„Nie widziały światła dziennego od tysięcy lat” – rdzenie lodowe mówią więcej o ludzkości niż setki książek
Latem 2022 roku na szczycie grenlandzkiego lądolodu powstało miasteczko badawcze. Celem naukowców było ocalenie najstarszych danych klimatycznych, zanim stopnieją razem z lodem.
Spis treści: Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Co mówią o klimacie i człowieku? Historia ludzkości zapisana w lodzie Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz Latem 2022 roku na szczycie zwykle jałowego lądolodu Grenlandii pojawiło się małe, ale tętniące życiem miasteczko. Rzędy czerwonych namiotów trzepotały na wietrze, a samolot transportowy LC-130 Hercules od czasu do czasu dostarczał żywność, paliwo i sprzęt. Główne działania obozu toczyły się jednak 9 metrów pod powierzchnią, w sieci tuneli, które pracownicy przez tygodnie wycinali piłami łańcuchowymi w lodzie. Badacze, owinięci w puchowe kurtki, pracowali tam bez przerwy, gdy potężna wiertnia zagłębiała się coraz niżej, wydobywając rdzenie lodowe i tajemnice, które kryją się w najgłębszych partiach lądolodu. Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Niektóre z tych cylindrycznych rdzeni – każdy mniej więcej szeroki, jak piankowa „makaronowa” rurka do pływania – nie widziały światła dziennego od 100 tys. lat. – Są przejrzyste i nieskazitelne, niczym szyba okienna – mówi Jørgen Peder Steffensen, glacjolog z Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze, który wraz z glacjolożką Dorthe Dahl-Jensen nadzorował codzienne funkcjonowanie obozu. Naukowcy pracujący w Arktyce i Antarktyce zaczęli sobie uświadamiać, że ten lód daje rzadki wgląd w przeszłość – wgląd, który szybko znika, gdy zmiana klimatu przyspiesza topnienie na biegunach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095510-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--75b71e3.png" width="1086" height="840" alt="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." title="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." /> Rozległe pokrywy lodowe Grenlandii i Antarktydy powstawały płatek śniegu po płatku, gdy zimowe opady gromadziły się jedne na drugich i powoli sprasowywały w lód. Kieszonki powietrza między płatkami łączyły się w bańki, które pod ogromnym ciśnieniem kurczyły się i zanikały, nasycając lód mieszaniną azotu, tlenu, dwutlenku węgla i innych uwięzionych gazów. To zapis dawnej atmosfery. Co mówią o klimacie i człowieku? Analizując gazy uwięzione w lodzie, naukowcy mogą odtworzyć wahania stężeń gazów cieplarnianych w czasie, a w niektórych przypadkach powiązać je z prawdopodobnymi przyczynami – takimi jak pożary lasów, zwiększony rozwój lasów i terenów podmokłych pochłaniających dwutlenek węgla czy – w nowszych próbkach – spalanie paliw kopalnych. Mierząc ślady kwasu siarkowego, berylu i chloru, są w stanie dostrzec dawne erupcje wulkanów i zmiany jasności Słońca, które również wpływają na klimat. A badając atomy tlenu w cząsteczkach wody, mogą oszacować temperatury atmosfery. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095946-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--585671a.png" width="1260" height="838" alt="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." title="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." /> Te informacje łączą z danymi z słojów drzew i rdzeni osadów z dna mórz, by odtworzyć, jak gazy cieplarniane oddziaływały na wzorce opadów deszczu i śniegu, długość okresów wegetacyjnych oraz stabilność pokryw lodowych. Na tej podstawie opracowują modele komputerowe, które wychwytują subtelne skutki gazów cieplarnianych i potrafią wiarygodnie przewidywać, jak rosnące emisje zmienią nasz klimat. Historia ludzkości zapisana w lodzie Rdzenie lodowe rzucają też światło na wielką historię ludzkiej cywilizacji. W warstwach z ostatnich 3000 lat Steffensen i jego współpracownicy zmierzyli zanieczyszczenie powietrza ołowiem, który osiadał nad Arktyką, gdy Fenicjanie, Rzymianie i średniowieczni Europejczycy wydobywali i wytapiali srebro. Przejściowe spadki tego zanieczyszczenia wyznaczają okresy wstrząsów społecznych, takich jak schyłek Cesarstwa Rzymskiego po 400 roku n.e. czy wybuch Czarnej Śmierci, który zaczął się około 1350 roku. Zespół Steffensena oszacował, że zanieczyszczenie to było na znacznych obszarach imperium tak duże, iż mogło prowadzić do łagodnych zatruć ołowiem i obniżenia ilorazu inteligencji. Jeśli spojrzymy szerzej, rdzenie lodowe pokazują, że podczas ostatniej epoki lodowcowej, która zaczęła się 120 tys. lat temu, klimat Ziemi gwałtownie przechodził od zimnych, suchych okresów do cieplejszych, wilgotniejszych faz. W całym tym czasie istnieli już współcześni ludzie, ale nie ma dowodów, że osiedlili się na stałe i nauczyli uprawiać ziemię. Steffensen spekuluje: – Zmiany klimatu zmuszały ich do ciągłego przemieszczania się. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-100443-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--f4247b0.png" width="1203" height="842" alt="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." title="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." /> Około 11 700 lat temu klimat ocieplił się i ustabilizował, a w ciągu kolejnego tysiąca lat w Żyznym Półksiężycu, Indiach i Ameryce Południowej powstały społeczeństwa rolnicze. – Ostatnie 11 000 lat to – z punktu widzenia klimatu – najbardziej stabilny okres, jaki widzimy w ciągu ostatnich kilkuset tysięcy lat – mówi Steffensen. Tylko w tym czasie, w swoistej stabilnej oazie klimatycznej, ludzka cywilizacja mogła rozkwitnąć w miasta, królestwa i państwa. Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz – A teraz wywracamy ten wózek z jabłkami – mówi, odnosząc się do około 2,5 biliona ton dwutlenku węgla, które ludzie wypuścili do atmosfery od 1850 roku. Nic dziwnego, że następujące po tym globalne ocieplenie przyspiesza naturalne procesy topnienia lądolodu i sprawia, że ogromne masy lodu pędzą w stronę oceanu wraz z zapisanymi w nich danymi. Blok lodu, na którym stał obóz, przesuwa się w stronę morza w zawrotnym tempie około 900 metrów rocznie, i wciąż przyspiesza o około jeden procent każdego roku. – To jeden z najszybciej przyspieszających składników wzrostu poziomu morza – mówi Dahl-Jensen. Sięgając po te kruche archiwa ukryte w lodzie, naukowcy mają nadzieję odtworzyć przeszłość, dopóki to możliwe. Tak, aby lepiej przewidywać przyszłość. Źródło: National Geographic
Antarktydę przecinały kiedyś rzeki. Miliony lat temu wyrzeźbiły tamtejszy krajobraz
Dziś Antarktyda kojarzy się z bezkresnym lodem, ale miliony lat temu wyglądała zupełnie inaczej. Jej powierzchnię przecinały rzeki, które rzeźbiły doliny i wąwozy. Teraz, dzięki nowoczesnym technologiom, naukowcy odkryli ten ukryty pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym krajobraz.
W tym artykule: Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Krajobraz pod lądolodem Trzy rzeki zapomnianego świata Krajobraz „ukryty na widoku” Lód kojarzy nam się z twardymi kostkami zamrożonej wody albo nieruchomą taflą jeziora. Zimą, przy odpowiednim mrozie, lód skuwa również rzeki. Jednak już lodowce mają zdolność poruszania się i przemieszczania. Zajmują one aż jedną dziesiątą powierzchni lądu na Ziemi. Są kluczowym elementem ziemskiego systemu klimatycznego. Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Największe skupiska lodu to lądolody, czyli lodowce kontynentalne. Wśród nich rekordowo duży jest Wschodni Lądolód Antarktyczny (ang. East Antarctic Ice Sheet, EAIS). Ten lądolód ma powierzchnię aż 14 mln km2 i grubość prawie dwóch kilometrów. Ta pokrywa lodowa jest tak gigantyczna, że gdyby w całości się rozpuściła, poziom wody w oceanach podniósłby się aż o 50–60 m. Dziś lód pokrywa aż 98% powierzchni Antarktydy. I od dawna aktywnie wpływa na to, co dzieje się na szóstym ziemskim kontynencie. Kilka lat temu zespół naukowców pod kierunkiem Lauren Simkins wykazał, że 15 tys. lat temu pod lądolodem wschodnim znajdował się system rzek odprowadzających wodę z lądolodu. W zeszłym roku zaś okazało się, że pod jego zachodnią częścią płynie rzeka długości 460 km. Krajobraz pod lądolodem Jak Antarktyda wyglądała wiele milionów lat temu? Na to pytanie odpowiedź znalazł zespół badaczy kierowany przez Stewarta Jamiesona z Uniwersytetu w Durham w Wielkiej Brytanii. Naukowcy wykorzystali satelity i radar, by stworzyć mapę obszaru o powierzchni 32 tys. km2, znajdującego się pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym. Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie Naukowcy wwiercili się pół kilometra pod lodowiec na półkuli południowej. Odkryli tam komorę przypominającą katedrę, a w niej setki organizmów żywych. To kolejny znak, że dopiero zaczy... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gleboko-pod-lodem-antarktyki-znaleziono-ukryty-swiat-to-nieznany-wczesniej-ekosystem-w-ktorym-istnieje-zycie-fot-niwa-craig-stevens-642b924.jpeg" width="938" height="563" alt="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" title="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" /> Pod tysiącami ton lodu znajduje się teren prawdopodobnie ukształtowany przez rzeki 14 mln lat temu. Możliwe jest również, że tak wyglądał krajobraz Antarktydy aż 34 lata temu, pod sam koniec rozpadania się superkontynentu Gondwany. Trzy rzeki zapomnianego świata Badany rejon został wyrzeźbiony przez trzy rzeki. Składał się z wyżyn podzielonych głębokimi rzecznymi korytami. Takie ukształtowanie terenu pochodzi jeszcze sprzed zlodowacenia, kiedy płynęły nim rzeki kierujące się w stronę wybrzeża. Później całą okolicę, przypominającą krajobraz Północnej Walii, na wiele milionów lat pokryła pokrywa lodowa. Była stabilna i utrzymywała się mimo następujących po sobie okresów ociepleń i zlodowaceń. − Ląd pod pokrywą lodową Antarktydy Wschodniej jest mniej znany niż powierzchnia Marsa – zauważa Stewarta Jamieson, główny autor pracy opublikowanej w „Nature Communications”. – I to jest problem, ponieważ od krajobrazu zależy, w jaki sposób lód płynie w Antarktydzie. A także w jaki sposób reaguje na przeszłe, teraźniejsze i przyszłe zmiany klimatu – dodaje naukowiec. Krajobraz „ukryty na widoku” − To niezwykłe, że ten krajobraz, dosłownie „ukryty na widoku” przez wiele lat, może nam tak wiele powiedzieć o historii pokrywy lodowej wschodniej Antarktydy – dodaje Neil Ross, współautor badań z Uniwersytecie w Newcastle. W jaki sposób naukowcy są w stanie odtworzyć, jak wygląda ląd pod lodem? Chociaż go nie widać, zdjęcia satelitarne wykonane nad tym regionem uchwyciły niewielkie pofałdowania powierzchni pokrywy lodowej. Dostarczają one wskazówek na temat krajobrazu pod spodem. Dane uzyskane dzięki satelitom potwierdzono następnie, korzystając z radaru. Obecne badania wykorzystują wcześniejsze prace tego samego zespołu, który sporządził mapę ukrytych pasm górskich, systemów kanionów i jezior pod lodem Antarktydy. Naukowcy są przy tym przekonani, że pod lodem antarktycznym znajduje się jeszcze bardzo wiele do odkrycia. − Dołożymy wszelkich starań, aby wypełnić luki w badaniach, i zrozumieć, jak pokrywa lodowa Antarktydy i leżący pod nią krajobraz zmieniły się na przestrzeni swojej długiej historii – zapowiada prof. Jamieson. Źródło: Nature Communications, Nature Geoscience Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy budzą mikroby uwięzione pod lodem. „W żadnym wypadku nie są martwe”
To nie scenariusz filmu sci-fi, a rzeczywistość. Naukowcy naprawdę budzą do życia starożytne organizmy, które od 40 000 lat uwięzione były w lodzie. Wykorzystali zamarznięte cmentarzysko, na którym szczątki bakterii, zwierząt i roślin utknęły w czasie.
Geolodzy i biolodzy z Uniwersytetu Kolorado w Boulder wskrzesili do życia starożytne mikroby, które utknęły w lodzie około 40 000 lat temu. Niegdyś spokojnie śpiące organizmy wydobyli z wiecznej zmarzliny, czyli mieszanki gleby, lodu i skał, która pokrywa niemal jedną czwartą lądu na półkuli północnej. Niegdyś, bo wróciły do życia. Życie wydobyte z lodu Naukowcy odkryli, że chociaż mikroby po rozmrożeniu z wiecznej zmarzliny potrzebują odrobiny czasu, to po kilku miesiącach zaczynają tworzyć kwitnące kolonie. Swoje odkrycie opublikowali w czasopiśmie „Journal of Geophysical Research: Biogeosciences”. – To w żadnym wypadku nie są martwe próbki – mówi Tristan Caro, były student geologii i główny autor badania. Opisuje, że są w stanie wrócić do sprawności i stworzyć bujne środowisko, które rozkłada materię organiczną i uwalnia jej składniki w postaci dwutlenku węgla. Uwolnione mikroby mogą niszczyć planetę Cud życia to jedno, ale badacze przejmują się czymś innym – uwolnione spod lodu mikroby zaczną uwalniać do atmosfery tony dwutlenku węgla i metanu, dwóch silnych gazów cieplarnianych. Obawiają się, jak rozmrożenie zamarzniętej ziemi, w której zmagazynowane są tony węgla, wpłynie na ekologię tych regionów i tempo zmian klimatycznych. Jak naukowcy tego dokonali? Żeby sprawdzić, czy mikroby rozmrożone z wiecznej zmarzliny mogą wrócić do życia, naukowcy udali się do wyjątkowego tunelu Permafrost Tunnel, należącego do Korpusu Inżynieryjnego Armii Stanów Zjednoczonych. To placówka w centrum Alaski, pozwalająca zejść 107 metrów w głąb zamarzniętego gruntu. W środku można zobaczyć wystające z lodu kości starożytnych bizonów i mamutów, ale nie na tym zależało badaczom. Pobrali próbki wiecznej zmarzliny sprzed dziesiątek tysięcy lat ze ścian tunelu a następnie poddali je inkubacji w wodzie o temperaturach około 4 i 12 stopni Celsjusza. Może się to wydawać mało, ale dla Arktyki to wrzątek. Nie była to zwykła woda: wykorzystali tzw. ciężką wodę, złożoną z ciężkich atomów izotopu wodoru (deuteru). To pozwoliło dokładnie śledzić, jak mikroby wracały do życia. Wskrzeszenie starożytnych organizmów W pierwszych miesiącach inkubacji kolonie rosły niezwykle powoli – jakby nie mogąc obudzić się ze snu. Dla porównania, w warunkach laboratoryjnych większość bakterii może całkowicie odrodzić się w ciągu kilku godzin. Nie dawało to więc owocnych rezultatów. Wszystko zmieniło się po pół roku. Nastąpiło nagłe przebudzenie, a niektóre kolonie bakterii wytworzyły nawet lepkie struktury, które można było zobaczyć gołym okiem. Zdawały się budzić znacznie szybciej w wyższych temperaturach. Oznacza to, że w rzeczywistych warunkach po fali upałów może minąć kilka miesięcy, nim mikroby spod wiecznej zmarzliny zaczną emitować do powietrza duże ilości gazów cieplarnianych. A my możemy to przegapić. Mimo tego, że badane bakterie prawdopodobnie nie mogłyby zarażać ludzi, zespół naukowców trzymał je w szczelnych komorach. Też jesteśmy zdania, że lepiej dmuchać na zimne. Źródło: JGR Biogeosciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Efekt Mpemby to przeczące intuicji zjawisko. Do dziś wzbudza wiele kontrowersji
Efekt Mpemby był obserwowany już wiele wieków temu, a mimo to wciąż wzbudza niemałe kontrowersje i nie jest powszechnie uznawany za udowodnione zjawisko. Trudno się temu dziwić. Odkryty przypadkiem fenomen zdaje się przeczyć fundamentalnym prawom fizyki. Na czym polega efekt Mpemby? Wyjaśnienie zamieszczamy poniżej.
