebranej ciecierzycy oraz bezpieczeństwa jej spożycia przez ludzi. Badacze podkreślają, że niezbędne są dalsze analizy, które wykażą, czy w ziarnach nie nagromadziły się toksyczne metale. Jak wskazuje Jessica Atkin z Texas A&M University, wciąż nie wiadomo, czy ciecierzyca uprawiana w takim podłożu spełnia wymagania żywieniowe astronautów. Eksperyment otrzymał wsparcie finansowe z grantu NASA FINESST, co świadczy o ogromnym zainteresowaniu dalszym rozwojem tej technologii. Prace badawcze kontynuowane są na Uniwersytecie Teksańskim w Austin i Texas A&M University. Jeśli kolejne wyniki potwierdzą bezpieczeństwo i wartość odżywczą plonów, uprawa roślin jadalnych w warunkach księżycowych może stać się kluczowym elementem przyszłych misji załogowych. To nie pierwsze osiągnięcie kosmicznego rolnictwa. W ramach eksperymentów naukowcy wcześniej wyhodowali m.in.: koniczynę na marsjańskiej glebie, sałatę, szpinak i paprykę na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Zdaniem uczonych na Marsie można by hodować lucernę. Kandydatem na kosmiczne warzywa są też oczywiście ziemniaki, które odegrały ważną rolę w książce i filmie „Marsjanin”. Źródło: Scientific Reports
Rakiety, które niszczą atmosferę. To cena lotów w kosmos
W lutym ubiegłego roku nad Europą przeleciały szczątki rakiety Falcon 9, by w końcu spocząć w Oceanie Atlantyckim na zachód od Irlandii. Wszyscy odetchnęli z ulgą – zawsze jest strach, że trafią w zamieszkałą część kontynentu. Okazało się jednak, że radość była przedwczesna: pozostawiły za sobą „smugę litu”, która zdewastowała górną warstwę atmosfery. Czy to cena, którą musimy płacić za podbój kosmosu przez SpaceX?
W ciągu ostatniej dekady liczba startów orbitalnych gwałtownie wzrosła – w 2024 było ich 259, w 2025 około 320 a do końca lat 30. planowane jest wystrzelenie nawet 560 000 satelitów. Przemysł kosmiczny niesie jednak za sobą skutki, o których wcześniej nie wiedzieliśmy: zanieczyszczenie generowane podczas powrotu zużytych fragmentów rakietowych nie ograniczają się wyłącznie do powierzchni Ziemi – dotyczą też wyższych, niezwykle wrażliwych warstw atmosfery. Wcześniej nie umieliśmy tego zbadać. I nie wiedzieliśmy, że trzeba. Rakiety wielokrotnego użytku Powrót rakiety Falcon 9 – szczególnie przez to, że był niekontrolowany – był wielkim wydarzeniem na kosmicznym niebie, obserwowanym nawet w Polsce. Wydaje się, że takie rakiety wielokrotnego użytku to świetne rozwiązanie – szczególnie dla ich producentów. Oszczędza się na surowcach, a po naprawach szczątki rakiety już niedługo mogą ponownie wyruszyć w kosmos. Każda deorbitacja generuje jednak mnóstwo tzw. śmieci kosmicznych, które – wbrew wyobrażeniom – nie zawsze kończą swoją drogę na Ziemi w formie niegroźnych popiołów. Nagły wzrost stężenia litu nad polskim niebem W lutym 2025 niemieccy naukowcy z Instytutu Maxa Plancka bacznie przyglądali się spadającej rakiecie. Wykryli oni towarzyszącą jej w górnych warstwach atmosfery wyraźną smugę litu – do pomiarów wykorzystali LiDAR, czyli laserowy system teledetekcyjny umieszczony w północnej części Niemiec. Lit pochodzący z Falcona 9 został zaobserwowany na wysokości od 97 do 94 kilometrów n.p.m. i utrzymywał się przez 27 minut. Tak gwałtownego i wyraźnego wzrostu litu – aż 10-krotności wartości bazowej – nie dało się wytłumaczyć naturalnymi procesami atmosferycznymi. Kosmiczne śmieci „psują” ziemską atmosferę Naukowcy uczulają, że nie wszystkie pierwiastki czy związki powstające podczas spalania rakiet lub satelitów można wykryć tak łatwo. Część substancji przechodzi skomplikowane reakcje chemiczne podczas wchodzenia w gęstsze warstwy powietrza i staje się niemierzalna. Oprócz litu, coraz częściej analizuje się inne metale używane w budowie rakiet, takie jak sód, wapń czy tytan. Badania prowadzone są przez czołowe ośrodki naukowe Europy i USA, a ich wyniki mają wpływ na globalną politykę kosmiczną oraz regulacje dotyczące bezpieczeństwa środowiskowego. Czemu lit w górnej warstwie atmosfery powinien nas niepokoić? Obserwowany dziesięciokrotny wzrost stężenia litu wskazuje na możliwość czasowego zaburzenia równowagi chemicznej mezosfery i termosfery. Na razie nie wiadomo, jakie mogą być długofalowe skutki tego typu zanieczyszczeń – czy wpłyną one na powstawanie chmur mezosferycznych, propagację fal radiowych czy inne kluczowe dla klimatu procesy. Niektóre modele sugerują, że część metali może katalizować reakcje rozkładu ozonu lub wchodzić w interakcje z innymi związkami, zmieniając skład chemiczny tych niezwykle delikatnych obszarów atmosfery. Oznacza to potencjalne zagrożenie dla globalnej równowagi klimatycznej. Eksploracja kosmosu ma wielki potencjał, ale nie możemy się nią zachłysnąć – najpierw należy pomyśleć o naszej „przyziemnej” planecie. Koszt wysyłania tak wielu obiektów w kosmos (a potem ściąganiu ich z powrotem) może się okazać większy, niż sądziliśmy i mierzalny nie tylko w pieniądzach. Naukowcy apelują o rozwagę. Źródło: Communications Earth & Environment, gov.pl, PAP, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Jak podróże kosmiczne wpływają na płodność człowieka? Zdaniem naukowców czas poważnie porozmawiać
Wraz ze zwiększającą się obecnością człowieka w kosmosie, szczególnie w odniesieniu do planów budowy osady księżycowej, powraca pytanie o to, czy nasz gatunek może rozmnażać się poza Ziemią? Naukowcy apelują o zwiększenie nakładów na badania nad zdrowiem prokreacyjnym astronautów i przyszłych lunonautów.
Chociaż od rozpoczęcia załogowych lotów kosmicznych minęło już 65 lat, a sami astronauci poddawani są nieustannym badaniom fizjologicznym, ich zdrowie seksualne pozostaje białą plamą na medycznej mapie – przekonuje embriolog związany z Uniwersytetem w Leeds, dr Giles Anthony Palmer. Badacz kieruje grupą naukowców, którzy poddali metaanalizie dotychczasowe badania dotyczące wpływu podróży kosmicznych na zdrowie ludzi oraz eksperymentów rozrodczych prowadzonych na zwierzętach. Pozaziemskie poczęcie Temat jest szczególnie aktualny teraz, gdy coraz głośniej mówi się o długotrwałych załogowych misjach kosmicznych oraz koloniach badawczych na Księżycu, a w przyszłości również na Marsie. Faktem jest, że wraz z rosnącą komercjalizacją lotów załogowych, projektowanymi prywatnymi stacjami-hotelami kosmicznymi, temat będzie powracał. Być może konieczne będą specjalne regulacje związane przede wszystkim ze zdrowiem zarówno „kosmicznych rodziców”, jak i ich ewentualnych dzieci. – W miarę jak misje wydłużają się z tygodni do miesięcy (a w przyszłości lat), zrozumienie ryzyka dla płodności staje się nie tylko istotne, ale wręcz niezbędne. (...) Wraz z rozszerzaniem dostępu do kosmosu poza elitarnych astronautów: na turystów, cywilne załogi i klientów prywatnych, pilnie potrzebna jest rewizja istniejących ram fizjologicznych, medycznych i bioetycznych – napisali badacze w artykule opublikowanym w „Reproductive biomedicine online”. Problemy z promieniowaniem kosmicznym Głównym powodem do niepokoju jest tzw. promieniowanie kosmiczne. Są to wysokoenergetyczne cząstki pochodzące z wybuchów supernowych, z gwiazd neutronowych oraz ze Słońca. Promieniowanie kosmiczne składa się z jonów o bardzo wysokich energiach, które przenikają przez tkanki ludzkiego organizmu. Długotrwała ekspozycja na to promieniowanie zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów, chorób układu krążenia oraz zaćmy. W przypadku silnych rozbłysków słonecznych, nieosłonięci astronauci mogą doznać ostrej choroby popromiennej. Skutki biologiczne zależą też m.in. od rodzaju promieniowania, dawki, czasu ekspozycji i wieku w chwili narażenia. Promieniowanie o wysokim LET (Linear Energy Transfer – liniowy przekaz energii), zwłaszcza ciężkie jony, powoduje bezpośrednie pęknięcia podwójnej nici DNA, znacznie groźniejsze niż uszkodzenia wywoływane przez promieniowanie o niskim LET, jak promienie rentgenowskie czy gamma. Promieniowanie to może przypadkowo „edytować” nasze DNA. Gdy takie zmutowane geny pojawią się w plemniku lub komórce jajowej, z której powstanie zarodek, konsekwencje mogą być wyjątkowo poważne. Kosmiczna bezpłodność Badania na zwierzętach wykazały, że nawet krótkotrwała ekspozycja na promieniowanie zaburza cykl menstruacyjny i zwiększa ryzyko nowotworów. Niestety istnieje niewiele wiarygodnych danych pochodzących od ludzi. Jeszcze mniej wiemy o wpływie ekspozycji na promieniowanie na męską płodność. Jedno z analizowanych badań sugeruje, że dawki promieniowania przekraczające około 250 mGy (miligrejów) mogą zaburzać proces powstawania plemników, choć być może jest to odwracalne. Inne spekuluje, że dłuższe misje mogą mieć poważniejsze skutki dla układu neuroendokrynnego, regulującego hormony płciowe. Chaos w limitach ekspozycji na promieniowanie Państwowe agencje kosmiczne mają surowe zasady dotyczące zdrowia rozrodczego w kosmosie. Na przykład NASA ustaliła limit ekspozycji na promieniowanie dla astronautów na niskiej orbicie okołoziemskiej na poziomie 50 mSv (milisiwertów) rocznie. Dla kobiet limit był niższy, ponieważ ryzyko raka jajnika i piersi jest większe. Oczywiście sama ciąża jest przeciwskazaniem do lotu w kosmos. Badacze zadają jednak pytanie, czy takie same standardy mogą obowiązywać w przypadku lotów komercyjnych. – Obecnie nie istnieją ogólnobranżowe standardy zarządzania ryzykiem dla zdrowia reprodukcyjnego. Należy to zmienić – podkreśla dr Palmer. Źródło: Reproductive Biomedicine Online Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Rośnie prawdopodobieństwo przelotu i deorbitacji chińskiej rakiety nad Polską. Nowy komunikat POLSA
Okno niepewności dotyczące godzin i terenów możliwej deorbitacji i przelotów chińskiego obiektu ZQ-3 R/B zawęża się. Polska Agencja Kosmiczna wydała dziś bardziej szczegółowy komunikat. Choć prawdopodobieństwo upadku szczątków rakiety na Ziemię jest wciąż małe, mieszkańcy Wybrzeża i Suwalszczyzny powinni zachować ostrożność.
