Co kryje się pod lodem Antarktydy? Naukowcy odsłaniają ukryty krajobraz kontynentu
Międzynarodowy zespół naukowców przedstawił efekt swoich rewolucyjnych badań nad antarktyczną pokrywą lodową. Stworzona mapa ukazuje niesamowity i różnorodny krajobraz ukryty pod grubymi warstwami zamrożonej wody. Badacze wykorzystali kompletnie nową technikę, która pozwala na zanurzenie się w nieodkryty dotąd świat.
Antarktyda stanowi przedmiot zainteresowania badaczy już od czasów starożytności, kiedy to rzymski kartograf Pomponiusz Mela umieścił na swoich mapach legendarny kontynent Terra Australis – „Nieznany Południowy Ląd”. Okres najliczniejszych dyskusji i badań nad południowym kontynentem przypadł jednak na XIX wiek. W trakcie tamtego stulecia rosyjska wyprawa – pod kierownictwem Fabiana Bellingshausena – po raz pierwszy okrążyła „szósty kontynent”, oficjalnie odkrywając nieznane wcześniej tereny. Mimo upływu wieków i kolejnych prac naukowych wiedza na temat Antarktydy wciąż pozostaje fragmentaryczna. Ostatnio opublikowane badania odkrywają kolejne tajemnice lodowego lądu – tym razem zaglądając pod jego powierzchnię. Góry, kaniony i doliny schowane pod pokrywą lodową Antarktyda pokryta jest największą na świecie pokrywą lodową, która łącznie zajmuje ok. 14 milionów kilometrów kwadratowych. Dla porównania: powierzchnia lądowa Polski zajmuje nieco mniej niż 312 tysięcy km², a Europy – 10,5 miliona km². Nic więc dziwnego, że tak gigantyczna struktura skrywa pod sobą wiele tajemnic związanych z ukształtowaniem tego południowego kontynentu. Badanie przeprowadzone m.in. przez naukowców z Uniwersytetu Edynburskiego ujawniło nieznane dotąd elementy rzeźby terenu, które wpływają na przepływ antarktycznego lodu. Wśród odkryć znajduje się ponad 30 tys. wzgórz, których wysokość sięga co najmniej 50 metrów. Tyle samo mierzy głębokość odnalezionego przez badaczy kanionu. Skryta pod lodem dolina cechuje się ponadto 6-kilometrową szerokością oraz 400-kilometrową długością. Innowacyjna metoda eksploracji Do tej pory podczas mapowania struktur znajdujących się pod antarktycznym lodem wykorzystywano specjalne radary, ciągnięte za skuterami śnieżnymi lub podwieszane pod samolotami przelatującymi nad południowym kontynentem. Taka metoda, choć skutecznie ukazuje to, co znajduje się bezpośrednio pod badaczem, ma swoje ograniczenia polegające na fragmentarycznej eksploracji. Radar potrafi uchwycić bardzo szczegółowe detale, jednak robi to jedynie na określonym skrawku terenu, nad którym aktualnie przebiega trasa badania. Nowa metoda daje zdecydowanie obszerniejszy obraz. Badacze – aby zbadać podlodowe struktury – połączyli zdjęcia satelitarne powierzchni Antarktydy z fizycznymi danymi na temat ruchu lodu. Uzyskane wyniki pozwoliły oszacować ukrytą topografię, która następnie została poddana symulacjom komputerowym w celu obliczenia pełnego kształtu krajobrazu schowanego pod antarktycznym lodem. Na koniec naukowcy porównali otrzymane modele z tymi wykonanymi podczas wcześniejszych prac radarowych. Ekologiczne znaczenie badań Badania nad antarktyczną pokrywą lodową mogą przysłużyć się ograniczaniu negatywnych skutków zmian klimatycznych. Kształt podlodowej topografii wpływa bowiem na ruch zamarzniętej wody, która wraz z ociepleniem trafia do oceanu. Poznanie dokładnych struktur znajdujących się pod Antarktydą pozwoli oszacować tempo, w jakim lód będzie docierać do otwartych wód oraz podnosić ich poziom. Ponieważ Antarktyda przechowuje około 70% całej słodkiej wody na Ziemi, szacunki te mogą okazać się kluczowe dla planowania adaptacji do podnoszącego się poziomu mórz i oceanów. Źródło: Smithsonian Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Sroga zima przypomina o zapomnianych słowach. Śryż, okiść, szreń i morszkulce wracają do codziennego języka
Panuje popularny mit, że zamieszkujący Grenlandię innuici mają aż 50 różnych określeń na śnieg, a Polacy… tylko jedno. To nieprawda: w czasach sroższych niż aktualnie zim nasz język także dostosowywał się do panujących warunków, a mroźna zima 2026 pozwoliła przypomnieć sobie wiele ciekawych określeń, których niegdyś używano na porządku dziennym. Wiecie, czym jest śryż?
Wyjątkowo mroźna zima potrafi wydobyć z zakamarków języka słowa, których – zdawałoby się – zapomnieliśmy. Gdy za oknem mróz, na brzegach rzek i jezior pojawiają się śryż i morszkulce, a drzewa uginają się pod ciężarem okiści. Dzięki inicjatywie Towarzystwa Krajoznawczego Krajobraz wraca fascynacja dawnymi określeniami opisującymi surową przyrodę, a my przypominamy sobie, jak bogaty jest język polski. Zapomniany język zimy Kiedyś zimy były sroższe, dłuższe i bardziej surowe – inspirowały więc mieszkańców polski do tworzenia bogatego słownictwa opisującego zmrożony krajobraz. Teraz, podczas ekstremalnie niski temperatur, znowu są potrzebne. – To w większości dość stare słowa i nie jest przypadkiem, że mamy w języku polskim tyle zwrotów opisujących zimowe zjawiska. Zimy trwały u nas zwykle długo, były mroźne i śnieżne. Mamy więc bardzo dużo określeń, których po prostu zapomnieliśmy – powiedział PAP Jan Mencwel, pomysłodawca inicjatywy zestawienia polskich „zimowych” słów. Czym jest śryż i gdzie można go zaobserwować? Śryż oznacza skupisko gąbczastych bryłek lodu utworzonych z drobnych kryształków, powstających w wodzie rzecznej przy temperaturze poniżej zera. Jest początkowym etapem formowanie się pokrywy lodowej na rzekach. To zjawisko można było obserwować między innymi w styczniu na Wiśle czy Odrze – śryż unosił się na jej powierzchni, tworząc miękką, niemalże „piankową” warstwę. Okiść – zagrożenie dla drzew i symbol mroźnej zimy Okiść oznacza grubą, ciężką warstwę śniegu, która osiada na gałęziach drzew. Takie jego nagromadzenie potrafi być groźne: obciążone gałęzie łamią się, dochodzi nawet do przewracania całych drzew. Zjawisko okiści jest szczególnie niebezpieczne w lasach iglastych oraz w parkach miejskich, gdzie szkody mogą być odczuwalne zarówno dla przyrody, jak i infrastruktury. Według Instytutu Badawczego Leśnictwa, długotrwała okiść prowadzi do zmian w strukturze drzewostanów oraz zwiększonego ryzyka pożarów wiosennych z powodu uszkodzonych, wysuszonych gałęzi. Morszkulce – niezwykłe kule lodowe na polskich jeziorach i na Bałtyku Morszkulce to niemal poetyckie określenie naturalnych kuli lodowych, które formują się na brzegach zbiorników wodnych. Powstają w wyniku oddziaływania fal na wodę o temperaturze bliskiej 0°C. Każda morszkulka jest inna – niektóre mają kilka centymetrów średnicy, inne nawet kilkadziesiąt. Zjawisko to jest rzadkie, wymaga bowiem bardzo specyficznych warunków atmosferycznych, dlatego stało się inspiracją dla lokalnych legend oraz opowieści. Dawniej morszkulce opisywano w etnograficznych relacjach podróżników, dziś wracają w relacjach mieszkańców Pomorza i Mazur. Szreń, szadź i torosy – jak je rozróżnić? To nie wszystko, co język polski ma do zaoferowania w temacie zimy. Szreń to pokrywa śnieżna powstała przez częściowe rozmrożenie i ponowne zamarznięcie śniegu. Charakteryzuje się twardą, gładką powierzchnią, która pęka pod stopami jak skorupka jajka. Szadź to osad z lodu powstający przy zamarzaniu przechłodzonych kropelek wody, najczęściej na drzewach, słupach czy przewodach. Tworzy się przy bardzo niskich temperaturach i wysokiej wilgotności powietrza, pokrywając gałęzie efektownym „pierzastym” lodowym płaszczem. Torosy to z kolei widowiskowe spiętrzenia lodu na rzekach lub morzach, powstałe, gdy kawałki kry lodowej napierają na siebie i tworzą lodowe „góry”. Torosy są typowe dla wybrzeży Bałtyku w okresie silnych mrozów. Ciekawymi słowami jest także oparzelisko, czyli część torfowiska, która nie zamarza nawet podczas mrozów, sastrugi, czyli fałdy śniegu utworzone przez porywisty wiatr czy przetaina – miejsce, w którym lód uległ stopnieniu, tworząc niebezpieczną, ukrytą dziurę. Każde z tych określeń jest świadectwem bogatej tradycji i uważności obserwacji natury przez pokolenia mieszkańców Polski. Wpływ klimatu na to, jak mówimy o zimie Zmiany klimatyczne mają bezpośredni wpływ na język, jakim opisujemy świat. Badania przeprowadzone przez Instytut Języka Polskiego PAN pokazują, że w miarę jak zimy stają się łagodniejsze, część dawnych określeń wychodzi z użycia. Z drugiej strony, powrót ostrych zim prowadzi do ich renesansu. Tego typu zależności widoczne są również w innych językach słowiańskich, w których rozbudowane słownictwo dotyczące zimy świadczy o historycznym znaczeniu tego okresu. Ochrona i popularyzacja dawnych nazw zimowych zjawisk to nie tylko kwestia zachowania tradycji, ale także wzbogacania wiedzy o przyrodzie. Dzięki godnym podziwu inicjatywom popularyzatorskim unikatowe terminy – jak śryż, okiść czy morszkulce – mają szansę wrócić do aktywnego obiegu, wzbogacając język i ułatwiając opis zjawisk, z którymi mamy do czynienia podczas zimowych miesięcy. Źródło: naukawpolsce.pl Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Najniższy poziom Bałtyku w historii pomiarów. Naukowcy alarmują, że tak źle nie było od 1886 roku – a może dłużej
Instytut Oceanografii PAN poinformował, że poziom wody w Morzu Bałtyckim osiągnął prawdziwe „dno” – tak niskiego nie udokumentowano od rozpoczęcia pomiarów w XIX wieku. To jednak nie wysychanie morza, a rzadka anomalia, przez którą cierpi polskie wybrzeże.
Z Bałtyku „zniknęło” około 275 mld ton wody, a średnie poziomy wody w basenie morza są obecnie aż o 67 cm niższe od wieloletniej normy. Sytuacja ta jest efektem wyjątkowej kumulacji czynników meteorologicznych, które odbierają nam „naszą” część morza. To poważne zagrożenie dla portów, żeglugi i ekosystemu morskiego. Czemu wody w Bałtyku jest tak mało? Naukowcy z Sopotu informują, że za historycznie niski poziom Bałtyku odpowiada specyficzna konfiguracja pogodowa: silne i długotrwałe wiatry z północy, wspierane przez wysokie ciśnienie nad Skandynawią, wypychają wodę z morza w stronę Cieśnin Duńskich i Morza Północnego. W normalnych warunkach wiatry te zmieniają się regularnie, co umożliwia „przepływy wyrównawcze” i stabilizuje poziom morza. Jednak utrzymująca się przez wiele tygodni dominacja jednego kierunku sprawia, że odpływ wody jest znacznie silniejszy niż napływ, prowadząc do gwałtownych anomalii. Ten proces nie jest nowy w oceanografii – nazywa się go efektem „wind set-down” i prowadzi on do lokalnych obniżeń poziomu wód bez ubytku całkowitej wody na świecie. Ta nie znika, tylko po prostu… przenosi się w inne miejsce. Niestety, cierpi na tym polskie nadbrzeże. Paraliż portów, żegluga w kryzysie Poziom wody bezpośrednio wpływa na porty. Zmniejsza się głębokość torów podejściowych, co utrudnia lub uniemożliwia cumowanie dużych jednostek i powoduje konieczność przekierowywania niektórych z nich na tymczasem nabrzeża. Przykładem jest port w Sztokholmie, gdzie odsłonięcie dna umożliwiło nawet odkrycie wraku okrętu z XVII wieku, a niektóre statki musiały cumować daleko od brzegu. Sytuacja jest trudna także w Polsce. W Gdańsku, Gdyni i Szczecinie nie mogą zostać przyjęte statki o dużym zanurzeniu. Armatorzy i służby portowe działają w pocie czoła, by logistyka została jak najmniej zakłócona. Odsłonięte wraki i spektakularne torosy Niski poziom wody powoduje spektakularne efekty – odsłaniają się fragmenty dna, które wcześniej były niewidoczne oraz zmienia się linia brzegowa. Na polskim wybrzeżu – np. na plaży w Mikoszewie – można było zaobserwować powstawanie nawet 2,5 metrowych wałów lodowych, tzw. torosów. Zamarzają także zatoki: zachodnia część Zatoki Puckiej została skuta lodem i wyglądała tak jak na zdjęciu wyżej, a na Archipelagu Zachodnioestońskim między wyspami Hiumą i Saremą otwarto lodową drogę dla samochodów o długości aż 17 kilometrów. Wyjątkowa równowaga Bałtyku zagrożona. Woda wróci, ale organizmy już nie Bałtyk to jeden z największych słonych akwenów świata, którego równowaga opiera się na delikatnym balansie pomiędzy napływem słodkiej wody z rzek a słonymi przepływami z Morza Północnego. Bałtyk już od lat zmaga się z problemem tzw. stref hypoksji, czyli obszarów o bardzo niskiej zawartości tlenu w wodzie, co ogranicza życie organizmów dennych. Rekordowo niski poziom wód dodatkowo pogarsza sytuację, zmniejszając wymianę wód i sprzyjając powstawaniu kolejnych beztlenowych stref. Skutki tej anomalii mogą być długotrwałe, wpływając na bioróżnorodność, kondycję ryb i innych organizmów wodnych. Źródło: gospodarkamorska.pl, Instytut Oceanologii PAN Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Tajemnica prędkości panczenistów. Jak powstaje lód, na którym padają rekordy świata?