Spis treści: Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Krytyka efektu Mpemby Elementarne reguły poprawnego rozumowania jednoznacznie podpowiadają, że im niższa temperatura cieczy, tym szybciej powinien postępować proces zamarzania. Wydaje się to absolutnie logiczne. W końcu nikt, kto chce zrobić kostki lodu, nie umieszcza w zamrażalniku ciepłej wody. Tymczasem już starożytni myśliciele sądzili, że w tym przypadku logika prowadzi nas na manowce. W drugiej połowie XX wieku przypadkowo potwierdził to pewien uczeń szkoły podstawowej z Tanzanii. Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Choć wydaje się to stać w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem, efekt Mpemby odnosi się do sytuacji, w której w pewnych warunkach woda o wyższej temperaturze zamarza szybciej niż chłodniejsza. Mamy tu zatem do czynienia z absolutnym paradoksem, nad którym naukowcy głowią się do dziś. Zgodnie z podstawowymi zasadami termodynamiki, obiekt o niższej temperaturze powinien szybciej osiągnąć punkt zamarzania i zakończyć proces krzepnięcia. A jednak dzieje się inaczej. W tym miejscu należy podkreślić, że efekt Mpemby nie jest zjawiskiem uniwersalnym. Żeby zaszedł, muszą zostać spełnione specyficzne parametry, a te trudno uzyskać: musi istnieć znacząca różnica temperatur początkowych wody ciepłej i zimnej (zaobserwowano, że najkorzystniejsze efekty daje gradient temperatur na poziomie około 40 stopni Celsjusza), oba naczynia z wodą muszą być umieszczone w identycznych warunkach zamrażania, należy jasno zdefiniować „zamarznięcie” – czy chodzi o moment, w którym na powierzchni cieczy pojawia się warstwa lodu, czy o całkowite zamarznięcie całej objętości? Wiedziano o tym już w starożytności Nie wiadomo, kto jako pierwszy zaobserwował ten fenomen. Pierwszeństwo w opisie niezwykłego zjawiska przypadło w udziale Arystotelesowi, który poświęcił mu strony w swoim traktacie „Meteorologika”. Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Należy jednak wspomnieć, że choć mówili o tym starożytni, nazwa „efekt Mpemby” ukuła się wiele wieków później. Zawdzięczamy ją pewnemu trzynastolatkowi z Tanzanii. W 1963 roku Erast B. Mpemba, uczeń szkoły podstawowej, podczas przygotowywania lodów zaobserwował, że wyższa temperatura mieszanki sprzyja jej szybszemu zamarzaniu. Dorośli jak to dorośli – zareagowali uśmiechem. Praktyka pokazała jednak, że nastolatek miał rację. W późniejszych latach jego obserwacja zainteresowała naukowców i do dziś jest przedmiotem debat i badań. Brak wsparcia ze strony nauczycieli nie zniechęcił młodego Erasta do dalszego poszukiwania wyjaśnienia tego zjawiska. Gdy szkołę, w której się uczył, odwiedził brytyjski fizyk Denis Osborne, zapytał go o ten fenomen. Ta interakcja zaowocowała wspólną publikacją, zatytułowaną „Cool?”, która wprowadziła efekt do współczesnej świadomości naukowej, nadając mu nazwę i inicjując badania w tym zakresie. Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Na przestrzeni lat proponowano różne wyjaśnienia efektu Mpemby. Wśród czynników, które decydują o jego wystąpieniu, najczęściej wymieniano zjawiska takie jak: parowanie (które, jako proces endoenergetyczny, przyspiesza ochładzanie wody w zbiorniku i zmniejsza jej objętość, a co za tym idzie – także pojemność cieplną), konwekcja (która przyspiesza przepływ ciepła), zmiana zawartości gazów rozpuszczonych w wodzie (będące efektem wrzenia lub nawet wcześniejszego podgrzania cieczy). W tym miejscu należy jednak wspomnieć, że w toku prowadzonych badań Osborne i Mpemba wykluczyli parowanie jako istotny czynnik. Przyczyna może leżeć w wiązaniach wodorowych Obecnie w środowisku naukowym dominuje pogląd, że za wystąpienie efektu odpowiadają wiązania wodorowe, występujące pomiędzy sąsiednimi cząsteczkami wody. W procesie podgrzewania cieczy liczba silnych wiązań ulega zwiększeniu, w następstwie czego obserwowana w lodzie struktura krystaliczna wytwarza się szybciej. Do takiego wniosku doszli naukowcy z Uniwersytetu Southern Methodist w Teksasie i chińskiego Uniwersytetu Nanjing, a swoje obserwacje opisali w artykule opublikowanym na łamach „Journal o Chemical Theory and Computation”. Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Nie można nie wspomnieć, że opisywane zjawisko może być obserwowane w różnych systemach fizycznych. W kwantowym analogu klasycznego efektu Mpemby, gorące systemy chłodzą się szybciej niż zimne w tych samych warunkach. Oznacza to, że stany nierównowagowe mogą relaksować szybciej, gdy są dalekie od równowagi. Krytyka efektu Mpemby Nie można nie wspomnieć, że niektórzy badacze negują istnienie tego efektu. Najgłośniejszą krytykę wygłosili w 2016 roku Henry Birridge i Paul Linden. Naukowcy wykonali eksperyment, którego wyniki opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Pomimo najlepszych starań, nie byli w stanie zaobserwować żadnych fizycznych efektów, które można by określić jako efekt Mpemby. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Od lodowca na Antarktydzie oderwała się wielka góra lodowa. Ma powierzchnię większą niż Kraków
Europejskie i amerykańskie satelity obserwacyjne uchwyciły moment „cielenia się” lodowca na Antarktydzie. Fragment o powierzchni około 380 kilometrów kwadratowych oderwał od lodowca szelfowego Brunt. Jest to trzecia tego typu sytuacja na przestrzeni ostatnich czterech lat.
W tym artykule: Trzecie cielenie lodowca Monitorowanie lodowców Kurczenie się lodowców Dwa satelity obserwacyjne Ziemi – europejski Copernicus Sentinel-1 i Landsat 8 NASA – zaobserwowały moment, w którym doszło do oddzielenia się góry lodowej od lodowca. Taki proces określa się mianem cielenia. Do oderwania się góry lodowej doszło po tym, jak kilka tygodni temu w lodowcu szelfowym nagle pojawiło się pęknięcie. Trzecie cielenie lodowca Góra lodowa oderwała się wzdłuż 14-kilometrowej przepaści, utworzonej pod kątem dziewięćdziesięciu stopni do istniejącego już pęknięcia zwanego Halloween. Nastąpiło to po długim okresie osłabienia lodu w McDonald Ice Rumples. Jest to trzecie duże cielenie się góry lodowej w tym obszarze w ciągu ostatnich czterech lat. Doszło do niego około dekady po tym, jak naukowcy z British Antarctic Survey (BAS) po raz pierwszy wykryli wzrost rozległych pęknięć w lodzie na lodowcu Brunt. Nowa góra lodowa została oficjalnie oznaczona przez amerykańskie Narodowe Centrum Lodowe jako A-83. Centrum nadaje nazwy na podstawie części Antarktydy, w którym góra lodowa została po raz pierwszy zaobserwowana. Ponieważ Brunt znajduje się we wschodniej części Morza Weddella, jego góry otrzymują oznaczenie „A”, podczas gdy numery są przydzielane sekwencyjnie. Monitorowanie lodowców Nieustanne monitorowanie szelfów lodowych przez satelity pozwala naukowcom śledzić skutki zmian klimatycznych w odległych regionach, takich jak Antarktyda. Przede wszystkim satelity pozwalają monitorować, w jaki sposób szelfy lodowe zachowują swoją integralność strukturalną w odpowiedzi na zmieniającą się dynamikę lodu oraz wzrost temperatury atmosfery i oceanów. Lodowiec szelfowy Brunt jest też miejscem, w którym znajduje się stacja badawcza Halleya prowadzona przez British Antarctic Survey (BAS). Glacjolodzy z BAS od lat monitorują zachowanie lodowca szelfowego. – To cielenie było spodziewane od czasu pojawienia się pęknięcia Halloween osiem lat temu. Wydarzenie to sprawiło, że lodowiec Brunt ma w tej chwili najmniejszą powierzchnię od czasu rozpoczęcia monitoringu – wyjaśnia w oświadczeniu prasowym dr Oliver Marsh, glacjolog BAS. Dr Marsh spędził cztery sezony pracując na lodowcu szelfowym Brunt. Jest też naukowcem, który jako pierwszy wykrył cielenie za pomocą urządzeń GPS. Kurczenie się lodowców – Cielenie się gór lodowych jest częścią naturalnego funkcjonowania lodowców szelfowych. Ale tego typu wydarzenia często powoduje duże zmiany w geometrii lodowca szelfowego i mogą wpływać na lokalną cyrkulację oceaniczną. Nasze zespoły naukowe i operacyjne nadal monitorują szelf lodowy w czasie rzeczywistym, aby upewnić się, że jest on bezpieczny. I że nie musimy przenosić w nowe miejsce stacji badawczej w Halley – dodaje badacz. Wyodrębnienie się A-83 jest trzecim znaczącym cieleniem się lodowca w tym regionie w ciągu ostatnich czterech lat. Pierwsze miało miejsce w 2021 roku, kiedy A-74 oderwała się od pokrywy lodowej. Jeszcze większa góra o nazwie A-81 pojawiła się w 2023 roku. – Pływające lodowce szelfowe Antarktydy rosną stopniowo w wyniku przepływu lodu i kurczą się epizodycznie w wyniku cielenia się gór lodowych. Równowaga między tymi dwoma procesami wpływa na ich zdolność do zatrzymywania lodu na lądzie. Niepokojące jest jednak to, że nawet w tym stosunkowo zimnym sektorze Antarktydy w ciągu ostatnich 3–4 lat doszło do trzech dużych cieleń. Lodowiec szelfowy Brunt dostarcza wielu danych, które pomogą nam zrozumieć proces cielenia się i przewidzieć przyszłą ewolucję tych ważnych ciał lodowych – napisał w oświadczeniu profesor Adrian Luckman, naukowiec z Uniwersytetu w Swansea. Postępująca utrata lodu na Antarktydzie jest jedną z najwyraźniejszych oznak wzrostu globalnych temperatur i poważnym ostrzeżeniem. Przyczynia się do wzrostu poziomu mórz, powodzi przybrzeżnych i ekstremalnych warunków pogodowych. Utrata lodu polarnego prowadzi do pochłaniania dodatkowego promieniowania słonecznego przez ziemskie oceany, powodując dalszy wzrost temperatury. Źródło: British Antarctic Survey, Universe Today. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Marsjańskie pająki w Mieście Inków. Fascynujące obrazy zarejestrowane przez kamery orbiterów marsjańskich
Na nowych zdjęciach uchwyconych przez wiekową, lecz wciąż sprawną sondę Mars Express, można dostrzec coś przypominającego wielkie pająki. Te ciemne struktury powstają na powierzchni Marsa dzięki światłu słonecznemu.
W tym artykule: Marsjańskie gejzery Tandem europejskich sond badających Marsa Kosmiczni Inkowie Rekordowo dobra sonda Zarejestrowane przez kamery sondy Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) struktury przypominają ruiny starożytnego miasta. Naukowcy pracujący przy marsjańskich projektach ESA określają je mianem Miasta Inków. Na najnowszym zdjęciu Miasta Inków ukrywają się „marsjańskie pająki”. Zostały dostrzeżone przez kamerę stereo o wysokiej rozdzielczości (HRSC), znajdujące się na pokładzie sondy Mars Express. To pierwsza marsjańska sonda zbudowana przez Europejską Agencję Kosmiczną i bezpiecznie dostarczona na orbitę Czerwonej Planety w 2003 roku. Mimo ponad 20 lat pracy w skrajnie trudnym środowisku, sonda wciąż zbiera bardzo cenne dane. Jej niezawodność powinna nas cieszyć w dwójnasób, ponieważ przy sondzie pracowali polscy naukowcy i inżynierowie z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Marsjańskie gejzery Oczywiście zarejestrowane na zdjęciu małe, ciemne struktury nie są prawdziwymi pająkami, które wychodzą na powierzchnię po długiej zimie. Mają one pochodzenie geologiczne. Ciemne, pająkowate struktury w pobliżu południowego bieguna Marsa pojawiają się, gdy wiosenne słońce pada na warstwy zestalonego dwutlenku węgla, które osadziły się tam w zimowych miesiącach. Światło słoneczne sprawia, że zamarznięty dwutlenek węgla na dnie warstwy sublimuje – czyli zamienia się w gaz. Ten gromadzi się i zaczyna przebijać przez lodowe płyty. Po pewnym czasie rozbija warstwy lodu o grubości do metra i wydostaje się na zewnątrz. Wydobywający się spod lodu gaz z zawieszonym w nim ciemnym pyłem wystrzeliwuje w górę przez pęknięcia w lodzie w postaci wysokich fontann lub gejzerów. Potem opada z powrotem i osiada na powierzchni. W ten sposób powstają ciemne plamy o średnicy od 45 m do 1 km. Ten sam proces tworzy charakterystyczne „pająkowate” wzory wyryte pod lodem. Tandem europejskich sond badających Marsa Ale pająki zostały zarejestrowane nie tylko przez kamery Mars Express. Również kolejna sonda ESA – ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO) – sfotografowała pajęcze struktury przypominające wąsy. Te uchwycone przez TGO znajdują się na zewnątrz obszaru fotografowanego przez Mars Express. Widok Mars Express pokazuje ciemne plamy na powierzchni uformowane przez uciekający gaz i materię, podczas gdy perspektywa TGO uchwyciła również przypominające pajęczynę, wyrzeźbione w lodzie kanały. Ciemne, pajęcze plamy pełzają po wysokich wzgórzach i rozległych płaskowyżach okolic podbiegunowych. Większość z nich można dostrzec jako małe plamki w ciemnym obszarze leżącym na obrzeżach Miasta Inków, formalnie znanego jako Angustus Labyrinthus. Kosmiczni Inkowie Ta struktura została odkryta w 1972 roku przez sondę Mariner 9. Badacze wciąż nie mają pewności, jak doszło do uformowania się tak geometrycznych struktur przypominających ruiny widziane z lotu ptaka. Możliwe, że znajdujące się tam wydmy z czasem zamieniły się w kamień. Być może materiał, taki jak magma lub piasek, przesącza się przez popękane warstwy marsjańskiej skały. Grzbiety mogą być też krętymi strukturami lodowcowymi. „Mury” marsjańskiego Miasta Inków wydają się być częścią dużego okręgu o średnicy dochodzącej do 86 km. Właśnie to sprawia, iż naukowcy podejrzewają, że „miasto” znajduje się w dużym kraterze, który powstał w wyniku uderzenia planetoidy w powierzchnię planety. Uderzenie to prawdopodobnie spowodowało falowanie uskoków, które następnie zostały wypełnione wznoszącą się lawą. Ta z czasem uległa naturalnym procesom erozji. Stąd wrażenie ruin miasta. Rekordowo dobra sonda Najnowsze zdjęcia opublikowane przez ESA są jasnym dowodem tego, że dobrze skonstruowana sonda może zbierać wyjątkowo cenne dane nawet po 20 latach pracy na orbicie. Orbiter kontynuuje fotografowanie powierzchni Marsa, mapowanie jego minerałów, badanie składu i cyrkulacji jego atmosfery, sondowanie pod skorupą i badanie marsjańskiego środowiska. Będąca na wyposażeniu sondy kamera HRSC pokazała nam cały przekrój marsjańskiego krajobrazu. Od wyrzeźbionych przez wiatr grzbietów i rowów, przez zapadliska na zboczach kolosalnych wulkanów, po kratery uderzeniowe, uskoki tektoniczne, kanały rzeczne i starożytne baseny lawy. Misja była niezwykle produktywna przez cały okres jej trwania. Pozwoliła na znacznie pełniejsze i dokładniejsze zrozumienie naszego planetarnego sąsiada niż kiedykolwiek wcześniej. Liczymy na kolejne wspaniały obrazy. Źródło: ESA. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gigantyczna góra lodowa, jedna z największych w ostanim czasie, oddala się od Antarktydy. Dokąd zmierza?
Góra lodowa A23a pozostawała nieruchoma przez ponad trzy dekady. Ostatnio jednak zaczęła się przemieszczać. Może się okazać, że opuści wody otaczające południowy kontynent.
W tym artykule: Gdzie znajduje się teraz góra lodowa? Góra, która utyka Jak długo żyją góry lodowe? Ten fragment lodowca jest naprawdę ogromny. Ma powierzchnię 4 tys. km kw. To tyle, ile miałoby osiem stolic Polski ułożonych jednak obok drugiej. Jego grubość miejscami dochodzi do 400 m, a masa wynosi gigantyczne bilion ton. Takie rozmiary ma góra lodowa A23a. Jest jedną z największych, jakie znamy. Powstała w 1986 roku, kiedy oddzieliła się od Lodowca Szelfowego Filchnera w zachodniej Antarktydzie. Taki proces – odłamywania się fragmentów lodowca, w wyniki którego tworzą się góry lodowe – nazywany jest cieleniem się lodowca. Po powstaniu góra A23a okazała się bardzo mało ruchliwa. Od razu przytwierdziła się do dna morskiego na Morzu Weddella i pozostawała nieruchoma przez prawie cztery dekady. Jednak trzy lata temu po raz pierwszy spostrzeżono, że zaczyna się poruszać. Teraz zupełnie oderwała się od podłoża i dryfuje na północ. Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? Długie zimy z najniższymi na Ziemi temperaturami powietrza, ograniczające się głównie do śniegu niskie opady atmosferyczne i wysokie amplitudy temperatur w niektórych rejonach – oto najkr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/klimat-okolobiegunowy-czym-sie-charakteryzuje-i-w-jakich-krajach-panuje-fot-sebnem-coskun-anadolu-agency-via-getty-images-6c1e28b.jpg" width="938" height="626" alt="Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? (fot. Sebnem Coskun/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? (fot. Sebnem Coskun/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Gdzie znajduje się teraz góra lodowa? Zdjęcia satelitarne pokazują, że A23a znajduje się już w drodze prowadzącej ją ku cieplejszym wodom. Teraz opływa najdalej wysunięty na północ fragment Półwyspu Antarktycznego – który sam jest najdalej wysuniętym na północ kawałkiem Antarktydy. Górę lodową popychają silne prądy morskie i wiatry. Dokąd zmierza A23a? Na Ocean Południowy, czyli wody otaczające Antarktydę, rozciągający się aż do równoleżnika 60˚ s. To czwarty największy ocean świata, łączący się z Atlantykiem, Oceanem Spokojnym i Indyjskim. Jego granice wyznacza Arktyczny Prąd Okołobiegunowy (ang. Antarctic Circumpolar Current, ACC), największy system zimnych prądów morskich, łączący najważniejsze oceany. Jest prawdopodobne, że ACC przechwyci górę A23a i skieruje ją na północ. Góra, która utyka Dokąd dokładnie? Jak podaje „Guradian”, możliwe jest, że A23a popłynie w kierunku Georgii Południowej. To wyspa na południowym Atlantyku, na której znajduje się grób Ernesta Shackletona, odkrywcy i badacza Antarktydy. Georgia Południowa jest terenem niezwykle cennym przyrodniczo. To obszar lęgowy pingwina królewskiego i złotoczubego. Kolonie tych ptaków liczone są w setkach tysięcy. Poza nimi na wyspie tej żyją również m.in. słonie morskie, uchatki i wiele gatunków ptaków. Wszystkie te zwierzęta szukają pożywienia na okolicznych wodach. Co może stanowić problem, jeśli A23a za bardzo zbliży się do wyspy. Gdyby tak się stało i gdyby ta potężna góra osiadła na dnie obok Georgii Południowej, tamtejsza fauna mogłaby stracić dostęp do żywności. Takie niebezpieczeństwo pojawiło się już w 2020 r., kiedy inna gigantyczna góra lodowa – A68 – płynęła w kierunku Georgii. Na szczęście wówczas do zderzenia z wyspą nie doszło. Wcześniej góra rozpadła się na mniejsze kawałki. Jest bardzo możliwe, że podobny los spotka również A23a. Jak długo żyją góry lodowe? Czy tak się stanie? − Góra lodowa tej wielkości może przetrwać dość długi czas na Oceanie Południowym i może popłynąć dalej na północ, w stronę Republiki Południowej Afryki, gdzie może zakłócić żeglugę – powiedział glacjolog Olivier Marsh z British Antarctic Survey cytowany przez „Guardiana”. Jak często pojawiają się góry tych rozmiarów co A23a? Chad Greene z NASA wyjaśniał „New Scientistowi”, że tak duże góry lodowe odrywają się od Antarktycznych lodowców szelfowych średnio raz na dekadę. W przypadku Lodowca Szelfowego Filchnera dzieje się to raz na 50 lat. – Góry lodowe są jak trzęsienia ziemi: mamy dużo małych i niewiele potężnych, takich jak A23a – powiedział Greene. Źródła: New Scientist Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne. Na jego południowym biegunie znajduje się cenna substancja
Południowy biegun Księżyca budzi ogromne zainteresowanie agencji kosmicznych. Ma być miejscem lądowania misji programu Artemis. Również tam mają powstać pierwsze ludzkie osady na innym niż Ziemia ciele niebieskim. Co tak cennego się tam znajduje i dlaczego tak trudno jest się tam dostać – wyjaśniają eksperci z Centrum Badań Kosmicznych PAN.