Obiekt ZQ-3 R/B to to drugi stopień chińskiej rakiety Zhuque-3. Jego wejście w ziemską atmosferę jest już nieuniknione, przeloty i deorbitacja nastąpią w piątek, 30 stycznia 2026. Obiekt jest na tyle duży, że najprawdopodobniej nie ulegnie całkowitemu spaleniu w atmosferze i jego szczątki spadną na Ziemię. Oto najnowsze informacje na temat czasu i terenu przelotów. Nowy komunikat POLSA Polska Agencja Kosmiczna podaje informację o bardziej szczegółowych danych dotyczących czasu wejścia ZQ-3 R/B w atmosferę Ziemi: „Według najnowszych dostępnych informacji o położeniu orbitalnym obiektu ZQ-3 R/B szacowane wejście w atmosferę Ziemi może nastąpić pomiędzy 2026-01-30 08:09 UTC i 2026-01-30 12:21 UTC. Nominalny punkt wejścia w atmosferę przypadający na środek wskazanego okna niepewności szacowany jest obecnie na: 2026-01-30 10:15 UTC +/- 02:06 godz., nad Oceanem Atlantyckim (Azory).” Ponadto pojawiły się dużo bardziej konkretne informacje o terenach, nad którymi przelatywać będzie kończąca życie rakieta, w tym terenach Polski. POLSA informuje: „- w pasie linii brzegowej Morza Bałtyckiego, od Szczecina po Hel, 08:53:44 UTC – 08:54:29 UTC - Suwalszczyzną (od Mierzei Wiślanej po granicę z Białorusią w okolicach Dąbrowy Białostockiej, 11:55:24 UTC – 11:56:19 UTC).” Czas UTC to godzina wcześniej od czasu obowiązującego w Polsce. Zatem pierwszy przelot nad Polską rozpocznie się tuż przed 10, a drugi – około 13. Przewidywania te są wciąż jednak obarczone marginesem niepewności. Masa obiektu jest mniejsza niż początkowo przewidywano W porównaniu z poprzednimi komunikatami szacowana masa obiektu dość mocno się zmniejszyła i według agencji wynosi teraz około 7500 kg. POLSA podtrzymuje jednak informację, że obiekt jest wciąż na tyle duży, że może nie ulec całkowitemu spaleniu w atmosferze, a co za tym idzie – jego szczątki spadną na Ziemię. Sytuacja jest wciąż dynamiczna, choć na pewno dzisiaj wszystko się wyjaśni. Źródło: POLSA Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
Czy na Polskę spadnie chińska rakieta? Polska Agencja Kosmiczna i inne instytucje monitorują sytuację. Deorbitacja jest nieunikniona
Obiekt ZQ-3 R/B to drugi stopień chińskiej rakiety Zhuque-3. Ma około 20 metrów długości i waży 12 ton. I najprawdopodobniej spadnie z orbity na Ziemię , a wśród możliwych lokalizacji jest także cześć terenu Polski. Deorbitację monitorują najważniejsze europejskie organizacje, w tym Polska Agencja Kosmiczna.
Nad Polską szykuje się powtórka sytuacji sprzed niemal dokładnie roku, kiedy to nastąpiła deorbitacja członu rakiety Falcon 9 firmy SpaceX, a jej szczątki spadły m.in. w Komornikach pod Poznaniem. Tym razem w atmosferę wleci jednak obiekt cięższy, bo ważący (prawdopodobnie) aż 12 ton. Falcon 9 ważył 4 tony. Tak masywny obiekt najprawdopodobniej nie spali się w ziemskiej atmosferze do końca i jakieś jego fragmenty dotrą do powierzchni Ziemi. Deorbitacja nastąpi między innymi nad Europą, a wśród lokalizacji, nad którymi przelatywać będzie ZQ-3 R/B jest północno-wschodnia Polska. Polska Agencja Kosmiczna, inne instytucje i pasjonaci śledzą chińską rakietę W najnowszym, dzisiejszym komunikacie, POLSA pisze: „Szacujemy wejście obiektu ZQ-3 R/B w atmosferę Ziemi pomiędzy 2026-01-30 02:35 UTC i 2026-01-30 15:51 UTC. Środek okna niepewności wejścia w atmosferę szacowany jest obecnie na: 2026-01-30 09:13 UTC +/- 06:38 godz., i może ulec zmianie”. Czas UTC to godzina wcześniej niż w Polsce. „Trajektoria obiektu w obecnym momencie pozostaje zgodna z predykcjami, które mogą zmienić się m. in. ze względu na właściwości aerodynamiczne stopnia rakiety oraz niedawną aktywność słoneczną – śledzenie obiektu za pomocą sensorów optycznych i radarowych pozwala na zmniejszenie niepewności przewidywań. Krajowe służby i instytucje są na bieżąco informowane wg obowiązujących porozumień i procedur operacyjnych”. – pisze POLSA Popularyzator astronomii, Karol Wójcicki, na swoim fanpage-u „Z głową w gwiazdach” przytacza najnowsze dane europejskiego systemu EU SST: „EU SST wyznacza obecnie centralny moment deorbitacji na piątek 30 stycznia około godziny 12:04 czasu polskiego, przy wciąż bardzo szerokim oknie niepewności – od około 05:04 do 19:04. To normalne na tym etapie: przy tak niskiej orbicie nawet niewielkie zmiany gęstości atmosfery (zależne m.in. od aktywności słonecznej) czasami potrafią przesuwać moment wejścia o wiele godzin”. Komentarz Obserwatorium Astrogeodynamicznego Centrum Badań Kosmicznych PAN Dla National Geographic sytuację komentuje dr Paweł Lejba, kierownik Obserwatorium Astrogeodynamicznego Centrum Badań Kosmicznych PAN w Borówcu. – Obiekt spadnie na ziemię, to pewne. Jego rozmiary i masa są na tyle duże, że nie wszystko ulegnie spaleniu w atmosferze. Najprawdopodobniej rozpadnie się na wiele fragmentów i część z nich się spali, a część spadnie. To zjawisko losowe, przypadkowe – mówi dr Lejba. Dodaje, że sytuacja jest monitorowana przez wiele instytucji, nie tylko w Europie, m.in. amerykańską sieć sensorów Space Surveillance Network. Śledzenie takiego obiektu w czasie rzeczywistym jest jednak bardzo trudne. Teleskopy optyczne potrzebują czystego nieba, a dane radarowe są mniej dokładne. – Będą pojawiać się dokładniejsze dane, ale stuprocentowej pewności co do lokalizacji i czasu deorbitacji mieć nie będziemy – dodaje Paweł Lejba. Wejście obiektu w ziemską atmosferę jest już nieuniknione i pozostaje uważnie śledzić napływające informacje. Najważniejszy moment wciąż przed nami, a tzw. „okno niepewności” będzie się zawężać, na podstawie kolejnych danych napływających do obserwatoriów. Źródła: POLSA, Z Głową w Gwiazdach Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.
40 lat temu doszło do katastrofy wahadłowca Challenger. Tej tragedii można było uniknąć
28 stycznia 1986 roku miał być przełomowym dniem w historii astronautyki. Misja wahadłowca Challenger miała sprawić, że amerykański program kosmiczny stanie się bliższy społeczeństwu, a sam kosmos wydawał się czymś na wyciągnięcie ręki. Jednak stało się dokładnie odwrotnie.