Nie każda tafla lodu oferuje takie same szanse na historyczny wynik. Specjaliści z Calgary i Salt Lake City opanowali do perfekcji sztukę minimalizowania tarcia. To właśnie tam natura i technologia współpracują, by umożliwić sportowcom osiąganie zawrotnych prędkości.
Spis treści: Lodowiska, na których bije się rekordy świata Sekret idealnego lodu Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Panczeniści długodystansowi trenują latami, by opanować technikę odpychania, płynny ślizg oraz utrzymanie równowagi przy średniej prędkości około 56 km/godz. Jednak w najszybszym na świecie sporcie napędzanym wyłącznie siłą ludzkich mięśni o sukcesie nie decyduje tylko forma zawodnika. Na „medale” zasługiwałyby również dwa konkretne tory: lodowiska w Calgary i Salt Lake City – oba powszechnie uznawane za najszybsze na świecie. Lodowiska, na których bije się rekordy świata Łyżwiarze szybcy ustanowili w Salt Lake City oraz Calgary odpowiednio 15 i 7 aktualnych rekordów świata – to wynik bezkonkurencyjny w skali całego globu. Naukowcy oraz lodomistrzowie upatrują sukcesu tych aren w ich wysokogórskim położeniu oraz skrupulatnych metodach minimalizowania oporu powietrza i tarcia lodu. – W łyżwiarstwie szybkim istnieją tylko dwa czynniki, które cię spowalniają: lód i powietrze. To wszystko – mówi Sean Maw, profesor z Saskatchewan specjalizujący się w inżynierii sportów zimowych. Opór aerodynamiczny spowalnia łyżwiarzy na lodzie w taki sam sposób, jak kolarzy czy narciarzy na lądzie. To właśnie to zjawisko częściowo wyjaśnia, dlaczego tory w Calgary i Salt Lake City pozwalają na osiąganie tak zawrotnych prędkości. – Im wyżej się znajdujesz, tym rzadsze jest powietrze – wyjaśnia Mark Messer, lodomistrz toru w Calgary i siedmiu igrzysk zimowych, w tym podczas tegorocznych igrzysk Mediolan-Cortina. Calgary położone jest na wysokości 1045 m n.p.m., natomiast Salt Lake City wznosi się na około 1425 m n.p.m. „Brązowy medal” pod względem liczby aktualnych rekordów świata w łyżwiarstwie szybkim przypada niemieckiej Max Aicher Arena w Inzell. Obiekt, położony na wysokości 690 m n.p.m., ma obecnie na koncie jeden rekord, ustanowiony w listopadzie 2025 roku. Choć wysokość nad poziomem morza działa na korzyść zawodników, tarcie lodu odgrywa w łyżwiarstwie szybkim równie istotną rolę – i to niezależnie od lokalizacji toru. Zasada jest pozornie prosta: jak podkreśla prof. Edward Lozowski, niższe tarcie lodu umożliwia rozwijanie większych prędkości. Zwraca on jednak uwagę na istotny paradoks – gdyby tarcia nie było wcale, panczenista nie mógłby nawet ruszyć z miejsca. Właśnie dlatego lodomistrzowie z niezwykłą precyzją kontrolują temperaturę tafli i całego obiektu, czystość wody oraz szereg innych czynników fizycznych. Celem tych działań jest odnalezienie idealnego, naukowo uzasadnionego punktu równowagi, który pozwala panczenistom osiągać maksymalne prędkości przy jednoczesnym zachowaniu odpowiedniej przyczepności do lodu. Sekret idealnego lodu Znalezienie takiego złotego środka nie jest łatwym zadaniem. Jednoczesne, choć przeciwstawne wymagania dotyczące tarcia zmuszają lodomistrzów do mierzenia się z naturalnymi właściwościami lodu, które ujawniają zaskakującą i pozornie sprzeczną prawdę o łyżwiarstwie: – Kiedy ślizgasz się po lodzie, tak naprawdę nie ślizgasz się po lodzie – mówi prof. Edward Lozowski. – Ślizgasz się po warstwie cieczy. Połączenie chemii i fizyki wyjaśnia, dlaczego łyżwiarze są, technicznie rzecz biorąc, „łyżwiarzami wodnymi”. Z chemicznego punktu widzenia powierzchnia lodu nie zachowuje się tak samo jak cząsteczki znajdujące się głęboko wewnątrz zamarzniętej bryły, ponieważ na powierzchni nie ma nic (poza powietrzem), co utrzymywałoby je na miejscu. – Mając swobodę ruchu, cząsteczki te zachowują się jak woda i ułatwiają poślizg – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. Fizyka tłumaczy obecność wody zarówno ciśnieniem, jak i ciepłem tarcia. Gdy łyżwiarz styka się z lodem, nacisk płozy oraz masa ciała powodują miejscowe topnienie powierzchni, wytwarzając więcej cieczy. Według prof. Edwarda Lozowskiego to właśnie ciepło powstające w wyniku tarcia ma zazwyczaj największy wpływ na ten proces. Niezależnie od naukowego pochodzenia tej cieczy, obecna na powierzchni lodu warstwa wody ma kluczowe znaczenie. Jej grubość wynosi od jednego do trzech mikrometrów – czyli około jedną setną grubości ludzkiego włosa – mówi prof. Edward Lozowski. To wystarcza, by stworzyć śliską powierzchnię, dzięki której jazda na łyżwach w ogóle jest możliwa Bez śliskiej powłoki jazda na łyżwach przypomina ślizganie się po betonie, czego prof. Sean Maw doświadczył osobiście podczas treningów na zewnątrz przy temperaturze -35°C. Z drugiej strony, zbyt duża ilość wody powoduje wzrost tarcia, co spowalnia zawodników. – To niezwykle subtelna sztuka balansowania – podsumowuje prof. Sean Maw. Optymalne warunki dla łyżwiarstwa szybkiego Lodomistrz Mark Messer dostraja tor w Calgary, tak aby spełniał wymagania jazdy na maksymalną prędkość. Łyżwiarze figurowi preferują miększy i cieplejszy lód, niezbędny przy wykonywaniu skoków. Z kolei panczeniści dążą do uzyskania twardszej i chłodniejszej nawierzchni o temperaturze od –8 do –9°C, przy jednoczesnym utrzymaniu temperatury powietrza w hali na poziomie 15–16°C. Tory do łyżwiarstwa szybkiego korzystają również z odpowiedniej jakości wody – czystej, lecz nie całkowicie pozbawionej domieszek. Zanieczyszczenia na powierzchni lodu mogą spowalniać zawodnika, natomiast niewielka ilość nieczystości w samej wodzie pomaga utrzymać lód w spójnej i stabilnej strukturze. Wilgotność również zwiększa tarcie na lodzie – ale w niekorzystny sposób. Nadmiar wilgoci może prowadzić do powstawania szronu, który niszczy taflę, tworząc kryształki spowalniające jazdę. To środowiskowe wyzwanie szczególnie utrudnia pracę lodomistrzom, ponieważ w hali mieszczącej tysiące ludzi nie da się z góry przewidzieć, ile wilgoci przedostanie się do budynku. – Uzyskanie optymalnych parametrów dla każdego lodowiska osobno to niezwykle trudna sztuka – mówi Mark Messer. Systemy klimatyzacji i chłodzenia mogą ograniczać problemy wynikające z wilgotności. Jednak nawet te rozwiązania obrazują powracający w lodomistrzostwie dylemat „złotego środka”. Powietrze musi być na tyle chłodne, by zapobiec powstawaniu szronu, ale nie tak zimne, by stało się zbyt gęste – co skutkowałoby większym oporem aerodynamicznym – wyjaśnia prof. Edward Lozowski. – Stworzenie optymalnych warunków do łyżwiarstwa szybkiego na olimpijskim owalu jest w równym stopniu sztuką, co nauką – dodaje. Gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna talent Nie tylko lód jest kwestią kompromisów – łyżwy również. Modele przeznaczone do łyżwiarstwa szybkiego są cieńsze, dłuższe i bardziej płaskie niż łyżwy hokejowe czy figurowe, ponieważ priorytetem jest w nich prędkość, a nie zwrotność. Mniej zapadają się w lód, dzięki czemu pozwalają na ślizg z mniejszym tarciem. Przyszłe innowacje w konstrukcji łyżew – czy to poprzez lepsze dopasowanie płóz do budowy ciała zawodnika, czy też opracowanie specjalnych powłok (podobnych do tych zakazanych w bobslejach czy skeletonie) – mogłyby potencjalnie jeszcze bardziej zredukować tarcie na lodzie. Ostatecznie jednak o prędkości decyduje najważniejszy element tego sportu: to łyżwiarze generują siłę odepchnięcia i nadają tempo, niezależnie od bazowego poziomu tarcia na danym torze. – Jako osoby przygotowujące lód nie chcemy być czynnikiem decydującym – mówi lodomistrz Mark Messer – Rekordy świata wciąż są bite, ale to nie lód jest tego powodem. To zasługa sportowców. Źródło: National Geographic
Czy ruch samochodowy po Bałtyku jest możliwy? W Estonii ruszyła droga po lodzie
Estoński rząd wychodzi naprzeciw spowijającym Europę mrozom, tworząc pierwszą w tym roku lodową trasę samochodową. Droga została wytyczona na Morzu Bałtyckim pomiędzy dwiema największymi wyspami Estonii. Osoby chcące przejechać po zamarzniętej wodzie muszą jednak spełnić szereg określonych wymagań.
Zamarznięty Bałtyk w historii wielokrotnie stawał się szlakiem komunikacyjnym, ułatwiającym transport w trakcie zimy. W 1270 roku pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a rycerzami Zakonu Kawalerów Mieczowych doszło nawet do bitwy pod Karuse, która rozegrała się na zamarzniętej powierzchni morza, w pobliżu wyspy Muhu. Współcześnie lód, który w trakcie mrozów pokrywa taflę Morza Bałtyckiego, również bywa wykorzystywany jako trasa łącząca wyspy z lądem. Taka sytuacja ma miejsce w Estonii, gdzie wytyczona lodowa droga zastępuje obecnie niefunkcjonujący ruch promowy. Lodowa droga pomiędzy dwiema wyspami Lodowa trasa połączyła dwie największe wyspy Estonii – Hiiumę i Saaremę. Ponieważ nie istnieje między nimi a stałym lądem żadne połączenie mostowe, mieszkańcy tych terenów na co dzień są uzależnieni od przepraw promowych. W trakcie mroźnej zimy ten środek transportu bywa jednak utrudniony lub całkowicie wstrzymany z powodu zlodzenia akwenu. Aby zapewnić mieszkańcom wysp możliwość przemieszczania się, estońskie władze zdecydowały się na przygotowanie specjalnej drogi lodowej, prowadzącej przez zamarznięte morze. Trasa liczy 17 kilometrów i może być użytkowana wyłącznie przy spełnieniu określonych warunków bezpieczeństwa oraz z zachowaniem rygorystycznych przepisów dotyczących ruchu. Jakie zasady panują na lodowej drodze? Przeprawa przez pierwszą w tym roku otwartą drogę po lodzie wymaga od kierowców zastosowania się do szeregu przepisów. Podróżujący muszą poruszać się z ściśle określoną prędkością – do 25 km/godz. lub od 40 do 70 km/godz. Jazda w przedziale 25–40 km/godz. mogłaby bowiem spowodować powstawanie fali rezonansowej, niebezpiecznej dla lodu. Czas, w którym można wjechać na trasę, został również dokładnie określony. Podróż możliwa jest wyłącznie w ciągu dnia, od godziny 8:30 do 17:00. Ostatni pojazd może wjechać na lód o godz. 16:30. Wszyscy podróżujący po lodowej drodze powinni mieć odpięte pasy bezpieczeństwa. Ten – brzmiący nietypowo – przepis odnosi się do konieczności szybkiej ewakuacji z pojazdu, który mógłby znaleźć się pod załamującą się taflą lodu. Dodatkowo w każdym aucie drzwi powinny pozostać odblokowane, tak aby każdy pasażer mógł swobodnie wydostać się ze środka transportu. Nieoficjalne drogi lodowe Estoński rząd apeluje, aby nie korzystać z dróg lodowych, które nie zostały oficjalnie otwarte. Choć lód pokrywający fragmenty Morza Bałtyckiego bywa na tyle gruby, że umożliwia taką formę przeprawy, należy pamiętać, że poruszanie się po nim wymaga szczególnej ostrożności. Nawet w miejscach, gdzie pokrywa lodowa osiąga grubość 20–25 centymetrów, niezastosowanie się do obowiązujących zasad może stanowić zagrożenie dla życia. Estońskie ministerstwo infrastruktury poinformowało, że w trakcie tegorocznej zimy nie planuje otwierania kolejnych dróg lodowych. Oznacza to, że trasy wykorzystywane nieoficjalnie – m.in. łączące wyspy ze stałym lądem w Vormsi – nie są objęte rządowym nadzorem, a poruszanie się po nich może stanowić zagrożenie dla podróżujących. Źródło: EER Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Lód przejął polskie miasta. Jak zima nadaje nowy kształt miejskim przestrzeniom?