W tym artykule: Trudne lądowanie na Księżycu Pierwsze lądowanie na biegunie południowym Lód wodny na księżycowym biegunie Pochodzenie i przydatność księżycowego lodu Wczoraj indyjski lądownik Chandrayaan-3 łagodnie osiadł na Księżycu. Tym samym Indie stały się czwartym krajem, któremu udała się ta sztuka. Wydaje się, że posadzenie lądownika w miejscu z minimalną atmosferą musi być proste. Jednak ta sztuka nie udała się m.in. Japończykom, Izraelczykom, a kilka dni temu też Rosjanom. Trudne lądowanie na Księżycu – Trudności występują na każdym z etapów lotu, w którym statek kosmiczny zbliża się do południowego bieguna Księżyca po skomplikowanej trajektorii. Ale najbardziej dramatycznym jest faza lądowania – wyjaśnia dr inż. Tomasz Barciński, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Lądownik jest wtedy oddalony o pół miliona kilometrów od załogi kontrolującej jego lot, a kontakt jest opóźniony o ponad sekundę. To powoduje około trzysekundowe opóźnienie reakcji operatorów. Ogromne prędkości przed samym lądowaniem nie pozwalają na ręczne sterowanie z oddalonej Ziemi. Dlatego część sterowania odbywa się automatycznie, przy pomocy systemu zastępującego człowieka. System ten musi wiedzieć, gdzie nad powierzchnią znajduje się lądownik oraz z jaką prędkością się porusza. Na wszelkie zaburzenia pracy układu, na przykład przypadkowe opóźnienia sygnałów czy błędy, nie ma miejsca. Proces lądowania trwa bardzo krótko i wymaga dużej precyzji. Zbyt duża prędkość czy zbyt odchylony od pionu kierunek lądowania może łatwo doprowadzić do katastrofy. Pierwsze lądowanie na biegunie południowym Pierwszym krajem, któremu udało się bezpiecznie wylądować na Księżycu było USA. Doszło do tego 20 lipca 1969 roku. ZSRR próbował prześcignąć Amerykanów i posadzić na Księżycu sondę Łunochod. Jednak pierwsza, wystrzelona 19 lutego 1969 roku została zniszczona w eksplozji rakiety nośnej. Dopiero kolejna bezpiecznie wylądowała na Srebrnym Globie w listopadzie 1970 roku. Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? Jeśli chcemy eksplorować Księżyc i założyć na nim kolonię, musimy ustanowić nową, księżycową strefę czasową. Taką, która będzie akceptowalna dla wszystkich państw planujących ek... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiezyc-potrzebuje-wlasnej-strefy-czasowej-internetu-i-wlasnego-gps-a-jak-je-stworzyc-fot-jaxa-nhk-97abd32.jpg" width="938" height="528" alt="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" title="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" /> Ale żadne ziemskie urządzenie nigdy nie trafiło na południowy biegun Księżyca. Oczywiście aż do wczoraj, gdy w tym rejonie osiadł lądownik misji Chandrayaan-3. Od ostatnich kilku lat, czyli od czasu ogłoszenia wielkiego programu powrotu na Księżyc – Artemis – to właśnie południowy biegun Księżyca jest miejscem interesującym wszystkich kosmicznych graczy. NASA i ESA wraz z partnerami obrały to miejsce jako cel lądowania kolejnych misji oraz budowę pozaziemskiej bazy. Również Chińczycy we współpracy z Rosją zamierzają ustanowić tam swoją bazę naukową. Choć po ostatniej porażce z Łuną 25 udział w projekcie Rosji stanął pod znakiem zapytania. Lód wodny na księżycowym biegunie Co takiego znajduje się na południowym biegunie Księżyca? – Jest tam lód wodny – komentuje dr Natalia Zalewska, geolożka z Centrum Badań Kosmicznych PAN. – Już w latach 90. ubiegłego wieku, dzięki sondzie NASA Lunar Prospector, odkryto dużą ilość wodoru na biegunie południowym. Tylko nie wiedziano, z czym mógłby być połączony ten wodór. Dopiero w roku 2017 studentce Uniwersytetu Hawajskiego w Manoa Elizabeth Fisher udało się zidentyfikować pokłady lodu na biegunie południowym na podstawie pomiarów innej sondy NASA – Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO). Badaczka wraz z zespołem odkryła, że lód znajduje się w kraterach – tam, gdzie, dzięki minimalnemu nachyleniu osi Księżyca do płaszczyzny ekliptyki (1,5 st.), nigdy nie dochodzą promienie słoneczne, a temperatury sięgają minus 163 st. C. Lód ten prawdopodobnie zmieszany jest z regolitem (księżycowym gruntem) lub tworzy cienkie, warstwowane pokrywy w tych mocno zacienionych obszarach. Pochodzenie i przydatność księżycowego lodu Cały czas naukowcy zadają sobie pytanie, jakie jest pochodzenie tego księżycowego lodu. Nie ma jednoznacznego wytłumaczenia. Jednak sugeruje się, że Księżyc przez miliardy lat był bombardowany kometami o dużej zwartości lodu. W miejscach o silnym nasłonecznieniu lód wyparował, czyli uległ sublimacji, a następnie pod wpływem promieniowania ultrafioletowego cząsteczki pary wodnej rozpadły się na tlen i wodór. Zaskakująca hipoteza: Księżyc od miliardów lat sekretnie podkrada wodę z Ziemi Skąd się wzięła woda na Księżycu? Dotychczas zakładano, że jej źródłem były asteroidy uderzające w naszego naturalnego satelitę. Naukowcy zaproponowali właśnie dodatkowe wyjaśnieni... Lód miał szansę zachować się tylko w miejscach zacienionych. Dzięki późniejszym badaniom odkryto pojedyncze cząsteczki wody w regolicie księżycowym, niezależnie od jego miejsca występowania. To odkrycie było dużym zaskoczeniem. Naukowcy z Chińskiej Akademii Nauk tłumaczyli to zjawisko oddziaływaniem wiatru słonecznego, a ściślej atomów wodoru na tlen zawarty w regolicie. Woda jest niezbędna do życia. Dlatego kiedy do zbudowania bazy księżycowej jest coraz bliżej, pozyskiwanie wody staje się kwestią kluczową. Nie wspominając o tym, że odzyskanie wodoru z księżycowej wody mogłoby się przydać do produkcji paliwa lub wytwarzania energii. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy dostrzegli nietypowy lodowiec na Marsie. Wiedzą też, jak szukać wody na odległych planetach
Naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge opracowali model, który pozwala przewidzieć, ile bogatych w wodę minerałów znajduje się wewnątrz obserwowanej planety. Te minerały mogą „wchłaniać” wodę i przenosić ją z powrotem na powierzchnię, napełniając zbiorniki wodne opróżnione wcześniej w wyniku intensywnego promieniowania pobliskich gwiazd.
W tym artykule: Woda może się chować pod powierzchnią planet Krążenie wody na planecie sprzyja powstaniu życia Ślady lodowca na Marsie Astronauci na Marsie mogą czerpać wodę z lodu Myśląc o obecności wody na jakiejś planecie, zwykle wyobrażamy sobie rozległe oceany lub płynące rzeki. Innymi słowy, wody powierzchniowe. Ale znaczna ilość wody może być „zamknięta” w skałach i minerałach znajdujących się głęboko pod powierzchnią. Może to dotyczyć również planet, które z pozoru wydają się wyjałowionymi pustyniami. Takich, które krążą na tyle blisko macierzystych gwiazd, że oceany powierzchniowe mogły zagotować się i wyparować. Jest to szczególnie istotne w przypadku planet krążących wokół tzw. czerwonych karłów, czyli najpowszechniejszych gwiazd w Drodze Mlecznej, a także tzw. gwiazd typu M. Te ostatnie w okresie młodości emitują tak intensywne promieniowanie, że mogą wypalać wody powierzchniowe, a nawet niszczyć całe planety. Woda może się chować pod powierzchnią planet – Chcieliśmy zbadać, czy na planetach krążących w pobliżu tego typu gwiazd, osuszonych z wód powierzchniowych, mogą ponownie ukształtować się oceany – powiedziała Claire Guimond. To główna autorka nowego badania i doktorantka na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu w Cambridge. Kierowany przez nią zespół wykazał, że woda uwięziona wewnątrz planety może uzupełniać wody powierzchniowe, gdy gwiazda, wokół której krążą planety dojrzeje i ochłodzi się. – Nasz model wskazuje górną granicę ilości wody, jaką planeta może przechować w wewnętrznych warstwach. Uwzględniliśmy konkretne minerały i ich zdolność do pobierania wody do swojej struktury – dodaje naukowczyni. Życie pozaziemskie istnieje niemal na pewno. Pozostaje pytanie – jak je znaleźć? Odkrycie, że w naszej galaktyce roi się od planet, ożywiło poszukiwania życia. A napływ funduszy prywatnych wytworzył atmosferę sprzyjającą śmiałym poczynaniom badawczym. NASA też inte... Zespół odkrył, że rozmiar planety jest bazą do wyliczeń, ile wody może przechowywać dane ciało niebieskie. Parametr ten określa ilość minerałów bogatych w wodę, które mogą znajdować się pod powierzchnią. Nie musi to jednak oznaczać, że większe planety mają większe rezerwy wody. Wcześniejsze badania wykazały, że planety dwu- lub trzykrotnie większe od Ziemi mają zwykle suchy, skalisty płaszcz. Jest to spowodowane tym, że górny płaszcz, w którym przechowywana jest woda wewnętrzna planety, stanowi mniejszą część masy większych planet. Krążenie wody na planecie sprzyja powstaniu życia Temperatura i ciśnienie w górnym płaszczu są idealne do tworzenia zielono-niebieskich minerałów – wadsleyitu i ringwoodytu – które mogą wchłaniać wodę. Ta warstwa skalna znajduje się również w zasięgu wulkanów, co oznacza, że woda z minerałów może być przenoszona na powierzchnię przez aktywność wulkaniczną w postaci pary wodnej. Proces ten może również przenosić inne składniki niezbędne do życia z wnętrza planety na jej powierzchnię – twierdzą badacze. Odkrycia zespołu mogą pomóc naukowcom określić, które planety należy obrać za cel w pierwszej kolejności w poszukiwaniu życia pozaziemskiego. Ślady lodowca na Marsie Tymczasem zespół badaczy z Mars Institute, SETI Institute, NASA Ames Research Center i University of Maryland, na podstawie danych z kamery HiRISE odkrył na Marsie pozostałości po dawnym lodowcu. Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby nie fakt, że lodowiec miał znajdować się w okolicy regionu Valles Marineris i Noctis Labyrinthus, czyli w obszarze okołorównikowym. – Lodowiec pochodził z ostatniej epoki marsjańskiej – Amazonianu. Klimat Marsa był już wtedy zimny i suchy. Jednak lód na powierzchni mógł się utrzymać, co w tych szerokościach obecnie jest już niemożliwe ze względu na bardzo niskie ciśnienie i temperatury, często przekraczające zero stopni Celsjusza. Lód w takich warunkach ulega sublimacji, czyli zamianie w parę wodną. Dlatego mówimy jedynie o morfologii polodowcowej, a nie o lodowcu – wyjaśnia dr Natalia Zalewska, geolożka z Zespołu Eksploracji Marsa Centrum Badań Kosmicznych PAN. Życie na Marsie. Kiedy mogło powstać i czy mamy szanse na odnalezienie organizmów na Czerwonej Planecie? Organizmy potrzebują stabilnych warunków, źródła energii i ciekłej wody. Kiedy zatem mogło powstać życie na Marsie? Tę kwestię wyjaśniamy poniżej. Naukowcom udało się zidentyfikować na tym obszarze takie formy, jak moreny, szczeliny, rysy lodowcowe oraz pęknięcia krzyżowe i radialne. Ta morfologia porównana była z cechami lodowców występujących na Ziemi. Astronauci na Marsie mogą czerpać wodę z lodu – Najciekawszym odkrytym zjawiskiem geologicznym jest wykrystalizowana skorupa soli siarczkowych, którą pozostawił po sobie lodowiec – mówi dr Zalewska. – W okresie istnienia lodowca popioły wulkaniczne z siarką opadały na jego powierzchnię i reagowały z lodem wodnym. W wyniku tego krystalizowała sól. Obszar, na którym znajdował się lodowiec nazwano Noctis Landing, gdyż założono, że mogłoby być to potencjalne miejsce do lądowania dla przyszłych astronautów. Jeśli chcemy wysłać na Marsa misję załogową, łatwo dostępna woda będzie niezbędna. Nie potwierdzono jeszcze, czy poza lodowcowymi cechami morfologicznymi, są gdzieś niżej zagrzebane jego lodowe szczątki. Źródła: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, space.com, 54th Lunar and Planetary Science Conference 2023. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkryto zupełnie nowy rodzaj lodu. Pomogło w tym szybkie potrząsanie stalowymi kulami
W prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science” ogłoszono odkrycie nowego rodzaju lodu. To tzw. lód amorficzny o średniej gęstości. Zdaniem badaczy, może to pomóc wyjaśnić pewne zagadkowe właściwości wody w stanie ciekłym.
W tym artykule: Ile jest odmian lodu? Tworzenie lodu w młynie kulowym Nowa forma lodu Czego nie wiemy o wodzie i Ganimedesie – Woda to fundament całego życia – mówi prof. Christoph Salzmann z University College London. – A jednak, z naukowego punktu widzenia, ciągle wiemy o niej mało – dodaje. Naukowiec jest głównym autorem pracy w „Science”. Opisuje ona odkrycie zupełnie nowej odmiany lodu. Badacze mają nadzieję, że może też przyczynić się do wyjaśnienia niezrozumiałych jeszcze właściwości wody. Ile jest odmian lodu? Woda w stałym stanie skupienia to oczywiście lód. Wbrew wiedzy potocznej, jest go bardzo wiele rodzajów. W zależności od tego, w jakich warunkach lód powstał – czyli m.in. w jakiej temperaturze i pod jakim ciśnieniem – może układać się w różnego typu sieci krystaliczne. Najpowszechniejsza forma lodu, która powstaje w warunkach ziemskich i którą spotykamy zimą, to lód Ih. Tworzące go cząsteczki wody układają się w regularny wzór heksagonalny. Lód może mieć również inne odmiany. Np. we wnętrzu księżyców lodowych powstaje najprawdopodobniej lód II, czyli odmiana trygonalna. Istnieją też odmiany tetragonalne i inne. Skąd wzięła się woda na Ziemi? Naukowcy twierdzą, że źródłem może być Słońce Większość naszej planety pokrywa woda. Nie było jej jednak od początku istnienia Ziemi. Skąd wzięło się w takim razie H2O? Naukowcy twierdzą, że pochodzi prawdopodobnie ze Słońca. To wszystko dotyczy lodu o strukturze krystalicznej. Czyli takiego, wewnątrz którego cząsteczki układają się w regularny, uporządkowany wzór. Jednak istnieje też lód amorficzny: forma lodu pozbawiona struktury krystalicznej. Tworzenie lodu w młynie kulowym Lód amorficzny powstaje – w uproszczeniu – wtedy, gdy cząsteczki wody zamarzają tak szybko, iż nie mają czasu ułożyć się w uporządkowany wzór. – Znamy aż dwadzieścia form lodu krystalicznego i tylko dwie amorficznego, o niskiej i wysokiej gęstości – mówi Salzmann. – Między nimi jest ogromna luka. Do tej pory przyjmowało się, że nic jej nie wypełnia. Jego zespół wykazał, że jest inaczej. Naukowcy wykorzystali w doświadczeniach młyn kulowy, stosowany w przemyśle. Czyli zbiornik zawierający kule stalowe. Do jego środka włożyli zwykły lód. Następnie zaczęli potrząsać zbiornikiem schłodzonym do minus 200 st. C. Nowa forma lodu – Trzęśliśmy tym lodem jak szaleni przez długi czas i zniszczyliśmy jego krystaliczną strukturę – opowiada dr Alexander Rosu-Finsen, który odpowiadał za eksperymentalną część pracy. – Jednak zamiast otrzymania małych kawałków lodu, stworzyliśmy coś zupełnie innego. Coś o zaskakujących właściwościach. Jak się okazało, proces nie doprowadził do rozbicia lodu. Zamiast tego powstała jego nowa amorficzna forma. Nazwano go lodem o średniej gęstości (ang. medium-density amorphous ice, MDA). Ma gęstość ciekłej wody, jednak przypomina wodę w stanie stałym. Woda na Marsie – co się z nią stało? NASA: może być „uwięziona” w minerałach Gdzie zniknęły oceany pokrywające niegdyś powierzchnię Czerwonej Planety? Rozwiązanie zagadki proponuje nowa teoria dotycząca geologii Marsa. – Wykazaliśmy, że możliwe jest stworzenie czegoś, co wygląda jak ciekła woda stop-motion – mówi prof. Andrea Sella, jeden z autorów pracy. – To niespodziewane i całkiem zdumiewające odkrycie – dodaje. Czego nie wiemy o wodzie i Ganimedesie Zdaniem badaczy, odkrycie może wyjaśnić pewne zagadkowe właściwości wody ciekłej. Np. wiadomo, że ma ona największą gęstość w temperaturze 4 st. C. W miarę dalszego ochładzania, jej gęstość maleje – i dlatego lód unosi się na wodzie. Ponadto, im bardziej ściska się wodę, tym łatwiej ją skompresować. To zupełnie odwrotnie niż w przypadku wielu innych substancji. – Istniejące obecnie modele ciekłej wody muszą zostać ponownie przemyślane, tak by były w stanie wyjaśniać istnienie lodu amorficznego średniej gęstości. To może być dobry punkt startowy do ostatecznego wyjaśnienia właściwości ciekłej wody – zauważa prof. Salzmann. Naukowcy podejrzewają, że odkryty przez nich lód MDA może istnieć wewnątrz księżyców lodowych Saturna i Jowisza. Siły pływowe generowane przez grawitację tych masywnych planet mogłyby działać na zwykły lód tak samo, jak stal w obracającym młynie kulkowym użytym w eksperymencie. Dodatkowo okazało się również, że kiedy lód MDA został podgrzany i ponownie się skrystalizował, uwolnił bardzo dużo ciepła. Jeśli podobny proces zachodzi np. na Ganimedesie, może być przyczyną lodowych „trzęsień ziemi”. Czyli poruszania się tamtejszej skorupy lodowej. Źródła: Science, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Pył diamentowy: wykorzystaj mróz i zobacz go w całej okazałości
Pył diamentowy to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk, które można zaobserwować w zimowych miesiącach. Czym jest pył diamentowy? Jak powstaje i gdzie najczęściej występuje? Poniżej odpowiadamy na każde z tych pytań.