Spis treści: Katastrofa Challengera Badanie wypadku Nikt nie słuchał inżynierów W fotelu wahadłowca Challenger, który miał właśnie odbyć swoją 10. misję, zasiadła pierwsza „nauczycielka w kosmosie” – 37-letnia Christa McAuliffe z Concord w stanie New Hampshire, zwyciężczyni ogólnokrajowego konkursu zainicjowanego w 1984 roku. McAuliffe miała przeprowadzić co najmniej dwie lekcje z orbity, a potem przez kolejne dziewięć miesięcy prowadzić wykłady dla uczniów w całych Stanach Zjednoczonych. Wśród osób oglądających tego dnia start z Cape Canaveral byli jej mali uczniowie. Na filmach widać, jak machają do swojej nauczycielki siedzącej w zainstalowanym na potężnej rakiecie wahadłowcu, oddalonym od trybun o sześć kilometrów. Pozostałymi członkami załogi byli: dowódca Francis (Dick) Scobee, pilot Michael Smith, specjaliści misji Ellison Onizuka, Judith Resnik i Ronald McNair, inżynier firmy Hughes Aircraft – Gregory Jarvis. Katastrofa Challengera Misja od początku napotykała trudności. Start przekładano przez kilka dni, częściowo z powodu opóźnień w sprowadzeniu na Ziemię poprzedniej misji wahadłowca, 61-C (Columbia). W noc przed startem środkową Florydę nawiedziła silna fala zimna, która pozostawiła grube warstwy lodu na wyrzutni. W komentarzach medialnych regularnie padały informacje o konieczności odlodzenia wyrzutni. M.in. to spowodowało, że 28 stycznia start opóźniono do godziny 11:38 czasu lokalnego. Gdy wreszcie silniki zapłonęły, zebrani na trybunach ludzie wiwatowali. Ich radość trwała około półtorej minuty. Oto przebieg wydarzeń: T+0.678, czyli 0,678 sekundy po starcie na filmie ze startu widać pierwsze oznaki nieprawidłowego czarnego dymu pojawiającego się nieco powyżej podejrzanego złącza w prawym rakietowym silniku pomocniczym na paliwo stałe, czyli w boosterze SRB. T+5.674: ciśnienie wewnętrzne w prawym boosterze jest o 11,8 psi wyższe niż normalnie. T+40.000: Michael Smith mówi przez interkom: „Jest Mach 1.” T+45.217: pojawia się błysk za prawym skrzydłem. T+48.118: widać drugi rozbłysk, ciągnący się za prawym skrzydłem. T+48.418: widać trzeci niewyjaśniony błysk za prawym skrzydłem. Zbliżenie kamery śledzącej 70 mm: spod prawego skrzydła wydobywa się jaskrawopomarańczowa kula ognia, która szybko łączy się z pióropuszem SRB. T+59.262: kamery śledzące widzą stały, „dobrze zdefiniowany intensywny pióropusz” spalin z boku podejrzanego boostera. T+66.764: ciśnienie w zewnętrznym zbiorniku ciekłego wodoru zaczyna spadać, wskazując na ogromny wyciek. T+73.000: Smith przez interkom: „O-o…” – to ostatni komentarz zarejestrowany przez interkom kabiny. T+73.191: nagły, oślepiający błysk pojawia się między wahadłowcem a zbiornikiem zewnętrznym. Kamera TV rejestrują kule ognia łączące się w jasną żółto-czerwoną masę płomieni, która pochłania Challengera. T+74.587: widać jasny błysk w pobliżu nosa wahadłowca. Zbliżenie z kamery TV pokazuje, że nos wahadłowca i przedział załogi nagle ogarnia intensywny pomarańczowy płomień, prawdopodobnie wskutek zapłonu/spalania paliwa w przednim module silniczków systemu sterowania reakcyjnego (RCS). Badanie wypadku – W tym punkcie trajektorii, lecąc z prędkością Mach 1,92 (prawie dwukrotność prędkości dźwięku) na wysokości 14 km, Challenger został całkowicie pochłonięty przez wybuchowe spalanie. Orbiter, pod ogromnymi obciążeniami aerodynamicznymi, rozpadł się na kilka dużych części, które wydostały się z kuli ognia. Na filmie można rozpoznać m.in. sekcję ogonową z silnikami wciąż pracującymi, jedno skrzydło oraz przednią część kadłuba ciągnącą wiązkę przewodów i przewodów łączących wyrwanych z ładowni – można przeczytać w tzw. raporcie Komisji Rogersa. W skład komisji wchodzili m.in. William P. Rogers – przewodniczący i były sekretarz stanu USA, pierwszy człowiek na Księżycu Neil A. Armstrong, Sally K. Ride – inżynierka lotnicza, astronautka NASA i pierwsza Amerykanka w kosmosie oraz noblista i jeden z najwybitniejszych fizyków w historii Richard Feynman. To właśnie on wykazał, że do katastrofy doszło ze względu na sparciałą uszczelkę. Wyjaśnił to na konferencji prasowej wrzucając gumową uszczelkę do wody z lodem i pokazując publiczności jak zmieniły się jej właściwości. Powiedział też wówczas zdanie, które powinno wisieć w gabinetach wszystkich ludzi podejmujących kluczowe decyzje: „Aby technologia mogła odnieść sukces, rzeczywistość musi mieć pierwszeństwo przed public relations, ponieważ natury nie da się oszukać.” Nikt nie słuchał inżynierów W firmie Morton Thiokol z siedzibą w Ogden – podwykonawcy NASA odpowiedzialnym za silniki pomocnicze – inżynierowie, którzy zaprojektowali uszczelki błagali kierownictwo o opóźnienie startu. Wielokrotne testy przeprowadzane na przestrzeni lat wykazały wadę uszczelek, a niskie temperatury znacząco zwiększały ryzyko ich awarii – ostrzegali inżynierowie. Działający pod presją administrator NASA miał wyrazić swoje oburzenie rekomendacją przełożenia startu. – Walczyłem jak lew, żeby zatrzymać ten start – powiedział inżynier Thiokola, Roger Boisjoly w rozmowie z NPR niespełna miesiąc po eksplozji. – Jestem tak wewnętrznie rozbity, że do dziś ledwo potrafię o tym mówić. Tej katastrofy można było uniknąć, gdyby ktoś zechciał wysłuchać i wziąć pod uwagę opinię inżynierów oceniających podzespoły rakiety przed startem. Gdyby procedury były ważniejsze niż PR. Przy odpowiedniej analizie i jasnym przedstawieniu danych, którymi NASA już wtedy dysponowała, historia mogła potoczyć się inaczej. Siedem istnień ludzkich mogło zostać ocalonych. Wiele wskazuje na to, że astronauci do samego końca nie mieli pojęcia o zbliżającej się śmierci. Może to i dobrze, bo nawet gdyby piloci podejrzewali problem z SRB, nie mogli nic zrobić. Wahadłowiec odłącza się od zbiornika zewnętrznego tuż przed wejściem na orbitę, ale dzieje się to bez pracy silników i w łagodnych warunkach aerodynamicznych. Odłączenie zbiornika przy pracujących SRB wcisnęłoby wahadłowiec w spód zbiornika i w strumienie spalin SRB. Po prostu nie mieli szans na ocalenie. Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
To one wywołują zorze polarne. Sonda Solar Orbiter odkryła mechanizm napędzający rozbłyski słoneczne. W misji biorą udział Polacy
Styczniem 2026 zawładnęły obserwacje rozległej zorzy polarnej, która była związana z silnym i długotrwałym rozbłyskiem klasy X1.95, jaki pojawił się w aktywnym regionie 4341 na Słońcu. Dzisiaj naukowcy związani z misją Europejskiej Agencji Kosmicznej Solar Orbiter poinformowali, że udało im się odkryć mechanizm napędzający tego typu rozbłyski. W analizie danych biorą udział polscy naukowcy.
– Tak jak lawiny na górskich stokach zaczynają się od przemieszczenia niewielkiej ilości śniegu, tak rozbłysk słoneczny jest wyzwalany przez słabe zaburzenia, które bardzo szybko stają się coraz gwałtowniejsze. Ten dynamicznie rozwijający się proces tworzy swoiste „niebo” opadających skupisk plazmy. Spadają jeszcze długo po tym, jak rozbłysk wygasa – napisali w oświadczeniu naukowcy związani z przełomową europejską misją Solar Orbiter. Odkrycie było możliwe dzięki jednej z najbardziej szczegółowych obserwacji dużego rozbłysku słonecznego, zarejestrowanego przez Solar Orbitera podczas bliskiego przelotu obok Słońca, 30 września 2024 roku. We właściwym miejscu i czasie – Mieliśmy ogromne szczęście mogąc obserwować zjawiska poprzedzające ten duży rozbłysk z bliska. Tak szczegółowe obserwacje o wysokiej częstotliwości nie są możliwe przez cały czas, zarówno z powodu ograniczonych okien obserwacyjnych, jak i ogromnej ilości danych w komputerze pokładowym sondy. Naprawdę znaleźliśmy się we właściwym miejscu i czasie — powiedział dr Pradeep Chitta z Instytutu Badań Układu Słonecznego Maxa Plancka w Getyndze (Niemcy), główny autor publikacji, która ukazała się dzisiaj w czasopiśmie „Astronomy & Astrophysics”. Eksplozja związana z polami magnetycznymi Rozbłyski słoneczne są potężnymi eksplozjami zachodzącymi na Słońcu. Powstają wtedy, gdy energia zgromadzona w splątanych polach magnetycznych zostaje nagle uwolniona w procesie zwanym rekoneksją magnetyczną. W ciągu kilku minut przecinające się linie pola magnetycznego o przeciwnych zwrotach zrywają się, a następnie łączą na nowo. Połączone linie pola gwałtownie się nagrzewają i przyspieszają plazmę oraz cząstki wysokoenergetyczne, które oddalają się od miejsca rekoneksji, tworząc rozbłysk słoneczny. Najsilniejsze rozbłyski mogą zapoczątkować łańcuch reakcji prowadzących do burz geomagnetycznych na Ziemi, przyczynić się do przerw w łączności radiowej, a nawet niszczyć satelity. Dlatego tak istotne jest ich monitorowanie i zrozumienie. Czym Solar Orbiter badał rozbłyski? Jednak szczegółowy mechanizm uwalniania energii w tak krótkim czasie, pozostawał dotąd słabo poznany. Dopiero obserwacje z czterech instrumentów Solar Orbitera pozwoliły uzyskać najpełniejszy jak dotąd obraz rozbłysku słonecznego, a tym samym dostarczyć rozwiązania. Obraz uzyskano dzięki: instrumentowi EUI (Extreme Ultraviolet Imager), który pozwolił przyjrzeć się strukturom o rozmiarach zaledwie kilkuset kilometrów w zewnętrznej atmosferze Słońca (koronie), rejestrując ich zmiany co dwie sekundy, jednoczesnym obserwacjom instrumentów SPICE (Spectral Imaging of the Coronal Environment) i STIX (Spectrometer/Telescope for Imaging X-rays), które pozwoliły zbadać z niezwykle wysoką rozdzielczością sposób, w jaki szybka sekwencja zdarzeń rekoneksji przekazuje energię do zewnętrznych warstw atmosfery Słońca instrumentowi PHI (Polarimetric and Helioseismic Imager), który obserwował ślad rozbłysku na widocznej powierzchni Słońca, dopełniając trójwymiarowy obraz całego zjawiska. 40 minut, które zmieniły astronomię Obserwacje trwały nieprzerwanie przez 40 minut. Wynik? – Obserwacje, uchwycone niczym klatka po klatce, pozwoliły nam zobaczyć, jak sekwencja drobnych zdarzeń przerodziła się w gigantyczne wybuchy energii. Porównując obserwacje EUI z danymi pola magnetycznego, byliśmy w stanie odtworzyć łańcuch zdarzeń prowadzących do rozbłysku. To, co zobaczyliśmy, podważa istniejące teorie uwalniania energii w rozbłyskach — powiedział prof. David Pontin z Uniwersytetu w Newcastle (Australia), współautor artykułu. Polski udział w sukcesie Solar Orbitera – Po to właśnie zbudowaliśmy STIXa i całego Solar Orbitera. W zamierzeniu miało to być obserwatorium złożone z najlepszych instrumentów w swojej klasie – wyjaśniają dr Marek Stęślicki i dr Tomasz Mrozek, heliofizycy z Zakładu Fizyki Słońca Centrum Badań Kosmicznych PAN. Obaj należą do grupy naukowej misji Solar Orbiter, analizując dane zbierane przez teleskop STIX zbudowany przez Uniwersytet Nauk Stosowanych i Sztuki Północno-Zachodniej Szwajcarii (FHNW) z udziałem Centrum Badań Kosmicznych PAN. Przed nami kolejne obserwacje – Kampanii obserwacyjnych może być kilka w ciągu jednego obiegu Solar Orbitera wokół Słońca. Ten tryb prowadzenia obserwacji powoduje, że potrzebujemy trochę szczęścia, aby patrzeć na odpowiedni fragment tarczy słonecznej w odpowiednim czasie. Zwłaszcza w momencie maksymalnego zbliżenia do Słońca, gdy możemy dojrzeć najwięcej do tej pory niedostępnych szczegółów. Tym razem mieliśmy szczęście i zobaczyliśmy rozbłysk słoneczny wraz z erupcją włókna koronalnego. Jesteśmy przekonani, że to dopiero pierwsza z wielu publikacji jakie powstaną o tym rozbłysku. Obserwacje są rzeczywiście wyjątkowe i pozwalają na nowo spojrzeć na tajemnicze mechanizmy generujące rozbłyski słoneczne – podkreślają naukowcy. Źródło: ESA Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Zmiany w mózgach astronautów po powrocie z kosmosu. Rozciągają się, ściskają i zmieniają miejsce w głowie
Pobyt w mikrograwitacji prowadzi do szokujących zmian w funkcjonowaniu mózgu. Astronauci doświadczają rozciągania i ściskania wybranych struktur oraz zmian w objętości płynu mózgowo-rdzeniowego. Co siedzi w głowie Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego i z czym musi mierzyć się ze swoimi kolegami po powrocie na Ziemię?
