75 000 łososi uciekło z hodowli. Eksperci mówią wprost: to katastrofa
Szalejący po północnej Europie sztorm Amy niszczył infrastrukturę, pozbawiał mieszkańców prądu i paraliżował ruch lotniczy. Na tym nie koniec – kiedy na początku października uderzył w szkocki region Highlands, uwolnił z hodowli na wyżynach około 75 000 ryb i wypuścił je na otwarte wody zatoki Loch Linnhe. To jednak nie romantyczna opowieść o wielkiej ucieczce, a o zrujnowanym ekosystemie.
W wyniku sztormu Amy padły zapory morskie wielu hodowli łososia atlantyckiego, wypuszczając do otwartych wód dziesiątki tysięcy ryb hodowlanych. Zdarzyło się to w momencie, w którym populacja dzikiego łososia jest już w Wielkiej Brytanii uważana za zagrożoną i stale spada. Ucieczka niesie za sobą poważne konsekwencje dla równowagi ekologicznej. „Skazani na Highlands” Ucieczka ryb na tak dużą skalę może kojarzyć się z romantycznym powrotem na łono natury, ale rzeczywistość jest nieco bardziej mroczna: to problem nie tylko dla hodowców, ale także całego ekosystemu szkockich rzek i wybrzeża. Intuicyjnie mogłoby się wydawać, że tysiące ryb uwolnionych w niewoli wzmocnią populację dzikiego łososia, ale nic bardziej mylnego. Hodowlane łososie w niewielkim stopniu przypominają bowiem swoich dzikich kuzynów. To zwierzęta udomowione, hodowane w sposób selektywny przez dziesięciolecia – w efekcie wykształciły cechy, które przydają się w niewoli, ale nie pozwalają poradzić sobie „w naturze”. Obecnie rozsiewają je wśród populacji żyjącej w rzekach. Różnice pomiędzy łososiem hodowlanym a dzikim Chociaż dla laika dziki i hodowlany łosoś atlantycki mogą się wydawać podobne to, różnią się – i to bardzo. Zarówno na poziomie behawioralnym, jak i genetycznym. Szkockie łososie hodowlane pochodzą w 90% z norweskich linii i od lat 70. XX wieku są selektywnie krzyżowane pod kątem cech pożądanych w niewoli – podobnie jak owce, psy czy kury. Łosie hodowlane rosną szybciej, osiągają większą masę ciała, mają zmieniony cykl dojrzewania płciowego, nie potrafią skutecznie zdobywać naturalnego pokarmu (są przyzwyczajone do zjadania karmy) czy nie bronią się przed drapieżnikami. To wszystko sprawia, że mają one mniejsze szanse przeżycia poza farmą. Łososie z hodowli niszczą ekosystem Część z nich jednak przetrwa. I to, wbrew intuicji, może być najgorsze. Okazuje się bowiem, ze w niektórych rzekach Szkocji i Norwegii nawet 10% złowionych łososi pochodzi z hodowli. Jak to możliwe, skoro większość z nich powinna sobie nie poradzić? Gdy na wolność nagle zostaje wypuszczonych 75 000 osobników, części z nich udaje się dotrzeć do rzek i podjąć próbę tarła – szczególnie, jeśli ich ucieczka ma miejsce w porze rozmnażania ryb. Gdy krzyżują się one z dzikim łososiem, ich potomstwo przejmuje mieszankę cech rodziców, czyniąc młode ryby mniej przystosowane do naturalnego środowiska. Proces ten stopniowo niszczy integralność genetyczną dzikich populacji. Wato uzmysłowić sobie skalę problemu. Szacuje się, że populacja dzikiego łososia w Szkocji wynosi 300 000 osobników. Nagłe wypuszczenie 75 000 łososi hodowlanych podnosi jej liczebność o jedną czwartą. Badania Norweskiego Instytutu Badań Przyrodniczych potwierdza przy tym, że już przy udziale zaledwie 1% łososi hodowlanych w populacji dzikiej dochodzi do pogorszenia kondycji i spadku liczby potomstwa. Ryby uciekają nie tylko w Szkocji Sytuacja z północy Wysp Brytyjskich nie jest odosobniona. W 2023 roku podobny incydent miał miejsce w Norwegii, gdy podczas ucieczki do skandynawskich rzek przedostało się 27 000 hodowlanych łososi. Chociaż wyznaczono nagrody za łapanie uciekinierów, to wyłowienie ich okazało się bardzo trudne. Udało się odłowić jedynie kilka procent łososi. Niebezpieczeństwa związane z masową ucieczką ryb hodowlanych pokazują, że dotychczasowe środki zapobiegawcze są niewystarczające. Badania pokazują, że hodowlełososi są wyjątkowo narażone na ekstremalne zjawiska pogodowe, które zdarzają się coraz częściej. Otwarte siatki i pływające klatki zapewniające rybom dostęp do świeżej wody i tlenu są podatne na zniszczenia w wyniku burz czy sztormów. Coś w hodowli łososia atlantyckiego powinno się zmienić. To obecnie najcenniejszy ze wszystkich hodowlanych gatunków morskich, który w 2022 stanowił 18% światowej wartości produkcji akwakultury morskiej. Jego trzecim co do wielkości producentem jest zaś Wielka Brytania. Źródło: The Conversation, NINA, IUCN Red List Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Potworne łososie. Kilka milionów lat temu posiadały niezwykłą „broń”
Łososie żyjące kilka milionów lat temu w Pacyfiku były olbrzymie. Osiągały blisko 3 m długości i posiadały parę zębów, które wystawały z pyska niczym kły u guźców. Była to skuteczna i mordercza „broń”.
W tym artykule: Dni chwały łososia Zagadka rybich zębów Po co rybie „kły”? Łosoś to jedna najpopularniejszych ryb na półkach sklepowych i jest chętnie spożywana. Najczęściej możemy zakupić łososia hodowlanego, a zdecydowanie rzadziej – dzikiego. Z reguły łosoś hodowlany to łosoś atlantycki (norweski). Natomiast łosoś określany jako dziki jest jednym gatunków łososia pacyficznego. Jest to gatunek zagrożony wyginięciem. Dni chwały łososia Kilka milionów lat temu łososie żyjące w Pacyfiku nie tylko były liczniejsze, ale też zdecydowanie większe. Największe osobniki osiągają dziś zaledwie 1,5 metra, podczas gdy te prehistoryczne do około 2,7 metra. Z najnowszych analiz naukowców z USA i Kanady wynika, że dawne łososie nie tylko były gigantyczne, ale też doskonale „uzbrojone”. Swoje wnioski opublikowali na łamach „PLOS One”. Badacze przyjrzeli się wymarłemu, gigantycznemu gatunkowi Oncorhynchus rastrosus, który żył w północnoamerykańskim północno-zachodnim Pacyfiku kilka milionów lat temu. Ryba ta została po raz pierwszy opisana w latach siedemdziesiątych XX wieku. Jest to największy członek rodziny Salmonidae, jaki kiedykolwiek odkryto. Zagadka rybich zębów Naukowcy od początku zwrócili uwagę na duże przednie zęby Oncorhynchus rastrosus. Uważano, że były skierowane do tyłu. Ale był to tylko domysł, ponieważ skamieniałości zębów zostały znalezione oddzielnie od reszty czaszki. Doprowadziło to do nadania temu gatunkowi potocznej nazwy „łosoś szablastozębny”. Tymczasem taki wizerunek ryby okazał się fałszywy. Dzięki nowym skanom tomografii komputerowej (CT) i analizie różnych skamieniałości Oncorhynchus rastrosus zebranych na przestrzeni lat, naukowcy doszli do innej konkluzji. Dwa „kły” wystawały na boki z pyska ryby, podobnie jak to jest w przypadku… guźca z rodziny świniowatych. Dlatego naukowcy uważają, że należy przemianować ten gatunek z „łososia szablastozębnego” na „łososia z kolcami”. – Podkreślmy również, że zarówno samice, jak i samce posiadały ogromne, przypominające kły zęby. Dlatego przedstawiciele obu płci byli równie przerażający – komentuje jeden z autorów artykułu, prof. Brian Sidlauskas z Oregon State University. Naukowcy stworzyli ekologiczny plastik z nasienia łososia To już kolejny ekologiczny plastik. Ten według badaczy jest najbardziej zrównoważony. Po co rybie „kły”? Ryb nie kojarzymy raczej z kłami. W przypadku prehistorycznego łososia było jednak inaczej. Paleontolodzy uważają, że zęby Oncorhynchus rastrosus mogły być używane do obrony i walki z innymi łososiami kolczastozębnymi lub nawet jako narzędzia do kopania gniazd, gdzie składały swoje jaja. Możliwe jest też, że ryby używały ich jednocześnie do wielu czynności. – Od dziesięcioleci wiemy, że te wymarłe łososie ze środkowego Oregonu były największymi, jakie kiedykolwiek żyły. Odkrycia takie jak nasze pokazują, że prawdopodobnie nie były to łagodne olbrzymy – zauważa prof. Kerin Claeson z Philadelphia College of Osteopathic Medicine, która jest główną autorką publikacji. Jest jednak jedno zastrzeżenie. Zębiska te nie służyły do łapania zdobyczy (celem jej konsumpcji), bo wielkie łososie należały zapewne do grupy filtratorów. To oznacza, że żywić się miały głównie planktonem, czyli maleńkimi organizmami roślinnymi i zwierzęcymi unoszącymi się w oceanach. – Jestem zachwycony, że udało nam się nadać nową twarz gigantycznemu łososiowi kolczastozębnemu, przynosząc światu wiedzę z pola w Oregonie (stamtąd pochodzi część nowo analizowanych szczątków – przyp. red.) – konkluduje prof. Edward Davis, z University of Oregon i dyrektor Condon Collection w Muzeum Historii Naturalnej i Kulturowej na Uniwersytecie w Oregonie. Źródła: PLOS One, Otwarte Klatki. Nasz ekspert Szymon Zdziebłowski Dziennikarz naukowy, z wykształcenia archeolog śródziemnomorski. Przez wiele lat był związany z Serwisem Nauka w Polsce PAP. Opublikował m.in. dwa przewodniki turystyczne po Egipcie, a ostatnio – popularnonaukową książkę „Wielka Piramida. Tajemnice cudu starożytności” o największej egipskiej piramidzie.