W tym artykule: Co to jest pył diamentowy? Jak powstaje pył diamentowy? Pył diamentowy w powietrzu Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Powoli opadające kryształki lodu tworzą niesamowity efekt wizualny, a gdy mroźnej, słonecznej pogodzie towarzyszy lekki wiatr, da się zaobserwować widowiskowy „taniec” lodu w powietrzu. To właśnie pył diamentowy. Opady atmosferyczne to nie tylko pospolity deszcz i śnieg. Czasami pogoda serwuje nam znacznie bardziej spektakularne zjawiska. Niektóre z nich, jak choćby grad, charakteryzują się niszczycielską siłą. Inne, jak burza śnieżna, potrafią wywołać u obserwatorów autentyczne przerażenie. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy opad atmosferyczny jest tak bardzo groźny. Pył diamentowy nie jest niebezpieczny (z wyjątkiem wpływu na warunki drogowe), ale i tak obserwacja tego zjawiska dostarcza wielu niezapomnianych wrażeń. Co to jest pył diamentowy? Wielu osobom polska zima kojarzy się z naprzemiennymi mrozami i roztopami, wszechobecnym błotem pośniegowym i nieprzyjemną wilgocią. Jest w tym sporo racji, nie należy zatem dziwić się, że tylko nieliczni witają ją z nieskrywaną radością. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w miesiącach zimowych występują najbardziej spektakularne zjawiska meteorologiczne i towarzyszące im zjawiska optyczne, które definiują niezwykły charakter tej pory roku. Jednym z nich jest pył diamentowy. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Mówiąc o diamentowym pyle (nazywanym też słupkami lodowymi), na myśli trzeba mieć opad atmosferyczny, który występuje wyłącznie w specyficznych sytuacjach. Składa się z kryształków lodu, powstałych w wyniku zamarzania zawartej w powietrzu pary wodnej. Kryształki, o których mowa, mogą mieć kształt sześciokątnych płytek, kwadratów, trójkątów lub igiełek, których wielkość nie przekracza 1 mm. Sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu słupków, jednak to tylko złudzenie optyczne. W rzeczywistości, kryształki opadają na grunt, ale powoli. Jak powstaje pył diamentowy? Żeby mógł powstać pył diamentowy, muszą wystąpić określone warunki. Czynniki, o których mowa, to: bardzo wysoko zawieszone chmury cirrus lub cirrostratus, temperatura niższa niż minus 10 stopni Celsjusza. Słupki lodowe mogą powstawać w chmurach zawieszonych na tyle wysoko, że pozostają niedostrzegalne. Zdarza się, że to specyficzne zjawisko powstaje też bliżej gruntu. Dzieje się tak na skutek resublimacji pary wodnej, która gromadzi się w atmosferze. Gdy zimne powietrze, które jest cięższe od ciepłego, zaczyna gromadzić się w pobliżu gruntu, ciepła masa „wyślizguje się” powyżej tego poziomu. Wówczas para wodna zmienia stan skupienia z lotnego na ciekły, a skropliny zamarzają i zmieniają się w drobne kryształki lodu. Ze względu na ich niską wagę, opad jest wyjątkowo powolny, co tworzy wrażenie zawieszenia lodu w powietrzu. Pył diamentowy w powietrzu Taki opad występuje wyłącznie w warunkach bezchmurnego nieba. Charakterystyczne słupki lodowe, sprawiające wrażenie zawieszonych w powietrzu, są dość łatwe do zaobserwowania. W promieniach słonecznych lub w księżycowym świetle skrzą się i błyszczą (stąd właśnie wzięła się nazwa „pył diamentowy”). Taki sam efekt mogą stworzyć sztuczne źródła światła. Wygląda to, jakby w powietrzu unosił się brokat. Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, ż... W rzadkich przypadkach, opad pyłu diamentowego jest na tyle gęsty, że tworzy wrażenie zamglenia powietrza. Widoczność nie spada jednak do tak niskiej odległości, jak ma to miejsce w trakcie trwania mgły lodowej. Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Pył diamentowy jest widoczny w powietrzu na skutek załamania promieni świetlnych. Zależnie od zagęszczenia, kształtu kryształków lodu i wysokości, na której występują, pył diamentowy może prowokować kilka spektakularnych zjawisk optycznych. Jednym z najczęstszych jest halo. To określenie dotyczy łuków i okręgów, które pojawiają się na niebie wokół Słońca lub Księżyca. Wygląda to jak tęczowa aureola otaczająca widoczne na niebie ciała niebieskie. Takie zjawisko może wystąpić, gdy na niebie pojawią się pierzasto-warstwowe chmury cirrostratus, wypełnione sześciokątnymi kryształkami lodu. W pewnych warunkach, wokół słońca można też zaobserwować tzw. podsłońca. Pod tym pojęciem kryje się specyficzna odmiana zjawiska halo, w postaci jasnej plamy widocznej pod Słońcem, pod horyzontem. Podłońce powstaje w następstwie odbicia promieni słonecznych od znacznej ilości płaskich kryształków lodu o orientacji poziomej. Mogą mu towarzyszyć podsłońca poboczne, widoczne na tej samej wysokości. Te specyficzne zjawiska najłatwiej obserwuje się z poziomu powyżej chmur. Innym interesującym zjawiskiem jest słup słoneczny. Pojawia się w mroźne poranki lub wieczory, gdy Słońce znajduje się pod horyzontem lub tuż ponad nim. W sprzyjających warunkach, promienie słoneczne zaczynają załamywać się i odbijać od kryształków lodu, które tworzą chmury wysokiego piętra. W niektórych przypadkach, słup osiąga widowiskową wysokość. Może się wówczas wydawać, że sięga zenitu. Znacznie rzadziej tworzą się małe słupy, które unoszą się tuż nad horyzontem. Najrzadszym zjawiskiem są wielokolorowe słupy słoneczne. Taki optyczny spektakl powstaje wyłącznie podczas najbardziej mroźnych poranków i wieczorów, gdy chmury nie występują lub gdy na niebie pojawiają się wyłącznie chmury wysokiego piętra. Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać... W obszarach zurbanizowanych, pył diamentowy może przyczynić się do wystąpienia zjawiska słupów świetlnych. Pojawia się ono w mroźne noce, na terenach oświetlonych. Przypomina pionowe słupy świetlne, a powstaje w ten sam sposób, co słup słoneczny – poprzez załamanie i odbicie światła przez lodowe kryształki. W tym przypadku, charakterystyczna smuga przyjmuje ten sam kolor, jaki ma źródło światła, które ją wywołało. Wraz z słupami świetlnymi, częściowo powstaje też tzw. sztuczne halo. Górna część tych słupów przypomina bowiem łuk styczny. Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Pył diamentowy występuje we wszystkich miejscach na świecie, w których panują warunki sprzyjające powstawaniu tego zjawiska. Najdogodniejsze występują na obszarach arktycznych i na Antarktydzie, gdzie może stanowić główny opad atmosferyczny, trwający nawet kilkadziesiąt dni (zwłaszcza w centralnej części Antarktydy). Wynika to ze specyfiki warunków, które panują na tym obszarze. Nie chodzi tu wyłącznie o niską temperaturę, ale także o minimalną wilgotność powietrza, która nie sprzyja powstawaniu niskich chmur. W Polsce, pył diamentowy jest zjawiskiem dość rzadkim. Może wystąpić każdej zimy i na dowolnym obszarze, ale nie zawsze jest tak skupiony, by możliwe było jego łatwe zaobserwowanie. Teoretycznie, najdogodniejsze warunki panują na Podlasiu. Warto jednak zaznaczyć, że pył diamentowy pojawia się także w województwie warmińsko-mazurskim, śląskim i w każdym innym. Najłatwiej zaobserwować to zjawisko, gdy nad kraj napływają masy arktycznego powietrza. Warto więc regularnie śledzić prognozę pogody. Może się bowiem okazać, że mroźny, słoneczny ranek przywita nas spektakularnym zjawiskiem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi
Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową przejażdżkę po jej labiryntach.
Lodowy wulkan w Kazachstanie podbił serca instagramerów. Wkrótce zniknie
Liczący blisko 14 metrów lodowy „wulkan” utworzył się w regionie Ałmaty w Kazachstanie. To na tutejszych równinach znajduje się ujście źródlanej wody, która przy niskich temperaturach natychmiast zamarza, tworząc bajeczną konstrukcję.
Chociaż nazywany jest lodowym wulkanem, nie ma wiele wspólnego z prawdziwymi skalnymi wulkanami, które wyrzucają ze swoich wnętrz gorącą lawę. W tym przypadku lód pochodzi z gorącego podziemnego źródła. Gejzer tryska w górę wodą i parą wodną, a te opadając z powrotem błyskawicznie zamarzają. Z czasem zamarznięta woda nawarstwia się, tworząc imponującą strukturę przypominającą pustą wewnątrz lodową wieżę. Wydobywająca się nadal ze źródła para przypomina opary wydobywające się z prawdziwych wulkanów, stąd jego nazwa. Lodowa wieża powstaje co roku w okolicach Nowego Roku i przyciąga w okolice nie tylko mieszkańców, ale i turystów. Choć w tym roku obecność tych drugich jest utrudniona ze względu na ograniczenia związane z koronawirusem. W zeszłym roku w tym samym miejscu powstał o wiele mniejszy lodowy wulkan, ale według miejscowych tegoroczny jest pierwszym, który nieprzerwanie wyrzuca cząsteczki wody w górę. Wciąż płynąca woda stworzyła również u naturalne lodowisko u podstawy wieży, jednak latem obszar ten pokryty jest zieloną roślinnością. Tym bujniejszą, że stale podlewaną przez ciepłe źródło. Odwiedzinami u stóp lodowego wulkanu chętnie chwalą się użytkownicy Instagrama. Wystarczy wyszukać hashtag #icevolcano oznaczający nazwę pobliskiego miasteczka. Formacja znajduje się między wioskami Kegen i Shrganak, które znajdują się około czterech godzin drogi od stolicy Kazachstanu Nur-Sultan, dawniej Astany. „Ogólnie rzecz biorąc, jest to woda artezyjska, która wypływa z ziemi. Latem wszystko kwitnie tu zielenią, a wraz z nadejściem zimy, w przededniu Nowego Roku, góra lodowa wzrasta do 14 metrów i tworzy piękne miejsce na świetne zdjęcia” - napisał na Instagramie jeden z odwiedzających. O popularności lodowej atrakcji świadczy też nagranie opublikowane na początku lutego przez agencję Ruptly. Na krótkim wideo widać tłumy ludzi pozujących do zdjęć w pobliżu wulkanu. Kazachstan stał się szerzej rozpoznawalny po ukazaniu się filmu „Borat”, który w prześmiewczy sposób miał pokazywać ogólne wyobrażenie o tamtejszych realiach. Oczywiście rzeczywiste życie w Kazachstanie jest zupełnie inne niż filmowa wersja. Mimo to, kiedy w 2020 roku ukazała się kontynuacja oryginalnego „Borata”, kazachska rada turystyczna przyjęła hasło „bardzo ładny” (ang. very nice) bohatera, czyniąc je swoim sloganem turystycznym. "Very nice". Kazachstan promuje kraj powiedzeniem Borata Kazachska narodowa organizacja turystyczna uznała, że skoro świat znów mówi o Boracie, trzeba wykorzystać okazję i uszczknąć z jego sławy coś dla siebie. W końcu, zmyślony czy nie, Bor... Podobne lodowe konstrukcje można zobaczyć m.in. w Stanach Zjednoczonych. Są często spotykane głównie w rejonie Wielkich Jezior, takich jak jezioro Erie i Ontario. Jeszcze większe wrażenie robią lodowe wulkany, jakie obserwujemy na innych planetach, niestety tych bardziej odległych. W 2016 roku naukowcy zaobserwowali na Plutonie coś, co ich zdaniem mogło być ogromnym lodowym wulkanem o szerokości 144 km i wysokości 5,5 km.
„Dramat nad Morskim Okiem”. Turyści spacerują po lodzie, ratownicy ostrzegają
W sieci pojawiła się fotografia przedstawiająca grupę osób spacerujących po zamarzniętej tafli Morskiego Oka. „Czy musi dojść do tragedii?” - pytają internauci oburzeni zachowaniem turystów i nie przebierają w słowach.
Zdjęcie z Morskiego Oka opublikowano na fanpage’u Aktualna sytuacja w Tatrach, facebookowym profilu Portalu Tatrzańskiego. Widać na nim kilkanaście osób stojących na lodzie. „Dramat nad Morskim Okiem. Lód ma 5 do 6 cm grubości, a na lodzie masa ludzi. Co roku te same apele. Czy to już tradycja, że musi dojść do tragedii i kiedy do niej dojdzie... Drodzy turyści, bardzo Was prosimy o rozsądek...” - napisano pod fotografią. W komentarzach pod postem internauci zamieszczali kolejne zdjęcia przedstawiające m.in. dzieci bawiące się na tafli Czarnego Stawu Gąsienicowego, porysowaną warstwę lodu na Morskim Oku oraz – co też wydaje się już należeć do smutnych tatrzańskich zwyczajów – turystów przemierzających zaśnieżone szlaki w adidasach czy na obcasach. „Pełno ludzi dziś stało na lodzie, kładli się, ślizgali, rozbierali i robili sesje zdjęciowe” - napisała pod postem jedna z komentujących. „Dziś po Stawie Gąsienicowym śmigali wzdłuż i wszerz jak na łyżwach” - napisał inny internauta. Tatrzański Park Narodowy przypomina, że lód jest zbyt słaby, aby można było po nim bezpiecznie chodzić. Tafla w każdej chwili może się załamać, a nierozważni turyści mogą wpaść do lodowatej wody, co jest śmiertelnie niebezpieczne. Choć w poście znalazł się jedynie spokojny apel do turystów odwiedzających Morskie Oko, to w komentarzach nie brakuje ostrych słów. Internauci nie stronią też od uszczypliwości. „Ludzie sami proszą się o kłopoty, a nawet i o to, by doszło do jakiejś tragedii. Na głupotę nie ma lekarstwa”. „Grunt to strzelić sobie fotę na tafli jeziora, które jest miejscem do którego i na które absolutnie nie wolno wchodzić!” „Ja bym się tym nie przejmował. Jeśli ktoś nie reaguje na informacje to następuje selekcja naturalna” - pisali komentujący. Wielu z nich apelowało o ukaranie lekkomyślnych odwiedzających wysokimi mandatami tak, aby odstraszyć kolejnych chętnych do pozowania na lodzie Morskiego Oka.
Tęsknota za mrozem. Globalne ocieplenie to coraz mniej lodu i odczuwalne konsekwencje
Zeszłej zimy lód pokrył jedynie 19,5 proc. powierzchni Wielkich Jezior w USA. To odsetek niemalże rekordowo niski. Kultura i gospodarka tego regionu jest kształtowana przez mroźne zimy. Lecz w miarę jak globalne ocieplenie zmienia tradycję w śniegową breję, narasta poczucie straty.