Badania naukowców z Uniwersytetu Florydy ujawniają zaskakujące zmiany w mózgu astronautów po powrocie z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Odkształcają się przez mikrograwitację jeszcze bardziej, niż nam się wcześniej wydawało, a skutki mogą być poważne. Mikrograwitacja wpływa na deformację mózgu Na Ziemi to siła grawitacji utrzymuje mózg na określonym miejscu w czaszce. W kosmosie nie ma tego luksusu: w warunkach mikrograwitacji może się on swobodnie przemieszać w obrębie czaszki. Badania zespołu naukowców prowadzonego przez Rachel Seidler wykazały, że u astronautów dochodzi do przesunięcia mózgu ku górze nawet o około 2,5 mm. Wykorzystując rezonans magnetyczny (MRI) badacze zaobserwowali, że mózg nie tylko się przemieszcza, ale także niektóre jego obszary ulegają rozciąganiu lub ściskaniu. Zmiany te dotyczą zwłaszcza kory ruchowej, czyli struktury odpowiedzialnej za planowanie i wykonywanie ruchów. Mogą mieć konsekwencje dla równowagi czy koordynacji, co obserwuje się szczególnie po powrocie na Ziemię. Jak zbadano mózg astronautów? Zespół analizował dane uzyskane od 26 astronautów przed i po ich pobycie na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Dodatkowo zgromadzono 24 ochotników – nieastronautów – którzy wzięli udział w nietypowym eksperymencie. Przez 60 dni leżeli oni z głową skierowaną w dół pod kątem 6 stopni, by zasymulować wpływ mikrograwitacji na organizm. Badacze porównali wyniki MRI obu grup. Odkryto, że choć zmiany zachodziły w obu przypadkach, to były znacznie bardziej wyraźne u astronautów. Zależały także od czasu spędzonego w przestrzeni kosmicznej – im dłuższy pobyt, tym większe przemieszczenia w mózgu. Co dalej? Czy mózg wraca do normy po powrocie na Ziemię? Dobrą wiadomością jest to, że mózg w większości przypadków powraca do pierwotnej pozycji po kilku miesiącach na Ziemi. Jednak pełne konsekwencje długoterminowe zmian nie są jeszcze do końca poznane. Mózgi mogą wymagać specyficznej rehabilitacji. Wnioski z badań są szczególnie istotne w kontekście planowania skomplikowanych, długich misji – np. wyprawy na Marsa. Wiedza o zmianach w mózgu astronautów pomoże stworzyć bezpieczniejsze warunki podróży kosmicznych. Źródło: PNAS Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Pierwsza w historii ewakuacja załogi Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Scenariusz istnieje od ponad 30 lat!
NASA ogłosiła, że po raz pierwszy w historii czterech astronautów zostanie sprowadzonych wcześniej z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej (ISS) z powodu problemu natury medycznej. Zdaniem agencji nie doszło do sytuacji zagrażającej życiu załogi, mimo to zdecydowano się wdrożyć procedurę zaproponowaną długo przed zbudowaniem ISS.
Czteroosobowa załoga ISS Crew-11, która spędziła na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej już pięć miesięcy, zostanie w najbliższych dniach ewakuowana. NASA wszczęła procedurę ewakuacji ze względu na bliżej nieznane problemy natury medycznej jednego z członków załogi. Agencja nie podaje w tej kwestii szczegółowych informacji, powołując się na konieczność zapewnienia chorej osobie prywatności. Nie wiadomo, kto z ekipy astronautycznej zachorował ani jaki problem medyczny wystąpił. Jedyną informacją, jaką podał podczas czwartkowej konferencji prasowej nowy administrator NASA Jared Isaacman było, iż na ISS nie ma możliwości przeprowadzenia właściwej diagnozy oraz leczenia. – To nie jest awaryjna deorbitacja, choć mamy taką możliwość i regularnie trenujemy takie scenariusze – podkreślił Isaacman. Pięć miesięcy na orbicie Załogę Crew-11 tworzą astronautki i astronauci: Zena Cardman i Michael Fincke z NASA, Kimiya Yui z Japonii oraz Oleg Platonov z rosyjskiej agencji Roskosmos. Załoga przyleciała na ISS na pokładzie statku SpaceX Crew Dragon Endeavour 1 sierpnia 2025 r. Oznacza to, że ich misja zbliża się ku zakończeniu, co ułatwiło decyzję o wcześniejszym powrocie. – Zawsze robimy to, co najlepsze dla naszych astronautów. Misja Crew-11 osiągnęła już większość swoich celów, a start Crew-12 nastąpi za kilka tygodni. To dobry moment, jeśli statek jest gotowy, a pogoda sprzyja, aby sprowadzić załogę na Ziemię – dodał Isaacman. Decyzja była szybka. Problem medyczny pojawił się w środę. W związku z nim NASA zdecydowała o odwołaniu zaplanowanego na kolejny dzień spaceru kosmicznego. Wówczas również zaczęły pojawiać się informacje o możliwej ewakuacji załogi. Decyzję podjęto w czwartek w godzinach popołudniowych. Statystycznie ewakuacje powinny mieć miejsce raz na trzy lata Dr James Polk, szef medycyny NASA, wyjaśnił, że problem nie miał związku ze spacerem kosmicznym ani przygotowaniami do niego. – To nie jest kwestia operacyjna ani uraz związany z zadaniami. To po prostu problem zdrowotny, który stał się trudny do zdiagnozowania w warunkach mikrograwitacji – powiedział Polk. Według modelu statystycznego ewakuacja medyczna z ISS była tylko kwestią czasu – powinna zdarzać się średnio raz na trzy lata. Jednak pojawiła się po raz pierwszy po ponad 20 latach stałej obecności załogi na stacji. Należy podkreślić, że procedury ewakuacji zostały opracowane długo przed powołaniem do życia ISS. Dokument, który można określić jako podstawę procedury, NASA wystosowała już w 1989 roku. Dekadę później został włączony do dokumentacji metod działania w sytuacji awaryjnej. Metody te były przez lata modyfikowane i doprecyzowywane oraz regularnie testowane. Medycyna kosmiczna Przede wszystkim do stacji zawsze musi być zadokowany sprawny statek zdolny do szybkiego uruchomienia i ewakuacji załogi. W przypadku mniej poważnych problemów, statek ewakuacyjny może przez dobę służyć jako tymczasowe schronienie. Stan zdrowia astronautów jest nieustannie monitorowany. Na pokładzie znajdują się urządzenia diagnostyczne, takie jak USG, EKG, pulsoksymetry oraz podstawowy zestaw reanimacyjny, a także sprzęt do badań próbek biologicznych. Astronauci mają też stały kontakt wideo z lekarzami na Ziemi. Obecna sytuacja pokazuje, jak ważny jest rozwój medycyny kosmicznej. Ewakuacja chorej osoby w przypadku Księżyca byłaby już znacznie bardziej skomplikowana. A w przypadku Marsa powrót chorego na Ziemię na czas byłby kompletnie nierealny. Źródło: Space.com Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Lekarz w kosmosie będzie stać przed trudnym wyzwaniem. Kluczowy jest tu jego wiek
Szczyt możliwości zawodowych standardowego medyka przypada około 45–50 roku życia. Jednak podróż kosmiczna jest dla organizmu potężnym wyzwaniem, dlatego muszą w nią polecieć osoby stosunkowo młode – piszą Janusz Osarczuk (astrofizyk) i Marek Halembert (lekarz).