Naukowcy stworzyli ekologiczny plastik z nasienia łososia
To już kolejny ekologiczny plastik. Ten według badaczy jest najbardziej zrównoważony.
W tym artykule: Alternatywa dla plastiku z nasienia łososia Które biotworzywa wybierać? Od początku plastik miał zmieniać świat. Ponad 100 lat od jego wynalezienia nie można powiedzieć, że nie ma wpływu na Ziemię, niestety. Nadmierna produkcja i zużycie plastiku coraz bardziej dotykają wodne ekosystemy. Naukowcy donoszą, że na pływające w morzach i oceanach przedmioty (np. siatki) szczególnie narażone są małe żółwie morskie. Wiele z nich nie dożywa roku. Zwierzęta dławią się wyrzucanymi do wody odpadami, które w reakcji z promieniami słonecznymi rozkładają się na tysiące szkodliwych związków chemicznych. Nie chcesz tego wiedzieć, ale niestety musisz: codziennie oddychasz mikroplastikiem Wnioski z nowego badania są przerażające – problem zanieczyczenia plastikiem stał się na tyle poważny, że jego mikrocząsteczki są regularnie obecne w cyklach atmosferycznych, krążac wo... Alternatywa dla plastiku z nasienia łososia Czy alternatywne tworzywo opracowane przez chińskich naukowców uratuje środowisko? Jednym z głównych składników plastikopodobnego materiału jest nasienie łososia. Jak to możliwe? Gdy dwie krótkie nici DNA łososia są połączone z inną substancją chemiczną pochodzącą z oleju roślinnego, powstaje żelowa, gąbczasta substancja nazywana hydrożelem. Po liofilizacji i usunięciu wilgoci hydrożel można formować w różne kształty. Naukowcy stworzyli już tą metodą między innymi kawałki puzzli. Tworzywa sztuczne na bazie oleju wymagają do produkcji ton ciepła i toksycznych substancji, a ich rozkład zajmuje setki lat. Choć są reklamowane jako nadające się do recyklingu, większość plastikowych przedmiotów trafia na wysypiska śmieci lub jest palona. W odróżnieniu od tradycyjnych tworzyw polistyrenowych, podczas produkcji nowego bioplastiku emisja dwutlenku węgla jest niższa o 97 proc. Alternatywny plastik również można recyklingować. Materiał rozkładają enzymy trawiące DNA. Jeżeli nie mamy ich w zasięgu ręku, możemy po prostu zanurzyć przedmiot z bioplastiku w wodzie, a wtedy z powrotem zmieni się w hydrożel. Dlatego właśnie tworzywo nie będzie najprawdopodobniej wykorzystywane do produkcji szklanek czy butelek. Przynajmniej na razie. Wolontariusze zebrali ponad pół tony śmieci na tatrzańskich szlakach Za nami kolejna, dziesiąta już edycja akcji Czyste Tatry ekoMałopolska. W sobotę na górskie szlaki wyszło ponad 2 tys. wolontariuszy. Które biotworzywa wybierać? Biotworzywa nie są sobie równe. Przykładowo te, które powstaję na bazie alg, skrobi kukurydzianej czy trocin pozostawiają niewielki ślad węglowy, ale ich produkcja nadal wymaga energii z paliw kopalnych. Badacze twierdzą, że materiał opracowany przez chińskich naukowców jest najbardziej zrównoważony w porównaniu do poprzednich. Z badań przeprowadzonych przez nowozelandzką firmę GNS Science wynika, że niektórzy producenci biotworzyw wprowadzają konsumentów w błąd. Po przeanalizowaniu 37 produktów oznaczonych jako ekologiczny plastik stwierdzono, że 19 z nich powstaje na bazie mieszanek ropy naftowej i bioproduktów. Szacuje się, że na Ziemi zalega około 6,3 miliarda ton plastikowych śmieci. Pomimo ograniczeń wodoodporności naukowcy mają nadzieję, że jeśli plastik wykonany z nasienia łososia wejdzie na rynek, pomoże w ograniczeniu odpadów z tworzyw sztucznych. Oprócz działań naukowych prowadzone są też inne próby walki z plastikiem. Francja na przykład wprowadza zakaz sprzedaży owoców i warzyw w plastikowych opakowaniach. Źródło: Journal of the American Chemical Society
Tajwańczycy zaczęli zmieniać imię na "Łosoś". Wiceszef MSZ zaniepokojony
Do tej pory to gwiazdy zza oceanu wiodły prym w wybieraniu oryginalnych imion dla swoich dzieci. Jabłko, Północ, Niedziela… lista nie ma końca. Ostatnio trend ten pojawił się na Tajwanie. Około 150 osób postanowiło nazwać się Łosoś.
W tym artykule: Mam na imię Łosoś Coraz więcej Łososi na Tajwanie W ostatnich dniach na Tajwanie doszło do tzw. "łososiowego chaosu". Dziesiątki młodych osób udały się do urzędów, aby oficjalnie zmienić imię, tak aby zawierało słowo "Łosoś". Nie jest to jednak nowa moda, a zasługa jednej z restauracji serwujących sushi. Mam na imię Łosoś Właściciele lokalu wymyślili niecodzienną promocję, w ramach której każda osoba mająca w imieniu lub nazwisku słowo "gui yu" (z chińskiego "łosoś") otrzyma darmowy posiłek dla siebie i pięciu znajomych na zasadzie "zjedz tyle, ile możesz". Mimo że promocja trwała zaledwie dwa dni, to o "łososiowym chaosie" zdążyły dowiedzieć się władze Tajwanu. Wiceszef MSW, Chen Tsung-yen, zaapelował nawet do młodych ludzi, aby przestali spontanicznie zmieniać imiona. – To tylko strata czasu i zbędna papierkowa robota. Mam nadzieję, że Tajwańczycy podejdą do tego bardziej racjonalnie – powiedział. Coraz więcej Łososi na Tajwanie Co ciekawe, zgodnie z prawem obowiązującym na Tajwanie, obywatele mogą zmienić swoje imię trzy razy w życiu. Lokalne media przeprowadziły wywiady z osobami, które skorzystały z promocji. Niektórzy zdecydowali się na wyjątkowo oryginalne zmiany w dowodach osobistych. – Zmieniłem imię, dodając znaki "Bao Cheng Gui Yu" – chwalił się student z miasta Kaohsiung. Obecnie mężczyzna nazywa się Wybuchowy Przystojny Łosoś. Inne ciekawe wybory to: Smażony Ryż z Łososiem czy Książę Łosoś. Pewien mężczyzna dodał do swojego nazwiska rekordową liczbę 36 nowych znaków, w większości związanych z owocami morza, w tym symbole kraba i homara. Jak widać, postanowił przygotować się na ewentualne kolejne promocje. Niektóre rodziny niemal w całości postanowiły zmieniać imiona. Tajwańczycy traktują to jako zabawę, większość z nich podkreśla, że zamierza szybko wrócić do swoich pierwotnych danych osobowych. Liberalne prawo pozwalające na trzykrotną zmianę imienia zgubiło niektórych Tajwańczyków. Pewien mężczyzna dopiero po nazwaniu się Łososiowym Snem dostał informację, że był to jego ostatni raz. Kolejna zmiana danych byłaby możliwa tylko w przypadku, jeśli ktoś z jego krewnych nosiłby właśnie takie nazwisko. To wydaje się jednak mało prawdopodobne.
W ciągu pół godziny z jednej sieci ekipa wyjęła jakieś 500 kg ryb. Reportaż z Kamczatki
Na rosyjski półwysep Kamczatka przybywają jedne z największych ławic łososi w basenie Pacyfiku, źródło pożywienia dla zwierząt i ludzi. Dziś te ryby potrzebują pomocy.