Okazuje się, że mróz, który od tygodni trawi polski krajobraz, nadaje nowe funkcje dobrze nam znanym powierzchniom. Zamarznięte rzeki i zbiorniki wodne stały się tymczasowo dostępne dla spacerowiczów i amatorów zimowych aktywności. Eksperci ostrzegają jednak, że wejście na lód wiąże się z poważnym zagrożeniem dla zdrowia i życia
W trakcie tegorocznej zimy wiele polskich zbiorników wodnych pokryło się lodem, co umożliwiło wykonywanie aktywności, które w poprzednich latach były niemożliwe. Dla wielu jeziora, rzeki czy kanały stały się łyżwiarskimi torami, miejscami spotkań czy po prostu terenami spacerowymi. Za tymi niewątpliwie unikatowymi doznaniami kryje się jednak niebezpieczny precedens, przed którym ostrzegają służby porządkowe Lodowy szał na Motławie W ostatnich dniach internet obiegło nagranie przedstawiające mieszkańców Gdańska spacerujących po głównej miejskie rzece – Motławie. Lód pokrył m.in. najbardziej reprezentacyjny fragment rzeki znajdujący się u stóp słynnego zabytkowego Żurawia portowego. Tłumy ruszyły do gdańskiego śródmieścia, chcąc zobaczyć jedną z najważniejszych atrakcji Trójmiasta w zupełnie nowym anturażu. Niestety, w tym przypadku nie skończyło się na spacerach wzdłuż nadrzecznych bulwarów – duża część osób zeszła na pokrywę lodową i zaczęła spacerować bezpośrednio po Motławie. Wielu spacerowiczów posunęło się o krok dalej, wykorzystując lodową taflę nie tylko jako przestrzeń do spacerów. Zamarznięta Motława zaczęła pełnić funkcję prowizorycznego toru łyżwiarskiego, z którego chętnie korzystały liczne grupy amatorów tego sportu. Co więcej, na rzekę wchodziły również osoby poruszające się na rowerach, a nawet spacerujące z dziecięcymi wózkami. Służby apelują o rozwagę Choć widok zamarzniętej Motławy robi wrażenie, służby porządkowe apelują, by rzekę podziwiać wyłącznie z wysokości bulwarów. Na antenie „TVN24” ratownik medyczny Ariel Szczotok podkreślał, że lód pokrywający gdańską rzekę nie jest w żaden sposób kontrolowany, co sprawia, że wejście na jego powierzchnię wiąże się z bardzo dużym ryzykiem. Zagrożenie to rośnie wraz z liczbą osób spacerujących po lodzie. Warto dodać, że śródmiejski odcinek Motławy osiąga głębokość około trzech metrów, co oznacza, że wpadnięcie do lodowatej wody praktycznie nie daje szans na samodzielne wydostanie się na powierzchnię. „Rozumiem, że temperatury są niskie i jest to fantastyczne zjawisko pojeździć na łyżwach czy przejść na drugą stronę, do tej pory niedostępną inaczej niż mostem. Niemniej jednak apeluję w imieniu całego naszego środowiska: pomyślmy dwadzieścia razy, zanim wejdziemy na lód” – apelował ratownik w trakcie wywiadu emitowanego przez „TVN24”. Hokej na lodzie w Warszawie Wszechobecny lód stał się również atrakcyjną scenerią dla miłośników innej zimowej dyscypliny sportu – hokeja. Tego typu aktywność pojawiła się w jednym z warszawskich parków, gdzie grupa entuzjastów przygotowała prowizoryczne „boisko” do treningów. Na Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych, graniczących z jednym z największych stołecznych terenów zielonych – Parkiem Skaryszewskim – powstał dziki plac do uprawiania tej zespołowej dyscypliny sportu. Oddolna inicjatywa prowadzona przez grupę „Hokejowy Kamionek” zrzesza pasjonatów hokeja, którzy chcą amatorsko trenować grę na łyżwach. Ze względu na krótki zimowy dzień rozgrywki odbywają się najczęściej w weekendy. Warto zaznaczyć, że głębokość stawu, na którym utworzono lodowe boisko, jest zdecydowanie mniejsza niż w przypadku rzek, takich jak Motława w Gdańsku. Mimo to uczestnicy powinni zachować szczególną ostrożność — wytrzymałość lodowej pokrywy nie jest bowiem w żaden sposób kontrolowana. Chodniki jak do curlingu Lód nie tylko umożliwia wejście w miejsca na co dzień trudno dostępne, lecz także znacząco ogranicza poruszanie się w wielu częściach Polski. Większość polskich miast od tygodni zmaga się z problemem oblodzonych chodników, które ze względu na swoją śliskość stają się niebezpieczne dla pieszych. Nieodśnieżone i nieposypane ciągi komunikacyjne są szczególnym utrapieniem dla osób starszych, rodziców prowadzących wózki dziecięce oraz osób z niepełnosprawnościami ruchowymi. Sytuacja wyjątkowo poważnie wygląda w Szczecinie. Praca Kliniki Ortopedii Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego nr 1 musiała zostać czasowo wstrzymana z powodu rekordowej liczby pacjentów. W ciągu jednej doby na tamtejszy SOR trafiło 167 osób, z czego 20 wymagało pilnych interwencji chirurgicznych. Niezadowolenie mieszkańców Szczecina związane ze złym stanem chodników dokumentuje również galeria zdjęć opublikowana przez portal „GS24.pl”. Fotografie przesłane przez internautów pokazują ciągi komunikacyjne, których pokonanie stało się wyjątkowo trudne. Niektórzy autorzy zdjęć podeszli do sprawy z humorem — na jednym ze szczecińskich chodników umieszczono nawet parę trenującą curling. Choć sport ten, wymyślony w Szkocji, w Polsce wciąż nie jest szczególnie popularny, obecne warunki sprawiają, że miejskie chodniki zaczynają przypominać lodowe tory sportowe. Niestety dla osób, które nie uprawiają tej dyscypliny, takie „boiska” oznaczają przede wszystkim realne zagrożenie dla zdrowia. Źródła: GS24.pl, Onet, TVN24 Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
To jezioro zamarzło na zielono. Jak to możliwe? Wyjątkowe na skalę świata zjawisko w Czechach
Pod koniec 2025 roku na jeziorze Lipno w południowych Czechach pojawił się tajemniczy zielony lód. Spowodowały to organizmy, które niespodziewanie przetrwały zimę.
Wyobraź sobie, że jako nasz południowy sąsiad idziesz w grudniu na spacer brzegiem swojego ulubionego zalewu – największego zbiornika wodnego w kraju, nazywanego „czeskim morzem”. Jakiego widoku się spodziewasz? Z pewnością zamarzniętej tafli, białego puchu, skrzącego się lodu i wszechogarniającej świątecznej atmosfery. Jakież musiałoby być twoje zdziwienie, gdybyś zobaczył, że zalew Lipno, mimo panującego mrozu jest całkowicie zielony! Zbiornik pokrył się oliwkową taflą, czym wprawił w osłupienie naukowców – to jeden z niewielu takich przypadków na świecie. Winne są, oczywiście, zmiany klimatu i działalność człowieka. Dlaczego jezioro zamarzło na zielono? Sinice zakwitły w grudniu Zielony pejzaż jezioro zawdzięcza zakwitowi sinic – dosyć niespotykanemu w grudniu. Zjawisko szczególnie dobrze widoczne było w okresie świąt Bożego Narodzenia, kiedy jezioro pokrywała cienka i miejscami przejrzysta warstwa lodu. Zielony lód w Lipnie pojawił się w wyniku niecodziennych warunków pogodowych, które sprzyjały utrzymaniu się sinic w toni wodnej nawet po zamarznięciu jeziora. Szczegółową analizę przeprowadzili hydrobiolodzy z Centrum Biologicznego Czeskiej Akademii Nauk, a dokumentację zebrano m.in. dzięki pracy Petra Znachora. Wyjątkowo wytrwałe organizmy Podczas gdy w większości czeskich zbiorników wodnych zakwity sinic zanikają wraz z nadejściem jesieni, jezioro Lipno w Czechach stanowi pod tym względem wyjątek. Długoterminowe dane pokazują, że sinice często spotykane są w nim aż do listopada, a w mniejszych ilościach mogą występować nawet w grudniu i styczniu. Jak to możliwe? Na zalewie panują konkretne warunki, które umożliwiają występującej w nim wytrwałej sinicy Woronichinia naegeliana przetrwanie nawet mrozów. Najważniejsza jest wyjątkowo wysoka koncentracja fosforu w wodzie (w wyniku eutrofizacji, czyli spowodowanego działalnością ludzką przyspieszonego użyźnienia zbiorników – mówiąc wprost, zanieczyszczenia). Przetrwanie sinic pod lodem było możliwe także dzięki wyjątkowo spokojnej pogodzie, słabym wiatrom czy dużej ilości słońca. „Zielone oka” na jeziorze wyglądają jak nie z tej Ziemi Dzięki temu biomasa sinic pozostała blisko powierzchni wody aż do jej zamarznięcia. Powstałe pod lodem zielone plamy były widoczne zarówno ze brzegu, jak i z powietrza. Po rozmarzaniu w wyniku odwilży i ponownym zamarznięciu jeziora pojawiły się także tzw. „sinicowe oka” – ciemne skupiska sinic pod przezroczystym lodem, powstałe w wyniku zróżnicowanego pochłaniania światła słonecznego. Czy zjawisko „zielonego lodu” może się powtórzyć? Naukowcy nie mają wątpliwości, że zjawisko zielonego lodu na Lipnie w Czechach może pojawić się ponownie. Jezioro od lat wykazuje nadmiar składników odżywczych, zwłaszcza fosforu, pochodzącego głównie z działalności człowieka. W wyniku tego następuje błyskawiczny zakwit glonów i sinic, ale powoduje także spadek zawartości tlenu, wymieranie ryb i innych organizmów wodnych a także pogorszenie jakości wody pitnej. – Zielony lód na Lipnie jest świadectwem długoterminowych zmian, które obserwujemy w związku z eutrofizacją i postępującą zmianą klimatu. Sugeruje to, że podobnych niespodzianek możemy doświadczać coraz częściej – mówi hydrobiolog Petr Znachor z Czeskiej Akademii Nauk. Wzrost temperatur następujący w wyniku zmian klimatycznych, dłuższy czas nasłonecznienia zimą w Czechach oraz postępujące zanieczyszczanie zbiorników wodnych to warunki sprzyjające do takich nietypowych zjawisk. Chociaż wyglądają ciekawie, to musimy przyznać, że wolimy chyba białą, wtapiającą się w tło taflę lodu. A wy? Źródło: Czeska Akademia Nauk Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Zimowy cud natury nad Bałtykiem. Lodowe rzeźby przyciągają tłumy turystów
Mróz, który od pewnego czasu utrzymuje się w Polsce, odsłania dawno niewidziane oblicza przyrody. Jednym z takich zjawisk są lodowe formacje – torosy – spiętrzające się na plaży w Mikoszewie. Te niezwykłe rzeźby z lodu od kilku dni przyciągają tłumy turystów, chcących podziwiać nietypowy cud natury.