Spis treści: Medycyna to przede wszystkim praktyka Lekarz w kosmosie uwstecznia się Nagłe przypadki poza Ziemią Wiek astronauty a jego bezpieczeństwo Kto nas będzie leczył na Marsie? Mimo że od pierwszego lotu człowieka w kosmos minęło już ponad 60 lat, a medycyna kosmiczna zdołała w tym czasie zrobić olbrzymie postępy, to czynniki ryzyka zdrowotnego, wynikające z warunków panujących w przestrzeni kosmicznej, pozostają wciąż niezmienne. O ile bowiem statki kosmiczne stają się coraz bardziej nowoczesne, funkcjonalne, bezpieczne i – w pewnym sensie – komfortowe, o tyle środowisko, w którym operują, nie zmieniło swoich atrybutów. Próżnia kosmiczna, wypełniona po brzegi śmiercionośnym promieniowaniem i cechująca się brakiem ciążenia, nie stała się ani na jotę bardziej przyjazna dla człowieka. (...) Promieniowanie kosmiczne dzierży palmę pierwszeństwa wśród najważniejszych czynników ryzyka, z jakimi przychodzi się mierzyć każdemu żywemu organizmowi przebywającemu w przestrzeni kosmicznej. Osobiście uważamy, że jest ono największym zagrożeniem dla astronautów, dlatego też stanowi fundamentalne wyzwanie dla medycyny kosmicznej. Aby stać się lekarzem, należy odbyć kilkuletnie studia medyczne z praktycznymi zajęciami klinicznymi włącznie. Nie da się po prostu przeczytać fragmentu tekstu o jakiejś chorobie, aby móc ją leczyć. Żeby to robić, trzeba dokładnie poznać działanie poprawnie funkcjonującego organizmu (również na poziomie molekularnym), czyli szeroko pojętą fizjologię. Następnie zdobywa się wiedzę z patofizjologii. Ten termin oznacza zmiany chorobowe w źle funkcjonującym organizmie — są to mechanizmy i kolejne etapy choroby. Mechanizmy te mogą uszkodzić fizycznie poprawną anatomię, powodując trwałe lub tymczasowe zmiany — tym z kolei zajmuje się patomorfologia. Medycyna to przede wszystkim praktyka Ale to wszystko, oprócz staży przed- i podyplomowych, to tylko część aspektu bycia lekarzem. Prawdziwe kompetencje przychodzą wraz z doświadczeniem zawodowym. Dlatego też specjalizacje lekarskie robi się, pracując pod nadzorem najczęściej przez pięć lub więcej lat. Często odbywa się to w dużych szpitalach uniwersyteckich, które oprócz bardzo specjalistycznej kadry i sprzętu medycznego do leczenia i diagnozowania koncentrują przede wszystkim rzadkie i ciekawe przypadki chorobowe. Napotkanie na swojej drodze zawodowej wielu różnych sytuacji to esencja wiedzy medycznej. Lekarz po specjalizacji, startujący w życie zawodowe, często jest jeszcze z prozaicznych pobudek finansowych zmuszony dorabiać dyżurami. Jest to korzystne również ze względu na możliwość napotkania większej liczby nagłych przypadków chorobowych. W pilnej potrzebie pacjent zgłasza się bowiem nawet w nocy do lekarza dyżurnego. Jest to ważny element kształcenia zawodowego. Następnie do już doświadczonego lekarza, pracującego od wielu lat w swoim zawodzie, zgłaszają się pacjenci z coraz bardziej skomplikowanymi problemami, w miarę wzrostu renomy z czasem już wiekowego specjalisty. Dotychczasowe doświadczenia pokazują, że medycyna podwaja zakres swojej wiedzy co dziesięć lat. Tak naprawdę to nie ilość wiedzy jest problemem w podroży kosmicznej. Na kilku twardych dyskach można zabrać w kosmos ekwiwalent kontenera książek medycznych. Można nawet z opóźnieniem najdalej kilku godzin przesłać drogą radiową dowolne informacje. Istotna jest pewna „masa krytyczna” wiedzy, którą lekarz musi posiadać, aby dobrze funkcjonować, w razie potrzeby posługując się opinią kolegów lub biblioteką szpitalną. Każdy szpital ma do swej dyspozycji książki i prenumerowane czasopisma lekarskie. Wiedza ponadnormatywna jest więc w mniejszym stopniu istotna. Najważniejszy aspekt to zdolność kojarzenia faktów i dopasowania jednostki chorobowej do wiedzy, posiadanej lub zdobywanej. Doświadczenie odgrywa tu zaiste kluczową rolę. Kując, stajesz się kowalem. Lekarz w kosmosie uwstecznia się I tu mamy problem z kosmosem. Abstrahując od tak trudnych specjalizacji, jak pediatria, kiedy malutki pacjent nic nie powie, a w jej ramach jest się w pełni doświadczonym lekarzem dopiero po sześćdziesiątce, zazwyczaj szczyt możliwości zawodowych standardowego medyka przypada około 45–50 roku życia, w szczególności jeśli chodzi o specjalizacje instrumentalne, takie jak chirurgia. Starzenie się organizmu powoduje mniej pewną rękę po pięćdziesiątce. Na szczęście później chirurg kompensuje te ubytki doświadczeniem. Zaprzestanie pracy zawodowej z powodów zdrowotnych czy administracyjno-prawnych powoduje szybkie zawodowe uwstecznianie się lekarza. Lekarka po kilkumiesięcznej przerwie spowodowanej macierzyństwem czuje się niepewnie przez pierwsze 2–3 miesiące po powrocie do pracy, częściej konsultuje się z kolegami i do pewnego stopnia zachowuje się jak lekarz podczas formacji specjalizacyjnej. Trwa to aż do ponownego osiągniecia „prędkości podróżnej”, czyli pewnej rutyny zawodowej. Przyjmijmy teraz, że już znaleźliśmy czterdziestoletniego wysportowanego specjalistę, chętnego polecieć w kilkuletnią podróż kosmiczną. Oczywiście, musi się on poddać wielomiesięcznym szkoleniom, jakie przechodzi każdy astronauta. Przez ten czas nie praktykuje, czyli się uwstecznia. Załóżmy jednak, że trenując, jednocześnie jednak cały czas pracuje na pół etatu. Ale już podczas kilkuletniej podroży kosmicznej nie będzie miał takiej możliwości, a więc progresywnie będzie tracił pewną ilość umiejętności zawodowych. Nagłe przypadki poza Ziemią Ma to jeszcze istotniejsze znaczenie w specjalizacjach instrumentalnych, takich jak radiologia interwencyjna, w ramach której radiolog, patrząc na ekran, wkłada przez tętnicę udową cewnik, by dostać się do tętnic sercowych czy mózgowych, czy też gdzieś indziej. Jest to coś w rodzaju gry zręcznościowej. Gdy przestaje się grać, szybko traci się kompetencje. A właśnie takie umiejętności będą najbardziej przydatne. Można tym sposobem robić punkcje krwiaków czy ropni, leczyć zatory, krwotoki i tym podobne przypadki. Te bowiem przypadłości zdrowotne mogą częściej wystąpić w kosmosie, a radiologia interwencyjna jest mniej inwazyjna od klasycznej chirurgii. Powinna więc być szczególnie w kosmosie faworyzowana. Lekarze pracujący w dużych szpitalach w izbie przyjęć powinni więc być preferowani. Chirurg, anestezjolog, internista, radiolog, pracując na ostrym dyżurze, napotykają gwałtowne przypadki, również urazowe, a w znacznie mniejszym stopniu przewlekłe jednostki chorobowe. Te ostatnie są już zdiagnozowane wcześniej. Trudno sobie wyobrazić wysyłanie chronicznie chorych w kosmos. Dlatego też nagłe przypadłości będą stanowiły lwią część patologii w podroży międzyplanetarnej. Lekarz-astronauta będzie więc musiał szybko interweniować w pilnych przypadkach w kosmosie, postawić prędko w miarę trafną diagnozę i działać bez zwłoki. Oczywiste jest, że poprosi też przez radio kolegów specjalistów z Ziemi o opinię. Ta jednak, w zależności od oddalenia, przyjdzie z kilkugodzinnym nawet opóźnieniem, nie mówiąc już o wykonaniu zdalnie manipulacji, gdyż z racji opóźnienia czasowego będzie to niemożliwe. Wiek astronauty a jego bezpieczeństwo Ponieważ podróż kosmiczna jest dla organizmu potężnym wyzwaniem, muszą w nią polecieć osoby stosunkowo młode, czyli z umiarkowanym doświadczeniem zawodowym, ale za to w lepszej formie fizycznej. Starszy organizm rożni się od młodego niższą wydajnością, mniejszą tolerancją na czynniki zewnętrzne (i wewnętrzne), dłuższym okresem procesu zdrowienia, cięższym przebiegiem procesów chorobowych i, niestety, większą śmiertelnością. Jest to do tego stopnia prawdziwe, że przy niektórych patologiach, takich jak na przykład oparzenia, odejmuje się wiek pacjenta w latach od procentu poparzonej powierzchni, aby otrzymać procent pacjentów, którzy z dużym prawdopodobieństwem przeżyją tego typu uszkodzenie ciała. Łatwo obliczyć, że pięćdziesięcioletni pacjent mający ponad 50% poparzonej powierzchni ciała ma niewielkie szanse na przeżycie. Problem jest oczywiście bardziej złożony, zależy również od stopnia oparzenia, typu dotkniętej powierzchni, ogólnego stanu pacjenta i innych czynników, ale z grubsza przybliżenie jest trafne. Z powyższego przykładu wynika, że sześćdziesięciolatek wysyłany w kosmos to już starzec. Jakkolwiek jako lekarz byłby doświadczony! Ci którzy się interesują kosmosem, astronautyką, sportem, mało leczą z braku czasu na pracę i zdobywanie kompetencji, a ci którzy dużo pracują i są doświadczeni, są słabi i starzy. W tym miejscu, w ramach dygresji, warto wspomnieć, że dotychczas najstarszym astronautą był John Glenn, który przebywał na orbicie okołoziemskiej jako siedemdziesięciosiedmiolatek na pokładzie promu kosmicznego Discovery w 1998 roku, gdzie wykonywał między innymi czynności związane z Osteporosis Experiment in Orbit, OSTEO, dotyczącym osteoporozy w przestrzeni kosmicznej. Jednakże był to ten sam John Glenn, który 20 lutego 1962 roku odbył pierwszy amerykański lot orbitalny na pokładzie statku kosmicznego Mercury 6. Jego przykład nie jest więc do końca miarodajny, ponieważ od 21 roku życia był on pilotem w armii amerykańskiej, a w 38 roku życia dostał się do elitarnej grupy amerykańskich astronautów, którzy rozpoczęli przygotowania do lotów kosmicznych w ramach programu Mercury. Tak więc prawie do końca życia był on w bardzo dobrej kondycji zdrowotnej. Natomiast wysłanie w kosmos kogoś innego w jego wieku, kto wcześniej nie miałby zbyt wiele wspólnego z astronautyką czy chociażby lotnictwem w sensie praktycznym, mogłoby się skończyć tragicznie. Kto nas będzie leczył na Marsie? Do misji marsjańskiej powinien więc zostać zakwalifikowany lekarz-astronauta, a nie astronauta-lekarz. Chodzi o to, żeby nie był to zawodowy astronauta po przeszkoleniu medycznym (nawet dogłębnym), ale osoba, która ukończyła studia medyczne (a potem oczywiście przeszła pełny trening przed lotem wraz z zawodowymi astronautami). Co więcej, specyfika wyprawy marsjańskiej będzie generować wyższe prawdopodobieństwo powstania dolegliwości poważniejszych niż wymioty czy bóle pleców. Dlatego też na pokładzie statku lecącego na Marsa nie może się znaleźć internista, ale lekarz mający co najmniej dwie specjalizacje, raczej chirurg-anestezjolog. Musi on być przygotowany na udzielanie pomocy członkom załogi w sytuacjach awaryjnych. Jednym z pomieszczeń statku będzie więc ambulatorium wraz z niezbędnym sprzętem diagnostycznym, sprzętem podtrzymującym życie i sprzętem chirurgicznym. Niezwykle ważną kwestią będą też umiejętności i doświadczenie. Powinna to zatem być osoba, która ma za sobą nie mniej niż kilkanaście lat praktyki lekarskiej. Dobrym pomysłem byłaby również obecność lekarza w bazach kosmicznych, w których na stałe przebywałaby znaczna grupa ludzi. Wraz z rotacją załogi zmienialiby się także przedstawiciele medyczni, a celem byłoby zapewnienie stałej obsady tego stanowiska. Oprócz dobrze wyposażonego ambulatorium wskazana byłaby też izba chorych, zwłaszcza na stacjach z większą liczbą osób. Źródło: Artykuł jest fragmentem książki autorstwa Janusza Osarczuka i Marka Halemberta pt. „Czy powrócimy z Marsa? Czyli jak leczyć się poza Ziemią”, która ukazała się nakładem wydawnictwa Oficyna Naukowa. Tytuł, śródtytuły i skróty pochodzą od redakcji.