Jest jeszcze ciemno i dobrze poniżej zera stopni, kiedy Kristie Leavitt zatrzymuje się i wyłącza terkoczący silnik quada. Przez moment nie słychać żadnego dźwięku prócz szeptu wiatru muskającego lód. Granatowe niebo zaczyna się rozjaśniać. Mroźne powietrze kłuje w płuca. Opatulona w jaskraworóżowy płaszcz Leavitt zeskakuje z siedzenia kierowcy wprost na półmetrowej grubości lód, który pokrywa ten zakątek jeziora Munuscong leżącego na Górnym Półwyspie stanu Michigan. Buty wydają chrzęszczący dźwięk, gdy staje na cienkiej warstwie śniegu. Kobieta przygotowuje się do jednego z jej ulubionych zajęć: wędkowania pod lodem. Prawie 2 mln miłośników wędkarstwa podlodowego w USA cały rok czeka z niecierpliwością na nadejście mroźnych zimowych dni. Jak w przypadku wielu osób zamieszkujących tereny Wielkich Jezior, Leavitt także utrzymuje się dzięki niskim temperaturom. Pomaga prowadzić rodzinny biznes – domki dla turystów oraz sklep z przynętami położone nad brzegiem jeziora. Biznes ten jest źródłem przeważającej części ich dochodów w trakcie sezonu na wędkarstwo podlodowe oraz jazdę na skuterach śnieżnych. Ale czynność, która zajmowała Leavitt tamtego dnia, zeszłej zimy była na terenach Wielkich Jezior rzadkością. Długoterminowa średnia pokrywy lodowej na wszystkich pięciu jeziorach – Górnym, Michigan, Erie, Huron oraz Ontario – wynosi 54 proc. Lecz zeszłej zimy lód pokrywał jedynie 19,5 proc. ich powierzchni – to niemalże rekordowo niski odsetek. Niektóre jeziora w tym rejonie nie zamarzły w ogóle. Inne pokrywała jedynie cienka warstwa lodu przy brzegu lub zamarzały na bardzo krótko. W weekend przed wyprawą Leavitt temperatury w tej okolicy sięgały 5OC, a wędkarze brnęli przez błoto w T-shirtach. Jeden szczególnie ciepły sezon niekoniecznie zwiastuje nieuniknione. Ale coraz częściej naukowcy znajdują pewien schemat w zapisach zmian z terenu Wielkich Jezior i zmiany te prowadzą do otrzeźwiającej konkluzji: zima 2019–2020 i marne resztki lodu są najprawdopodobniej przedsmakiem przyszłości. To tylko fragment artykułu "Tęsknota za mrozem" dostępnego we wrześniowym wydaniu magazynu National Geographic Polska (9/2020).
Wanda Rutkiewicz. Trzecia kobieta na świecie i pierwsza Europejka, która zdobyła Mount Everest
16 października świętujemy rocznicę zdobycia przez Wandę Rutkiewicz najwyższego na świecie ośmiotysięcznika. Wyczyn wielkiej alpinistki postanowiła upamiętnić wyszukiwarka Google w postaci grafiki, na której widzimy Polkę zdobywającą szczyt - tzw. Google Doodle. Wystarczy kliknąć w rysunek, żeby dowiedzieć się więcej.
W obozie IV gaz i żywność się skończyły. W tej sytuacji Carlos Carsolio i Wanda Rutkiewicz 12 maja 1992 r. w nocy wyruszyli w kierunku szczytu Kanczendzangi trzeciej pod względem wysokości góry świata, o której mówi się, że nie lubi kobiet. Pogoda była dobra, ale głęboki śnieg utrudniał marsz osłabionej Wandzie, która nie nadążała za Carlosem Carsoliem. Po 12 godzinach wspinaczki, około 17.00, Carlos zdobył szczyt. Schodząc w dół, trzy godziny później natknął się na Wandę Rutkiewicz na wysokości ok. 8 300 m, gdzie przygotowywała się do biwaku. Było bardzo zimno, wiał silny wiatr. Alpinistka miała tylko goreteksową płachtę, zapasowe rękawiczki, gogle i czapkę. Mimo ogromnego zmęczenia nie chciała wracać do obozu IV. Postanowiła zdobyć Kanczendzongę i nic innego się dla niej nie liczyło. Została sama. Następnego dnia, 13 maja, pogoda zaczęła się psuć. Około 11.00 przyszło załamanie – burze śnieżne i mgły. Mijały minuty, godziny i dni, a Wanda nie wracała. W bazie żywiono nadzieję, że zdołała zejść na stronę Tybetu. Tak się jednak nie stało. 25 maja 1992 r. agencja Reutera podała informację o zaginięciu najlepszej polskiej alpinistki, pierwszej kobiety, która stanęła na K2. W 1990 r. Wanda miała 47 lat i w górach nie poruszała się już tak szybko jak dawniej. Co gorsza, coraz mniej ludzi chciało się z nią wspinać. Kilka lat wcześniej, w 1984 r., podczas wyprawy na Nanga Parbat Krystyna Palmowska dostrzegła, że koleżanka zapomina o swoich ograniczeniach – wieku, nieustannym bólu pechowo złamanej niegdyś nogi i problemach finansowych. – Nie była już tak dobra jak wcześniej (...) – wspomina Krystyna. Miała natomiast jeszcze większą determinację. Nie mogłyśmy się zrozumieć ani zgodzić. Próbowałyśmy jej wyjaśnić, że nie można tak dalej, ale nie chciała nas słuchać. Jak twierdzą niektórzy znajomi, największym problemem Wandy była jej silna osobowość. Potrafiła jedynie rywalizować. Nawiązywanie głębokich przyjaźni przychodziło jej z trudem. Rok 1990 przyniósł szalenie ambitny, ale też kontrowersyjny projekt pt. Karawana do marzeń. Alpinistka postawiła na szali swoje życie. Prasa rozpisywała się, że Wanda Rutkiewicz zostanie pierwszą kobietą, która zdobędzie wszystkie 14 ośmiotysięczników świata. Projekt przewidywał wejście na brakujące jej do Korony Himalajów osiem szczytów w ciągu półtora roku. Mówiono, że ten plan jest niemożliwy do zrealizowania. Nawet najlepiej przygotowani alpiniści potrzebują czterech-sześciu miesięcy na odzyskanie pełni sił po przekroczeniu granicy 8 000 m. Większość wejść w Himalajach wymaga minimum sześciu tygodni aklimatyzacji, nie mówiąc już o pogodzie, która może popsuć szyki każdej wyprawie. Ona jednak zdawała się tym nie przejmować. Pod koniec 1991 r. stanęła na Cho Oyu (8 201 m) i Annapurnie (8 091 m). Czas uciekał – do wyznaczonego terminu pozostało jej zaledwie kilka miesięcy. Co gorsza, zdobycie Annapurny niektórzy zaczęli podawać w wątpliwość. Od początku wyprawy na tę górę wszystko sprzysięgło się przeciw niej. W połowie drogi na szczyt spadające kamienie zraniły ją w nogę i Krzysztof Wielicki, kierownik wyprawy, nakazał jej zejście. Odmówiła. Pięła się dalej samotnie i bardzo wolno, walcząc z bólem i górą, aż w końcu ją zdobyła. W kraju zamiast gratulacji czekał na nią skandal. Polski Związek Alpinizmu wszczął śledztwo w sprawie tego wejścia. Wprawdzie po kilku dniach uznano jej rację, ale niesmak pozostał. – Wanda, uznaliśmy, że weszłaś, ale ja ci, k..., nie wierzę – oznajmił Krzysztof Wielicki. Reinhold Messner bronił jej jednak: Gdy pisałem książkę o Annapurnie, umieściłem w niej Wandę bez wahania, jako jedną ze zdobywczyń. Nie mam cienia wątpliwości, że tego dokonała – mówił. Pomówienie Wandy o to, że nie weszła na szczyt Annapurny było jedną z największych tragedii jej życia. Sytuacja ta tylko wzmogła jej determinację w dążeniu do zdobycia kolejnego osmiotysięcznika. Pasją Wandy Rutkiewicz były góry i cała jej egzystencja sprowadzała się do tego, aby jak najszybciej w nie wrócić. Niemniej po blisko dwóch dekadach takiego życia alpinistka sprawiała wrażenie wypalonej i bardzo samotnej. – Pod koniec nie miała nic poza górami – stwierdził brytyjski himalaista Henry Todd. Inny znajomy Wandy, Jim Curran, który spotkał ją w 1992 r. podczas Katowickiego Festiwalu Filmowego, powiedział: Wydawała się bardzo wyobcowana i samotna. I żal mi jej było potwornie. Pamiętam, że pożegnałem się z nią, myśląc: „Już więcej jej nie zobaczę”. Od wczesnego dzieciństwa Wandzie Rutkiewicz towarzyszyła śmierć bliskich. W 1948 r. straciła brata, który zginął na skutek wybuchu niewypału. Kilkanaście lat później w bestialski sposób zamordowany został jej ojciec. To on rozbudził w niej zamiłowanie do sportów i nauczył mądrej zasady, że najważniejsze jest dobre przygotowanie podjętego przedsięwzięcia. Wielu jej znajomych, w tym życiowego partnera, zabiła pasja do gór. Kobieta w zdominowanym przez mężczyzn świecie alpinizmu nie miała łatwego życia. Wanda dodatkowo była zgrabna, atrakcyjna, miała ujmujący uśmiech. Zdaniem niektórych mężczyzn wspaniale nadawałby się do ogrzewania śpiwora, ale nie do wspinaczki na jednej linie. Ona tymczasem chciała zdobywać kolejne szczyty. Twarda i ambitna, szybko stała się dla mężczyzn zagrożeniem. Miejsce zachwytu zajęły zawiść i niechęć do jej umiejętności i niezależnego charakteru. Andrzej Zawada, który poznał ją w 1965 r. (była wówczas dwudziestoparoletnią dziewczyną), tak o niej mówił: – Była zafascynowana górami. Chciała jak najprędzej poznać wszystkie arkana sztuki wspinania się w skale i lodzie. I my byliśmy jej potrzebni tylko do tego, co stało się przykrym odkryciem dla wielu zakochanych w niej mężczyzn. Podczas pierwszej znaczącej wyprawy, na Pik Lenina (7 134 m) w Pamirze w 1970 r., biorący w niej udział mężczyźni nie traktowali alpinistki jak partnera. Ona nie pozostawała im dłużna. – Pamiętam, jak nasi gospodarze, na swe nieszczęście, namówili Wandę, by spróbowała się z nimi w zawodach siłowych na rękę. Pokonała wszystkich, choć prosiliśmy ją, żeby, choćby ze względów taktycznych, poddała się jednemu. Uparta, twarda i niepokonana, taka była i taką pozostała do końca – wspominał Andrzej Zawada, lider przedsięwzięcia. Na mount Evereście Wanda Rutkiewicz stanęła 16 października 1978 r., w dniu pamiętnym dla Polaków także z powodu wyboru Karola Wojtyły na papieża. Została pierwszą Polką i pierwszą Europejką, która zdobyła najwyższą górę świata. W lipcu 1979 r., podczas pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, Wanda podarowała mu kamień z Everestu oprawiony w srebro. – Dobry Bóg tak chciał, że tego samego dnia weszliśmy tak wysoko – tymi słowami zwrócił się do niej Papież. Po zdobyciu Everestu Wanda Rutkiewicz stała się osobą medialną, rozpoznawalną wszędzie. Wyczynem tym ugruntowała też swoją pozycję w świecie wspinaczkowym jako najlepszej himalaistki. Nowa gwiazda szybko się jednak przekonała, że życie w blasku jupiterów może być męczące. Przesiadywanie na kanapie, popijanie herbaty i odpowiadanie dziennikarzom na te same pytania zaczynały wywoływać u niej irytację. Mawiała, że czasem łatwiej jest wejść na szczyt, niż opisać, jak się tego dokonało. Jednak to właśnie dzięki popularności zdobyła środki finansowe na kolejną wyprawę. Kilka miesięcy później, 23 czerwca, w dniu imienin Wandy, do drzwi jej mieszkania zadzwonił nastoletni chłopiec. Podarował jej bukiet kwiatów oraz zapakowany upominek – i uciekł. W pudełku znajdowało się 100 tys. złotych i liścik: Wykorzystaj te pieniądze na następne górskie przedsięwzięcia – oby w tak dobrym stylu jak Mount Everest. W latach 80. były to ogromne pieniądze, które pozwoliły alpinistce sfinansowaać prawie całą wyprawę na K2. O zdobyciu K2 Wanda marzyła od początku kariery alpinistycznej. Dzięki wejściu na Everest zdołała uzyskać pozwolenie na podjęcie próby zdobycia góry przez zespół kobiecy. W 1982 r., mimo problemów z nogą, którą złamała kilka miesięcy wcześniej podczas treningu, wraz z 11 innymi alpinistkami ruszyła pod K2. Aby przejść 150-kilometrowy szlak z Dasso do podnóża góry, trzeba być w szczytowej formy. Wyczerpująca podróż trwa dwa tygodnie. Wanda przeszła całą drogę o kulach. – Ona miała determinację, by to zrobić, niezależnie od wszelkich przeszkód i okoliczności – wspomina Krystyna Palmowska. Niestety, wyprawa zakończyła się tragicznie. Jedna z uczestniczek, Halina Kruger- -Syrokomska, zmarła. W 1984 r. Rutkiewicz znów usiłowała pokonać górę. Także bez powodzenia. Po dwóch próbach zdobycia K2 Wanda postanowiła odpocząć od gór. Wolny czas poświęciła innemu ekstremalnemu sportowi – rajdom samochodowym. Za kółkiem czuła się równie pewnie jak na ośmiotysięcznikach, uwielbiała szybką jazdę. W końcu jednak pasja do gór wróciła. W 1986 r. dołączyła do francuskiego zespołu, który jako pierwszy w tamtym roku prowadził działalność u podnóża szczytu. 23 czerwca Rutkiewicz stanęła na K2. Została pierwszą kobietą i pierwszą Polką, która zdołała tego dokonać. W marcu 1992 r. młodzi meksykańscy himalaiści Elsa i Carlos Carsolio zaproponowali doświadczonej koleżance wspólne zdobywanie Kanczendzongi, na której w owych czasach nie stanęła jeszcze kobieta. Miał to być trzeci ośmiotysięcznik w ramach Karawany do marzeń. Choć w czasie wyprawy Wanda mężnie znosiła dolegliwości, myślami była daleko. Dwa lata wcześniej zginął niemiecki himalaista Kurt Lyncke, w którym była zakochana. Carlos Carsolio był ostatnim, który widział Wandę. Próbowano go obarczać winą za jej śmierć. Mógł przecież zmusić ją do odwrotu. Tylko że w tym zespole to ona była gwiazdą. To ona była najlepsza. W końcu sama mówiła: Zespół wyruszający w góry ma przed sobą określony cel, który będzie realizował za wszelką cenę. (...) Nie wolno zakładać i żywić oczekiwań wobec innych, że w sytuacji zagrożenia życia narażą własne życie, by nam pomóc. Nie wolno swoim postępowaniem zmuszać ludzi do wyborów ostatecznych. (...) Ludzie siedzący na dole, w bezpiecznym cieple, nie powinni oceniać innych, którzy walczą o przetrwanie w warunkach ekstremalnych. Przez lata matka Wandy, Maria Błaszkiewicz, żyła w przekonaniu, że córka żyje. Jej zdaniem Wanda mogła zejść ze szczytu z tybetańskiej strony i zamieszkać w jednym z nepalskich klasztorów. Niektórzy twierdzili, że popełniła samobójstwo. Inni zaprzeczali, ale uważali, że na swój sposób szukała śmierci. W końcu stawiała sobie ryzykowne cele. – Nie chcę umierać, ale nie mam nic przeciwko śmierci w górach. Jestem z nią obeznana (...). Kilka lat temu grupa wspinaczy zdobywających Kanczendzongę natknęła się na kobiece zwłoki. Przypuszczano, że może to być Rutkiewicz. Po dokładniejszych badaniach okazało się jednak, że nie. W 1996 r. po sprawie założonej przez brata Michała warszawski sąd uznał Wandę Rutkiewicz za zmarłą w dniu 13 maja 1992 r. o godz. 24.00.
Rozbiór Arktyki: gra toczy się o najważniejsze surowce
Wzrost temperatury powoduje topnienie polarnej pokrywy lodowej, a pięć państw na wyścigi kreśli mapy swoich roszczeń do surowców energetycznych. Stawka jest wysoka. Niemal czwarta część światowych złóż ropy i połowa gazu może zalęgać pod dnem morskim tego bezkresnego pustkowia.