Od kilku dni media obiegają zdjęcia spektakularnych formacji lodowych stojących na samym brzegu jednej z nadbałtyckich plaż. Te pochodzące z Mikoszewa (powiat nowodworski) rzeźby osiągają wysokość nawet do trzech metrów, tworząc naturalny mur pomiędzy wodą a lądem. Nowo powstała atrakcja ściągnęła w ostatnich dniach tłumy turystów, którzy w mniej lub bardziej odpowiedzialny sposób podziwiają te niesamowite dzieła natury. Czym są torosy? Te olbrzymie formacje lodowe, tak ochoczo podziwiane nad Bałtykiem, są efektem panujących temperatur poniżej zera stopni Celsjusza. Torosy – bo tak nazywają się te rzeźby – składają się z kier lodowych, które najpierw pękają podczas odwilży, a następnie poprzez prądy morskie i wiatr wypychane są na brzeg. W ten sposób dochodzi do spiętrzania kolejnych warstw brył lodu, które, nałożone na siebie, zaczynają przypominać góry. Im więcej zamrożonej wody, tym wyższe tworzą się torosy. Te z Mikoszewa osiągają nawet 3 metry wysokości, tworząc spektakularny krajobraz niczym z lodowej krainy. Co ciekawe, torosy można było zaobserwować na brzegach Morza Bałtyckiego również w poprzednich latach. Lodowe formacje występowały m.in. w Kuźnicy, tworząc lodowe wzniesienia tuż przy Półwyspie Helskim. Tamten krajobraz nie wzbudził jednak tak dużego zainteresowania jak torosy w Mikoszewie i nie zgromadził tak licznych rzesz odwiedzających. Lodowy szał w Mikoszewie Choć torosy występują w mniejszej lub większej skali w całej nadmorskiej Polsce, to zdecydowanie największym powodzeniem wśród spacerowiczów cieszą się te z Mikoszewa. Wieś położona przy samym ujściu Wisły gościła w ostatnich dniach tłumy osób chcących zobaczyć ten wyjątkowy obiekt. Duże zainteresowanie nowo powstałą formacją lodową można również zaobserwować w mediach społecznościowych – komentarze w jednoznaczny sposób określają mikoszewską rzeźbę jako cud natury. Internetowe zachwyty przeradzają się w ciekawość, która skutkuje napływem kolejnych turystów do nadmorskiej wsi. Jak podaje portal trójmiasto.pl, niektórzy z odwiedzających twierdzą, że lodowe formacje przyciągają więcej przyjezdnych niż w sezonie letnim, kiedy polskie morze staje się jedną z popularniejszych destynacji w kraju. Warto dodać, że to nie pierwszy raz w ciągu ostatniego roku, kiedy o Mikoszewie jest głośno w sieci. W trakcie ubiegłej wiosny tamtejsi spacerowicze mieli okazję zaobserwować inne wyjątkowe zjawisko związane z działalnością natury. Spod tafli Bałtyku wyłonił się bowiem fragment lądu, nazwany Cyplem Mikoszewskim. Nowa atrakcja zdobyła na tyle dużą popularność, że doczekała się nawet własnego kodu pocztowego. Należy jednak pamiętać, że takie ukształtowanie dna ma charakter dynamiczny, dlatego nie ma pewności, czy cypel będzie widoczny także w kolejnym sezonie letnim. Podziwianie z rozwagą Jak to zwykle bywa, wzrost popularności danej atrakcji przyczynił się do negatywnych konsekwencji związanych ze wzmożonym ruchem turystycznym. Nie inaczej było w przypadku mikoszewskich torosów. Wysokość tamtejszych formacji lodowych skusiła niektórych spacerowiczów do wdrapania się na wysoką na jeden metr ścianę lodu. Pewien nastolatek zdecydował się na spacer po powierzchni jednej z rzeźb, co niestety zakończyło się wypadkiem. Upadek z metrowej wysokości sprawił, że po poszkodowanego musiał przylecieć helikopter Lotniczego Pogotowia Ratunkowego, który przetransportował go do szpitala. Kapitan Anna Piechowska z Komendy Powiatowej Policji w Nowym Dworze Mazowieckim poinformowała, że życiu siedemnastolatka nie zagraża żadne niebezpieczeństwo. Lód stanowi zarówno piękny, jak i niebezpieczny element krajobrazu. Informowaliśmy już o sytuacjach mających miejsce nad Morskim Okiem, kiedy to tłumy turystów nierozważnie wchodziły na pokryty lodem zbiornik wodny. Podobne zachowania mogą skończyć się poważnym wypadkiem, zagrażającym życiu nieuważnych przyjezdnych. Zimową turystykę należy więc uprawiać ostrożnie, biorąc pod uwagę niestabilność lodowych powierzchni, które nie tylko są śliskie, ale również mogą zapaść się pod ciężarem człowieka. Torosy lepiej podziwiać z poziomu plaży niż z wierzchołków lodowych brył. To właśnie stamtąd można najlepiej dostrzec i poczuć ogrom tych stworzonych przez naturę konstrukcji. Źródło: trójmiasto.pl Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
Inwersja, przechłodzenie i „czarny lód”. Gołoledź potrafi dać w kość, ale jest dużo ciekawsza, niż się wydaje
Zima ma wiele twarzy, lecz żadna nie jest tak zwodnicza jak gołoledź. Przychodzi najczęściej pod osłoną nocy, by o poranku sparaliżować drogi i łamać gałęzie drzew obciążone lodem. Za jej powstawanie odpowiada kilka niezwykle ciekawych procesów atmosferycznych.
Za cienką, przezroczystą warstwą lodu kryją się zaskakujące i sprzeczne z intuicją procesy fizyczne, które obalają nasze wyobrażenia o wodzie i zimnie. Gołoledź najczęściej nie jest „zwykłym” zamarzaniem wody. To raczej skomplikowany taniec termodynamiki, meteorologii i fizyki. Woda nie zawsze zamarza przy 0 st. Celsjusza Wbrew powszechnemu przekonaniu, woda nie przechodzi w stan stały natychmiast po osiągnięciu temperatury 0 st. Celsjusza. Do zainicjowania zamarzania potrzebuje tzw. zarodków krystalizacji – mikroskopijnych cząstek, które działają jak włącznik dla tworzącej się siatki krystalicznej. Tam, gdzie takich cząstek brakuje, woda może pozostać w stanie ciekłym w temperaturach znacznie niższych od zera. Zjawisko to nazywa się przechłodzeniem (ang. supercooling). W chmurach krople wody mogą istnieć w stanie płynnym nawet przy -40 st. Celsjusza. Wystarczy, że taka przechłodzona kropla deszczu uderzy w twardą powierzchnię, taką jak asfalt, gałąź czy karoseria samochodu, a proces zamarzania – i tworzenia się gołoledzi – rozpoczyna się natychmiast. Inwersja, czyli atmosferyczny przekładaniec Aby powstała gołoledź, najczęściej potrzebna jest specyficzna, warstwowa struktura atmosfery, z inwersją temperatury. W normalnych warunkach temperatura spada wraz z wysokością, ale podczas inwersji ten porządek zostaje odwrócony, tworząc układ zimno-ciepło-zimno, niczym pogodowa „kanapka”. Wysoko w chmurach, gdzie temperatura jest ujemna, tworzą się płatki śniegu. Śnieg opada w warstwę cieplejszego powietrza, gdzie topnieje i zamienia się w deszcz. Krople deszczu wlatują w przyziemną warstwę mroźnego powietrza, gdzie ulegają przechłodzeniu. Resztę już znamy. Ostrożnie na moście i w tunelu! Specyficzny rodzaj gołoledzi może się pojawić nawet przy bezchmurnym niebie. Powstaje w warunkach cykli zamarzania i odmarzania, gdy temperatura oscyluje wokół 0°C. Woda z topniejącego śniegu lub mgły zamarza nocą, gdy temperatura spada poniżej zera. Może pojawić się nawet wtedy, gdy temperatura powietrza jest dodatnia, ale sama powierzchnia ziemi (lub nawierzchnia) pozostaje zimniejsza. Najczęściej tworzy się na mostach i wiaduktach, które szybciej się wychładzają, bo nie ogrzewa ich ciepło gruntu, w tunelach i pod wiaduktami, na drogach zacienionych przez drzewa oraz w obniżeniach terenu, gdzie gromadzi się wilgoć. „Czarny lód” – dlaczego gołoledź jest tak przezroczysta? Głównym powodem przejrzystości gołoledzi jest brak uwięzionych pęcherzyków powietrza, które w innych rodzajach lodu (np. w szadzi), rozpraszają światło i nadają mu matowy wygląd. Proces ten rozpoczyna się w momencie uderzenia kropli o zimne podłoże. Wydzielona wtedy energia podnosi temperaturę kropli, sprawiając że w ułamku sekundy zamarza jedynie niewielka część jej masy. Większość wody pozostaje początkowo płynna, co pozwala jej swobodnie rozlać się po powierzchni i wypełnić wszelkie szczeliny przed stopniowym stwardnieniem. Efektem jest lita, jednorodna struktura o gęstości bliskiej maksimum dla wody zamarzniętej (ok. 900 kg/m3), co zapewnia idealną przezroczystość. Właśnie dzięki niej angielskie określenie gołoledzi to „black ice” (czarny lód) – czyli taki, przez który wszystko widać.
Pył diamentowy to magiczny „taniec” lodu. W Polsce pojawia się podczas siarczystych mrozów
Mroźne poranki bywają tłem dla niezwykłego widowiska zwanego pyłem diamentowym. Drobne igiełki lodu zawieszone w powietrzu lśnią w słońcu niczym diamenty. Jak powstaje to zjawisko i kiedy można je zobaczyć?
W tym artykule: Co to jest pył diamentowy? Jak powstaje pył diamentowy? Pył diamentowy w powietrzu Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Powoli opadające kryształki lodu tworzą niesamowity efekt wizualny, a gdy mroźnej, słonecznej pogodzie towarzyszy lekki wiatr, da się zaobserwować widowiskowy „taniec” lodu w powietrzu. To właśnie pył diamentowy. Opady atmosferyczne to nie tylko pospolity deszcz i śnieg. Czasami pogoda serwuje nam znacznie bardziej spektakularne zjawiska. Niektóre z nich, jak choćby grad, charakteryzują się niszczycielską siłą. Inne, jak burza śnieżna, potrafią wywołać u obserwatorów autentyczne przerażenie. Trzeba jednak podkreślić, że nie każdy opad atmosferyczny jest tak bardzo groźny. Pył diamentowy nie jest niebezpieczny (z wyjątkiem wpływu na warunki drogowe), ale i tak obserwacja tego zjawiska dostarcza wielu niezapomnianych wrażeń. Co to jest pył diamentowy? Wielu osobom polska zima kojarzy się z naprzemiennymi mrozami i roztopami, wszechobecnym błotem pośniegowym i nieprzyjemną wilgocią. Jest w tym sporo racji, nie należy zatem dziwić się, że tylko nieliczni witają ją z nieskrywaną radością. Trzeba jednak wiedzieć, że to właśnie w miesiącach zimowych występują najbardziej spektakularne zjawiska meteorologiczne i towarzyszące im zjawiska optyczne, które definiują niezwykły charakter tej pory roku. Jednym z nich jest pył diamentowy. Pogoda na życzenie: Czy słońcem i deszczem można manipulować? Pogodą można sterować na różne sposoby: jodkiem srebra rozprasza się mgłę wokół lotnisk, powstrzymuje grad i burze śnieżne, a przede wszystkim wywołuje deszcz. Mówiąc o diamentowym pyle (nazywanym też słupkami lodowymi), na myśli trzeba mieć opad atmosferyczny, który występuje wyłącznie w specyficznych sytuacjach. Składa się z kryształków lodu, powstałych w wyniku zamarzania zawartej w powietrzu pary wodnej. Kryształki, o których mowa, mogą mieć kształt sześciokątnych płytek, kwadratów, trójkątów lub igiełek, których wielkość nie przekracza 1 mm. Sprawiają wrażenie zawieszonych w powietrzu słupków, jednak to tylko złudzenie optyczne. W rzeczywistości, kryształki opadają na grunt, ale powoli. Jak powstaje pył diamentowy? Żeby mógł powstać pył diamentowy, muszą wystąpić określone warunki. Czynniki, o których mowa, to: bardzo wysoko zawieszone chmury cirrus lub cirrostratus, temperatura niższa niż minus 10 stopni Celsjusza. Słupki lodowe mogą powstawać w chmurach zawieszonych na tyle wysoko, że pozostają niedostrzegalne. Zdarza się, że to specyficzne zjawisko powstaje też bliżej gruntu. Dzieje się tak na skutek resublimacji pary wodnej, która gromadzi się w atmosferze. Gdy zimne powietrze, które jest cięższe od ciepłego, zaczyna gromadzić się w pobliżu gruntu, ciepła masa „wyślizguje się” powyżej tego poziomu. Wówczas para wodna zmienia stan skupienia z lotnego na ciekły, a skropliny zamarzają i zmieniają się w drobne kryształki lodu. Ze względu na ich niską wagę, opad jest wyjątkowo powolny, co tworzy wrażenie zawieszenia lodu w powietrzu. Pył diamentowy w powietrzu Taki opad występuje wyłącznie w warunkach bezchmurnego nieba. Charakterystyczne słupki lodowe, sprawiające wrażenie zawieszonych w powietrzu, są dość łatwe do zaobserwowania. W promieniach słonecznych lub w księżycowym świetle skrzą się i błyszczą (stąd właśnie wzięła się nazwa „pył diamentowy”). Taki sam efekt mogą stworzyć sztuczne źródła światła. Wygląda to, jakby w powietrzu unosił się brokat. Porozmawiajmy o pogodzie! 