Pierwsza osoba z niepełnosprawnością poleciała na orbitę. Kosmiczna podróżniczka trenowała w Polsce!
Michaela Benthaus to pierwsza osoba poruszająca się na wózku, która poleciała w kosmos. Do tego wydarzenia przygotowywała się w polskim habitacie kosmicznym Lunares. Wzięła udział w pionierskim programie paraastronautycznym.
Spis treści: Co Michaela powiedziała po lądowaniu? Jej słowa mogą zaskoczyć Czy niepełnosprawność w kosmosie może być zaletą? Sprawdzili to w Polsce Dlaczego osoby z niepełnosprawnościami mogą być lepszymi astronautami? Michi kontynuuje wyjątkową tradycję kobiet z Lunares 20 grudnia 33-letnia Michaela Benthaus odbyła podróż do umownej granicy kosmosu, czyli linii Kármána. Wzniosła się w niebo na pokładzie rakiety New Shepard firmy Blue Origin. Chociaż wraz z nią poleciało pięć innych osób, uwaga mediów skupiła się właśnie na Benthaus. Michi, w wyniku tragicznego wypadku rowerowego, została sparaliżowana od pasa w dół i porusza się na wózku inwalidzkim. Mimo to przełamała traumę i nie poddała się przeciwnościom. Aktywnie działa w programach badawczych, których celem jest umożliwienie dostępu do kosmosu osobom z niepełnosprawnościami. Brała udział m.in. w projekcie ICAres-2: Hiper-sprawność i dostępność w przestrzeni kosmicznej, realizowanym w polskiej stacji badawczej Lunares. Co Michaela powiedziała po lądowaniu? Jej słowa mogą zaskoczyć – To było najfajniejsze przeżycie – powiedziała Benthaus po wylądowaniu na Ziemi. Dodała, że przez cały lot na wysokość ok. 100 km nad powierzchnią Ziemi nieustannie się śmiała. – Nigdy nie należy rezygnować z marzeń – podkreśliła. Chociaż krótki skok w kosmos, jaki oferuje swoim klientom Blue Origin, trudno porównać do komplikacji wynikających z długotrwałych misji kosmicznych, fakt, że pierwsza osoba poruszająca się na wózku przekroczyła umowną granicę kosmosu, jest prawdziwym przełomem. W okresie pierwszych lotów załogowych astronauci rekrutowani byli spośród hipersprawnych pilotów wojskowych. Jakiekolwiek ułomności fizyczne czy psychiczne automatycznie dyskwalifikowały kandydatów. Jednak lata programów załogowych pokazały, że hipersprawność nie jest niezbędna do pracy w kosmosie. Co więcej, w pewnych warunkach niepełnosprawność może stać się atutem. Czy niepełnosprawność w kosmosie może być zaletą? Sprawdzili to w Polsce Jeśli oglądaliście państwo filmy kręcone na pokładzie Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, z pewnością widzieliście astronautów poruszających się między modułami tylko za pomocą rąk. Łapią kolejne chwytaki i – „płynąc w powietrzu” – przemieszczają się w odpowiednie miejsce. Po prostu: w niemal zerowej grawitacji nogi nie są potrzebne. Wręcz przeciwnie – stanowią zbędny ciężar przy wynoszeniu, wymagają więcej kalorii, a co za tym idzie – więcej pożywienia. A w trakcie lotu ich funkcjonalność jest ograniczona. Właśnie takim zagadnieniom poświęcono dwie misje analogowe projektu „Parastronaut Analog Mission Project – ICAres”, realizowanego w stacji badawczej Lunares pod Piłą. Program został zaprojektowany przez dr. n. med. Aleksandra Waśniewskiego. – Michi Benthaus brała udział w drugiej edycji programu ICAres, na przełomie 2023 i 2024 roku – mówi dr Leszek Orzechowski, kierownik stacji Lunares. Dodaje, że Michi sama zgłosiła się do programu po zapoznaniu się z wynikami pierwszej misji. Program nie polega na trenowaniu osób z niepełnosprawnościami do warunków kosmicznych. Jego celem jest raczej wykorzystanie ich umiejętności w radzeniu sobie z ograniczeniami. – Można powiedzieć, że traktujemy naszych załogantów jako ekspertów w ich niepełnosprawności – wyjaśnia dr Orzechowski. – Taki ekspert może tworzyć realne procedury bezpieczeństwa na sytuacje krytyczne. I tak np. osoba niewidoma może skuteczniej opracować procedurę na utratę widzenia, niż widzący specjalista. Dlaczego osoby z niepełnosprawnościami mogą być lepszymi astronautami? W 2001 roku kanadyjski astronauta Chris Hadfield czasowo utracił wzrok w trakcie spaceru kosmicznego. Do jego hełmu dostały się drobiny lodu i amoniaku, co spowodowało chwilową ślepotę. Sytuacja była skrajnie niebezpieczna, a powrót do śluzy był możliwy tylko dzięki wielokrotnie ćwiczonym procedurom awaryjnym. Z problemami z widzeniem mierzyło się wielu astronautów. To właśnie takie incydenty sprawiły, że agencje kosmiczne zaczęły postrzegać niepełnosprawność jako potencjalny walor, a nie wyłącznie ograniczenie. Eksperci zauważają, że osoby z niepełnosprawnościami na co dzień funkcjonują w świecie pełnym barier, co czyni je bardziej elastycznymi, szybciej reagującymi i lepiej przygotowanymi do działania w warunkach kryzysowych. A w kosmosie, gdzie ograniczenia są normą, a procedury bywają zawodne, te kompetencje okazują się kluczowe. Historia pokazuje, że również pełnosprawni astronauci mogą nagle stracić część sprawności. W takiej sytuacji to właśnie osoby z niepełnosprawnościami często lepiej radzą sobie psychicznie i operacyjnie. Ich doświadczenie może zwiększać odporność całej załogi podczas długotrwałych misji. Dodatkowo, włączenie osób z niepełnosprawnościami do załóg kosmicznych prowadzi do projektowania bardziej intuicyjnych i bezpiecznych rozwiązań, które służą wszystkim członkom misji – niezależnie od ich fizycznych możliwości. Michi kontynuuje wyjątkową tradycję kobiet z Lunares Dodajmy, że Michaela Benthaus jest trzecią uczestniczką analogowych misji kosmicznych stacji Lunares, która poleciała w kosmos. Wcześniej granicę przestrzeni kosmicznej przekroczyły: dr Sian Proctor – uczestniczka prywatnej misji Inspiration 4, sponsorowanej i prowadzonej przez nowego dyrektora NASA, Jareda Isaacmana; Sara Sabry – która poleciała z firmą Blue Origin. Źródło: Blue Origin Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Archeologia kosmiczna. Czy ocalimy skarby ery kosmicznego wyścigu?
Ludzkość zostawiła w przestrzeni kosmicznej tysiące obiektów. Naukowcy i historycy zastanawiają się, czy tych najważniejszych z nich nie warto by sprowadzić na Ziemię.