Gabinet Artura Czilingarowa znajduje się na końcu długiego holu Dumy, parlamentu rosyjskiego, którego ten brodaty badacz polarny jest wiceprzewodniczącym. Wejścia strzeże z plakatu atomowy lodołamacz „Jamał”, 150-metrowa bestia z wymalowanymi na dziobie rzędami zębisk. W środku drewniany pingwin naturalnej wielkości z dwoma pisklakami, para rzeźbionych kłów morsa i osiem miniaturowych misiów polarnych z porcelany – symbole Arktyki i Antarktydy. Na ścianie portret Władimira Putina. Czilingarow siedzi w skórzanym fotelu, w ciemnym garniturze, ze złotą gwiazdą Bohatera Federacji Rosyjskiej na piersi. Obok niego stoi metrowej wysokości globus, normalny pod każdym względem z jednym wyjątkiem: oś została obrócona tak, by widać było oba bieguny – Ziemia położyła się na boku. Trzy miesiące wcześniej Czilingarow zatknął rosyjską flagę w dnie morskim pod biegunem północnym. Ten akt wywołał dyplomatyczną awanturę i zdominował nagłówki gazet na całym świecie. Gospodarz jest człowiekiem zajętym i od razu przystępuje do rzeczy: – Dotarcie do bieguna północnego zajęło nam siedem dni i nocy. To nie było proste zadanie – mówi. W pobliżu bieguna statki Czylingarowa znalazły przestrzeń wolną od lodu. Spuszczono dwa batyskafy – „Mir I” i „Mir II”. Czylingarow był w pierwszym. Cel, rzeczywisty biegun północny, znajdował się 4200 m poniżej. Było bardzo ciemno. Wyglądali przez iluminatory z parlamentarnym kolegą Władimirem Gruzdiewem, biznesmenem, który za swoją koję zapłacił pół miliona dolarów. Za nimi podążał „Mir II” z jednym jeszcze płacącym za udział w wyprawie poszukiwaczem przygód, szwedzkim biznesmenem oraz australijskim touroperatorem Mike’em McDowellem. Schodzenie miało trwać prawie trzy godziny, wynurzanie się tyle samo. A że dryfujący lód się przesuwa, gdyby nie znaleźli otwartej przestrzeni, zostaliby uwięzieni i nikt nie mógłby przyjść im na ratunek. Tuż po dwunastej w południe „Mir I” siadł na płaskim, mulistym dnie. Batyskaf pobrał próbki gruntu, następnie przemieścił się na sam biegun, gdzie ramię robota mocno zatknęło rosyjską flagę z tytanu. – Dlaczego ją tam zostawiliśmy? Hm, zawsze jak jakiś kraj coś zdobywa, zatyka swoją flagę – mówi Czylingarow i zwraca uwagę, że flagi wielu krajów były ustawione na lodzie na biegunie północnym. I na południowym. Na szczycie Mount Everestu też. – Amerykanie ustawili swoją nawet na Księżycu – dodaje. Wyjmuje fotografię tytanowej flagi i ramienia robota. Podpisuje ją zamaszyście czarnym markerem i wręcza mi. – To jedno z największych osiągnięć geograficznych na świecie. Jestem dumny, że stoi tam rosyjska flaga – oświadcza. Puka palcem w zdjęcie, pokazując pustą przestrzeń na morskim dnie. – Niech pan spojrzy tu i tu, i tu, i tu. Pełno miejsca na flagi innych państw. Czilingarow zaznacza, że ekspedycja, choć powszechnie uważana za oficjalne działanie Kremla, była finansowana ze środków prywatnych. Patriota i polityk świadomy, że ten wyczyn zrobił z niego bohatera narodowego, prześlizguje się nad mało znanymi szczegółami: że pomysł wyszedł nie od niego, lecz od obcokrajowców – McDowella i dwóch Amerykanów – w roku 1997, że dołączył do ekipy na rok przed wyprawą w 2007 r., że firma McDowella początkowo oferowała zejście „Mirem” do „prawdziwego bieguna” wszystkim, którzy dysponowali 95 tys. dolarów, że próbki z dna, które pobrali, były bez znaczenia dla nauki. Powrót na powierzchnię to była męka, „Mir II” podążający za „Mirem I” przez półtorej godziny szukał przerwy w lodzie. Echa niebezpieczeństw podmorskiej żeglugi rychło jednak zagłuszyło jej polityczne znaczenie. Ponad 40 dziennikarzy oczekujących na statkach szybko przesłało doniesienia: Rosja domaga się bieguna północnego! A Czilingarow podsycał nacjonalistyczny żar. – Arktyka – powiedział na konferencji prasowej – zawsze była rosyjska. Zejście na dno szybko stało się aktem ekspansjonizmu, a nie eksploracji – geopolityką raczej niż przynoszącą sławę wyprawą. Obserwatorzy zdawali się wierzyć, że o przyszłości Arktyki zadecydują flagi, okręty wojenne i polityczne ryzykanctwo. Tryumf Czilingarowa napiętnowała Kanada, potępili Duńczycy, Departament Stanu USA się obruszył. Z dnia na dzień brodate oblicze badacza stało się symbolem pędu po terytoria polarne. Jednak ta historia nie będzie o Czilingarowie. To opowieść o zmieniającej się Arktyce, a zmianami najistotniejszymi dla jej przyszłości mogą być te, które zaszły przed milionami lat, w okresie pomiędzy triasem i wczesnym trzeciorzędem, gdy formowały się główne baseny w obrębie Arktyki. Fragmenty superkontynentu Pangea odsuwały się od siebie, a od czasu do czasu gazy cieplarniane powodowały ogrzewanie się świata dużo mocniej niż obecnie. Można powiedzieć, że niektóre części Arktyki były, okresowo, niemal tropikalne – do pewnego stopnia, bo globalne temperatury były wtedy wyższe, ale w większej mierze dlatego, że pewne partie Arktyki nie zawsze tam były. Niektóre zdryfowały na północ, w różnych okresach geologicznych, z cieplejszych szerokości geograficznych. Formowanie się złóż ropy i gazu wymaga odpowiedniej mieszaniny materiału organicznego, ciepła, skał, ciśnienia i czasu. Patrząc dziś na Arktykę, trudno sobie wyobrazić, że kiedykolwiek rozwijało się tam bogate życie organiczne, że było ciepło. Geologom jednak trudno wyobrazić sobie, że tak nie było. Dziś dno Oceanu Arktycznego okazało się bogate w ropę – według niektórych szacunków jest to niemal czwarta część nieodkrytych jeszcze światowych zasobów tego surowca. Gwałtownie topi się lód morski, otwierając wody dla żeglugi i poszukiwań. A na arktyczne dno spogląda pięć krajów z dostępem do niego – Kanada, Dania (i zależna od niej Grenlandia), Norwegia, Rosja oraz Stany Zjednoczone. Wszystkie zgłaszają pretensje do swojego kawałka tortu. Równo dwa tygodnie po zatknięciu flagi przez Czilingarowa oceanograf kierujący działaniami USA w Arktyce siedzi w restauracji meksykańskiej w Barrow na Alasce, najbardziej na północ wysuniętym mieście Ameryki Północnej. Larry Mayer, profesor uniwersytetu New Hampshire, jest jednym z niewielu na świecie ekspertów ds. roszczeń do dna morskiego. Do niedawna jego zajęcie nie wzbudzało wielkiego zainteresowania. Teraz, dzięki Czilingarowowi, dziennikarze dzwonią do niego codziennie. W restauracji zebrało się jeszcze 21 innych osób – 18 naukowców, dwóch przedstawicieli Departamentu Stanu i ja. Następnego ranka zaczynamy miesięczny objazd czegoś, co pewnego dnia może stać się amerykańską Arktyką. „Healy”, najnowszy z trzech leciwych lodołamaczy polarnych amerykańskiej straży przybrzeżnej, stoi niedaleko na morzu i wynajęty helikopter przerzuci nas na jego pokład. Zanim polecimy, Mayer mówi: – Żadnych zdjęć z amerykańską flagą. Wszyscy się śmieją. – Mówię poważnie. Jeśli takie zdjęcie pokaże się w prasie, będziemy mieli wielkie problemy. Przy całej dyskusji na temat konfliktu w Arktyce wśród państw północy, w tym Rosji, istnieje porozumienie co do trybu ubiegania się o swoją porcję: trzeba sporządzić mapę. Mapy są istotne, bo ukształtowanie i geologia dna morskiego ma znaczenie w świetle artykułu oenzetowskiej konwencji o prawie morza z 1994 r., ratyfikowanej do dziś przez 159 państw. (Z powodu obstrukcji kilku nieufnych wobec ONZ senatorów wśród sygnatariuszy nie ma Stanów Zjednoczonych, ale postępują one tak, jakby dokument podpisały). Zgodnie ze wspomnianym układem, jeżeli państwo chce rozszerzyć swoje granice morskie poza przyjęte 200 mil morskich, musi wykazać, że dno morskie „stanowi naturalny składnik krawędzi kontynentalnej” – część podwodną tego samego lądu co to państwo. Polityczne kwestie mogą mieć naukowe rozwiązania. Politycy zwrócili się więc do oceanografów, jak Mayer, po opis ukształtowania dna i badania sejsmiczne warstw geologicznych pod nim – by mieć argumenty dla swoich roszczeń. Ostatnio Norwegia uzyskała od ONZ prawo do powiększenia swego szelfu kontynentalnego o 235 tys. km2, równe powierzchni Wielkiej Brytanii – m.in. na bardzo pożądanych wodach Morza Barentsa. USA, Kanada, Dania i Rosja wciąż sporządzają mapy. Od roku 2003 zarządzane przez Departament Stanu misje rozpoznawcze kreślą mapę obszaru wokół Wyniesienia Czukockiego, podmorskiego grzbietu długości kilkuset kilometrów. Mayer mówi, że jego praca to po prostu odkrywanie tego, co leży pod najmniej zbadanym oceanem świata, a politycy niech się kłócą, co te odkrycia oznaczają. Oceanografowie mawiają, że więcej wiemy o powierzchni Księżyca niż o dnie mórz, a najbardziej dotyczy to Arktyki. Pierwsza cyfrowa mapa całego Oceanu Arktycznego ukazała się dopiero w roku 2000. Obraz centralnego obszaru pozostaje niekompletny, o rozdzielczości tysiąckrotnie gorszej niż map lądowych, choć jest nieustannie korygowany, częściowo z użyciem danych pochodzących z satelitów. Aby naprawdę poznać ukształtowanie dna, naukowcy muszą mierzyć głębokość morza w różnych punktach. Do niedawna dane wyższej rozdzielczości pochodziły tylko z łodzi podwodnych patrolujących rejon w epoce zimnej wojny – były to linie kreślone ołówkiem poprzez obszar polarny, często niebezpiecznie niedokładne. Przez cztery dni i 650 km, na ogół po cichym, wolnym od lodu morzu, „Healy” żegluje z Barrow na północ, niemal po 80. równoleżnik. Statek ma 128 m długości. Kabinę dzielę z 26-letnim Jimmym Jonesem Olemaunem, Inuitą z Barrow na Alasce, który ma pilnować, czy nie robimy krzywdy morskim ssakom. Większość czasu spędza na mostku, lustrując morze przez lornetkę, lub w mesie naukowców, sprawdzając swoją korespondencję na MySpace. Gdy wychodzę z kabiny, przykręca termostat, by było chłodniej. Główne laboratorium znajduje się na rufie statku, tuż pod linią wody, pod pustym hangarem helikoptera. Większość naukowców przychodzi do laboratorium na ośmiogodzinne zmiany, ale Mayer ma wachtę od dziewiątej wieczorem do dziewiątej rano i zdaje się zawsze być tam również w dzień. To pracoholik. Już w podstawówce składał sprzęt audio i wideo, licencję płetwonurka uzyskał w liceum, a po studiach doszedł do finalnych kwalifikacji na astronautę NASA. Z ostatnich 30 lat pięć spędził na morzu. Późno w nocy puszcza celtycką muzykę, przytupując do rytmu i w podnieceniu fruwa ponad trójwymiarowym dnem morskim na mapach typu Google Earth. Centrum pracy nad mapami, zwykle obsadzone przez młodych naukowców, to doraźnie zestawiony blok 11 ekranów. Pokazują wszystko – od prędkości wiatru po zasolenie oceanu i miąższość osadów. Na najważniejszym monitorze niespokojne zielone linie wyciągają się, skracają, zmieniają kształt. To pingi, fale dźwiękowe z wielowiązkowego sonaru wbudowanego w kadłub statku. Mayer określa ukształtowanie dna na podstawie czasu powrotu sygnału dźwiękowego w poszczególnych wiązkach. Echosonda wielowiązkowa bada dno w pasie o rozpiętości 110 stopni, wysyłając około 60 tys. impulsów na godzinę, tyle co przed wyprawą Mayera dostępne było z całej Arktyki. To raczej pędzel niż ołówek. Obserwujemy na monitorach, jak Wyniesienie Czukockie wypiętrza się pod nami, sonar kreśli szczegółową mapę kolejnych partii dna, jakby malował ją sprayem. Właśnie mijamy krawędź Wyniesienia Czukockiego, gdzie szelf kontynentalny spotyka się z głęboką równiną abysalną. To „podnóże stoku” – szczegół bardzo ważny dla ustalenia statusu prawnego morskiego obszaru w związku z roszczeniami do niego. W roku 2003 sonar wielowiązkowy pomógł Mayerowi nanieść na mapę podmorską górę wysokości 3050 m, którą nazwał Szczyt Podmorski Healy. Podczas gdy Mayer skupia się na batymetrii, inne państwa arktyczne gromadzą najpierw dane sejsmiczne, stosując działa pneumatyczne lub materiały wybuchowe do wytwarzania fal uderzeniowych, które penetrują dno morskie i ujawniają jego strukturę. Kanada i Dania wydały miliony na zbudowanie geologicznego uzasadnienia tezy, że Grzbiet Łomonosowa, podmorski łańcuch przecinający Ocean Arktyczny – będący dla Rosji powodem, by w 2001 r. zgłosić roszczenia do bieguna północnego – jest w gruncie rzeczy łącznikiem tych dwóch krajów z Arktyką. Wiosną 2006 r. kanadyjsko-duński rekonesans Grzbietu Łomonosowa obejmował obozy na lodzie, 440-kilogramowe ładunki pod lodem i naukowców poruszających się helikopterami, by ułożyć ciągi czujników sejsmicznych. Kontynuując to przedsięwzięcie na wiosnę 2008 r. Kanada na pokładzie lodołamacza przetransportowała z Montrealu na łańcuch 15 ton materiałów wybuchowych. W Rosji, w obdrapanym kantorku przy bocznej uliczce w Petersburgu, geolog prowadzący państwowe prace kartograficzne pokazywał mi zdjęcie z badań po rosyjskiej stronie Grzbietu Łomonosowa: ludzie spychali do przerębla siatkowy wór dynamitu wielkości wózka golfowego. Mało brakowało, a geologa zaatakowałaby na stanowisku kartograficznym niedźwiedzica z dwoma małymi. Mayer ma własne problemy: sonar marnie pracuje w lodzie i w normalne lata „Healy” musi przesuwać się w tempie trzech albo czterech węzłów, by uzyskać jakieś dane. Szczęśliwie dla ekspedycji rok 2008 jest daleki od normalności. Przez pierwszy tydzień tajemnicą pozostaje lokalizacja stałej pokrywy lodowej. Nasz ekspert od lodu, Pablo Clemente-Colón, wciąż obiecuje, że zaraz dopłyniemy, bo dane satelitarne mówią, że stały lód jest parę godzin od nas. Ale wchodzimy tylko na zbłąkane płaty lodu jednorocznego. Krawędź stałej pokrywy zdaje się cofać szybciej, niż płyniemy, porusza się zbyt chyżo dla satelitów – nie mogą jej pochwycić. Już w latach 70. i 80. ubiegłego wieku Syberia i Alaska równolegle przeżywały boom naftowy, ale głównie na lądzie. Dziś nafciarze coraz częściej patrzą na morze – i coraz częściej dawne rybackie miasteczko w Norwegii, Hammerfest, występuje jako symbol tego, co może nadejść. Kiedy odwiedzam siedzibę najnowszego i najdalej na północ położonego zakładu skraplania gazu ziemnego – Snohvit, spodziewam się zobaczyć uruchomienie produkcji. To jednak falstart, jeden z wielu. Złoże gazu znajduje się w Morzu Barentsa, 240 m pod jego dnem i jest połączone 145-kilometrowym rurociągiem z ultranowoczesną fabryką. Obiekt położony na wyspie jest największym projektem przemysłowym w historii północnej Norwegii. Widziany z centrum handlowego Hammerfest przedstawia się jako skupisko kominów, świateł i rur z fiordem i rzędem zaśnieżonych szczytów w tle. Na razie firma StatoilHydro będzie pompować gaz rurami, przetwarzać i eksportować tankowcami. Wkrótce jednak dwutlenek węgla, odseparowany od gazu ziemnego, popłynie rurociągiem w drugą stronę – firma będzie tłoczyć go pod dno morskie, walcząc z globalnym ociepleniem. Snohvit obiecuje, że będzie jednym z najczystszych na świecie przedsiębiorstw przemysłu naftowego. Jednak podczas próbnego rozruchu wiatr naniósł popiół z pochodni Snohvitu – kominów spalających nadmiar gazu – a samochody i domy zrobiły się czarne. StatoilHydro sprowadził lekarzy, by przeprowadzili testy na obecność kancerogenów i zaczął wystawiać czeki oburzonym mieszkańcom tytułem odszkodowania. O tym, jak uwodzi wizja naftowego bogactwa, świadczy fakt, że spotkałem tylko jednego lokalnego polityka przeciwnego zakładowi, 19-latka z partii komunistycznej. Snohvit płaci miastu 22 mln dolarów rocznie podatku od nieruchomości. W Hammerfest odnowiono szkoły, powiększono port lotniczy, stadion sportowy, „w pełni cyfrowe” centrum kultury o szklanych ścianach. Na zaśnieżonych ulicach wszędzie widać ludzi pchających dziecięce wózki. Łatwo zapomnieć, że Hammerfest było niedawno ginącym miastem, zmniejszała się liczba ludności, rosła natomiast liczba aktów przemocy – do najwyższej w Norwegii. Jest druga po południu, trwa arktyczna zima i robi się już ciemno. Wychodzę w samą porę, by zobaczyć, jak Snohvit rozjarza się po miesiącach usuwania „sadzowej” awarii. Ogień strzela na kilkadziesiąt metrów z najwyższego komina, karleją przy nim góry, a miasto kąpie się w pomarańczowym świetle. Z odległości 3 km słyszę, jak się pali, czuję ciepło na twarzy. Czy przyszłość Arktyki będzie podobna do Hammerfest – naftowe firmy rozsiane wzdłuż wybrzeża, gospodarka nakręcana dzięki paliwom kopalnym i niszczona przez nie pokrywa lodowa? Zależy to od chłonności świata i od tego, ile naprawdę jest ropy w Arktyce. W lipcu 2008 r. amerykański urząd geologiczny (USGS) opublikował Szacunki zasobów Arktyki. Ocenia, że może kryć się tam 13 proc. (czyli 90 mld baryłek) nieodkrytych światowych złóż ropy i 30 proc. (47 mld m3) złóż gazu ziemnego. Ponieważ jednak przyroda Arktyki nie jest dokładnie zbadana, raport USGS to z definicji nic innego jak studium zza biurka, oparte na analogiach i geologicznych domniemaniach. W niewielkim stopniu korzysta z ostatnich, trzymanych w tajemnicy opracowań sejsmicznych gromadzonych przez kompanie naftowe, zadowalając się starszymi, ogólnie dostępnymi danymi. Inne raporty są mniej optymistyczne, mówią o wielkiej obfitości gazu w Arktyce, ale znacznie mniejszej – ropy. I wydaje się, że większa jej część znajduje się blisko brzegu, w dwustumilowej strefie już podlegającej kontroli poszczególnych państw, więc nie będzie ona powodem roszczeń do szelfu kontynentalnego. W wyścigu po Arktykę może chodzić o złoża surowców, na które rządy mają nadzieję, a nie o te, o których wiedzą, że są. Najlepiej przygotowane do rozpoznawania możliwości Arktyki są kompanie naftowe i w parę tygodni po moim pobycie w Snohvicie jestem świadkiem wojny licytacyjnej o przybrzeżne sektory poszukiwań na Morzu Czukockim. 