Na rosyjski półwysep Kamczatka przybywają jedne z największych ławic łososi w basenie Pacyfiku, źródło pożywienia dla zwierząt i ludzi. Dziś te ryby potrzebują pomocy. Kamczatka to ogromne ostrze lądu, które wystaje z kontynentalnej części północno-wschodniej Rosji, wcinając się w zimne morza. Dzikie miejsce, w którym niedźwiedzie brunatne i bieliki olbrzymie mają się świetnie dzięki diecie złożonej z tłustych ryb. Obwód Kamczacki (jak brzmi oficjalna nazwa regionu) zamieszkuje 350 tys. ludzi i oni także są w znacznym stopniu zależni od ryb. Prawdę mówiąc, trudno zrozumieć Kamczatkę, nie biorąc pod uwagę rodzaju Oncorhynchus – pacyficznych łososi sześciu gatunków (czawycza, nerka, keta, kiżucz, gorbusza i masu). 20 proc. populacji Północnego Atlantyku przybywa tu składać ikrę. Półwysep jest większy od Polski, ale ma zaledwie około 300 km utwardzonych dróg. Jego stolicą jest Pietropawłowsk Kamczacki, na południowo- wschodnim wybrzeżu, zamieszkiwany przez połowę 350-tysięcznej ludności półwyspu. Po drugiej stronie zacisznej zatoki znajduje się baza atomowych okrętów podwodnych Rybaczij, największa w Rosji. Miasto rozwinęło się jako jej zaplecze w czasach sowieckich, gdy cały półwysep był zamkniętą strefą militarną. Podróż do większości pozostałych miejsc na Kamczatce jest nadal trudna, jeśli nie ma się dostępu do wojskowego śmigłowca Mi-8. Jednak istnieje tu skromna sieć dróg żwirowych, a jedna z nich wije się w górę biegu wąskiej rzeki Bystrej, przez Góry Środkowe, do kompleksu budynków wylęgarni łososi Małki. Wylęgarnie na Kamczatce zaczęły działać w roku 1914, u schyłku epoki carów, ale ten obiekt założono zaledwie 30 lat temu. Przy wejściu ktoś powiesił plakat obwieszczający po rosyjsku: Natura stworzyła Kamczatkę jakby z myślą o rozmnażaniu łososia. Plakat wyliczał też kilka innych czynników, które temu sprzyjają: wieczna zmarzlina prawie tu nie występuje, opady są obfite, odpływ wód – dobry i stabilny. Ze względu na izolację Kamczatki od kontynentalnych systemów rzecznych w jej wodach występuje stosunkowo niewiele innych ryb słodkowodnych, dzięki czemu gatunki rodzaju Oncorhynchus nie muszą obawiać się konkurencji i drapieżników. Plakat mówił prawdę. Od strony fizycznej i ekologicznej jest to raj dla łososi. Niestety, to nie są jedyne czynniki, jakie mają wpływ na los tych ryb. Życie łososia jest trudne. Weźmy na przykład 1,2 mln sztuk narybku wypuszczanego każdej wiosny z wylęgarni Małki. Po pierwszym miesiącu wzrostu rybki mają od 10 do 15 cm długości i niełatwo im będzie przetrwać aż do dorosłości. Bardziej prawdopodobne jest, że wkrótce zginą. Zacznijmy od tego, że wylęgarnia leży o jakieś 140 km (z biegiem rzeki) od morza. Każdy maleńki łosoś musi spłynąć rzeką Bystrą do miejsca, gdzie wpada ona do większej, o nazwie Bolszaja. Unikając zagrożeń czekających w jej wodach, narybek stopniowo przechodzi w innego rodzaju stadium rozwojowe – smolt, zdolne rozpocząć życie w słonej wodzie. Z ujścia Bolszoj, na zachodnim wybrzeżu Kamczatki łosoś trafi w szerszy świat Morza Ochockiego, lodowatego, ale pełnego pokarmu akwenu pomiędzy półwyspem a kontynentalną Rosją. Potem przez dwa do pięciu lat (zależnie od gatunku) ryba musi krążyć po Morzu Ochockim albo ruszyć na południowy wschód i opłynąwszy czubek półwyspu, wydostać się na bezkres Oceanu Spokojnego. Może przepłynąć tysiące kilometrów, znajdując swój ulubiony pokarm (głównie małe kałamarnice i skorupiaki). Nawet jeśli łososie będą liczne, czekają na nie drapieżniki, konkurencja ze strony innych ryb oraz pozostałe wyzwania morskiego środowiska. Mogą na przykład zostać złowione na otwartym oceanie przez rybaków, używających ogromnych sieci dryfujących, które łapią wszystko, co znajdzie się na ich drodze. Jeśli ryba przeżyje te lata intensywnego pływania i żerowania, stanie się wielka, tłusta i silna. Na tym właśnie polega przewaga ryb anadromicznych (wędrownych, które składają ikrę w górze rzek) – ocean umożliwia im szybki wzrost. Zbliżając się do dojrzałości seksualnej, łosoś wyruszy w stronę domu na tarło, wykorzystując kombinację wyczucia pola magnetycznego i spolaryzowanego światła, aby znaleźć drogę powrotną na rzekę Bolszaja. Od jej ujścia popłynie w górę, kierując się węchem. Celem będzie znajoma Bystraja. W końcu dotrze do tych samych płycizn tego samego dopływu, którym wcześniej podążali jego rodzice. Każde dwie dorosłe ryby, które powrócą, złożą tysiące jaj. W przeciwieństwie do łososia atlantyckiego i większości pozostałych gatunków kręgowców łosoś pacyficzny rozmnaża się tylko raz, po czym umiera. Naukowcy określają organizmy rozmnażające się w ten sposób mianem gatunków semelparycznych. Kiedy już dorosłe osobniki trafią do strumienia, w którym dochodzi do tarła, śmierć następuje po seksie równie nieuchronnie jak trawienie po posiłku. To strategia, którą ewolucja kształtowała przez miliony lat, zestawiająca koszt każdej podróży na tarło z kosztem wysiłku reprodukcyjnego w celu maksymalizacji rozrodczego sukcesu. Mówiąc prościej: ponieważ prawdopodobieństwo, że jakakolwiek ryba przeżyje całą tę podróż dwa razy, jest niewielkie, łososie pacyficzne rozmnażają się na śmierć – przy pierwszej okazji, która się nadarza. Po co się powstrzymywać, skoro nie będzie następnej szansy? Żyją zatem według romantycznego, ale bezlitosnego scenariusza. Wskaźnik sukcesu jest niski, nawet w optymalnych warunkach. Cud łososia polega na tym, że w ogóle jakimkolwiek osobnikom udaje się przetrwać tak mozolny cykl, zwłaszcza że obecne warunki na rzece Bolszaja i jej dopływach są dalekie od optymalnych. Ludmiła Sacharowskaja, dyrektor wylęgarni Małki, jest ujmującą blondynką pracującą tu od wczesnych lat 80. Specjalizowała się w biologii w Irkucku, cieplejszym mieście w południowej części środkowej Syberii, zanim przeprowadziła się na wschód w poszukiwaniu lepszego życia. Przez prawie 30 lat obserwowała cykle tarła, wykluwania się i powrotu łososi. – Pamiętam, że 20 lat temu do tej rzeki przypływało mnóstwo ryb – powiedziała, kiedy w rześki letni dzień staliśmy w pobliżu jej pułapek na ryby w małym dopływie. Te pułapki były końcowym punktem dla gotowych do tarła dorosłych osobników, których ikra i sperma miały służyć za podstawę działania wylęgarni. – To były rozmaite gatunki. Teraz ich nie widuję – dodała. Jej zdaniem szczególnie poważny był spadek liczebności czawyczy, Oncorhynchus tshawytscha. To srebrzysta ryba o szerokim tułowiu, z fioletowawymi plamami na grzbiecie, największy z wszystkich gatunków łososi, nazywany czasem łososiem królewskim. Kiedyś czawycze przybywały wielkimi stadami. Dziś wylęgarnia Małki wypuszcza rocznie 850 tys. sztuk jej narybku (a także mniejszą liczbę nerki), ale powraca niewiele dorosłych osobników. Dlaczego tak się dzieje? Dwa rodzaje nielegalnego pozyskiwania – przełowienie (po rosyjsku pieriełow) przez licencjonowane firmy, które mają wyznaczone kwoty połowowe, ale bezkarnie je przekraczają, oraz kłusownictwo, uprawiane głównie ze względu na kawior. Problem kłusownictwa, w znacznej części kontrolowanego przez grupy przestępcze, przybiera katastrofalne rozmiary. Co rok odławianych jest w ten sposób ok. 55 tys. ton ryb. Władze najwyraźniej nie mają środków lub determinacji, by się tym procederem zająć. Do celu swojej podróży na rzece Bystrej docierają więc tylko te czawycze, które mają najwięcej szczęścia. – Możemy nieomal policzyć je na palcach – ocenia Sacharowskaja. Dorzecze Bolszoj jest tylko jednym z wielu rzecznych systemów na półwyspie, a ryby z tamtejszej wylęgarni nie są reprezentatywne dla całej populacji kamczackiego łososia. Gdzie indziej warunki są inne; zagrożenia, możliwości, przepisy, a nawet biurokratyczne struktury zmieniają się z roku na rok. Nad rzeką Koł, która też wpada do morza na zachodnim wybrzeżu, nie ma wylęgarni, nadbrzeżnej drogi ani (dotychczas) tragedii zdziesiątkowanych ławic. Koł to znakomite siedlisko, prawie nietknięte, obfitujące w łososie wszystkich sześciu gatunków. W zeszłym roku ponad 7 mln ryb wróciło tutaj na tarło, wypełniając rzekę tak, że miejscami były upakowane ciasno jak kostka brukowa. Koł wyróżnia coś jeszcze. Na mocy dekretu kamczackiego rządu z 2006 r. rzeka ta (wraz z pobliskim strumieniem) weszła w skład Regionalnego Eksperymentalnego Rezerwatu Łososia Koł-Kechta, pierwszego w świecie obszaru obejmującego całe dorzecze, ustanowionego z myślą o ochronie tej ryby. Na północnym brzegu wznosi się obecnie Biostacja Rzeki Koł, grupa prostych, drewnianych budynków służąca jako baza programu badawczego prowadzonego przez dwa państwa. Kierują nią Kirył Kuziszczin z Uniwersytetu Państwowego w Moskwie i jego amerykański kolega Jack Stanford z Uniwersytetu Stanu Montana. Kuziszczin, Stanford i ich zespół badają dynamikę ekosystemu rzeki Koł. Liczą, że uda im się odpowiedzieć na kilka istotnych pytań, m.in. ustalić, jak ważny jest łosoś dla zdrowia całego układu. Kirył Kuziszczin jest krzepkim mężczyzną z byczym karkiem i szelmowskim uśmiechem. Wychował się na wsi pod Moskwą. Mając cztery lata, złowił swoją pierwszą rybę i od tamtej pory jest zafascynowany wszystkim, co wiąże się z rybami. Jednym z głównych wniosków płynących z jego badań słodkowodnego środowiska naturalnego jest to, że rzeka to coś więcej niż tylko jej główne koryto. – Cały obszar zalewowy działa jak jeden organizm – wspomniał kiedyś podczas wieczornej rozmowy. Woda płynie nie tylko w korycie, ale także przepływa między poszczególnymi kanałami, zarówno