Z pewnego punktu widzenia Vanguard 1 to kosmiczny śmieć: aluminiowa kula z antenami, którą Nikita Chruszczow drwiąco porównał do grejpfruta. USA wystrzeliły go w marcu 1958 r. Satelita przesyłał sygnały radiowe do maja 1964 r., po czym zamilkł. Do dziś pozostaje najstarszym na orbicie obiektem stworzonym przez człowieka. Śmieć czy skarb? Dla historyka kosmosu Matta Bille’a ten „grejpfrut” to jednak „jeden z najcenniejszych obiektów wczesnej ery kosmicznej”, który zasługiwałby na miejsce w Smithsonian Institution. Jak podkreśla, naukowcy mogliby się zeń wiele dowiedzieć o długotrwałej ekspozycji materiałów na warunki kosmiczne. Bille wraz z grupą inżynierów i historyków na konferencji Amerykańskiego Instytutu Aeronautyki i Astronautyki przedstawił plan hipotetycznej misji mającej sprowadzić Vanguarda na Ziemię. Pomysł wywołał dyskusję, ponieważ podważa zasadę in situ, czyli ochrony zabytków w miejscu ich istnienia, coraz częściej przyjmowaną również w archeologii kosmicznej. – Stare satelity trzeba zostawić tam, gdzie są – mówi Alice Gorman z Międzynarodowej Rady Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych. – W kosmosie są bezpieczniejsze, nie należą do żadnego kraju i można je badać za pomocą zdjęć czy teledetekcji. Bille zwraca jednak uwagę, że przestrzeń wokół Ziemi szybko się zapełnia. Na orbicie krąży już ponad 14 tys. satelitów, nie licząc odłamków. Dlatego jego zespół pyta w swoim artykule, czy powinniśmy kiedyś rozważyć sprowadzenie historycznych obiektów. I które z nich mogłyby na to zasługiwać. Wskazuje też 11 kolejnych kandydatów – każdy z nich to „pierwszy raz” w historii jakiegoś kraju lub przełomowa misja. Zabytkowe obiekty kosmiczne Vanguard 1 USA, wystrzelony 17 marca 1958 r. niska orbita okołoziemska Drugi amerykański satelita na orbicie (pierwszy, Explorer 1, spłonął w atmosferze w 1970 r.). Jego największym osiągnięciem było potwierdzenie na podstawie zmian w orbicie, że Ziemia nie jest idealną kulą, lecz wybrzusza się w okolicach równika. Łuna 1 ZSRR, 2 stycznia 1959 r. orbita słoneczna Przy „grejpfrucie” Vanguardzie była jak piłka do jogi. To pierwszy statek kosmiczny, który opuścił ziemskie pole grawitacyjne. Celem był Księżyc, ale minął go o jakieś 6 tys. km. Zamiast tego Łuna 1 jako pierwsza weszła na orbitę wokół Słońca. Pioneer 4 USA, 3 marca 1959 r. orbita słoneczna Pierwsza amerykańska sonda, która opuściła orbitę Ziemi. Również nie osiągnęła celu – minęła Księżyc zbyt daleko, by zrobić planowane zdjęcia. Przekazała jednak cenne dane o ziemskich pasach radiacyjnych. TIROS 1 USA, 1 kwietnia 1960 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy satelita meteorologiczny NASA. Dziś trudno wyobrazić sobie prognozowanie pogody bez takich urządzeń, ale wtedy ich przydatność stała pod dużym znakiem zapytania. TIROS 1, określany w kronikach filmowych jako „latające pudełko na kapelusze”, pokazał ich potencjał. Telstar USA, 10 lipca 1962 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy aktywny satelita komunikacyjny. Przesyłał obraz telewizyjny przez Atlantyk, aż został uszkodzony przez promieniowanie pochodzące z amerykańskiej próby nuklearnej na dużej wysokości. Działał tylko siedem miesięcy. Alouette 1 Kanada, 29 września 1962 r. niska orbita okołoziemska Kanada stała się trzecim krajem w kosmosie. Satelita przez 10 lat pracy przesłał ok. 2 mln pomiarów jonosfery – warstwy atmosfery odbijającej fale radiowe. Vela 1A i Vela 1B USA, 17 października 1963 r. wysoka orbita okołoziemska Wystrzelone tuż po podpisaniu traktatu o częściowym zakazie prób jądrowych. Ich zadaniem było wykrywanie eksplozji nuklearnych i określanie ich lokalizacji poprzez triangulację. Early Bird USA, 6 kwietnia 1965 r. orbita geostacjonarna Pierwszy komercyjny satelita komunikacyjny na orbicie stacjonarnej. Dzięki utrzymywaniu stałej pozycji umożliwiał ciągłą transmisję sygnału. To bezpośredni poprzednik satelitów, dzięki którym w latach 80. i 90. działała telewizja kablowa. Astérix Francja, 26 listopada 1965 r. niska orbita okołoziemska Pierwszy francuski satelita, a przy tym pierwszy, którego nazwano imieniem postaci z komiksu. Niestety uległ uszkodzeniu przy starcie i przesłał niewiele danych. Pioneer 6 USA, 16 grudnia 1965 r. orbita słoneczna Pierwsza sonda, która badała wiatr słoneczny i międzyplanetarne pole magnetyczne. Przekazywała dane dla NASA aż do lat 90. Vega ZSRR, 15 grudnia 1984 r. orbita słoneczna Projekt prowadzony wspólnie przez naukowców ze Wschodu i Zachodu. Sonda minęła Wenus, a następnie przeleciała przez gazową otoczkę komety Halleya.
Rosyjski kosmodrom uszkodzony po wspólnym starcie ze Stanami Zjednoczonymi. Co się stało w Kazachstanie?
Kosmos to jedno z ostatnich pól współpracy Stanów Zjednoczonych z Rosją po wybuchu wojny w Ukrainie. W zeszły czwartek trzyosobowa amerykańsko-rosyjska załoga wystartowała z rosyjskiego kosmodromu w Kazachstanie, jednak nie wszystko poszło zgodnie z planem. Astronauci są już na orbicie, ale co się stało na Ziemi i na czym polega ta niecodzienna kooperacja?
Rosyjska platforma startowa została uszkodzona w wyniku startu misji „Sojuz” z rosyjskimi i amerykańskimi astronautami na pokładzie. Rosyjski program kosmiczny od lat zmaga się z chronicznym brakiem funduszy i skandalami korupcyjnymi. Rosyjska myśl techniczna na podbój kosmosu Radziecki program kosmiczny przez lata był powodem narodowej dumy Rosjan. To jednak przeszłość: w ostatnich latach brak było spektakularnych sukcesów, a agencja Roskosmos jest obecnie w kryzysie. Odmianę przynieść miała misja „Sojuz” – to nazwa mająca dosyć jednoznaczne skojarzenia w Polsce – podczas której trzech astronautów: reprezentujący NASA Chris Williams oraz Siergiej Kud-Swierczow i Siergiej Mikajew z Roskosmosu wyruszyło na 8-miesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. I chociaż faktycznie udało im się tam dolecieć, to kosmodrom Bajkonur w Kazachstanie – z którego startowali – został poważnie uszkodzony. Koniec lotów z kosmodromu w Kazachstanie – Stwierdzono uszkodzenie szeregu elementów platformy startowej – poinformował Roskosmos w mediach społecznościowych. Przedstawiciele organizacji dodają, że części wszystkie uszkodzone części zostaną wymienione w najbliższej przyszłości. Mamy jednak doświadczenie w nietraktowaniu słów rosyjskich oficjeli zbyt poważnie. Rosyjscy blogerzy zajmujący się tematyką kosmiczną uważają, że Roskosmos przez dłuższy czas nie będzie mógł przeprowadzać startów w kosmos, a miejsce startu zostało uszkodzone bardziej poważnie, niż władze chcą przyznać. Czemu amerykańscy astronauci współpracują z Rosją? Chris Williams – przedstawiciel NASA na misji – wyruszył w kosmos z Rosjanami, by przeprowadzić badania naukowe i pokazy technologiczne, których celem jest przyspieszenie eksploracji kosmosu przez człowieka oraz poprawa życia na Ziemi. To amerykański fizyk medyczny. Pełni rolę inżyniera pokładowego i jest członkiem Ekspedycji 74. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej obecni są już astronauci NASA Mike Fincke, Zena Cardman i Jonny Kim, astronauta Japońskiej Agencji Eksploracji Aerokosmicznej Kimiya Yui oraz rosyjscy kosmonauci Siergiej Ryżykow, Aleksiej Zubricki i Oleg Płatonow. Chociaż wspólne loty nacji podbijających kosmos nie są niczym nowym, to jednak w ramach serii sankcji nałożonych na Rosję po ataku w 2022 roku wiele krajów zachodnich zakończyło współpracę z Roskosmosem. Nie należą jednak do nich Stany Zjednoczone. Źródła: Reuters, NASA Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Rakieta Falcon 9 SpaceX wyniesie pięć polskich satelitów. Wśród nich pierwszego satelitę Iceye dla Wojska Polskiego
Jeszcze nigdy nie zdarzyło się, by jednego dnia trafiło w kosmos aż pięć satelitów z polską flagą. Misja Transporter-15, realizowana przez rakietę Falcon 9 firmy Elona Muska SpaceX, wyniesie w kosmos satelity Iceye, SatRev i trzy satelity konstelacji PIAST.
Misja Transporter-15 miała polecieć w kosmos 26 listopada. Start zapowiedziany był na godz. 19.18, ale został odwołany. Najbliższy termin to piątek, 28 listopada. Dla pierwszego stopnia rakiety Falcon 9 będzie to już trzydziesty lot. Po separacji stopni pierwszy stopień Falcona 9 powróci na Ziemię i wyląduje na autonomicznej barce „Of Course I Still Love You” stacjonującej na Oceanie Spokojnym. W tym czasie drugi człon będzie kontynuował wznoszenie. Rakieta wyniesie ponad 100 satelitów Falcon 9 wyniesie łącznie 140 satelitów na orbitę heliosynchroniczną. Pośród wielu satelitów komercyjnych i naukowych będzie też pięć polskich urządzeń: trzy nanosatelity z polskiej konstelacji PIAST (Polish ImAging SaTellites) – przeznaczone do obserwacji optycznej Ziemi; satelita typu „mikro SAR” zbudowany przez firmę ICEYE – radarowy instrument obserwacji Ziemi podwójnego zastosowania; nanosatelita (6U) PW6U polskiej firmy SatRev – do obrazowania multispektralnego Ziemi i przetwarzania danych na orbicie. Iceye w służbie Wojska Polskiego Przeznaczony dla Wojska Polskiego satelita radarowy Iceye bazuje na technologii tzw. syntetycznej apertury. Może monitorować powierzchnię Ziemi niezależnie od pokrywy chmur, ponieważ te nie zakłócają obserwacji radarowych. Satelity radarowe Iceye znakomicie sprawdziły się podczas ubiegłorocznej powodzi na południu Polski, dostarczając cennych danych służbom ratowniczym. Ten konkretny satelita, zbudowany w rekordowym czasie sześciu miesięcy, ma pozwolić na ciągłą obserwację interesujących wojsko obszarów, w tym infrastruktury wojskowej, transportowej czy energetycznej. Pozwoli strzec z orbity naszych granic, a w razie wojny posłuży do rozpoznawania nieprzyjacielskich wojsk i śledzenia ich ruchu. Satelita powstał na specjalne zamówienie Ministerstwa Obrony Narodowej. Umowa zawarta pomiędzy polsko-fińską spółką Iceye a MON mówi o trzech satelitach SAR z możliwością rozszerzenia konstelacji do sześciu urządzeń. Liczba ta dawałaby Polsce dużą samodzielność obserwacyjną i możliwość skrócenia przerw między obserwacjami konkretnego obszaru. Przypomnijmy, że z satelitów Iceye korzysta już wojsko amerykańskie, ukraińskie, siły obronne Finlandii oraz holenderskie i brazylijskie siły powietrzne. Konstelacja PIAST Polska konstelacja trzech małych nanosatelitów PIAST ma prowadzić obserwacje optoelektroniczne. Będą to pierwsze całkowicie polskie urządzenia narodowego systemu satelitarnej obserwacji Ziemi, tworzonego na potrzeby Sił Zbrojnych RP. Konstelację budowało konsorcjum składające się z Wojskowej Akademii Technicznej, Creotech Instruments S.A., Centrum Badań Kosmicznych PAN, Sieci Badawczej Łukasiewicz – Instytut Lotnictwa, Scanway Sp. z o.o. oraz PCO S.A. Sam projekt został uruchomiony przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu SZAFIR. Jedną z części projektu było również uruchomienie w sierpniu tego roku segmentu naziemnego, czyli Centrum Kontroli Misji Satelitarnych WAT. Odpowiada ono za kontrolę satelitów i odbieranie danych. Jak podaje strona internetowa Wojska Polskiego, koszt konstelacji PIAST to 70 milionów złotych. Pierwotnie zakładano wyniesienie konstelacji w ubiegłym roku, jednak problemy związane z pandemią przesunęły zakończenie projektu o rok. Trzy satelity, o masie około 10 kg mają zademonstrować zdolności do pozyskiwania zobrazowań w rozdzielczości rzędu 5 m, prowadzenia manewrów orbitalnych, w tym lotu w formacji oraz do obniżenia wysokości orbity. O tym, czy pierwsza polska konstelacja satelitarna przetrze drogę do budowania polskich, autonomicznych zdolności satelitarnych na potrzeby sił zbrojnych, administracji publicznej oraz gospodarki, dowiemy się po uzyskaniu kontaktu z satelitami i wykonaniu założonych manewrów. Ostatnim polskim akcentem będzie nanosatelita firmy SatRev – PW6U. Ma służyć pozyskiwaniu danych na potrzeby rolnictwa i leśnictwa. Wrocławska spółka do tej pory z powodzeniem umieściła na orbicie już kilkanaście małych satelitów. Trzymamy kciuki za udany start! Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Perun wystrzelił prosto w niebo! Udany lot testowy polskiej rakiety suborbitalnej
W ostatnią sobotę z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce wystartowała mała polska rakieta suborbitalna Perun. Projekt rozwijany jest przez firmę SpaceForest, założoną przez pasjonatów kosmosu i technologii rakietowych.