6 zaskakujących ciekawostek Polacy mówią „leje jak z cebra”, ale u Anglików z nieba padają psy i koty. Jak dotąd nie udokumentowano nigdzie psiego ani kociego opadu, za to z deszczem spadały już na ziemię ryby, ż... W rzadkich przypadkach, opad pyłu diamentowego jest na tyle gęsty, że tworzy wrażenie zamglenia powietrza. Widoczność nie spada jednak do tak niskiej odległości, jak ma to miejsce w trakcie trwania mgły lodowej. Efekty świetlne towarzyszące pyłowi diamentowemu Pył diamentowy jest widoczny w powietrzu na skutek załamania promieni świetlnych. Zależnie od zagęszczenia, kształtu kryształków lodu i wysokości, na której występują, pył diamentowy może prowokować kilka spektakularnych zjawisk optycznych. Jednym z najczęstszych jest halo. To określenie dotyczy łuków i okręgów, które pojawiają się na niebie wokół Słońca lub Księżyca. Wygląda to jak tęczowa aureola otaczająca widoczne na niebie ciała niebieskie. Takie zjawisko może wystąpić, gdy na niebie pojawią się pierzasto-warstwowe chmury cirrostratus, wypełnione sześciokątnymi kryształkami lodu. W pewnych warunkach, wokół słońca można też zaobserwować tzw. podsłońca. Pod tym pojęciem kryje się specyficzna odmiana zjawiska halo, w postaci jasnej plamy widocznej pod Słońcem, pod horyzontem. Podłońce powstaje w następstwie odbicia promieni słonecznych od znacznej ilości płaskich kryształków lodu o orientacji poziomej. Mogą mu towarzyszyć podsłońca poboczne, widoczne na tej samej wysokości. Te specyficzne zjawiska najłatwiej obserwuje się z poziomu powyżej chmur. Innym interesującym zjawiskiem jest słup słoneczny. Pojawia się w mroźne poranki lub wieczory, gdy Słońce znajduje się pod horyzontem lub tuż ponad nim. W sprzyjających warunkach, promienie słoneczne zaczynają załamywać się i odbijać od kryształków lodu, które tworzą chmury wysokiego piętra. W niektórych przypadkach, słup osiąga widowiskową wysokość. Może się wówczas wydawać, że sięga zenitu. Znacznie rzadziej tworzą się małe słupy, które unoszą się tuż nad horyzontem. Najrzadszym zjawiskiem są wielokolorowe słupy słoneczne. Taki optyczny spektakl powstaje wyłącznie podczas najbardziej mroźnych poranków i wieczorów, gdy chmury nie występują lub gdy na niebie pojawiają się wyłącznie chmury wysokiego piętra. Czy zastanawialiście się kiedyś, jakie dźwięki wydaje lód? Perito Moreno wszystko mi wyszeptał Głuche westchnienia, pełne mocy pomruki, a może złowieszczy hałas? Takie dźwięki można usłyszeć na lodowcu tylko wtedy, gdy człowiek wyciszy głowę, zamilkną rozmowy i przestanie wiać... W obszarach zurbanizowanych, pył diamentowy może przyczynić się do wystąpienia zjawiska słupów świetlnych. Pojawia się ono w mroźne noce, na terenach oświetlonych. Przypomina pionowe słupy świetlne, a powstaje w ten sam sposób, co słup słoneczny – poprzez załamanie i odbicie światła przez lodowe kryształki. W tym przypadku, charakterystyczna smuga przyjmuje ten sam kolor, jaki ma źródło światła, które ją wywołało. Wraz z słupami świetlnymi, częściowo powstaje też tzw. sztuczne halo. Górna część tych słupów przypomina bowiem łuk styczny. Gdzie najczęściej w Polsce można zobaczyć pył diamentowy? Pył diamentowy występuje we wszystkich miejscach na świecie, w których panują warunki sprzyjające powstawaniu tego zjawiska. Najdogodniejsze występują na obszarach arktycznych i na Antarktydzie, gdzie może stanowić główny opad atmosferyczny, trwający nawet kilkadziesiąt dni (zwłaszcza w centralnej części Antarktydy). Wynika to ze specyfiki warunków, które panują na tym obszarze. Nie chodzi tu wyłącznie o niską temperaturę, ale także o minimalną wilgotność powietrza, która nie sprzyja powstawaniu niskich chmur. W Polsce, pył diamentowy jest zjawiskiem dość rzadkim. Może wystąpić każdej zimy i na dowolnym obszarze, ale nie zawsze jest tak skupiony, by możliwe było jego łatwe zaobserwowanie. Teoretycznie, najdogodniejsze warunki panują na Podlasiu. Warto jednak zaznaczyć, że pył diamentowy pojawia się także w województwie warmińsko-mazurskim, śląskim i w każdym innym. Najłatwiej zaobserwować to zjawisko, gdy nad kraj napływają masy arktycznego powietrza. Warto więc regularnie śledzić prognozę pogody. Może się bowiem okazać, że mroźny, słoneczny ranek przywita nas spektakularnym zjawiskiem. Nasz ekspert Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Chiny stawiają na turystykę zimową. Co można zobaczyć na największym festiwalu lodu i śniegu na świecie?
Chińska zimowa turystyka nie zwalnia tempa. Władze prowincji Heilongjiang zaprezentowały światu największy tematyczny lodowy park rozrywki. W trakcie lodowego święta będzie można nie tylko podziwiać figury wykute z zamarzniętej wody, ale również skorzystać z wielu innych atrakcji.
To już kolejna edycja Międzynarodowego Festiwalu Lodu i Śniegu w Harbinie. W sezonie 2025 park osiąga rekordową powierzchnię 1,2 miliona m², czyli ponad 160 boisk piłkarskich. Rozmach lodowych instalacji przenosi odwiedzających do prawdziwej zimowej krainy czarów, pełnej atrakcji i niezwykłych wrażeń. Skąd lód w Harbinie? Harbin, położony w północno-wschodnich Chinach, słynie z wyjątkowo surowych i długich zim. Temperatury regularnie spadają tam poniżej zera, co od dziesięcioleci sprzyja tworzeniu lodowych konstrukcji. Dzięki naturalnemu mrozowi festiwal może funkcjonować bez konieczności stosowania kosztownych technologii chłodniczych. Do budowy „lodowego miasta” potrzebne są jednak ogromne ilości zamarzniętej wody. Ich naturalnym źródłem pozostaje rzeka Songhua, przepływająca przez Harbin. To właśnie z jej powierzchni pozyskiwane są bloki lodu wykorzystywane do tworzenia potężnych rzeźb i konstrukcji. Takie rozwiązanie pozwala korzystać z lokalnych, odnawialnych zasobów, a jednocześnie minimalizuje wpływ na środowisko. Historia festiwalu Korzenie festiwalu sięgają lat 60. XX wieku, kiedy mieszkańcy Harbinu zaczęli organizować pokazy lamp lodowych – ozdobnych brył z lodu, w których umieszczano świeczki. Zwyczaj ten szybko zdobył popularność i stał się inspiracją dla przyszłego wydarzenia. W 1985 roku odbyła się pierwsza edycja Międzynarodowego Festiwalu Lodu i Śniegu, który z biegiem lat nie tylko zyskał światową renomę, lecz także pobił wiele rekordów. Jednym z nich był rekord Guinnessa z 2007 roku za największą na świecie rzeźbę śnieżną. 2025 – rekordowy rok festiwalu Organizatorzy podkreślają, że edycja otwarta 17 grudnia 2025 roku jest najbardziej spektakularna w historii. Do udekorowania powierzchni 1,2 mln m² wykorzystano około 400 000 m³ lodu i śniegu, tworząc niezwykłe atrakcje, m.in.: Super Ice Slide – 521-metrową lodową zjeżdżalnię, jeden z najbardziej rozpoznawalnych elementów festiwalu, interaktywne przestrzenie i występy nawiązujące do motywu przewodniego „Ice and Snow, Fairy Tale World”, imponujące rzeźby lodowe i śnieżne – zarówno inspirowane tradycją chińską, jak i kulturą międzynarodową. Park oferuje też szeroki zakres zimowych aktywności. Goście mogą spróbować tradycyjnych technik połowu w przeręblu, wziąć udział w wyścigach na nartach biegowych czy zwiedzać lodowe konstrukcje o każdej porze dnia. Program festiwalu został zaplanowany tak, aby odwiedzający mogli spędzać tam całe godziny – nawet mimo mrozu. Chińska potęga zimowa – rozwój turystyki W ramach 15. Planu Pięcioletniego (2026–2030) Chiny zamierzają znacząco rozwinąć tzw. gospodarkę lodu i śniegu, obejmującą turystykę zimową, sporty zimowe oraz powiązane z nimi gałęzie przemysłu. Państwo przewiduje szerokie inwestycje oraz wsparcie strategiczne dla regionów o najlepszych warunkach klimatycznych, takich jak Heilongjiang, Jilin i Xinjiang. Program obejmuje m.in.: rozbudowę publicznych usług związanych z turystyką zimową, modernizację i rozwój infrastruktury sportów zimowych – stoków narciarskich, tras biegowych, hal lodowych czy centrów szkoleniowych, budowę nowych parków tematycznych i atrakcji sezonowych, które mają przyciągać zarówno turystów krajowych, jak i zagranicznych. Celem tych działań jest nie tylko poprawa komfortu odwiedzających, lecz przede wszystkim stworzenie nowej, dynamicznej gałęzi gospodarki. Władze chcą, aby inwestycje w infrastrukturę zimową – od nowoczesnych kurortów po festiwale pokroju Harbin Ice–Snow World – uczyniły z Chin globalnego lidera turystyki zimowej. Źródła: TTW, Global Times Nasz autor Olaf Kardaszewski Absolwent Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych na Uniwersytecie Warszawskim. Obecnie student magisterskiego kierunku Studiów Miejskich na tej samej uczelni. Interesuje się społecznymi i kulturowymi aspektami zmieniającego się świata, o czym chętnie pisze w swoich pracach. Współprowadzący projekt „Podziemna Warszawa” w National Geographic Polska. Uwielbia podróże, w trakcie których zawsze stara się obejrzeć mecz lokalnej drużyny piłkarskiej.
„Nie widziały światła dziennego od tysięcy lat” – rdzenie lodowe mówią więcej o ludzkości niż setki książek
Latem 2022 roku na szczycie grenlandzkiego lądolodu powstało miasteczko badawcze. Celem naukowców było ocalenie najstarszych danych klimatycznych, zanim stopnieją razem z lodem.