na powierzchni, jak i w podziemnych warstwach wodonośnych. Liście z nadbrzeżnych drzew i krzewów wpadając do rzeki, stają się źródłem pożywienia i składników mineralnych dla wodnych owadów i drobnoustrojów; przewracające się do rzeki drzewa dostarczają schronienia rybom. – Wszystko jest połączone – stwierdził Kuziszczin. – Im szybszy wzrost drzew, tym więcej ich wpada do rzeki, tym więcej mamy siedlisk. Lecz składniki pokarmowe bezustannie znikają z górnych partii rzeki na skutek działania tej samej siły grawitacji, która ściąga w dół wodę, muł i inny materiał. Dlaczego zatem te wody nie stają się stopniowo jałowe? Powodem jest migracja milionów łososi w górę rzek, wyjaśnił mi Kuziszczin. Ryby przynoszą ze sobą substancje odżywcze, takie jak azot i fosfor, zgromadzone podczas lat spędzonych na morzu, i oddają ten cenny ładunek ekosystemowi, gdy ich ciała ulegają rozkładowi. Jednym z aspektów pracy Kuziszczina i Stanforda jest ocena ilości składników odżywczych dostarczanych do górnego biegu Kołu przez łososie. Naukowcy dokonują tego, sprawdzając poziom pewnego izotopu azotu, N-15, który jest stosunkowo rzadki w porównaniu z innymi formami tego pierwiastka, ale występuje znacznie obficiej w oceanach niż w rzekach. Wysokie stężenia N-15 w wodzie Kołu po tarle i zgniciu ciał łososi, a także w liściach wierzb i topól rosnących na brzegach, świadczy o tym, że to ryby przynoszą składniki pokarmowe w górę biegu. To sprzężenie zwrotne – twierdzi Kuziszczin. Jeśli łososie znikną, liście drzew zostaną pozbawione azotu. Tak samo mikroorganizmy i owady zjadające te liście. Cały ekosystem utraci substancje odżywcze, być może nawet w takim stopniu, że nie będzie w stanie utrzymać dużych populacji łososia, nawet gdyby wprowadzono je tutaj ponownie. Podczas roboczej wyprawy w górny bieg zobaczyłem na własne oczy, jak płodna jest rzeka Koł. Najpierw popłynęliśmy głównym kanałem, potem ruszyliśmy pieszo, przedzierając się przez obszar zalewowy gęsto porośnięty roślinami sięgającymi 3 m wysokości, ale kruchymi jak nać selera, w stronę bocznego kanału, gdzie zespół miał zbierać dane. Przodem szedł Kuziszczin, wycinając korytarz w zaroślach. To były głównie rośliny jednoroczne – osty, pokrzywy, barszcze, kwitnąca na biało wiązówka kamczacka, a także trochę traw i paproci, w tym kozibród łąkowy nazywany na Kamczatce szełomainikiem, które tworzą razem szybko rosnące zbiorowisko roślinne obszarów podmokłych. W końcu dotarliśmy do małego strumienia zasilanego przez źródło. Kiedy Kuziszczin i inni przygotowywali się do zbierania żyjących tam owadów, glonów i rybek, liści wierzb do badania poziomów azotu, a także do pomiarów głębokości i przepływów, zapytałem Stanforda: Co umożliwia wzrost tej całej roślinności przy tak krótkim sezonie wegetacyjnym, jaki tu panuje? – Mówiąc krótko, łosoś – odpowiedział. Łosoś wspiera także ludzki ekosystem. W pobliżu ujścia rzeki Bolszaja, w miasteczku Ust- -Bolszereck, miejscowy urzędnik Siergiej Pasmurow przyjął mnie w gabinecie. Pod zdjęciem Władimira Putina, spoglądającego surowo zza paprotki, Pasmurow przedstawił mi zarys miejscowej historii. Otóż przez całą epokę sowiecką Ust-Bolszereck był ośrodkiem rolniczym, bazą dla kilku wielkich gospodarstw państwowych, które hodowały bydło mleczne i uprawiały w szklarniach rzepę, pomidory oraz inne warzywa. Rybołówstwo też było ważne, działały tu dwa zakłady przetwórstwa ryb. Region zamieszkiwało około 15 tys. ludzi, z całego ZSRR – Ukraińcy, Białorusini, Syberyjczycy z Irkucka, a także rdzenni Kamczadale z ludu Itelmenów. Potem nagle nastąpił koniec Związku Radzieckiego, bez którego te wspierane przez państwo kolektywy rolnicze podupadły. Pojawiło się nieznane dotąd bezrobocie i liczba mieszkańców wyraźnie się obniżyła. Produkcja mleczarska spadła, zaczęło brakować warzyw. Pasmurow całą lawinę przemian w regionie podsumował jednym pojemnym słowem: razwaliłsia. Z braku innych możliwości rybołówstwo stało się tu główną dziedziną gospodarki. Łowienie ryb ma charakter sezonowy, a ponadto cykliczny – są lata lepsze i gorsze. Ale nawet w tych dobrych rzeka nie jest w stanie utrzymać wszystkich. Mimo to, jak powiedział mi Pasmurow, około 20 różnych firm i osób fizycznych ma obecnie licencje na połowy w okolicy. Liczba operatorów i kwoty połowowe są ustalane, aczkolwiek niezbyt rygorystycznie, przez Federalną Agencję Rybołówstwa. – W rezultacie ryb ubywa – stwierdził mój rozmówca. Z roku na rok ławice stają się mniejsze. Kłusownictwo też dokłada swoje. Bolszaja jest dużą rzeką, łatwo dostępną z drogi, a tym samym trudną do ochrony. A dostęp będzie jeszcze łatwiejszy, gdyż obecnie buduje się rurociąg do transportu gazu ziemnego z zachodniego wybrzeża do Pietropawłowska, który przetnie Bystrą i kilkanaście innych rzek (w tym Koł, pomimo jego statusu obszaru chronionego). Sam gazociąg może być czysty, powiedział Pasamurow, ale wybudowana wzdłuż niego droga stanie się zaproszeniem dla kłusowników, zwłaszcza tych, którym chodzi o kawior. Bo kawior, który łatwo zakonserwować, przewieźć i drogo sprzedać, jest tym, na co poluje większość kłusowników. – Solisz go, wkładasz do zbiorników i chowasz w lesie – stwierdził Pasamurow. Później ciężarówka albo nawet helikopter zabiera zawartość kryjówki. Banda kłusowników, łowiąc w sieci łososie zbliżające się do strumieni, w których odbywają tarło, otwierając im brzuchy, wyłuskując ikrę i odrzucając zwłoki ryb jako odpad, może w krótkim czasie dokonać ogromnych zniszczeń. Prawdopodobnie wśród ich hurtowych klientów znajdują się nawet duże zakłady przetwórstwa rybnego, które skupując nielegalnie zdobyty kawior, „piorą” go i sprzedają na otwartym rynku. To samo usłyszałem z innych źródeł, w tym od byłego kłusownika na rzece Koł, który wspominał, że zanim zaczęto chronić ten obszar, mała grupa była w stanie zebrać w ciągu sezonu aż pięć ton kawioru. Na rzece mogło być 15 takich grup, a każdy z ich członków zarabiał dziesięć razy więcej, niż uzyskałby jako łowiący legalnie rybak. Wystarczy trochę arytmetyki, by przekonać się, że 75 ton bezprawnie pozyskanej ikry łososia (masa jajeczek stanowi 20 proc. wagi ciała samicy) urasta do 375 ton nielegalnie zabitych ryb. Szczątki tych łososi zostawia się niedźwiedziom i innym padlinożercom. Owszem, na krótką metę przynosi to korzyść ekosystemowi, ale żaden łosoś przechwycony w ten sposób nie pozostawia potomstwa umożliwiającego odbudowę ławic. W dolnym biegu Bolszoj zobaczyłem połowy łososia prowadzone w sposób legalny. Był chłodny lipcowy poranek. Kilkunastu mężczyzn w woderach, wełnianych czapkach i gumowych rękawicach stało w pogotowiu, podczas gdy motorówka przeciągała sieć przez rzekę, skręcając stopniowo w dół, aż wreszcie dobiła do tego samego brzegu, zamykając w wodnej zagrodzie setki nerek i kiżuczy. Mężczyźni zaczęli podciągać sieć w górę rzeki, zaciskając jej pierścień na płyciznach i zaganiając łososie na żwirową plażę. Ryby, wielkie i srebrzyste (wciąż jeszcze niepoczerwieniałe tak jak te, które docierają na tereny tarła), rzucały się zaciekle, aż w końcu nie mogły się ruszyć. Mężczyźni chwytali je kolejno za ogony i wrzucali na łódź transportową. W ciągu pół godziny z jednej sieci ekipa wyjęła jakieś 500 kg ryb. W którymś momencie jeden z mężczyzn uniósł za ogon ładnie wyglądającą rybę i wrzucił ją z powrotem do rzeki. Powiedziano mi, że to samica płynąca w górę rzeki, by złożyć ikrę, więc nie chcieli jej zabijać. Przynajmniej ta jedna ryba mogła zrealizować swoje reprodukcyjne możliwości. Na długo przedtem, nim rosyjscy mieszkańcy Kamczatki (którzy są imigrantami i potomkami imigrantów) zaczęli uważać połowy łososia za filar swojej gospodarki, lud Itelmenów i inni rdzenni Kamczadale rozwinęli wokół tej ryby praktyki kulturalne, religijne i gospodarcze. Zwłaszcza Itelmeni zakładali osady na brzegach rzek, gdzie odławiali łososie za pomocą pułapek i jazów. Suszyli różowe mięso, wędzili je, rybie głowy poddawali fermentacji w beczkach. – Te przefermentowane głowy miały dużo witamin – powiedział mi członek rady starszych Itelmenów. – Oczyszczały żołądek i usuwały złe rzeczy z ciała. Itelmeni czcili nawet boga zwanego Chantaj, którego wyobrażeniem była pół ryba, pół człowiek. Jesienią ludzie ustawiali wysoki, drewniany posąg Chantaja twarzą do rzeki, składali mu ofiary, po czym obchodzili święto połowów, dziękując za ryby, które przypłynęły, i błagając o następne. Wskrzeszona forma tego prastarego święta jest odprawiana każdego roku na zachodnim wybrzeżu w Kowranie, wiosce, która jest dziś stolicą itelmeńskiego życia. Jej mieszkańcy nadal łowią tradycyjnymi metodami. Irena Kwasowa, itelmeńska aktywistka, którą poznałem w niewielkim biurze przy jednej z uliczek Pietropawłowska, powiedziała mi, że sowiecka polityka wymagała, aby ludzie ze wsi, także jej matka, opuścili swoje odległe osady i gromadzili się w ośrodkach takich jak Kowran. Tam czyniono z nich pracowników spółdzielczych gospodarstw rolnych lub spółdzielni rybackich, skazując na egzystencję bardzo odmienną od tej, którą, przyzwyczajeni do niezależności i utrzymywania się z ziemi, prowadzili dotąd. Co prawda Itelmenów zwolniono z podatków, a państwo kupowało zbierane przez nich paprocie i jagody po uczciwych cenach. Jednak w czasach stalinizmu zaczęło się wyszukiwanie „wrogów ludu”. Ludzie anonimowo donosili na sąsiadów, czasami tylko z powodu osobistych urazów. Pradziadek Kwasowej był jedną z ofiar takich donosów. Ten dumny myśliwy i rybak