Mierzy 11,5 metra długości, ma średnicę 45 cm i jest napędzana innowacyjnym silnikiem hybrydowym SF-1000, który wykorzystuje parafinę jako paliwo stałe oraz podtlenek azotu w roli utleniacza. Co ważne, rakieta Perun jest odzyskiwalna, co pozwala na znaczne obniżenie kosztów wynoszenia ładunków. A te stanowić mają głównie różnego rodzaju eksperymenty biologiczne i techniczne wymagające przetestowania w warunkach przeciążenia i wibracji powstałych podczas startu i lotu rakiety. Przekroczyć granicę kosmosu Docelowo rakieta ma mieć zdolność wynoszenia na wysokość 150 km, czyli 50 km powyżej umownej granicy kosmosu, ładunków o masie do 50 kg. Taki pułap zapewnienia możliwość prowadzenia krótkich, kilkuminutowych eksperymentów w warunkach kosmicznych i w mikrograwitacji. W dodatku dzięki możliwości odzyskiwania rakiety i jej ponownego użycia, koszty takich misji mogą znacząco spaść, otwierając drogę do częstszych i tańszych badań przestrzeni okołoziemskiej dla rodzimych uczelni i startupów. Testowy lot Peruna odbył się w sobotę 22 listopada ok. godziny 14. Godzinę startu podano na około 40 minut przed odliczaniem, zgodnie ze wcześniejszymi zapowiedziami firmy. – Podczas lotu udało nam się przetestować wiele systemów i eksperymentów. Wszelkie szczegóły poznamy wkrótce – powiedział Polskiej Agencji Prasowej przedstawiciel SpaceForest Marcin Sarnowski. Biologia w mikrograwitacji Wśród eksperymentów, jakie umieszczono na pokładzie Peruna, znalazły się: THOR 1/2 – analizujący wpływ przeciążeń dla prób biologicznych; THOT 2/2 – hodowla żywych komórek kostnych w mikrosystemach biologicznych; RESQ-Stab – badający stabilności siły zacisku opaski uciskowej RESQ w warunkach suborbitalnych; AstroFarms Kombucha – badania kultur SCOBY w warunkach lotu kosmicznego; nasiona Toraf – eksperyment badający wpływ ekstremalnych warunków startu i lotu na kiełkowalność nasion; PLUTONIC – test alternatywnego odbiornika czasu korzystającego z sygnału radiowego 225 kHz w warunkach suborbitalnych; zaawansowana elektronika SpaceForest. Sobotni test był trzecim lotem polskiej konstrukcji. Perun zaraz po Bigosie Perun to druga po suborbitalnym Bigosie seria rakiet firmy SpaceForest. Starty rakiet suborbitalnych gdyńskiej firmy odbywają się z Centralnego Poligonu Sił Powietrznych w Ustce, najlepszego w Polsce miejsca do tego typu testów. Przede wszystkim teren poligonu jest zamknięty i chroniony. Posiada 20-kilometrową strefę bezpieczeństwa oraz przestrzeń powietrzną wyłączoną z ruchu. Pozwala to realizować bezpieczne loty rakietowe i odzyskiwać ładunki badawcze z powierzchni Morza Bałtyckiego. Miejsce to od dawna wymieniane jest jako najwłaściwsze do ulokowania polskiego kosmodromu. Gdy kilka lat temu Polska podpisała list intencyjny z Virgin Orbit, który miał zapewnić współpracę w kwestii ulokowania w naszym kraju wyrzutni dla samolotu LauncherOne, właśnie poligon w Ustce został wytypowany jako najwłaściwszy dla takiej infrastruktury. Ten pomysł, niestety, przepadł, ale kto wie, czy wraz ze wzrostem zapotrzebowania na loty suborbitalne, polskie władze nie wrócą do niego. Jest to o tyle istotne, że Europa potrzebuje własnych rakiet i miejsc, z których mogą startować. Sobotni test rakiety Perun odbył się ze wsparciem Europejskiej Agencji Kosmicznej. Dzięki programowi ESA Boost! mającemu wspierać rozwój europejskich wyrzutni kosmicznych, SpaceForest otrzymało 2,4 miliona euro na rozwój rakiety Perun. Kwota ta ma zostać przeznaczona m.in. na modernizację komory spalania, demonstracyjne loty na wysokości 50 km, 80 km, 100 km i 150 km, rozwój mobilnej stacji tankowania, stacji naziemnej oraz systemu śledzenia/komunikacji. Sobotni udany lot był jednym z czterech wymaganych przez ESA. Źródło: SpaceForest Nasza autorka Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Pisze przede wszystkim o eksploracji kosmosu, astronomii i historii. Związana z Centrum Badań Kosmicznych PAN oraz magazynami portali Gazeta.pl i Wp.pl. Ambasadorka Śląskiego Festiwalu Nauki. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Jeden statek, dwóch chętnych. Chińscy astronauci utknęli na orbicie przez kosmiczne śmieci
Od piątku, 14 listopada 2025 r., trójka astronautów misji Shenzhou 21 jest uwięziona na pokładzie stacji kosmicznej Tiangong. Załoga nie ma czym wrócić na Ziemię: ich statek został użyty do powrotu poprzedników z misji Shenzhou 20. Wszystko przez kosmiczne śmieci.
Przy chińskiej stacji kosmicznej Tiangong pozostał przycumowany tylko jeden, uszkodzony statek powrotny. Został on na początku listopada trafiony przez mikrometeoryt, co doprowadziło do pęknięcia iluminatora (okna obserwacyjnego) pojazdu. Przyczyną kolizji był „drobny fragment kosmicznych śmieci”, jak poinformowała wówczas Chińska Agencja Załogowych Lotów Kosmicznych (CMSA) w oświadczeniu. Zamiana statków uwięziła chińskich astronautów na orbicie Jedyny sprawny statek został użyty do powrotu na Ziemię poprzedniej misji. Zamiana statków uwięziła załogę misji Shenzhou 21 na nieokreślony czas – wysłanie nadprogramowej, ratunkowej rakiety w kosmos to przedsięwzięcie niełatwe i czasochłonne. Do tego czasu załoga w składzie Zhang Lu, Wu Fei i Zhang Hongzhang, pozostanie na stacji. Urzędnicy CMSA twierdzą, że pracują nad wysłaniem zastępczego statku. Choć nie potwierdzono daty powrotu, według raportów lotniczych start zaplanowano na 25 listopada. Rakieta Długi Marsz 2F miałaby wynieść na orbitę pusty statek załogowy Shenzhou-22, który pierwotnie miał polecieć na stację Tiangong z kolejną załogą, dopiero w połowie 2026 roku. Eksperci obawiają się jednak, że coś może pójść nie tak w tzw. międzyczasie. Nie jest jasne, dlaczego cała szóstka astronautów (czy też, według chińskiej nomenklatury, taikonautów) z obydwu misji (Shenzhou 20 i 21) nie została utrzymana na stacji do czasu zapewnienia kompletu statków powrotnych. Astronauci utknęli na orbicie już drugi raz To zdarzenie jest już drugim przypadkiem w ciągu ostatnich 2 lat, kiedy astronauci utknęli na orbicie. W marcu astronauci NASA Butch Wilmore i Suni Williams wrócili bezpiecznie na Ziemię po tym, jak ich ośmiodniowa misja zamieniła się w dziewięciomiesięczny pobyt na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej. Stało się tak z powodu problemów technicznych ze statkiem Starliner. Kosmiczne śmieci to rosnące zagrożenie Jan Osburg, inżynier z RAND Corporation, stwierdził w rozmowie ze Space.com, że oba te wydarzenia są „poważnym sygnałem ostrzegawczym”. W miarę jak orbita Ziemi zapełnia się coraz większą ilością kosmicznych śmieci, ryzyko kolizji staje się coraz większym problemem. W 2021 roku odłamki uderzyły w Międzynarodową Stację Kosmiczną, uszkadzając część jej ramienia robotycznego. Kilka razy w ostatnich latach ISS musiała wykonywać manewry, aby uniknąć kolizji z kosmicznymi odpadami. Źródło: Science Alert Nasza autorka Magdalena Rudzka Dziennikarka „National Geographic Traveler" i „Kaleidoscope". Przez wiele lat również fotoedytorka w agencjach fotograficznych i magazynach. W National-Geographic.pl pisze przede wszystkim o przyrodzie. Lubi podróże po nieoczywistych miejscach, mięso i wino.