Spis treści: Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Co mówią o klimacie i człowieku? Historia ludzkości zapisana w lodzie Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz Latem 2022 roku na szczycie zwykle jałowego lądolodu Grenlandii pojawiło się małe, ale tętniące życiem miasteczko. Rzędy czerwonych namiotów trzepotały na wietrze, a samolot transportowy LC-130 Hercules od czasu do czasu dostarczał żywność, paliwo i sprzęt. Główne działania obozu toczyły się jednak 9 metrów pod powierzchnią, w sieci tuneli, które pracownicy przez tygodnie wycinali piłami łańcuchowymi w lodzie. Badacze, owinięci w puchowe kurtki, pracowali tam bez przerwy, gdy potężna wiertnia zagłębiała się coraz niżej, wydobywając rdzenie lodowe i tajemnice, które kryją się w najgłębszych partiach lądolodu. Czym są rdzenie lodowe i dlaczego są tak cenne? Niektóre z tych cylindrycznych rdzeni – każdy mniej więcej szeroki, jak piankowa „makaronowa” rurka do pływania – nie widziały światła dziennego od 100 tys. lat. – Są przejrzyste i nieskazitelne, niczym szyba okienna – mówi Jørgen Peder Steffensen, glacjolog z Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze, który wraz z glacjolożką Dorthe Dahl-Jensen nadzorował codzienne funkcjonowanie obozu. Naukowcy pracujący w Arktyce i Antarktyce zaczęli sobie uświadamiać, że ten lód daje rzadki wgląd w przeszłość – wgląd, który szybko znika, gdy zmiana klimatu przyspiesza topnienie na biegunach. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095510-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--75b71e3.png" width="1086" height="840" alt="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." title="Między 2016 a 2023 rokiem (z przerwą w sezonach 2020–2021) naukowcy ze stacji East Greenland Ice-core Project przewiercili prawie 9 000 stóp lodu, pozyskując próbki obejmujące 120 000 lat historii." /> Rozległe pokrywy lodowe Grenlandii i Antarktydy powstawały płatek śniegu po płatku, gdy zimowe opady gromadziły się jedne na drugich i powoli sprasowywały w lód. Kieszonki powietrza między płatkami łączyły się w bańki, które pod ogromnym ciśnieniem kurczyły się i zanikały, nasycając lód mieszaniną azotu, tlenu, dwutlenku węgla i innych uwięzionych gazów. To zapis dawnej atmosfery. Co mówią o klimacie i człowieku? Analizując gazy uwięzione w lodzie, naukowcy mogą odtworzyć wahania stężeń gazów cieplarnianych w czasie, a w niektórych przypadkach powiązać je z prawdopodobnymi przyczynami – takimi jak pożary lasów, zwiększony rozwój lasów i terenów podmokłych pochłaniających dwutlenek węgla czy – w nowszych próbkach – spalanie paliw kopalnych. Mierząc ślady kwasu siarkowego, berylu i chloru, są w stanie dostrzec dawne erupcje wulkanów i zmiany jasności Słońca, które również wpływają na klimat. A badając atomy tlenu w cząsteczkach wody, mogą oszacować temperatury atmosfery. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-095946-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--585671a.png" width="1260" height="838" alt="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." title="Rdzeń z Grenlandii, podświetlony w barwach francuskiej trójkolorowej, zawiera ślady erupcji Laki z 1783 r. Obok półksiężycowaty fragment 1,5-milionletniego rdzenia Beyond EPICA, wydobytego z 10-tys.-stopowej warstwy lodu w pobliżu stacji Concordia na Antarktydzie." /> Te informacje łączą z danymi z słojów drzew i rdzeni osadów z dna mórz, by odtworzyć, jak gazy cieplarniane oddziaływały na wzorce opadów deszczu i śniegu, długość okresów wegetacyjnych oraz stabilność pokryw lodowych. Na tej podstawie opracowują modele komputerowe, które wychwytują subtelne skutki gazów cieplarnianych i potrafią wiarygodnie przewidywać, jak rosnące emisje zmienią nasz klimat. Historia ludzkości zapisana w lodzie Rdzenie lodowe rzucają też światło na wielką historię ludzkiej cywilizacji. W warstwach z ostatnich 3000 lat Steffensen i jego współpracownicy zmierzyli zanieczyszczenie powietrza ołowiem, który osiadał nad Arktyką, gdy Fenicjanie, Rzymianie i średniowieczni Europejczycy wydobywali i wytapiali srebro. Przejściowe spadki tego zanieczyszczenia wyznaczają okresy wstrząsów społecznych, takich jak schyłek Cesarstwa Rzymskiego po 400 roku n.e. czy wybuch Czarnej Śmierci, który zaczął się około 1350 roku. Zespół Steffensena oszacował, że zanieczyszczenie to było na znacznych obszarach imperium tak duże, iż mogło prowadzić do łagodnych zatruć ołowiem i obniżenia ilorazu inteligencji. Jeśli spojrzymy szerzej, rdzenie lodowe pokazują, że podczas ostatniej epoki lodowcowej, która zaczęła się 120 tys. lat temu, klimat Ziemi gwałtownie przechodził od zimnych, suchych okresów do cieplejszych, wilgotniejszych faz. W całym tym czasie istnieli już współcześni ludzie, ale nie ma dowodów, że osiedlili się na stałe i nauczyli uprawiać ziemię. Steffensen spekuluje: – Zmiany klimatu zmuszały ich do ciągłego przemieszczania się. <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2025/11/2025-11-25-100443-The-race-to-save-climate-secrets-trapped-in-ice--National-Geographic--Mozilla--f4247b0.png" width="1203" height="842" alt="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." title="W zamrażarce Instytutu Nielsa Bohra w Kopenhadze Pierre-Henri Blard przecina próbkę lodu z północnej Grenlandii, z której czasem udaje się pozyskać DNA z materiału u podstawy lądolodu." /> Około 11 700 lat temu klimat ocieplił się i ustabilizował, a w ciągu kolejnego tysiąca lat w Żyznym Półksiężycu, Indiach i Ameryce Południowej powstały społeczeństwa rolnicze. – Ostatnie 11 000 lat to – z punktu widzenia klimatu – najbardziej stabilny okres, jaki widzimy w ciągu ostatnich kilkuset tysięcy lat – mówi Steffensen. Tylko w tym czasie, w swoistej stabilnej oazie klimatycznej, ludzka cywilizacja mogła rozkwitnąć w miasta, królestwa i państwa. Czas ucieka – lód znika szybciej, niż myślisz – A teraz wywracamy ten wózek z jabłkami – mówi, odnosząc się do około 2,5 biliona ton dwutlenku węgla, które ludzie wypuścili do atmosfery od 1850 roku. Nic dziwnego, że następujące po tym globalne ocieplenie przyspiesza naturalne procesy topnienia lądolodu i sprawia, że ogromne masy lodu pędzą w stronę oceanu wraz z zapisanymi w nich danymi. Blok lodu, na którym stał obóz, przesuwa się w stronę morza w zawrotnym tempie około 900 metrów rocznie, i wciąż przyspiesza o około jeden procent każdego roku. – To jeden z najszybciej przyspieszających składników wzrostu poziomu morza – mówi Dahl-Jensen. Sięgając po te kruche archiwa ukryte w lodzie, naukowcy mają nadzieję odtworzyć przeszłość, dopóki to możliwe. Tak, aby lepiej przewidywać przyszłość. Źródło: National Geographic
Antarktydę przecinały kiedyś rzeki. Miliony lat temu wyrzeźbiły tamtejszy krajobraz
Dziś Antarktyda kojarzy się z bezkresnym lodem, ale miliony lat temu wyglądała zupełnie inaczej. Jej powierzchnię przecinały rzeki, które rzeźbiły doliny i wąwozy. Teraz, dzięki nowoczesnym technologiom, naukowcy odkryli ten ukryty pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym krajobraz.
W tym artykule: Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Krajobraz pod lądolodem Trzy rzeki zapomnianego świata Krajobraz „ukryty na widoku” Lód kojarzy nam się z twardymi kostkami zamrożonej wody albo nieruchomą taflą jeziora. Zimą, przy odpowiednim mrozie, lód skuwa również rzeki. Jednak już lodowce mają zdolność poruszania się i przemieszczania. Zajmują one aż jedną dziesiątą powierzchni lądu na Ziemi. Są kluczowym elementem ziemskiego systemu klimatycznego. Lód pokrywa aż 98% Antarktydy Największe skupiska lodu to lądolody, czyli lodowce kontynentalne. Wśród nich rekordowo duży jest Wschodni Lądolód Antarktyczny (ang. East Antarctic Ice Sheet, EAIS). Ten lądolód ma powierzchnię aż 14 mln km2 i grubość prawie dwóch kilometrów. Ta pokrywa lodowa jest tak gigantyczna, że gdyby w całości się rozpuściła, poziom wody w oceanach podniósłby się aż o 50–60 m. Dziś lód pokrywa aż 98% powierzchni Antarktydy. I od dawna aktywnie wpływa na to, co dzieje się na szóstym ziemskim kontynencie. Kilka lat temu zespół naukowców pod kierunkiem Lauren Simkins wykazał, że 15 tys. lat temu pod lądolodem wschodnim znajdował się system rzek odprowadzających wodę z lądolodu. W zeszłym roku zaś okazało się, że pod jego zachodnią częścią płynie rzeka długości 460 km. Krajobraz pod lądolodem Jak Antarktyda wyglądała wiele milionów lat temu? Na to pytanie odpowiedź znalazł zespół badaczy kierowany przez Stewarta Jamiesona z Uniwersytetu w Durham w Wielkiej Brytanii. Naukowcy wykorzystali satelity i radar, by stworzyć mapę obszaru o powierzchni 32 tys. km2, znajdującego się pod Wschodnim Lądolodem Antarktycznym. Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie Naukowcy wwiercili się pół kilometra pod lodowiec na półkuli południowej. Odkryli tam komorę przypominającą katedrę, a w niej setki organizmów żywych. To kolejny znak, że dopiero zaczy... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/gleboko-pod-lodem-antarktyki-znaleziono-ukryty-swiat-to-nieznany-wczesniej-ekosystem-w-ktorym-istnieje-zycie-fot-niwa-craig-stevens-642b924.jpeg" width="938" height="563" alt="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" title="Głęboko pod lodem Antarktyki znaleziono ukryty świat. To nieznany wcześniej ekosystem, w którym istnieje życie (fot. Niwa/ Craig Stevens)" /> Pod tysiącami ton lodu znajduje się teren prawdopodobnie ukształtowany przez rzeki 14 mln lat temu. Możliwe jest również, że tak wyglądał krajobraz Antarktydy aż 34 lata temu, pod sam koniec rozpadania się superkontynentu Gondwany. Trzy rzeki zapomnianego świata Badany rejon został wyrzeźbiony przez trzy rzeki. Składał się z wyżyn podzielonych głębokimi rzecznymi korytami. Takie ukształtowanie terenu pochodzi jeszcze sprzed zlodowacenia, kiedy płynęły nim rzeki kierujące się w stronę wybrzeża. Później całą okolicę, przypominającą krajobraz Północnej Walii, na wiele milionów lat pokryła pokrywa lodowa. Była stabilna i utrzymywała się mimo następujących po sobie okresów ociepleń i zlodowaceń. − Ląd pod pokrywą lodową Antarktydy Wschodniej jest mniej znany niż powierzchnia Marsa – zauważa Stewarta Jamieson, główny autor pracy opublikowanej w „Nature Communications”. – I to jest problem, ponieważ od krajobrazu zależy, w jaki sposób lód płynie w Antarktydzie. A także w jaki sposób reaguje na przeszłe, teraźniejsze i przyszłe zmiany klimatu – dodaje naukowiec. Krajobraz „ukryty na widoku” − To niezwykłe, że ten krajobraz, dosłownie „ukryty na widoku” przez wiele lat, może nam tak wiele powiedzieć o historii pokrywy lodowej wschodniej Antarktydy – dodaje Neil Ross, współautor badań z Uniwersytecie w Newcastle. W jaki sposób naukowcy są w stanie odtworzyć, jak wygląda ląd pod lodem? Chociaż go nie widać, zdjęcia satelitarne wykonane nad tym regionem uchwyciły niewielkie pofałdowania powierzchni pokrywy lodowej. Dostarczają one wskazówek na temat krajobrazu pod spodem. Dane uzyskane dzięki satelitom potwierdzono następnie, korzystając z radaru. Obecne badania wykorzystują wcześniejsze prace tego samego zespołu, który sporządził mapę ukrytych pasm górskich, systemów kanionów i jezior pod lodem Antarktydy. Naukowcy są przy tym przekonani, że pod lodem antarktycznym znajduje się jeszcze bardzo wiele do odkrycia. − Dołożymy wszelkich starań, aby wypełnić luki w badaniach, i zrozumieć, jak pokrywa lodowa Antarktydy i leżący pod nią krajobraz zmieniły się na przestrzeni swojej długiej historii – zapowiada prof. Jamieson. Źródło: Nature Communications, Nature Geoscience Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Naukowcy budzą mikroby uwięzione pod lodem. „W żadnym wypadku nie są martwe”
To nie scenariusz filmu sci-fi, a rzeczywistość. Naukowcy naprawdę budzą do życia starożytne organizmy, które od 40 000 lat uwięzione były w lodzie. Wykorzystali zamarznięte cmentarzysko, na którym szczątki bakterii, zwierząt i roślin utknęły w czasie.
Geolodzy i biolodzy z Uniwersytetu Kolorado w Boulder wskrzesili do życia starożytne mikroby, które utknęły w lodzie około 40 000 lat temu. Niegdyś spokojnie śpiące organizmy wydobyli z wiecznej zmarzliny, czyli mieszanki gleby, lodu i skał, która pokrywa niemal jedną czwartą lądu na półkuli północnej. Niegdyś, bo wróciły do życia. Życie wydobyte z lodu Naukowcy odkryli, że chociaż mikroby po rozmrożeniu z wiecznej zmarzliny potrzebują odrobiny czasu, to po kilku miesiącach zaczynają tworzyć kwitnące kolonie. Swoje odkrycie opublikowali w czasopiśmie „Journal of Geophysical Research: Biogeosciences”. – To w żadnym wypadku nie są martwe próbki – mówi Tristan Caro, były student geologii i główny autor badania. Opisuje, że są w stanie wrócić do sprawności i stworzyć bujne środowisko, które rozkłada materię organiczną i uwalnia jej składniki w postaci dwutlenku węgla. Uwolnione mikroby mogą niszczyć planetę Cud życia to jedno, ale badacze przejmują się czymś innym – uwolnione spod lodu mikroby zaczną uwalniać do atmosfery tony dwutlenku węgla i metanu, dwóch silnych gazów cieplarnianych. Obawiają się, jak rozmrożenie zamarzniętej ziemi, w której zmagazynowane są tony węgla, wpłynie na ekologię tych regionów i tempo zmian klimatycznych. Jak naukowcy tego dokonali? Żeby sprawdzić, czy mikroby rozmrożone z wiecznej zmarzliny mogą wrócić do życia, naukowcy udali się do wyjątkowego tunelu Permafrost Tunnel, należącego do Korpusu Inżynieryjnego Armii Stanów Zjednoczonych. To placówka w centrum Alaski, pozwalająca zejść 107 metrów w głąb zamarzniętego gruntu. W środku można zobaczyć wystające z lodu kości starożytnych bizonów i mamutów, ale nie na tym zależało badaczom. Pobrali próbki wiecznej zmarzliny sprzed dziesiątek tysięcy lat ze ścian tunelu a następnie poddali je inkubacji w wodzie o temperaturach około 4 i 12 stopni Celsjusza. Może się to wydawać mało, ale dla Arktyki to wrzątek. Nie była to zwykła woda: wykorzystali tzw. ciężką wodę, złożoną z ciężkich atomów izotopu wodoru (deuteru). To pozwoliło dokładnie śledzić, jak mikroby wracały do życia. Wskrzeszenie starożytnych organizmów W pierwszych miesiącach inkubacji kolonie rosły niezwykle powoli – jakby nie mogąc obudzić się ze snu. Dla porównania, w warunkach laboratoryjnych większość bakterii może całkowicie odrodzić się w ciągu kilku godzin. Nie dawało to więc owocnych rezultatów. Wszystko zmieniło się po pół roku. Nastąpiło nagłe przebudzenie, a niektóre kolonie bakterii wytworzyły nawet lepkie struktury, które można było zobaczyć gołym okiem. Zdawały się budzić znacznie szybciej w wyższych temperaturach. Oznacza to, że w rzeczywistych warunkach po fali upałów może minąć kilka miesięcy, nim mikroby spod wiecznej zmarzliny zaczną emitować do powietrza duże ilości gazów cieplarnianych. A my możemy to przegapić. Mimo tego, że badane bakterie prawdopodobnie nie mogłyby zarażać ludzi, zespół naukowców trzymał je w szczelnych komorach. Też jesteśmy zdania, że lepiej dmuchać na zimne. Źródło: JGR Biogeosciences Nasz autor Jonasz Przybył Redaktor i dziennikarz związany wcześniej m.in. z przyrodniczą gałęzią Wydawnictwa Naukowego PWN, autor wielu tekstów publicystycznych i specjalistycznych. W National Geographic skupia się głównie na tematach dotyczących środowiska naturalnego, historycznych i kulturowych. Prywatnie muzyk: gra na perkusji i na handpanie. Interesuje go historia średniowiecza oraz socjologia, szczególnie zagadnienia dotyczące funkcjonowania społeczeństw i wyzwań, jakie stawia przed nimi XXI wiek.