488 działek jest przedmiotem aukcji odbywającej się w bibliotece publicznej w Anchorage na Alasce. Licytacji towarzyszą głośne protesty ekologów, którzy chcą decyzji o uznaniu niedźwiedzia polarnego za gatunek zagrożony, jeszcze zanim obszary jego siedlisk zostaną wyprzedane. Działki idą za rekordowe 2,66 mld dolarów. Rząd spodziewał się kwoty 43 razy mniejszej. Jest jeszcze drugie błędne wyobrażenie o wyścigu do Arktyki – że koniecznie muszą ze sobą konkurować państwa i jeśli wygra Ameryka, to Rosja musi przegrać. Tymczasem rynek ropy jest zdominowany przez wielkie korporacje. Kompanie ubiegające się o projekty na Alasce – Shell, StatoilHydro, Chevron, Gazprom, BP, ConocoPhilips – starają się o to samo w Rosji, Kanadzie, Norwegii, na Grenlandii, a ich ropa jest sprzedawana na rynku międzynarodowym. Oczywiście, wyrysowane linie przesądzą, kto ustali reguły środowiskowe i gdzie będą spływać opłaty koncesyjne – te sprawy liczą się jednak dużo mniej niż kwestia, czy te linie w ogóle będą poprowadzone. Jeżeli kraje arktyczne nie dojdą do zgody, jeżeli nie zostanie potwierdzony tytuł prawny do spornych terenów, kompanie nie wykupią dzierżaw górniczych, bo nie będzie jasne, kto może im je sprzedać. I Arktyka pozostanie obszarem dzikim. Jest sobota, mglista i zimna, mija drugi tydzień rejsu „Healy’ego”, gdy dowiadujemy się, że kilka dni temu pobiliśmy rekord. – To już potwierdzone – mówi Pablo Clemente-Colón. Pokrywa lodowa skurczyła się do najmniejszego zasięgu w nowożytnej historii. Statek jest teraz na 77. stopniu szerokości północnej, zawróciwszy na południe z punktu powyżej 81. równoleżnika i przecina pole lodowe, rejestrując obraz Wyniesienia Czukockiego pod sobą. Clemente-Colón od czasu do czasu znajdował fragmenty lodu wieloletniego dostatecznie duże, by utrzymać boję obserwacyjną (na pierwszej zatknął bezczelnie małą portorykańską flagę), ale tu większość lodu jest niejednolita. Nie jest to zwarta masa, lecz skupiska kry. „Healy” przebija się przez nie. Pojawia się słońce, marynarze na lądowisku helikoptera kijami golfowymi wybijają za burtę przeterminowane porcje żywności. Planują grilla. Dziwne uczucie, świadomość, że jest się świadkiem historycznej chwili, ogarnia zespół naukowy. W laboratorium dane spływają nieprzerwanym strumieniem. Przyspieszamy do 10 węzłów, potem do 13, następnie do 15. U góry na mostku mój współlokator z kabiny liczy foki i niedźwiedzie polarne. – Człowieku, w zeszłym roku spotykaliśmy 50 fok tygodniowo. Teraz ma się szczęście, widząc jedną na dzień – mówi Olemaun. Mamy wiadomości z Przejścia Północno-Zachodniego – morskiego szlaku ponad Ameryką Północną – wolnego od lodu drugie lato z rzędu. Jest też informacja, że USGS opublikował studium o niedźwiedziach polarnych. Jeśli topnienie lodu będzie postępować, populacja tych zwierząt, szacowana na 22 tys., zmniejszy się o dwie trzecie do 2050 r. Dostaję maila od kogoś z jednego ze statków Shella. Ta flota szuka ropy gdzieś na południe od nas – właśnie minęliśmy się w odległości nie większej niż 80 km. Gdy „Healy” rusza w drogę powrotną, 10 września, pokrywa lodowa ma kształt nerki i 1300 km szerokości w środkowej części. Olemaun sporządza rejestr: 17 niedźwiedzi polarnych, 10 fok wąsatych, 9 fok obrączkowanych, 12 fok niezidentyfikowanego gatunku, 2 morsy. Dowiadujemy się, że morsy pojawiają się licznie na plażach koło Barrow. Krawędź lodu, ich normalne miejsce żerowania, jest zbyt odległa. Miejscowi są przygnębieni, ale na nie polują. Dla lodu to złe lato, podobnie jak dla morsów i niedźwiedzi polarnych. Ale na tworzenie mapy dobre. Przed dojściem do Barrow sonar wielowiązkowy pokazuje bruzdy w dnie morskim 400–500 m pod statkiem, prawdopodobnie ślady wyżłobione przez prastarą pokrywę lodową. „Healy” wkrótce będzie miał naniesione na mapę 10 tys. km dna morskiego – po zaledwie miesięcznym rejsie. Trzy razy więcej, niż spodziewał się Mayer. Komunikat prasowy NOAA, Amerykańskiej Narodowej Służby Oceanicznej i Meteorologicznej, obwieści rezultat: z naszych danych wynika, że szelf kontynentalny rozciąga się 160 km dalej na północ, niż pierwotnie sądzono. Ameryka jest większa, niż myśleliśmy. Czy bogatsza, to się okaże. Ostatni niedźwiedź, jakiego widzimy, to niespodzianka. Jest druga po północy, w pobliżu 81. równoleżnika. Znajdujemy się na otwartym oceanie, kilkadziesiąt kilometrów od stałej pokrywy lodowej. Clemente-Colón decyduje się spuścić na wodę ostatnią boję – chce sprawdzić, czy będzie nadawać mimo braku lodu – i większość załogi nie śpi, aby to zobaczyć. Z mgły na kilkanaście sekund wyłania się kawał lodu szeroki na 3 m. A na nim – niedźwiedź polarny dryfujący, gdzie poniesie go ocean. Funk McKenzie, 2010
Svalbard: dom białego niedźwiedzia [REPORTAŻ]
Bogactwu życia Svalbardu, arktycznego norweskiego archipelagu, zagraża podstępna odwilż.
Pięć minut temu minęła północ, ale zwierzęta Spitsbergenu nadal wykazują gorączkową aktywność. W dolinie Adventdalen, na głównej wyspie archipelagu położonego w połowie odległości między Norwegią a biegunem północnym, w jasnym świetle polarnego dnia nad zaciszną zatoczką kołuje stadko rybitw popielatych. Są podenerwowane. Od wschodu nadlatuje para mew bladych – żarłocznych drapieżców znanych z tego, że kradną jajka i porywają pisklęta. Rybitwy w mgnieniu oka zamieniają się w chmurę najeżoną ostrymi, błyskającymi czerwienią dziobami. Ryzyko się opłaciło. Mewy omijają stadko łukiem i kierują się w głąb wyspy. Przelatują nad parą edredonów na gnieździe, zagrodą z psami pociągowymi, pasącym się samotnym reniferem. Typowa biała noc na Spitsbergenie. Na obszarach podbiegunowych niewiele jest miejsc dorównujących tym wyspom różnorodnością i obfitością zwierzyny. Ponad połowa populacji niedźwiedzi polarnych (Ursus maritimus) z Morza Barentsa, której liczebność oceniana jest na 3 tys. sztuk, wychowuje młode właśnie na tym archipelagu. Na Spitsbergenie ostrzega się ludzi, by nie wychodzili poza granice osiedla bez strzelby, bo niedźwiedzie są wszędzie. W okolicznych wodach żeruje pięć gatunków fok i 12 gatunków wielorybów. Na olbrzymich ławicach małży zasiedlających płytki szelf Morza Beringa wykarmiły się wielkie stada morsów. W tundrze spitsbergeńskich gór i dolin pasą się renifery, a pieśce, czyli lisy polarne, nie mogą narzekać na brak zdobyczy. Dla człowieka jest to jednak surowa, niegościnna okolica. Ponad połowę lądu pokrywają lodowce. Mniej niż 10 proc. obszaru wysp ma warunki klimatyczno-glebowe umożliwiające wegetację roślinności. Gdy wybrałem się latem na wędrówkę po zboczach Nordenskiöldfjellet (Góry Nordenskiölda), przez pięć godzin naliczyłem zaledwie siedem gatunków roślin – karłowatych, pochowanych w spękaniach skał. Wiele lat temu, gdy norweski archeolog Povl Simonsen zastanawiał się, dokąd może sięgać granica ludzkiego osadnictwa na Dalekiej Północy, użył określenia „skraj możliwości”. Przez większość swoich dziejów Spitsbergen znajdował się poza tym skrajem. Starożytna cywilizacja nigdy tu nie zagościła. Nie skolonizowali wysp wikingowie. Nawet Eskimosi trzymali się z daleka. Dzisiaj, choć dzięki regularnemu połączeniu lotniczemu z Oslo mogą tu zjeżdżać turyści, stałych mieszkańców jest zaledwie 2,5 tys.; większość to górnicy z kopalni węgla. Zimą zapada polarna noc. Maszynerię tutejszego życia napędza Golfsztrom (Prąd Zatokowy) i jego przedłużenie – Prąd Północnoatlantycki. Gdyby puścić się z głównym nurtem tego systemu prądów, wyląduje się na wybrzeżu Spitsbergenu. Słony i ciepły prąd (chociaż przymiotnik „ciepły” na określenie wody o temperaturze 5,6OC może się wydać przesadą) sprawia, że tutejsze morze nie pokrywa się lodem, a niesione substancje pokarmowe sprzyjają ogromnym wiosennym zakwitom glonów. Plankton zwabia walenie, a także wielkie ławice ryb: gromadników i dorszyków polarnych, będących pożywieniem ptaków i fok. Obfitość fok z kolei utrzymuje niedźwiedzie polarne. Dorosłe niedźwiedzie odżywiają się głównie foczym sadłem, przede wszystkim z nerp (fok obrączkowanych) oraz fok wąsatych. Wysokokaloryczny pokarm zapewnia dość energii, by drapieżnik mógł przemieszczać swoje ogromne cielsko (samce ważą do 600 kg, samice mniej więcej połowę tego) po rewirze o powierzchni 150–400 km2. Obfitujące w pokarm wody przybrzeżne sprawiają, że w maju i czerwcu, gdy lód się cofa, a z tundry schodzi śnieg, na wyspy przylatuje ponad 3 mln ptaków. Liczba jest imponująca, ale rozmaitość – taka sobie. Pospolitych gatunków jest raptem 28, a zaledwie jeden – pardwa górska – wytrzymuje na lądzie przez cały rok. Ptaki znajdują tu bezpieczne miejsce do gniazdowania i możliwość żerowania przez całą dobę. W wielu miejscach brzegi wysp wznoszą się z morza pionowymi urwiskami, z milionami skalnych występów, półek i półeczek, dość dużych, by zmieściło się gniazdo, ale za małych, żeby mógł się po nich dostać np. piesiec. Gnieżdżą się tu, często tuż obok siebie, pary fulmarów, nurzyków polarnych i mew trójpalczastych. Wychowują pisklęta i karmią je owocami morza wydobytymi z wody tuż poniżej. Kiedyś płynąc statkiem, zwróciłem uwagę, że szary skalny klif po drugiej stronie spitsbergeńskiego fiordu przyprószył biały śnieg. Ponieważ nie padało, wziąłem lornetkę, by zaraz się przekonać, że to jednak nie śnieg. To były dziesiątki tysięcy białych łepków mew trójpalczastych, siedzących w gniazdach na skalnych półkach. Wraz z końcem lata ptaki zmywają się do ciepłych krajów. Pozostają tylko stali spitsbergeńscy mieszkańcy. Ci stosują jedną z dwóch metod na przetrwanie okrutnej arktycznej zimy: albo bez przerwy polują, albo gromadzą zapasy energii. Mistrzem pierwszej metody jest niedźwiedź polarny, który większą część zimy spędza, czatując przy foczych przeręblach oddechowych, z nadzieją że wynurzy się z nich obiad. Lis polarny stosuje metodę mieszaną. Poluje, korzystając z tego, że białe zimowe futro zapewnia kamuflaż, ale gdy zrobi się naprawdę paskudnie, dobiera się do zapasów, które wiele miesięcy wcześniej schował na czarną godzinę. W łagodniejszym klimacie lisy mają fatalną opinię – z powodu uśmiercania większej ilości zdobyczy, niż mogą zjeść – ale tu przechowanie nadmiaru upolowanej zwierzyny oznacza różnicę między życiem a śmiercią. W przypadku reniferów i pardw górskich gromadzenie zapasów polega na maksymalnym utuczeniu się. Spitsbergeńskie renifery pasące się o północy to niezwykły widok. Zwierzęta te rezygnują z dobowych rytmów, które rządzą aktywnością i odpoczynkiem pozostałych mieszkańców. Jedzą, jedzą, jedzą, chwilę odpoczywają i znów jedzą, jedzą, jedzą. Dorabiają się w ten sposób warstwy słoniny grubej na 10 cm – rezerwy energetycznej na czas zimowego głodu. Tutejsi całoroczni rezydenci przystosowali się do długiej polarnej nocy, mrozu i braku roślinności. Ale nie do obecności człowieka. Od XVII do XIX w. przybywali w te strony wielorybnicy; wielorybi tłuszcz dawał się przerabiać na olej, a olej – na forsę. Kapitan holenderskiej jednostki donosił z podróży na Spitsbergen w 1612 r., że w Morzu Barentsa jest tyle wielorybów, iż statek musiał się między nimi przepychać niczym przez krę. Sama flota holenderska wybiła na okolicznych morzach ok. 50 tys. wali grenlandzkich, najbardziej długowiecznych ssaków na świecie, żyjących nawet ponad 200 lat. Rzeź doprowadziła gatunek na krawędź wymarcia (dziś jego pogłowie ocenia się na 10 tys.). Zdziesiątkowawszy wieloryby, myśliwi zainteresowali się morsami – źródłem „kości słoniowej” – i tego gatunku też omal nie wykończyli. Traktat paryski (spitsbergeński) zawarty po I wojnie światowej przyznał władzę nad archipelagiem Norwegii, choć chrapkę na niego miały też Szwecja i Rosja. W ciągu XX stulecia władze norweskie zahamowały rabunkową eksploatację „bezpańskich” obszarów. Dziś 65 proc. wysp Svalbardu i 75 proc. okolicznych wód jest objętych ochroną jako parki narodowe i rezerwaty. A gdy zwierzęta mają dobre siedlisko i spokój – mnożą się. Pogłowie morsów, polowaniami sprowadzone w latach 50. XX w. do zaledwie paru setek, odbudowało się do 2,6 tys. sztuk. W latach 20. w dolinach pasło się ledwie tysiąc reniferów. Dziś ich liczebność sięga 10 tys. Czas rzezi na szczęście jest już za nami, ale presja człowieka na przyrodę trwa. Z powietrza i wody trafiają na Spitsbergen trucizny. Polichlorowane bifenyle czy też perfluorowęglowodory kumulują się w tkance tłuszczowej mew bladych, wydrzyków wielkich, pieśców czy fok i rujnują im układ odpornościowy. U tutejszych niedźwiedzi obserwuje się znacznie większe stężenia substancji zanieczyszczających niż u ich krewniaków z Alaski. Równocześnie zmiany klimatyczne sprawiają, że letni zasięg lodu morskiego jest coraz mniejszy, a to zagraża misiom. Być może nadzieję trzeba czerpać z obserwacji, jak pokrętnymi drogami przyroda Spitsbergenu już zdołała się przystosować do obecności człowieka. W osadzie górniczej Barentsburg dziesiątki mew trójpalczastych potraktowało porzucone przez ludzi budynki jak urwiska i pozakładało gniazda na parapetach. Tak oto ptaki przesunęły „skraj możliwości”. Tu, na Dalekiej Północy szanse i obfitość trafiają się w najdziwniejszych miejscach. Bruce Barcott
5 najdziwniejszych sportów z różnych zakątków świata
Niektóre z tych dyscyplin sportowych można skomentować krótkim "Czego to ludzie nie wymyślą!".
Poznaj 5 najdziwniejszych dyscyplin sportowych na świecie >>>
Skąd wrzody żołądka u człowieka z lodu? Bakteria zdradza jak przed wiekami migrowali ludzie
W treści żołądkowej Oetziego - człowieka sprzed 5,3 tys. lat, którego ciało znaleziono zamrożone w alpejskim lodowcu - naukowcy wykryli ślady bakterii Helicobacter pylori, wywołujących wrzody żołądka. Wyniki badania prezentują w "Science".