został aresztowany i wysłany do obozu w rejon Kołymy, gdzie zmarł. Rodzina Kwasowej przestała się wtedy kontaktować nawet między sobą, by uniknąć podejrzeń. W latach 70. sowiecki reżim stał się mniej złowrogi, ale bardziej zbiurokratyzowany i równie obojętny na los ludzi. Przybywający na Kamczatkę z południa kraju otrzymywali dobre posady, podczas gdy Itelmeni byli spychani na margines. Pieriestrojka Gorbaczowa, po której nastąpił rozpad państwa, a po nim dzika prywatyzacja, dopełniły procesu wywłaszczania rdzennych ludów z ziem, wód i zasobów. Jednym z przejawów tego procesu jest fakt, że Itelmeni muszą konkurować z komercyjnymi rosyjskimi firmami o kwoty połowów łososia. Lud ten liczy zaledwie około 3500 osób, co stanowi 1 proc. ludności Kamczatki. Oleg Zaporocki, itelmeński przywódca, powiedział mi, że urzędnicy, którzy ustalają te kwoty, są hojni dla firm należących do ludzi z zewnątrz, zaś miejscowym przypadają ilości zbyt małe do utrzymania się przy życiu. Te firmy zatrudniają paru Itelmenów, ale zwykle na gorzej płatnych stanowiskach. Niektórzy Itelmeni chcieliby też założyć własne spółdzielnie połowowo-przetwórcze, co zapewniłoby społeczności przychody i powstrzymało ludzi przed wyjazdami. Sam Zaporocki wszedł w spółkę z innymi, aby kupić dieslowski generator do zamrażania ryb, co ma być jego pierwszym krokiem do uzyskania własnego miejsca na rynku. – Jeżeli nie stworzymy jakichś małych przedsiębiorstw, te osady nie przetrwają – powiedział. Jak dotąd urzędnicy odmawiają przyznania kwot połowowych na komercyjną skalę lokalnej grupie Zaporockiego i wszystkim innym. Po drugiej stronie Pacyfiku ławice Ameryki Północnej (na południe od Alaski), niegdyś ogromne, zostały wyniszczone przez budowę zapór, pobieranie wody do nawadniania, nadmierne połowy, zanieczyszczenia rolnicze i inne formy degradacji siedlisk. Ponadto doszło u nich do osłabienia genetycznego przez uzależnienie od wylęgarni. Mieszkańcy Kamczatki mają szansę uniknąć tych błędów. To powód, dla którego Fundacja Dzikie Ryby i Różnorodność Biologiczna (WFBF) z Kamczatki i jej amerykański partner Ośrodek Dzikiego Łososia (WSC) służyły pomocą i wsparciem, gdy władze Kamczatki tworzyły Eksperymentalny Rezerwat Łososia Koł-Kechta. Dlatego popierają teraz ambitną wizję utworzenia kolejnych takich obszarów – na rzekach Utchołok, Obłukowina, Krutogorowa, Kołpakowa, Opała oraz Żupanowa – z których każdy ma obejmować nie tylko samą rzekę, ale całe jej zlewisko, łącznie ze strumieniami w górnym biegu, gdzie odbywa się tarło łososi, oraz środowiskiem lądowym. Ta sieć uczyniłaby z Kamczatki największy i najśmielszy na świecie eksperyment w dziedzinie ochrony łososia. I to się może udać – o ile długofalowe, uczciwe zarządzanie i egzekwowanie prawa zdołają zatriumfować nad pogonią garstki cwaniaków za szybkim zyskiem. Nie zapomnę jednak tego, co Ludmiła Sacharowskaja powiedziała mi, gdy staliśmy na brzegu strumienia w wylęgarni Małki. Po 25 latach pracy przy wylęganiu narybku, wypuszczania go do rzeki i obserwowania, jak powraca coraz mniej dorosłych osobników, stała się cyniczna. Marzyła o przejściu na emeryturę. Owszem trwają teraz reformy, a w każdym razie mówi się o nich. Ale to pozory. Kłusowanie jest łatwe. Istnieją całe osady pełne ludzi, którzy mogliby poszukać legalnej pracy, ale tego nie robią; przebiedują zimę, czekając na lato, gdy będą mogli nielegalnie łowić łososie. Czy za czasów sowieckich sprawy miały się lepiej? Sacharowskaja zastanawia się przez chwilę: – Lepiej dla ryb. David Quammen, 2010
Łosoś z genami czawyczy, czyli pierwsza ryba GMO
Modyfikowane soja i kukurydza są w USA w sprzedaży już od lat 90. XX w. Być może wkrótce dołączy do nich pierwsze genetycznie zmodyfikowane zwierzę – AquAdvantage.
Wyhodowana przez kanadyjskich naukowców ryba to łosoś atlantycki z dwiema modyfikacjami w jego DNA. Wprowadzono doń gen hormonu wzrostu pobrany z pacyficznej czawyczy oraz materiał genetyczny z węgorzycy, dzięki któremu ów hormon wzrostu wytwarzany jest stale. Modyfikowany łosoś jest bezpłodny, płci żeńskiej, szybko osiąga swoją maksymalną masę i można go hodować w naziemnych zbiornikach. – Technologia modyfikacji genetycznych może być zastosowana w innych gatunkach zwierząt, co pomoże rozwiązać problem głodu na świecie – mówi rzecznik producenta Dave Conley. – Mimo to wiele korzyści, jakie daje, jest ignorowanych, a nawet dyskredytowanych – dodaje. (Przeczytaj też: Co oprócz GMO? Jedzenie przyszłości) Agencja Żywności i Leków jeszcze się nie zgodziła, by modyfikowane ryby trafiły na rynek. Jeżeli to nastąpi, „konsumenci wyrażą swoją opinię na ich temat, głosując własnymi pieniędzmi” – mówi George H. Leonard z organizacji Ocean Conservancy. Catherine Zuckerman
W Norwegii dobiega końca nieszablonowy styl życia.
Lofoty, wyspy na północy Norwegii, zawsze były odrębnym światem. To podobny do półwyspu łańcuch dzikich, skalistych skrawków lądu wcinający się w Morze Norweskie za kołem podbiegunowym. W skandynawskim folklorze długi grzbiet lofockich gór był uznawany za ulubione miejsce trolli i walkirii – panien, które odprowadzały poległych wojów do Walhalli – a tutejsze fiordy stanowiły dramatyczne tło dla niektórych najwspanialszych sag wikińskich. W letni poranek drewniana łódź sunie po gładkiej tafli Vestfjorden, a jej kilwater marszczy obraz okolicznych gór odbijających się w wodzie. 69-letni szyper Jan Bjørn Kristiansen pływa po tych wodach od ponad 50 lat, z czego ostatnie 40 na tym samym stateczku, który też nazywa się Jan Bjørn. To stosowna nazwa, bo ów człowiek i łódź mają wspólne typowo norweskie cechy – upór, praktyczność, mocną budowę. No i blizny, pamiątki po latach ciężkiej pracy na morzu. W ciągu letniego sezonu polowań Kristiansen uśmierci harpunem jakieś 30–40 płetwali karłowatych, rozbierze ich tusze na pokładzie i sprzeda mięso na nabrzeżu miejscowym handlarzom. Pomimo międzynarodowego moratorium na komercyjne wielorybnictwo Norwegowie tacy jak Kristiansen nadal polują na płetwale karłowate – aczkolwiek z powodów praktycznych robią to tylko na norweskich wodach terytorialnych. Przez pięć dekad pracy wielorybnika Kristiansen przetrwał wiele sztormów, zarówno na morzu, jak i na lądzie. Przetrzymał niebezpieczne lata ekowojen, kiedy aktywiści dokonywali sabotaży i zatopili pewną liczbę lofockich łodzi wielorybniczych. Kilka lat temu przeżył przerażający wypadek na pokładzie, kiedy to działo harpunnicze eksplodowało, miażdżąc mu lewą rękę i nieomal zabijając. W następnym sezonie znowu polował na wieloryby. Jednak tego spokojnego letniego poranka, sterując w stronę starej stacji wielorybniczej, Kristiansen widzi zbliżający się koniec nie tylko własnej kariery, ale całego stylu życia. Jego łódź imienniczka jest jedną z zaledwie 20, które wypłynęły w tym sezonie na połów. Nie da się tego porównać z prawie 200 jednostkami pracującymi na wodach północnej Norwegii pod koniec lat 50., kiedy Kristiansen poznawał smak wielorybnictwa jako marynarz pokładowy. Przyczyną tego schyłku nie jest brak wielorybów ani nawet polityczne komplikacje wokół wielorybnictwa, tylko coś znacznie bardziej prozaicznego i niepowstrzymanego – norweskie dzieci, także te, które wychowały się w morskiej twierdzy Lofotów, po prostu nie chcą już być wielorybnikami. Nie mają też ochoty walczyć ze wzburzonym zimowym morzem, aby zbijać fortunę na połowach dorsza, jak ich przodkowie czynili od wieków. Zamiast tego marzą im się bezpieczniejsze posady ze stałą pensją gdzieś w odległych miastach albo w przybrzeżnym górnictwie naftowym, dlatego masowo opuszczają swe wyspiarskie społeczności. W takim obrocie spraw jest coś ironicznego. Nie tak dawno bowiem Lofoty przyciągały młodych i ambitnych. W powieści Ostatni wiking, młodzieńczym dziele z 1921 r., norweski pisarz Johan Bojer nazwał legendarny łańcuch wysp krainą na Oceanie Arktycznym, którą wszyscy chłopcy z wybrzeża pragnęli kiedyś odwiedzić, krainą, gdzie dokonywano wyczynów, zarabiano krocie i gdzie rybacy ścigali się ze śmiercią. Każdego roku przez kilka miesięcy miliony atlantyckich dorszy migrują na południe z Morza Barentsa, aby składać ikrę pośród raf i płycizn Lofotów. Od ponad tysiąca lat rybacy przybywali tutaj tłumnie, by czerpać z tej żyły złota. Niezależnie od faktu, że okoliczne wody są jednymi z najbogatszych łowisk świata, natura pobłogosławiła wyspy klimatem, który niemal idealnie nadaje się do suszenia ryb na świeżym powietrzu. Powstający w ten sposób sztokfisz, trwały i pożywny, pozwalał wikingom odbywać długie podróże i w średniowieczu stał się najbardziej intratnym towarem eksportowym Norwegii. Ogromne bogactwo drzemiące w handlu suszonym dorszem, a także perspektywa szybkiego zdobycia majątku przez każdego, kto miał łódź, odwagę i odrobinę szczęścia, przyciągały tysiące śmiałków. Ziarniste zdjęcia z lat 30. XX w. ukazują porty Lofotów pełne łodzi. Dziś pracę tych licznych małych jednostek wykonują trawlery firm rybackich z południa, które przechwytują i przerabiają znaczną część połowów. Małe łodzie, które przywoziły swoją zdobycz miejscowym kupcom i utrzymywały przy życiu lofockie wioski, stały się zagrożonym gatunkiem. Dorsz jest tu nadal, wciąż przypływa milionami i stanowi lukratywny biznes, jednak w miarę jak starsi rybacy wyprzedają swój sprzęt i przechodzą na emeryturę, firmy połowowe przejmują ich kwoty za duże pieniądze. A tym synom rybaków, którzy chcą nadal prowadzić rodzinne interesy, często na drodze stają koszty