Efekt Mpemby to przeczące intuicji zjawisko. Do dziś wzbudza wiele kontrowersji
Efekt Mpemby był obserwowany już wiele wieków temu, a mimo to wciąż wzbudza niemałe kontrowersje i nie jest powszechnie uznawany za udowodnione zjawisko. Trudno się temu dziwić. Odkryty przypadkiem fenomen zdaje się przeczyć fundamentalnym prawom fizyki. Na czym polega efekt Mpemby? Wyjaśnienie zamieszczamy poniżej.
Spis treści: Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Krytyka efektu Mpemby Elementarne reguły poprawnego rozumowania jednoznacznie podpowiadają, że im niższa temperatura cieczy, tym szybciej powinien postępować proces zamarzania. Wydaje się to absolutnie logiczne. W końcu nikt, kto chce zrobić kostki lodu, nie umieszcza w zamrażalniku ciepłej wody. Tymczasem już starożytni myśliciele sądzili, że w tym przypadku logika prowadzi nas na manowce. W drugiej połowie XX wieku przypadkowo potwierdził to pewien uczeń szkoły podstawowej z Tanzanii. Ciepła woda zamarza szybciej niż zimna? Właśnie to zakłada efekt Mpemby Choć wydaje się to stać w sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem, efekt Mpemby odnosi się do sytuacji, w której w pewnych warunkach woda o wyższej temperaturze zamarza szybciej niż chłodniejsza. Mamy tu zatem do czynienia z absolutnym paradoksem, nad którym naukowcy głowią się do dziś. Zgodnie z podstawowymi zasadami termodynamiki, obiekt o niższej temperaturze powinien szybciej osiągnąć punkt zamarzania i zakończyć proces krzepnięcia. A jednak dzieje się inaczej. W tym miejscu należy podkreślić, że efekt Mpemby nie jest zjawiskiem uniwersalnym. Żeby zaszedł, muszą zostać spełnione specyficzne parametry, a te trudno uzyskać: musi istnieć znacząca różnica temperatur początkowych wody ciepłej i zimnej (zaobserwowano, że najkorzystniejsze efekty daje gradient temperatur na poziomie około 40 stopni Celsjusza), oba naczynia z wodą muszą być umieszczone w identycznych warunkach zamrażania, należy jasno zdefiniować „zamarznięcie” – czy chodzi o moment, w którym na powierzchni cieczy pojawia się warstwa lodu, czy o całkowite zamarznięcie całej objętości? Wiedziano o tym już w starożytności Nie wiadomo, kto jako pierwszy zaobserwował ten fenomen. Pierwszeństwo w opisie niezwykłego zjawiska przypadło w udziale Arystotelesowi, który poświęcił mu strony w swoim traktacie „Meteorologika”. Skąd wzięła się nazwa tego efektu? To rezultat przypadkowego ponownego odkrycia Należy jednak wspomnieć, że choć mówili o tym starożytni, nazwa „efekt Mpemby” ukuła się wiele wieków później. Zawdzięczamy ją pewnemu trzynastolatkowi z Tanzanii. W 1963 roku Erast B. Mpemba, uczeń szkoły podstawowej, podczas przygotowywania lodów zaobserwował, że wyższa temperatura mieszanki sprzyja jej szybszemu zamarzaniu. Dorośli jak to dorośli – zareagowali uśmiechem. Praktyka pokazała jednak, że nastolatek miał rację. W późniejszych latach jego obserwacja zainteresowała naukowców i do dziś jest przedmiotem debat i badań. Brak wsparcia ze strony nauczycieli nie zniechęcił młodego Erasta do dalszego poszukiwania wyjaśnienia tego zjawiska. Gdy szkołę, w której się uczył, odwiedził brytyjski fizyk Denis Osborne, zapytał go o ten fenomen. Ta interakcja zaowocowała wspólną publikacją, zatytułowaną „Cool?”, która wprowadziła efekt do współczesnej świadomości naukowej, nadając mu nazwę i inicjując badania w tym zakresie. Jak naukowcy tłumaczyli efekt Mpemby? Na przestrzeni lat proponowano różne wyjaśnienia efektu Mpemby. Wśród czynników, które decydują o jego wystąpieniu, najczęściej wymieniano zjawiska takie jak: parowanie (które, jako proces endoenergetyczny, przyspiesza ochładzanie wody w zbiorniku i zmniejsza jej objętość, a co za tym idzie – także pojemność cieplną), konwekcja (która przyspiesza przepływ ciepła), zmiana zawartości gazów rozpuszczonych w wodzie (będące efektem wrzenia lub nawet wcześniejszego podgrzania cieczy). W tym miejscu należy jednak wspomnieć, że w toku prowadzonych badań Osborne i Mpemba wykluczyli parowanie jako istotny czynnik. Przyczyna może leżeć w wiązaniach wodorowych Obecnie w środowisku naukowym dominuje pogląd, że za wystąpienie efektu odpowiadają wiązania wodorowe, występujące pomiędzy sąsiednimi cząsteczkami wody. W procesie podgrzewania cieczy liczba silnych wiązań ulega zwiększeniu, w następstwie czego obserwowana w lodzie struktura krystaliczna wytwarza się szybciej. Do takiego wniosku doszli naukowcy z Uniwersytetu Southern Methodist w Teksasie i chińskiego Uniwersytetu Nanjing, a swoje obserwacje opisali w artykule opublikowanym na łamach „Journal o Chemical Theory and Computation”. Efekt Mpemby występuje także w układach kwantowych Nie można nie wspomnieć, że opisywane zjawisko może być obserwowane w różnych systemach fizycznych. W kwantowym analogu klasycznego efektu Mpemby, gorące systemy chłodzą się szybciej niż zimne w tych samych warunkach. Oznacza to, że stany nierównowagowe mogą relaksować szybciej, gdy są dalekie od równowagi. Krytyka efektu Mpemby Nie można nie wspomnieć, że niektórzy badacze negują istnienie tego efektu. Najgłośniejszą krytykę wygłosili w 2016 roku Henry Birridge i Paul Linden. Naukowcy wykonali eksperyment, którego wyniki opublikowali na łamach „Scientific Reports”. Pomimo najlepszych starań, nie byli w stanie zaobserwować żadnych fizycznych efektów, które można by określić jako efekt Mpemby. Nasz autor Artur Białek Dziennikarz i redaktor. Wcześniej związany z redakcjami regionalnymi, technologicznymi i motoryzacyjnymi. W „National Geographic” pisze przede wszystkim o historii, kosmosie i przyrodzie, ale nie boi się żadnego tematu. Uwielbia podróżować, zwłaszcza rowerem na dystansach ultra. Zamiast wygodnego łóżka w hotelu, wybiera tarp i hamak. Prywatnie miłośnik literatury.
Od lodowca na Antarktydzie oderwała się wielka góra lodowa. Ma powierzchnię większą niż Kraków
Europejskie i amerykańskie satelity obserwacyjne uchwyciły moment „cielenia się” lodowca na Antarktydzie. Fragment o powierzchni około 380 kilometrów kwadratowych oderwał od lodowca szelfowego Brunt. Jest to trzecia tego typu sytuacja na przestrzeni ostatnich czterech lat.
W tym artykule: Trzecie cielenie lodowca Monitorowanie lodowców Kurczenie się lodowców Dwa satelity obserwacyjne Ziemi – europejski Copernicus Sentinel-1 i Landsat 8 NASA – zaobserwowały moment, w którym doszło do oddzielenia się góry lodowej od lodowca. Taki proces określa się mianem cielenia. Do oderwania się góry lodowej doszło po tym, jak kilka tygodni temu w lodowcu szelfowym nagle pojawiło się pęknięcie. Trzecie cielenie lodowca Góra lodowa oderwała się wzdłuż 14-kilometrowej przepaści, utworzonej pod kątem dziewięćdziesięciu stopni do istniejącego już pęknięcia zwanego Halloween. Nastąpiło to po długim okresie osłabienia lodu w McDonald Ice Rumples. Jest to trzecie duże cielenie się góry lodowej w tym obszarze w ciągu ostatnich czterech lat. Doszło do niego około dekady po tym, jak naukowcy z British Antarctic Survey (BAS) po raz pierwszy wykryli wzrost rozległych pęknięć w lodzie na lodowcu Brunt. Nowa góra lodowa została oficjalnie oznaczona przez amerykańskie Narodowe Centrum Lodowe jako A-83. Centrum nadaje nazwy na podstawie części Antarktydy, w którym góra lodowa została po raz pierwszy zaobserwowana. Ponieważ Brunt znajduje się we wschodniej części Morza Weddella, jego góry otrzymują oznaczenie „A”, podczas gdy numery są przydzielane sekwencyjnie. Monitorowanie lodowców Nieustanne monitorowanie szelfów lodowych przez satelity pozwala naukowcom śledzić skutki zmian klimatycznych w odległych regionach, takich jak Antarktyda. Przede wszystkim satelity pozwalają monitorować, w jaki sposób szelfy lodowe zachowują swoją integralność strukturalną w odpowiedzi na zmieniającą się dynamikę lodu oraz wzrost temperatury atmosfery i oceanów. Lodowiec szelfowy Brunt jest też miejscem, w którym znajduje się stacja badawcza Halleya prowadzona przez British Antarctic Survey (BAS). Glacjolodzy z BAS od lat monitorują zachowanie lodowca szelfowego. – To cielenie było spodziewane od czasu pojawienia się pęknięcia Halloween osiem lat temu. Wydarzenie to sprawiło, że lodowiec Brunt ma w tej chwili najmniejszą powierzchnię od czasu rozpoczęcia monitoringu – wyjaśnia w oświadczeniu prasowym dr Oliver Marsh, glacjolog BAS. Dr Marsh spędził cztery sezony pracując na lodowcu szelfowym Brunt. Jest też naukowcem, który jako pierwszy wykrył cielenie za pomocą urządzeń GPS. Kurczenie się lodowców – Cielenie się gór lodowych jest częścią naturalnego funkcjonowania lodowców szelfowych. Ale tego typu wydarzenia często powoduje duże zmiany w geometrii lodowca szelfowego i mogą wpływać na lokalną cyrkulację oceaniczną. Nasze zespoły naukowe i operacyjne nadal monitorują szelf lodowy w czasie rzeczywistym, aby upewnić się, że jest on bezpieczny. I że nie musimy przenosić w nowe miejsce stacji badawczej w Halley – dodaje badacz. Wyodrębnienie się A-83 jest trzecim znaczącym cieleniem się lodowca w tym regionie w ciągu ostatnich czterech lat. Pierwsze miało miejsce w 2021 roku, kiedy A-74 oderwała się od pokrywy lodowej. Jeszcze większa góra o nazwie A-81 pojawiła się w 2023 roku. – Pływające lodowce szelfowe Antarktydy rosną stopniowo w wyniku przepływu lodu i kurczą się epizodycznie w wyniku cielenia się gór lodowych. Równowaga między tymi dwoma procesami wpływa na ich zdolność do zatrzymywania lodu na lądzie. Niepokojące jest jednak to, że nawet w tym stosunkowo zimnym sektorze Antarktydy w ciągu ostatnich 3–4 lat doszło do trzech dużych cieleń. Lodowiec szelfowy Brunt dostarcza wielu danych, które pomogą nam zrozumieć proces cielenia się i przewidzieć przyszłą ewolucję tych ważnych ciał lodowych – napisał w oświadczeniu profesor Adrian Luckman, naukowiec z Uniwersytetu w Swansea. Postępująca utrata lodu na Antarktydzie jest jedną z najwyraźniejszych oznak wzrostu globalnych temperatur i poważnym ostrzeżeniem. Przyczynia się do wzrostu poziomu mórz, powodzi przybrzeżnych i ekstremalnych warunków pogodowych. Utrata lodu polarnego prowadzi do pochłaniania dodatkowego promieniowania słonecznego przez ziemskie oceany, powodując dalszy wzrost temperatury. Źródło: British Antarctic Survey, Universe Today. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Marsjańskie pająki w Mieście Inków. Fascynujące obrazy zarejestrowane przez kamery orbiterów marsjańskich
Na nowych zdjęciach uchwyconych przez wiekową, lecz wciąż sprawną sondę Mars Express, można dostrzec coś przypominającego wielkie pająki. Te ciemne struktury powstają na powierzchni Marsa dzięki światłu słonecznemu.