Oetzi to przydomek nadany szczątkom człowieka zmarłego ok. 3300 lat p.n.e., którego ciało, zamrożone w lodowcu alpejskim w Południowym Tyrolu, znaleziono w 1991 r. Od tego momentu co pewien czas pojawiają się kolejne doniesienia dotyczące zmumifikowanych szczątków. Pięć lat temu naukowcy zbadali genom Oetziego. Teraz naukowcy z międzynarodowego zespołu odkryli, że w tym, co dawniej było treścią żołądka człowieka lodu, obecne były bakterie Helicobacter pylori. Bakterie te towarzyszą ludziom także dziś. Ich obecność zwiększa ryzyko wystąpienia m.in. zapalenia żołądka typu B (które może prowadzić do powstania nowotworu) i wrzodów trawiennych. Światowa Organizacja Zdrowia szacuje, że H. pylori infekuje ok. 70 proc. ludzi w krajach rozwijających się i ok. 30 proc. w krajach rozwiniętych, choć u większości zakażonych choroba nie rozwija się. Naukowcy zastanawiali się, czy to możliwe, że H. pylori zakażała ludzi także tysiące lat temu. "Dowody na obecność bakterii Helicobacter pylori znajduje się w tkankach żołądka współczesnych pacjentów. Sądziliśmy, że znalezienie czegokolwiek jest bardzo mało prawdopodobne, gdyż śluzówka żołądka Oetziego praktycznie nie istnieje" - tłumaczy jeden z autorów badania, paleopatolog Albert Zink z European Academy (EURAC) w Bolzano. Naukowcy z EURAC, z uniwersytetów: w Kilonii (Niemcy), Wiedniu (Austria) i Venda (RPA), a także Instytutem Nauki o Historii Człowieka im. Maxa Plancka w Jenie wpadli na pomysł pozyskania całego DNA z treści żołądka. "Kiedy się to udało, mogliśmy odróżnić sekwencje poszczególnych bakterii i odtworzyć genom Helicobacter pylori sprzed 5300 lat" - opowiada mikrobiolog Frank Maixner z EURAC. Wspólna historia człowieka i bakterii Naukowcy znaleźli potencjalnie zjadliwy szczep bakterii, na który za życia reagował układ odpornościowy Oetziego. "Stwierdziliśmy obecność białek markerowych, które obserwujemy także dziś u pacjentów zakażonych bakteriami Helicobacter" - mówi mikrobiolog. Naukowcy przypominają, że powikłania związane z obecnością H. pylori (takie jak wrzody) pojawiają się u ok. jednej dziesiątej zakażonych osób - głównie starszych. "Nie można powiedzieć z dużą dozą pewności, czy Oetzi miał takie problemy z żołądkiem" - mówi Zink. Wyjaśnia, że tkanki jego żołądka nie zachowały się, a to właśnie w nich najszybciej można wykryć obecność tego problemu. Teoretycznie jednak możliwe jest, że człowiek lodu faktycznie miał wrzody. Naukowcy założyli, że Helicobacter obecne u Oetziego powinny reprezentować taki sam szczep, jaki stwierdza się u współczesnych Europejczyków. Zaskoczyło ich jednak stwierdzenie, że jest to szczep typowy dla mieszkańców Azji Środkowej i Południowej. Naukowcy spekulują, że dawniej istniały dwa typy szczepów tych bakterii: afrykański oraz azjatycki, który w pewnym momencie przekształcił się we współczesną wersję europejską. Ponieważ bakteria ta jest zwykle przenoszona pomiędzy członkami rodzin, historia populacji ludzkiej ma sporo wspólnego z historią samej bakterii. Do niedawna zakładano, że ludzie neolityczni, w momencie, gdy przestali wędrować i zostali rolnikami, nosili już ten europejski szczep. Badania Oetziego świadczą jednak, że tak być nie musiało. Źródło: PAP
Lód na mazurskich jeziorach jest zbyt cienki. Ratownicy ostrzegają
W nocy z niedzieli na poniedziałek zamarzły mazurskie jeziora od Mamr, przez Niegocin po Mikołajskie. Zamarznięte jest także największe polskie jezioro - Śniardwy. Ratownicy podkreślają, że lód na wszystkich jeziorach jest zbyt cienki, by nań wchodzić.
Dyżurny Mazurskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (MOPR) Marek Banaszkiewicz poinformował w poniedziałek PAP, że nocny mróz doszczętnie skuł tafle mazurskich jezior na szlaku od Mamr na północy, przez Niegocin, po jezioro Mikołajskie. "Wczoraj były jeszcze widoczne w oddali plamy, co świadczyło o tym, że miejscami lodu nie było, albo był bardzo cienki. Dziś całe jezioro jest pokryte lodem" - powiedział Banaszkiewicz i dodał, że w portach lodowa tafla jest znacznie grubsza, niż w znacznym oddaleniu od brzegu. "O wędkowaniu, czy ślizganiu się po jeziorze nie można jeszcze mówić, lód jest zbyt cienki" - podkreślił. Ostatnie mroźne dni skuły lodem także największe polskie jezioro - Śniardwy. Ratownicy z Mazurskiej Służby Ratowniczej w Okartowie powiedzieli PAP, że tafla lodu ma na razie 4-5 cm. grubości, a to dużo za mało, by na nią wchodzić i bezpiecznie się po niej poruszać. W poniedziałek rano w Giżycku było minus 11 stopni Celsjusza, ale w ostatnich dniach temperatura spadała do minus 14 - 18 stopni. Zamarzaniu jezior sprzyja nie tylko tęgi mróz, ale i brak wiatru. Mazurscy ratownicy są przygotowaniu do niesienia pomocy na skutych lodem jeziorach - poruszają się po nich poduszkowcami. Źródło: PAP
Nigdy nie przypuszczałem, że góry lodowe i pola śnieżne mogą stworzyć scenerię dla tak gorącej wyprawy.
Z początku nic nie wskazywało, że tak to się pięknie rozkręci. Gdy awionetka dotknęła kołami pasa startowego na lotnisku Ilulissat nad Zatoką Disko na Grenlandii, deszcz siąpił, jakby to był polski październik. „Zimno, wietrznie i buro”, warknąłem pod nosem, jeszcze nie wiedząc, jak grzeszę. Na dodatek ekipa z jachtu „Stary”, z którą się tam umówiłem, co tu owijać w bawełnę, nie pojawiła się. Siedziałem więc sam jak (środkowy) palec w tej dżdżystej pogodzie na stercie ważącego 75 kg sprzętu wspinaczkowego, nurkowego i fotograficznego, zastanawiając się, „co ja tu właściwie robię”? SMAK 1. – ŻEGLARSKI – No siema! Sorki za spóźnienie, ale na lotnisko jechaliśmy stopem – wyrwał mnie z zadumy głos dwójki Polaków. Grzegorz i Tomek płynęli tu jachtem ze Szczecina. Zajęło im to dwa miesiące, więc elastyczne podejście do kwestii czasu uznałem za uzasadnione. Na tej lodowatej wyspie miały się wymienić załogi, nim „Stary” ruszy w najtrudniejszą podróż dla jednostki pod żaglami – przez Przejście Północno-Zachodnie. Poszukiwania tego przesmyku, którym dałoby się przepłynąć z Atlantyku na Pacyfik przez północną Kanadę, trwały ok. 400 lat i pochłonęły setki ofiar. Jako pierwszy z problemem rozprawił się 100 lat temu najsłynniejszy żeglarz polarny Roald Amundsen, znany m.in. ze zdobycia bieguna południowego. Amundsenowi pokonanie Przejścia zajęło trzy lata (dwa zimowania w trakcie nocy polarnej!) i kosztowało utratę statku. Do dziś szlak pokonało zaledwie ok. 50 jednostek (w tym lodołamacze atomowe i jeden tankowiec z – symboliczną – 1 baryłką ropy), ale tylko ok. 10 jachtów. Żaden z nich przed „Starym” nie płynął pod polską banderą. Ja miałem dołączyć do ekipy na dwa tygodnie, w czasie których zamierzaliśmy pływać po wodach grenlandzkiej Zatoki Disko, nim jacht wyruszy do północnej Kanady. – Póki co, „Stary” miał awarię, stąd 2–3 dni spóźnienia – wyjaśnił Tomek. – No i, całkiem bym zapomniał, nocujemy na dziko w namiotach – dodał Grzegorz. Od razu poczułem, że to będą ostre i udane tygodnie! „Stary” zgodnie z oczekiwaniami zawinął do portu po dwóch dniach. – Witamy na pokładzie, o ile uda się wam wejść – zażartował kapitan Jacek Wacławski. Jacht był bowiem pełniuteńki. Kilkanaście osób, bagaże na rok życia na łajbie, zapasy jedzenia i „zabawki” do uprawiania różnych sportów outdorowych, filmowania i fotografii. By oszczędzić miejsce, nawet stół zaimprowizowany był na beczce z ropą naftową. Total! – to kolokwialne określenie najlepiej oddaje poziom chaosu, jaki panował na łódce. Ale na szczęście był to chaos twórczy. Postanowiliśmy go od razu wykorzystać. Nie ma nic bardziej przyciągającego wzrok na wybrzeżu Grenlandii niż góry lodowe. Piękne, jasne, grubo ciosane przez naturę bloki zmrożonej wody mieniące się kolorami dnia polarnego suną majestatycznie, pchane siłami wiatru i prądów. Kto nie widział tych gigantów, nie wie jeszcze nic o rozrzutności natury! Ruszyliśmy w morze, by im się przyjrzeć. Nie musieliśmy nawet za długo szukać pływających gór – wiatr wiejący z południowego zachodu napełnił bowiem zwałami lodu całą zatokę. Leżący na południe od Ilulissat lodowiec Isfjord cieląc się, wypluwał lodowe giganty wystające nad wodę na wysokość wielopiętrowego wieżowca, które pod wpływem ruchów fal, promieni słońca i zderzeń z innymi lodowymi olbrzymami pękały, zapełniając okolicę pakiem lodowym, mniejszymi górami i krą. Manewrowanie między nimi 13-metrowej długości jachtem przypominało ekwilibrystykę. Aż strach pomyśleć, co mogłoby się stać po zderzeniu tej łupiny z lodowym kolosem. Co ciekawe – m.in. z tej zatoki góry lodowe wypływają na północny Atlantyk i niewykluczone, że stąd pochodziła ta, która zatopiła „Titanica”. Pływanie jachtem między górami przypominało poruszanie się po pustyni – tyle że lodowej. Niezmącona cisza. Ani śladu zwierząt, żadnej wegetacji. Gapiliśmy się na ten cudowny świat z otwartymi buziami. Wszyscy – jak jeden mąż. SMAK 2. – PODWODNY Apetyt rośnie w miarę zwiedzania – to wie każdy podróżnik. Gdy widoki lodowych kolosów nam spowszedniały, obudziła się chęć zajrzenia pod powierzchnię wody i poszukania śladów życia. Od Inuitów (rdzennych mieszkańców wyspy) dowiedzieliśmy się, że dzień drogi jachtem na północ jest miejsce znane z połowów wielorybów. Postanowiliśmy je znaleźć i tam zanurkować – być może znajdziemy w wodzie kości tych trzebionych tu potężnych ssaków, a na nich pożywiających się następnych uczestników łańcucha pokarmowego. Już samo dopłynięcie tam było przygodą. Małym jachcikiem lawirowaliśmy między płyciznami i muskającymi powierzchnię wody podwodnymi skałami w terenie określanym na mapach nawigacyjnych jako „nie do przejścia”. Może i było w tym trochę ryzykanctwa, ale przede wszystkim sporo doświadczenia żeglarskiego załogi „Starego”. Skaliste brzegi cieśniny łagodnie położyły się i wpłynęliśmy na ciche wody zatoki. W wiosce Qeqertaq rybacy pokazali nam kołowrót, jakim wyciągają na brzeg upolowanego wieloryba. Prędko złożyliśmy sprzęt nurkowy i z Maćkiem weszliśmy do lodowatej wody. Stok opadał łagodnym zboczem obrośniętym brunatnicami. Na ślady rzezi wielorybów natrafiliśmy na głębokości 5 m, gdzie leżały fragmenty kręgosłupa. Niektóre kręgi miały około metra średnicy. Nieco dalej nad piaszczystym dnem natknęliśmy się na stosy kręgów, żeber, a nawet szkielet z czaszką młodziutkiego osobnika – miał zaledwie około 3–4 m długości. Z jednej strony to wstrząsające i smutne, że wciąż się poluje na wieloryby; z drugiej – trzeba zrozumieć, że dla miejscowej ludności to odwieczne pożywienie… Największym zaskoczeniem było dla nas bogactwo życia tych północnych wód. W toni unosił się plankton, co obniżało widoczność do kilku metrów, zaś na szczątkach żerowały dwa gatunki ryb, strzykwy, ukwiały, jeżowce, a nawet rozgwiazdy. Innego rodzaju emocje towarzyszyły nam podczas nurkowania przy ścianach gór lodowych. Góry te są niestabilne – potrafią się nagle pokruszyć, połamać, a nawet… odwrócić do góry nogami. Zanurzając się w nieznane, oglądaliśmy tysiące odcieni i deseni lodu. Podwodne formy wyrzeźbione przez czeladników Neptuna. Lód w formie łusek, przezroczystych żeber, ażurowych grzybów i litych bloków. Przeszliśmy pod spodem jednej z gór, gdzie spotkaliśmy chroniące się tam ryby. Fascynacja szybko jednak ustępowała miejsca żelaznej logice dekompresji i termiki. Przy temperaturze wody –1OC (!) nawet w ciepłych suchych skafandrach marzliśmy na kość. SMAK 3. – PIONOWY – A gdyby tak na tą „obnurkowaną” górę lodową się teraz wspiąć? – rzucił Dominik. Ciekawość, co jest na szczycie, prędko wzięła górę nad obawą o trwałość góry i spod pokładu wyniesione zostały raki, czekany, liny i uprzęże. Tylko jak z jachtu wyjść na lodową ścianę? Trzeba... skoczyć! Jacht podpłynął więc blisko do ściany – jak najbliżej – i Dominik jako pierwszy rzucił się z dwoma czekanami w ręku w stronę góry lodowej – licząc, że się utrzyma. Jeden czekan „siadł”, drugi się nie wbił i odskoczył od lodu, jeden rak trzyma, drugi się zsunął – sytuacja zaczynała się robić niewesoła, na szczęście Dominik szybko drapał się na wypłaszczenie terenu. Uff… Wydarł! Dołączył do niego Maciek i zwiedzali dłuższą chwilę górę, gdy ta głośnym trach! próbowała zrzucić ich z grzbietu. Na szczęście obryw lodu był nieduży, ale od razu nabraliśmy do góry szacunku. Wyskoczyłem na lód w trzeciej dwójce – z Jackiem. – Boję się jak diabli – wyznał kapitan przed skokiem. Wspinaliśmy się po powierzchni lodu gładkiego jak szkło, a zamiast szczytu znaleęliśmy… jeziorko z wytopioną wodą (pycha!). SMAK 4. – POWIETRZNY Ogłosiliśmy na jachcie nieoficjalny konkurs na najbardziej zwariowane zabrane ze sobą „zabawki dla dorosłych chłopców”. Aparat do zdjęć podwodnych o wyglądzie cyberpająka i 5-metrowy wysięgnik do zdjęć filmowych to tylko niektóre ze zgłoszonych. Wszystkich przebił Sławek, który przywiózł na Grenlandię 2-osobową paralotnię z napędem na 3-kołowym wózku. – W Kopenhadze łapali się za głowy, jak to wsadzić do boeinga – opowiada ze śmiechem. Aby wzbić się tym cudem w powietrze, potrzeba kilkudziesięciu metrów rozbiegu. Niestety, w okolicy miasteczka Ilulissat, gdzie jesteśmy, nie ma takiego miejsca. Wzdłuż ulic – latarnie, przy boisku szkolnym – słupy energetyczne. Zrezygnowani idziemy na lotnisko, gdzie – ku naszemu najwyższemu zdumieniu – kontroler ruchu lotniczego mówi: – Startujcie od nas. Rozbieg koło awionetek. Pośpiech albo chwila nieuwagi i w trakcie przejazdu para-lotnią na lotnisko wózek łapie gumę. Poszukiwania wulkanizatora spełzły na niczym i gdy już wydawało się, że nie oderwiemy się od ziemi, na opuszczonym po godzinach przez obsługę lotnisku ktoś zauważa wózek bagażowy na podobnych kołach. Chwila pracy przy śrubkach i… mamy kółko jak nowe! – Potem oddamy – krzyczy Sławek i już zapina się w pasy. Z Dominikiem kołują do startu. – Raz, dwa, jedziesz! – kibicujemy. Rozpędzają się przy wtórze huku 28-konnego silnika, mijając awionetki, aż w końcu wolno odrywają się od ziemi. Po chwili i ja wzbijam się ze Sławkiem w powietrze. Minęła pierwsza w nocy, ale w czasie arktycznego lata wciąż jest całkiem jasno. Widok północnego oceanu upstrzonego górami lodu i zalanego miękkim światłem odbiera mi mowę. Sławek popisuje się, jak umie. Raz lecimy w dół korkociągiem, a raz niemal zawisamy nieruchomo w powietrzu przy wyłączonym silniku. Za dwa dni z tego samego lotniska awionetką wracam do cywilizacji. Za krótko tu byłem, by się nasycić, ale dość, by się w ostrych smakach Grenlandii na zabój zakochać. Wyprawa odbyła się dzięki hojności firm: QNT, Alpinus, NAVO, C-Map, Webasto, Sony i Simrad. Z ostatniej chwili: 21 września 2006 „Stary” wpłynął na wody Pacyfiku, pokonując tym samym Przejście Północno-Zachodnie. Gratulujemy! No to w drogę - Grenlandia Polskie lato. Wtedy na wyspie jest dzień polarny i w miarę znośne temperatury od 5 do 15OC. Zimą w czasie nocy polarnej temp. spada nawet do minus 40OC. Samolotem – z Polski bezpośrednich lotów nie ma. Najwygodniej jest lecieć do Kopenhagi (400-1500 zł), a potem Air Greenland do Kangerlussuaq lub stolicy Grenlandii Nuuk (ok 2000 zł). Niedawno otwarto też cotygodniowe połączenia lotnicze z USA. Na pokład wolno wziąć ze sobą 20+5 kg bagażu. Lecąc ze sprzętem wyprawowym, warto więc wcześniej wystąpić do linii lotniczych z prośbąo udzielenie zniżki na przesyłkę sprzętu lub wysłać bagaże cargiem. Inaczej zapłacimy astronomiczną kwotę za nadbagaż. www.airgreenland.co Środek Grenlandii to gigantyczna czapa wiecznego śniegu i lodu odwiedzana wyłącznie przez glacjologów, polarników i białe niedźwiedzie. Dla turystyki istotne są wy-łącznie tereny nadbrzeżne. Większe miasta nad Atlantykiem łączy sieć połączeń lotniczych Air Greenland. Drogo. Przeciętnie dwa razy drożej niż w zachodnich krajach Unii Europejskiej. Np. butelka piwa 0,33 l kosztuje ponad 20 zł. W restauracjach oferowane są głównie owoce (północnego) morza: smażone ryby oraz befsztyki z wieloryba i foki Od 150 zł za noc w kilkuosobowym pokoju w schronisku młodzieżowym, przez 200 za kwaterę w wynajętym domku, aż po 500 i więcej w hotelach www.greenland.com www.amundsen.pl www.greenland-guide.gl www.scandinavica.com/greenland.htm www.greenland-discoverer.com