zakupu łodzi i opłaty za kwoty połowowe – zazwyczaj wynoszące trzy czwarte miliona dolarów. – Banki nie chcą ci pożyczyć takich pieniędzy, kiedy masz tyle lat co ja – mówi 22-letni Odd Helge Isaksen, który mimo wszystko zamierza kontynuować tradycję Lofotów i zostać rybakiem. Jest mieszkańcem Røst, zżytej wyspiarskiej społeczności w samym sercu łowisk dorsza, i wdziera się do branży z mozołem, pływając otwartą łodzią i wciągając na nią pojedynczo dorsze łowione na linki, prawie tak samo, jak jego wikińscy przodkowie czynili tysiąc lat temu. Takie poświęcenie jest rzadkie. W ciągu ostatnich dziesięciu lat tylko Isaksen i jeszcze jeden młody człowiek z Røst wybrali zawód rybaka. – Jestem jednym z nowych wikingów – żartuje Isaksen pewnego przejmująco chłodnego zimowego wieczoru, kiedy płynie do portu po długim dniu na morzu. Dociera tam w kilka godzin po powrocie reszty floty, ale jego łódka jest wyładowana po brzegi setkami kilogramów dorsza. Kiedy jedną ręką steruje łodzią, a drugą aktualizuje swoje konto na Facebooku, z jego iPoda rozbrzmiewa Black Sabbath. – Koledzy ze szkoły podśmiewają się z tego, że postanowiłem zostać rybakiem – mówi. – Ale pieniądze, które zarabiam, z pewnością robią na nich wrażenie. Komercyjne wielorybnictwo na Lofotach pojawiło się późno w porównaniu z połowami dorsza i ich tysiącletnią historią. – Polowania z łodzi były nieznane za czasów mojego dziadka – wspomina Oddvar Bernsten, liczący obecnie 83 lata, ostatni żyjący mieszkaniec swej rybackiej wioski. – Po prostu łodzie były za małe. Czasami wieśniacy mogli zabić wieloryba z brzegu, jeśli podpłynął za blisko, ale uważano to za szczęśliwy traf. Kiedy komercyjne wielorybnictwo dotarło wreszcie do Norwegii, dokonało tego z hukiem – dosłownie. W latach 60. XIX w. Svend Foyn, norweski magnat żeglugowy i wielorybniczy, wymyślił działo harpunnicze. Ten wynalazek zmienił reguły gry i wypchnął Norwegię na czoło państw wielorybniczych. Jednak norwescy rybacy obwiniali nową branżę o słabe połowy w następnej dekadzie, gdyż uważano, że wieloryby ściągają ławice ryb w pobliże brzegu, gdzie mogły je chwytać małe łodzie. Po szeregu zawziętych sporów między rybakami i wielorybnikami Norwegia jako pierwsze państwo zakazała połowów waleni na swoich wodach terytorialnych, ogłaszając w 1904 r. 10-letnie moratorium. Od tej pory norwescy wielorybnicy szukali zdobyczy na północnym Atlantyku i na bogatych wodach Antarktyki. Mniej więcej w tym samym czasie lofocka flota rybacka zaczęła rezygnować z żagli na rzecz silników. Zyskawszy nową mobilność, niektórzy rybacy zajęli się wielorybnictwem, traktując je jako źródło dodatkowej żywności, co było szczególnie ważne nieco później, podczas wielkiego kryzysu. Rekordowy dla Lofotów okazał się rok 1958, kiedy to 192 łodzie upolowały 4741 płetwali karłowatych. Ale wiatr niósł już powiew przemian. Do 1973 r., kiedy Kristiansen kupił swoją łódź, liczba złowionych wielorybów spadła prawie o połowę. I od tamtej pory wciąż się zmniejsza. Powody są bardziej ekonomiczne i społeczne niż ekologiczne. Koszt polowań na wieloryby jest wysoki, a zyski niewielkie. Choć modne restauracje w Oslo nadal oferują steki z wieloryba, wielu klientów uważa to kaloryczne czerwone mięso za pożywienie z czasów kryzysu, coś nieprzyjaznego dla środowiska albo jeszcze gorzej, za atrakcję kulinarną dla turystów. A z powodu różnorakich czynników – m.in. ograniczeń narzuconych przez konwencję CITES – rynek eksportowy jest niewielki. I choć rząd ustala roczną kwotę na 1286 płetwali karłowatych, w praktyce wielorybnicy odławiają mniej (533 sztuki w roku 2011). Nawet niektóre grupy norweskich ekologów, stanowczo przeciwne wielorybnictwu co do zasady, poprzestają dziś na obserwowaniu zamierania stylu życia, który ich zdaniem zniknie w ciągu pokolenia. Mogą sobie pozwolić na takie czekanie. Przy populacji płetwali karłowatych szacowanej na 130 tys. osobników skromne norweskie połowy nie naruszają równowagi ekologicznej. To wielorybnicy są skazani na wymarcie. Koniec wielorybnictwa i konsolidacja branży połowów dorsza zmieniają oblicze Lofotów, co najlepiej widać w osadzie Skrova. Kilka dekad temu był to kwitnący port rybacki, w którym osiem fabryk pracowało na okrągło, przerabiając dorsze, śledzie i inne ryby. Skrova należała wówczas do miejsc, w których warto było żyć. Na początku lat 80. XX w. uważano, że ta maleńka społeczność ma największy odsetek milionerów w całej Norwegii. Zamożni właściciele przetwórni i rybacy lubili sobie odpoczywać na nadbrzeżnej ławce, którą miejscowi nazwali dowcipnie millionærbænken, ławką milionerów. Stara ławka stoi tam nadal, mocno już zniszczona, ale większość milionerów, którzy na niej siadywali, nie działa dziś w branży. Pokonały ich firmy spożywcze z południa i floty statków przetwórni. Poza jedną wszystkie przetwórnie ryb ze Skrovy zostały zamknięte, ostatnia w 2000 r. Wobec utraty miejsc pracy populacja wysepki skurczyła się do ok. 150 stałych mieszkańców. Tylko firma Ellingsenów wciąż prosperuje, przetwarzając rocznie 12 tys. ton własnego, hodowanego na miejscu łososia oraz – przez kilka tygodni w roku – skupując mięso od garstki wielorybników, którzy nadal polują na tych wodach. – Szczerze mówiąc, wielorybie mięso nie ma już dla nas znaczenia handlowego – mówi 42-letni Ulf Christian Ellingsen należący do trzeciego pokolenia rodziny, które kieruje firmą. – Kupujemy je nadal z szacunku dla tradycji i naszych korzeni. Mój dziadek zapoczątkował ten biznes w 1947 r. głównie jako nabywca mięsa wielorybiego. Chcemy to ciągnąć tak długo, jak się da. Dziś najważniejszym towarem eksportowym Skrovy nie są łososie ani wieloryby, tylko cenny ładunek, który każdej jesieni odpływa promem do Svolvær – grupka dzieci, które ukończyły maleńką miejscową podstawówkę i teraz muszą opuszczać swe domy, aby uczęszczać do regionalnej szkoły średniej. Dla większości z nich to zapoznanie się z szerszym światem, początek całkiem nowego życia, które oddala ich od Skrovy. Do pięciorga nastolatków, którzy opuszczą wioskę tej jesieni, dołączy dwoje kolejnych w przyszłym roku i jeszcze troje w następnym. A ponieważ do miejscowej szkoły podstawowej nie trafią żadne nowe dzieci, maleńka placówka skurczy się jeszcze bardziej. – Musimy skłonić więcej młodych rodzin, żeby się tu przeprowadziły – mówi Ellingsen, którego własna córka Aurora znajdzie się tej jesieni w grupce emigrantów jadących do Svolvær. – Chciałabym tu wrócić i osiedlić się, kiedy będę stara i przejdę na emeryturę – oświadcza 17-letnia June Kristin Hauvik, której matka pracowała w przetwórni ryb Ellingsena przez 35 lat. Na razie June Kristin podąża śladem swoich dwóch starszych sióstr prowadzących udane życie w mieście. Jedna jest lekarką, a druga prawniczką i nie mają nic wspólnego z senną wysepką, na której się wychowały. Tego jasnego jesiennego popołudnia June Kristin wraz z resztą wyjeżdżających nastolatków wsiada na pokład promu, wyruszając w przyszłość – mija starą ławkę milionerów oraz główki portu i wypływa na szerokie wody, gdzie wszystko wydaje się możliwe. Warto wiedzieć: Przy populacji płetwali karłowatych liczącej 130 tys. sztuk norweskie połowy nie naruszają równowagi ekologicznej. To wielorybnicy są skazani na wymarcie. Dziś najważniejszym towarem eksportowym Skrovy nie są łososie ani wieloryby, tylko dzieci, które opuszczają domy, by uczęszczać do szkoły średniej. Przemiana Morza Norweskiego Pomimo międzynarodowego moratorium norwescy wielorybnicy na krajowych wodach nadal polują na płetwale karłowate. Siły społeczne i ekonomiczne wkrótce mogą jednak położyć kres tej kontrowersyjnej praktyce. Społeczności rybackie z Lofotów i Vesterålen, wysp leżących za kołem podbiegunowym, wymierają, gdyż młodzi ludzie opuszczają je, szukając innego życia. Przemiana Morza Norweskiego (Infografika: Virginia W. Mason, zespół NGM Źródła: Norweski Instytut Naftowy, Norweska Administracja Wybrzeża) Wielorybnictwo Walenie ledwie przeżyły XX w. W jego pierwszych latach, wobec spadku populacji na półkuli północnej, wielorybnicy ruszyli w stronę Antarktyki, gdzie strzelali do swoich zdobyczy z dział harpunniczych zamontowanych na statkach przetwórniach, które pozostawały na morzu miesiącami. Aby ocalić branżę, wprowadzono kwoty połowowe i w 1946 r. utworzono Międzynarodową Komisję Wielorybnictwa (IWC). W końcu protesty doprowadziły do ustanowienia moratorium na komercyjne połowy. Mimo to polowanie na wieloryby trwa. Dzisiejsze połowy Łączne liczby w 2011 r. wg krajów Wszystkie dzisiejsze połowy są prowadzone przez przedstawicieli kultur jedzących wielorybie mięso. Niewielkie liczby odławiają tradycyjni łowcy arktyczni z Grenlandii, Rosji, USA i Kanady. Karaibscy wyspiarze, którzy parali się wielorybnictwem, też uzyskali kwoty połowowe. Według gatunków Główny przedmiot połowów stanowią wciąż liczne płetwale karłowate należące do gatunków Balaenoptera acutorostrata i Balaenoptera bonaerensis. Dzięki stosunkowo niewielkim rozmiarom były mniej pożądaną zdobyczą, toteż ich liczba pozostała wysoka. Niepokój budzi fakt, że czasem przypadkowo dostają się do rybackich sieci. Wielorybnictwo (Infografika: Àlvaro Valiño i Tony Schick. Źródła: Cherry Allison, International Whaling Commission; Phillip Clapham i Yulia Ivashchenko, National Marine Mammal Laboratory, Seattle)
W 2012 r. przeciętny Polak zjadł niecałe 12 kg ryb. To zdecydowanie za mało. Są jednak gatunki, którym mimo tego niedoboru powinniśmy dać święty spokój.
Choć na zewnątrz siarczysty mróz, w środku hali w Bońkach pod Płońskiem panuje temperatura 29C°. Tyle samo stopni ma też woda z zamkniętego obiegu. To najważniejsza sprawa z punktu widzenia ryb. Tilapia, czyli Oreochromis niloticus, jest gatunkiem afrykańskim, nilowym. Żyje tylko w ciepłej wodzie. W Polsce nie da się jej hodować pod gołym niebem, dlatego w Bońkach pływa pod dachem, w kilkunastu okrągłych basenach, w warunkach godnych palmiarni. Każdy z takich zbiorników ma ponad trzy metry głębokości i mieści tysiące okazów uszeregowanych według wielkości, jak dzieci w przedszkolu czy szkole. Trafiły tu jako narybek z Holandii lub Florydy, a każda z nich ważyła wówczas najwyżej dwie setne grama. Dopiero po czterotygodniowej kwarantannie przeniesiono je na główną halę. Czerwonawe maluchy kłębią się teraz w swoim basenie tak, że woda wydaje się być w stanie wrzenia. Po sześciu, ośmiu miesiącach osiągną 400 g i ponad 20 cm długości. Wtedy zostaną uśpione w lodowatej wodzie i trafią do sklepów. Nie jako filety, a całe, wypatroszone okazy. Nikt nie będzie ich mroził. Świeży transport wyrusza spod Płońska do sklepów trzy razy w tygodniu: w poniedziałki, środy i piątki. Podaż jest więc nieustanna, niezależnie od pory roku. Od opuszczenia hodowli do momentu, gdy ryba wyląduje na talerzu głodnego konsumenta w dowolnym miejscu w Polsce, minie nie więcej niż osiem dni. W przeciwnym razie po prostu się zepsuje. W Bońkach postawili na tilapię, bo to ryba, która doskonale przyjęła się już np. w Stanach Zjednoczonych. Jest wyjątkowo chuda, ma łagodny smak, niewiele ości i dużo składników odżywczych, o których za chwilę. Jako rybę na stół znali ją już starożytni Egipcjanie, założyciele najstarszych akwakultur w dorzeczu Nilu. Do tej pory Polakom kojarzyła się jednak źle – ze sprowadzanymi z Chin mrożonymi filetami gatunku, którego nikt nigdy nie widział w całości na sklepowej półce. W ostatnich latach nad Wisłę trafiało rokrocznie nawet ponad 6,5 tys. ton takich mrożonek. Po rozmrożeniu często okazuje się, że samej ryby w rybie jest raptem dwie trzecie – reszta to tzw. glazura, czyli woda i np. konserwanty. Z NURTEM MEKONGU Podobnie jest w przypadku pangi, czyli suma rekiniego. Jako produkt gastronomiczny wymyślili ją Wietnamczycy, którzy zaczęli hodować tę rybę w dorzeczu Mekongu i eksportować, głównie do Unii Europejskiej i Rosji. Początkowo udawała solę, z czasem zapracowała na własną markę. Szczególnie Polacy i Hiszpanie polubili egzotyczną rybę. Nie tylko ze względu na niską cenę. Mięso pangi jest delikatne i nie śmierdzi, filet nie ma ości. Ale jest też druga strona medalu. Dietetycy twierdzą, że wietnamska ryba może i jest smaczna, ale też wyjątkowo mało w niej pożądanych składników odżywczych. Zamiast nich znajdziemy natomiast wszystko, co ma do zaoferowania Mekong, jedna z bardziej zanieczyszczonych rzek świata. O azjatyckich hodowlach krążą mrożące krew w żyłach historie. Ryby mają być w nich faszerowane antybiotykami i hormonami, byle tylko szybciej rosły. I choć dane Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej jednoznacznie wskazują, że import mrożonych ryb – zarówno pangi, jak i tilapii – spada, to jednak wciąż cieszą one podniebienia Polaków. Co do tego, że ryby jeść trzeba, nie ma wątpliwości. Powody są trzy: białko, witaminy A, D i E oraz wspomniane już wysokonienasycone kwasy omega-3. Te ostatnie to wyjątkowy dobroczyńca. Na krótką metę sprzyjają budowaniu odporności i łagodzą procesy zapalne. W dłuższej perspektywie chronią przed chorobami cywilizacyjnymi: nadciśnieniem, miażdżycą, schorzeniami układu krążenia. To właśnie kwasów omega-3 brakuje wietnamskiej pandze. Dietetycy przekonują, by jeść dwie, trzy porcje ryb w tygodniu. Problem w tym, że Polacy nie dają się przekonać – w 2012 r. przeciętny obywatel naszego kraju zjadł raptem 11,8 kg ryb. To prawie dwa razy mniej niż średnia unijna. Ryby jemy incydentalnie – głównie w postne piątki i święta Bożego Narodzenia. Co gorsza, z roku na rok spożywamy ich zresztą coraz mniej. Naszym faworytem jest mintaj, zaraz za nim plasują się śledzie i łososie – te trzy gatunki stanowią połowę zjadanych w Polsce ryb. Dietetyk powie, że to dobry wybór. Ekolog – że niekoniecznie. Ten pierwszy zwróci uwagę na fakt, że wspomniane gatunki są słonowodne i w przypadku śledzia i łososia tłuste, a więc mają dużo kwasów omega-3. Drugi wyjaśni, że populacje wszystkich trzech gatunków są zagrożone wyginięciem i trzeba dać im odsapnąć. Nerki zwanej też czerwonym łososiem jest w Pacyfiku i okolicznych rzekach tyle, że ekolodzy nie martwią się o jej populację. Dla wielu społeczności rybackich stanowi podstawowe źródło utrzymania. (Fot. Michael Melford/ National Geographic Stock) DORSZ POŁOWICZNIE ODZYSKANY W latach 90. XX w. odsapnąć nie dali dorszowi atlantyckiemu rybacy z Nowej Fundlandii. W efekcie tamtejsza populacja do dziś się nie zregenerowała. Pojawiły się inne gatunki, które nie pozwoliły dorszowi odzyskać prymatu w ekosystemie. Dziś nie ma ani ryby, ani pracy dla dziesiątek tysięcy wyspiarzy. W podobnej sytuacji lepiej zareagowali Norwegowie. Zaprzestali połowów, w wyniku czego po 20 latach dorsza na ich wodach przybrzeżnych znów jest wystarczająco dużo. Dziś są przykładem na skuteczność zrównoważonego rybołówstwa. – Na Bałtyku mamy dwa stada dorsza, zachodnie i wschodnie. W 2007 r. z obydwoma było bardzo źle – mówi Piotr Prędki z fundacji WWF. – Na szczęście w odpowiednim momencie wprowadzono usprawniony system kontroli połowów, a nawet na pewien czas zakazano połowów dorsza polskim rybakom. I ten dorsz się odbudował. Na razie głównie na wschodzie, tam gdzie poławia większość naszych kutrów. To właśnie dorsz z tego stada dominuje w sklepach. A co oprócz dorsza? WWF poleca przede wszystkim jego kuzynów: plamiaka i czarniaka, oraz szproty, których w Bałtyku jest mnóstwo. No i karpia, w Polsce występującego jedynie w hodowli. A także wszystkie inne, które mają certyfikat MSC (dla ryb łowionych w środowisku naturalnym) lub ASC (dla gatunków hodowlanych). – Niestety w polskich sklepach ciągle nie spotkamy świeżych ryb z certyfikatem MSC, jednak bez problemu rozpoznamy oznaczone nim przetwory rybne, śledzie, mintaje i inne – mówi Prędki. – W przypadku ryb świeżych pozostaje nam tylko pytać sprzedawcę, który musi wiedzieć, skąd ma rybę. W najgorszym wypadku powinien pójść na zaplecze i sprawdzić. Niestety sklepy często nie stosują się do sugestii WWF czy podobnych wydawanych przez Greenpeace. W wielu dużych sieciach handlowych można kupić ryby z tzw. pomarańczowych i czerwonych list gatunków zagrożonych publikowanych przez organizacje ekologiczne. W stałej ofercie znajdują się m.in. sielawy, węgorze, dorady czy karmazyny. Przyszłością wydają się więc akwakultury. Takie jak ta w Bońkach czy choćby pod Olsztynem, gdzie na mniejszą skalę hodowany jest australijski drapieżnik barramundi, w opinii wielu jedna z najsmaczniejszych ryb. Mają one zresztą wsparcie zielonych. Pod kilkoma warunkami. Tak naprawdę akwakulturą jest nawet wygrodzony fragment strumienia, w którym pływa kilka pstrągów. W takim przypadku nikt nie skontroluje jednak tego, co wraz z jego nurtem przypływa do ryb. – Prowadzone odpowiedzialnie akwakultury mogą być dobrym sposobem na zagwarantowanie podaży ryb w przypadku coraz większego zapotrzebowania – mówi Piotr Prędki. – Jeśli mówimy o gatunkach takich jak panga czy tilapia, które karmione są paszą pochodzenia roślinnego, to taka hodowla, przy spełnieniu innych warunków, takich jak np. ograniczenie ilości stosowanych antybiotyków, może być jak najbardziej ekologiczna. Gorzej, jeśli małe ryby do hodowli pobierane są ze środowiska naturalnego, np. w przypadku węgorza, a potem tuczone paszą wytworzoną z innych, często przełowionych gatunków ryb. RYBA NA GRILLA Ale znaczenie – już wyłącznie dla nas jako konsumentów – ma nie tylko to, jaką rybę kupimy, ale i jak ją przyrządzimy. Ogólnopolskie Centrum Dietetyki zaleca, by gotować lub piec. Kwasy omega-3 są wrażliwe na temperaturę, w jakiej poddawane są obróbce. Podczas smażenia ryba straci więc wiele z nich, zyskuje za to tłuszcz, stając się posiłkiem wysokokalorycznym. Szczególnie jeśli towarzyszy jej panierka. Również wędzenie nie zawsze korzystnie działa na rybę, zwłaszcza że często nie wiadomo, jak i gdzie była ona poddana temu procesowi. Jeśli w sposób tradycyjny, może zawierać szkodliwe dla zdrowia składniki dymu wędzarniczego. W przeciwnym wypadku zapewne faszerowano ją chemią. Ryb wędzonych nie należy się przesadnie bać, ale lepiej spożywać je w ograniczonym zakresie, nie za często. Dobrym pomysłem jest też wrzucenie świeżej ryby na grilla. Polacy stopniowo uczą się przyrządzania w ten sposób nowych dań. W latach 90. ograniczali się do kiełbasy, z czasem zaczęli eksperymentować z innymi mięsami. Dziś popularne są też grillowane warzywa. Czas na ryby – proponują hodowcy. Jak zapewniają, świeża, z pewnego źródła nie potrzebuje żadnych przypraw, nawet tłuszczu, bo ten, który ma w sobie, wystarczy, by ją usmażyć na teflonowej patelni z odrobiną soli czy pieprzu. Panierka, przyprawy czy marynata to tylko sposób na uzupełnienie lub ukrycie oryginalnego smaku wybrakowanej ryby z niepewnego źródła. Coraz więcej ryb, które trafiają na nasze talerze, pochodzi z akwakultur. Na Korsyce hoduje się je pod gołym niebem. Niektóre gatunki, jak tilapia, ze względu na niesprzyjający klimat muszą być jednak w Europie trzymane pod dachem. (Fot. Alvaro Leiva/ East News) Warto wiedzieć: Z natury i z hodowli: ■ Na polski rynek trafiają ryby z połowów na Bałtyku (w 2012 r. było to 108,7 tys. ton, głównie szproty, śledzie, flądry i dorsze) oraz dalekomorskich (60 tys. ton). ■ Coraz więcej jest też ryb z akwenów słodkowodnych oraz rozwijających się prężnie akwakultur – w ubiegłym roku odłowiono ich 48,8 tys. ton. ■ Najpopularniejszymi gatunkami hodowlanymi w kraju są karpie i pstrągi. Tych pierwszych jemy jednak coraz mniej. Spada też (z powodu malejącej opłacalności) produkcja karpia w akwakulturze – w 2012 r. było to ok. 25 tys. ton żywej masy rybnej. ■ Od lat w polskich sklepach dominują jednak ryby z importu, w większości hodowlane. W 2012 r. było to wraz z owocami morza 755 tys. ton (w tym 70 tys. ton słodkowodnych). Chuda flądra, tuńczyk gigant: ■ Spotykane w sklepach ryby to zwykle przetworzone produkty. Kupując filety czy konserwy, często nie wiemy nawet, jak wygląda żywy przedstawiciel gatunku. Chuda flądra, tuńczyk gigant (Fot. Stock Food/Free, Shuttertock (9)) Jak nie przełowić mórz: ■ Gatunki polecane przez WWF: czarniak, dorsz bałtycki (stado wschodnie), karp, łosoś pacyficzny, plamiak, szprot i inne z certyfikatem MSC lub ASC. ■ Gatunki, których spożycie powinno być ograniczone: dorsz bałtycki (stado zachodnie), flądra, gładzica, halibut, łosoś hodowlany (norweski), makrela, mintaj, śledź, tuńczyk (poza błękitnopłetwym). ■ Gatunki zagrożone wyginięciem: dorada, halibut atlantycki, karmazyn, łosoś bałtycki, miruna, sielawa, sola, tuńczyk błękitnopłetwy, węgorz.
Zapraszamy do Finlandii, krainy spokoju.
Powierzchnia: 338 tys. km2, z czego 1/10 to wody wewnętrzne (kraj ma ponad 60 tys. jezior). Liczba ludności: ok. 5 mln (na 1 km2 przypada 15 osób, co jest jednym z najniższych wskaźników w Europie). Języki urzędowe: fiński oraz szwedzki, ale praktycznie z każdym Finem można porozumieć się po angielsku. Waluta: euro. Sezon wakacyjny – z powodu surowości klimatu – jest w Finlandii krótki, zaczyna się w połowie czerwca i kończy 15 sierpnia. W tym okresie Finowie, i tak aktywni fizycznie przez cały rok, gremialnie wylegają na świeże powietrze. Odbywa się wówczas mnóstwo plenerowych koncertów, pokazów, festynów itp. Wczesna jesień też jest piękna – zwłaszcza dla turystów lubiących ciszę i spokój. Najprostszą opcją dotarcia do Turku jest lot z Gdańska liniami Wizz-air. Ceny już od 79 zł. www.wizz-air.com Rejs promem jest atrakcyjny sam w sobie. Jedyne bezpośrednie połączenie z Finlandią, na trasie Gdańsk–Helsinki,oferuje Finnlines. Rejs trwa 20 godzin, od 138 zł za łóżko w kabinie trzyosobowej. www.finnlines.com Można też objechać wschodni Bałtyk samochodem, albo też dojechać do Tallina i stamtąd popłynąć promem. Bilet na pociąg z Helsinek do Turku (ok. 200 km) kosztuje 25 euro – niewiele jak na warunki skandynawskie, stąd jest to godna rozważenia opcja poruszania się po Finlandii. Dobrze rozwinięta na południu jest też sieć połączeń autobusowych – ich ceny zależą od długości trasy i przewoźnika. Wypożyczenie samochodu nie jest tanie – od 130 euro za dzień w firmie Hertz. Ceny benzyny są porównywalne z naszymi. Turku Hostel przy Linnankatu 39, doskonale usytuowany – w centrum, nad rzeką; łóżko od 18 euro, dwójka od 45 euro. (www.hostelbookers.com) Scandic Hotel Julia, Eerikinatu 4, ceny od 70 euro. www.scandichotel.com Podstawą tutejszej niezbyt wyrafinowanej kuchni są przede wszystkim rozmaite ryby i owoce morza. W restauracji z fińską kuchnią warto też spróbować dań z dziczyzny – renifera, łososia czy... niedźwiedzia. Zakupy spożywcze dobrze jest robić na targach i w halach targowych, gdzie jest względnie tanio, spory wybór, w tym lokalne specjały, np. w Turku popularna Turun Kauppahalli znajduje się przy ul. Eerikinatu 16. Tu można kupić np. tradycyjny „chleb z dziurą” czy kalakakku – chleb rybny. Zwiedzanie miasta dobrze jest zacząć od biura informacji turystycznej Turku Touring (www.turkutouring.fi), przy ul. Aurakatu 4, gdzie można dostać bezpłatne broszury informacyjne, mapy i foldery, zaopatrzyć się w Turku-Card uprawniającą do bezpłatnych przejazdów komunikacją miejską i wstępu do większości muzeów, a w sezonie letnim – także wynająć rower. Najtańsza opcja noclegowa na lato – w Finlandii w zasadzie można rozbić namiot na dziko, jeśli jest to z dala od zabudowań (inaczej potrzebna będzie zgoda właściciela terenu). No i zawsze trzeba bezwzględnie troszczyć się o środowisko naturalne. Dokument uprawniający do łowienia ryb (a tych w wodach nie brak) można uzyskać w lokalnym biurze informacji turystycznej. Zobacz także przewodnik po Finlandii Ambasada RP w Helsinkach: Armas Lindgrenin tie 21, 00570 Helsinki, tel.: (+358 9) 618 280 faks: (+358 9) 684 74 77 amb.poland@helsinki.inet.fi Jeśli chciałabyś odwiedzić ten kraj, zapraszamy do systemu rezerwacji na NG Nasza społeczność też tam była. Zapraszamy do obejrzenia galerii: bobi KPIK tomkos