W tym artykule: Marsjańskie gejzery Tandem europejskich sond badających Marsa Kosmiczni Inkowie Rekordowo dobra sonda Zarejestrowane przez kamery sondy Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) struktury przypominają ruiny starożytnego miasta. Naukowcy pracujący przy marsjańskich projektach ESA określają je mianem Miasta Inków. Na najnowszym zdjęciu Miasta Inków ukrywają się „marsjańskie pająki”. Zostały dostrzeżone przez kamerę stereo o wysokiej rozdzielczości (HRSC), znajdujące się na pokładzie sondy Mars Express. To pierwsza marsjańska sonda zbudowana przez Europejską Agencję Kosmiczną i bezpiecznie dostarczona na orbitę Czerwonej Planety w 2003 roku. Mimo ponad 20 lat pracy w skrajnie trudnym środowisku, sonda wciąż zbiera bardzo cenne dane. Jej niezawodność powinna nas cieszyć w dwójnasób, ponieważ przy sondzie pracowali polscy naukowcy i inżynierowie z Centrum Badań Kosmicznych PAN. Marsjańskie gejzery Oczywiście zarejestrowane na zdjęciu małe, ciemne struktury nie są prawdziwymi pająkami, które wychodzą na powierzchnię po długiej zimie. Mają one pochodzenie geologiczne. Ciemne, pająkowate struktury w pobliżu południowego bieguna Marsa pojawiają się, gdy wiosenne słońce pada na warstwy zestalonego dwutlenku węgla, które osadziły się tam w zimowych miesiącach. Światło słoneczne sprawia, że zamarznięty dwutlenek węgla na dnie warstwy sublimuje – czyli zamienia się w gaz. Ten gromadzi się i zaczyna przebijać przez lodowe płyty. Po pewnym czasie rozbija warstwy lodu o grubości do metra i wydostaje się na zewnątrz. Wydobywający się spod lodu gaz z zawieszonym w nim ciemnym pyłem wystrzeliwuje w górę przez pęknięcia w lodzie w postaci wysokich fontann lub gejzerów. Potem opada z powrotem i osiada na powierzchni. W ten sposób powstają ciemne plamy o średnicy od 45 m do 1 km. Ten sam proces tworzy charakterystyczne „pająkowate” wzory wyryte pod lodem. Tandem europejskich sond badających Marsa Ale pająki zostały zarejestrowane nie tylko przez kamery Mars Express. Również kolejna sonda ESA – ExoMars Trace Gas Orbiter (TGO) – sfotografowała pajęcze struktury przypominające wąsy. Te uchwycone przez TGO znajdują się na zewnątrz obszaru fotografowanego przez Mars Express. Widok Mars Express pokazuje ciemne plamy na powierzchni uformowane przez uciekający gaz i materię, podczas gdy perspektywa TGO uchwyciła również przypominające pajęczynę, wyrzeźbione w lodzie kanały. Ciemne, pajęcze plamy pełzają po wysokich wzgórzach i rozległych płaskowyżach okolic podbiegunowych. Większość z nich można dostrzec jako małe plamki w ciemnym obszarze leżącym na obrzeżach Miasta Inków, formalnie znanego jako Angustus Labyrinthus. Kosmiczni Inkowie Ta struktura została odkryta w 1972 roku przez sondę Mariner 9. Badacze wciąż nie mają pewności, jak doszło do uformowania się tak geometrycznych struktur przypominających ruiny widziane z lotu ptaka. Możliwe, że znajdujące się tam wydmy z czasem zamieniły się w kamień. Być może materiał, taki jak magma lub piasek, przesącza się przez popękane warstwy marsjańskiej skały. Grzbiety mogą być też krętymi strukturami lodowcowymi. „Mury” marsjańskiego Miasta Inków wydają się być częścią dużego okręgu o średnicy dochodzącej do 86 km. Właśnie to sprawia, iż naukowcy podejrzewają, że „miasto” znajduje się w dużym kraterze, który powstał w wyniku uderzenia planetoidy w powierzchnię planety. Uderzenie to prawdopodobnie spowodowało falowanie uskoków, które następnie zostały wypełnione wznoszącą się lawą. Ta z czasem uległa naturalnym procesom erozji. Stąd wrażenie ruin miasta. Rekordowo dobra sonda Najnowsze zdjęcia opublikowane przez ESA są jasnym dowodem tego, że dobrze skonstruowana sonda może zbierać wyjątkowo cenne dane nawet po 20 latach pracy na orbicie. Orbiter kontynuuje fotografowanie powierzchni Marsa, mapowanie jego minerałów, badanie składu i cyrkulacji jego atmosfery, sondowanie pod skorupą i badanie marsjańskiego środowiska. Będąca na wyposażeniu sondy kamera HRSC pokazała nam cały przekrój marsjańskiego krajobrazu. Od wyrzeźbionych przez wiatr grzbietów i rowów, przez zapadliska na zboczach kolosalnych wulkanów, po kratery uderzeniowe, uskoki tektoniczne, kanały rzeczne i starożytne baseny lawy. Misja była niezwykle produktywna przez cały okres jej trwania. Pozwoliła na znacznie pełniejsze i dokładniejsze zrozumienie naszego planetarnego sąsiada niż kiedykolwiek wcześniej. Liczymy na kolejne wspaniały obrazy. Źródło: ESA. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Gigantyczna góra lodowa, jedna z największych w ostanim czasie, oddala się od Antarktydy. Dokąd zmierza?
Góra lodowa A23a pozostawała nieruchoma przez ponad trzy dekady. Ostatnio jednak zaczęła się przemieszczać. Może się okazać, że opuści wody otaczające południowy kontynent.
W tym artykule: Gdzie znajduje się teraz góra lodowa? Góra, która utyka Jak długo żyją góry lodowe? Ten fragment lodowca jest naprawdę ogromny. Ma powierzchnię 4 tys. km kw. To tyle, ile miałoby osiem stolic Polski ułożonych jednak obok drugiej. Jego grubość miejscami dochodzi do 400 m, a masa wynosi gigantyczne bilion ton. Takie rozmiary ma góra lodowa A23a. Jest jedną z największych, jakie znamy. Powstała w 1986 roku, kiedy oddzieliła się od Lodowca Szelfowego Filchnera w zachodniej Antarktydzie. Taki proces – odłamywania się fragmentów lodowca, w wyniki którego tworzą się góry lodowe – nazywany jest cieleniem się lodowca. Po powstaniu góra A23a okazała się bardzo mało ruchliwa. Od razu przytwierdziła się do dna morskiego na Morzu Weddella i pozostawała nieruchoma przez prawie cztery dekady. Jednak trzy lata temu po raz pierwszy spostrzeżono, że zaczyna się poruszać. Teraz zupełnie oderwała się od podłoża i dryfuje na północ. Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? Długie zimy z najniższymi na Ziemi temperaturami powietrza, ograniczające się głównie do śniegu niskie opady atmosferyczne i wysokie amplitudy temperatur w niektórych rejonach – oto najkr... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/klimat-okolobiegunowy-czym-sie-charakteryzuje-i-w-jakich-krajach-panuje-fot-sebnem-coskun-anadolu-agency-via-getty-images-6c1e28b.jpg" width="938" height="626" alt="Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? (fot. Sebnem Coskun/Anadolu Agency via Getty Images)" title="Klimat okołobiegunowy – czym się charakteryzuje i w jakich krajach panuje? (fot. Sebnem Coskun/Anadolu Agency via Getty Images)" /> Gdzie znajduje się teraz góra lodowa? Zdjęcia satelitarne pokazują, że A23a znajduje się już w drodze prowadzącej ją ku cieplejszym wodom. Teraz opływa najdalej wysunięty na północ fragment Półwyspu Antarktycznego – który sam jest najdalej wysuniętym na północ kawałkiem Antarktydy. Górę lodową popychają silne prądy morskie i wiatry. Dokąd zmierza A23a? Na Ocean Południowy, czyli wody otaczające Antarktydę, rozciągający się aż do równoleżnika 60˚ s. To czwarty największy ocean świata, łączący się z Atlantykiem, Oceanem Spokojnym i Indyjskim. Jego granice wyznacza Arktyczny Prąd Okołobiegunowy (ang. Antarctic Circumpolar Current, ACC), największy system zimnych prądów morskich, łączący najważniejsze oceany. Jest prawdopodobne, że ACC przechwyci górę A23a i skieruje ją na północ. Góra, która utyka Dokąd dokładnie? Jak podaje „Guradian”, możliwe jest, że A23a popłynie w kierunku Georgii Południowej. To wyspa na południowym Atlantyku, na której znajduje się grób Ernesta Shackletona, odkrywcy i badacza Antarktydy. Georgia Południowa jest terenem niezwykle cennym przyrodniczo. To obszar lęgowy pingwina królewskiego i złotoczubego. Kolonie tych ptaków liczone są w setkach tysięcy. Poza nimi na wyspie tej żyją również m.in. słonie morskie, uchatki i wiele gatunków ptaków. Wszystkie te zwierzęta szukają pożywienia na okolicznych wodach. Co może stanowić problem, jeśli A23a za bardzo zbliży się do wyspy. Gdyby tak się stało i gdyby ta potężna góra osiadła na dnie obok Georgii Południowej, tamtejsza fauna mogłaby stracić dostęp do żywności. Takie niebezpieczeństwo pojawiło się już w 2020 r., kiedy inna gigantyczna góra lodowa – A68 – płynęła w kierunku Georgii. Na szczęście wówczas do zderzenia z wyspą nie doszło. Wcześniej góra rozpadła się na mniejsze kawałki. Jest bardzo możliwe, że podobny los spotka również A23a. Jak długo żyją góry lodowe? Czy tak się stanie? − Góra lodowa tej wielkości może przetrwać dość długi czas na Oceanie Południowym i może popłynąć dalej na północ, w stronę Republiki Południowej Afryki, gdzie może zakłócić żeglugę – powiedział glacjolog Olivier Marsh z British Antarctic Survey cytowany przez „Guardiana”. Jak często pojawiają się góry tych rozmiarów co A23a? Chad Greene z NASA wyjaśniał „New Scientistowi”, że tak duże góry lodowe odrywają się od Antarktycznych lodowców szelfowych średnio raz na dekadę. W przypadku Lodowca Szelfowego Filchnera dzieje się to raz na 50 lat. – Góry lodowe są jak trzęsienia ziemi: mamy dużo małych i niewiele potężnych, takich jak A23a – powiedział Greene. Źródła: New Scientist Guardian Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
Miękkie lądowanie na Księżycu jest trudne. Na jego południowym biegunie znajduje się cenna substancja
Południowy biegun Księżyca budzi ogromne zainteresowanie agencji kosmicznych. Ma być miejscem lądowania misji programu Artemis. Również tam mają powstać pierwsze ludzkie osady na innym niż Ziemia ciele niebieskim. Co tak cennego się tam znajduje i dlaczego tak trudno jest się tam dostać – wyjaśniają eksperci z Centrum Badań Kosmicznych PAN.
W tym artykule: Trudne lądowanie na Księżycu Pierwsze lądowanie na biegunie południowym Lód wodny na księżycowym biegunie Pochodzenie i przydatność księżycowego lodu Wczoraj indyjski lądownik Chandrayaan-3 łagodnie osiadł na Księżycu. Tym samym Indie stały się czwartym krajem, któremu udała się ta sztuka. Wydaje się, że posadzenie lądownika w miejscu z minimalną atmosferą musi być proste. Jednak ta sztuka nie udała się m.in. Japończykom, Izraelczykom, a kilka dni temu też Rosjanom. Trudne lądowanie na Księżycu – Trudności występują na każdym z etapów lotu, w którym statek kosmiczny zbliża się do południowego bieguna Księżyca po skomplikowanej trajektorii. Ale najbardziej dramatycznym jest faza lądowania – wyjaśnia dr inż. Tomasz Barciński, kierownik Laboratorium Mechatroniki i Robotyki Satelitarnej CBK PAN. – Lądownik jest wtedy oddalony o pół miliona kilometrów od załogi kontrolującej jego lot, a kontakt jest opóźniony o ponad sekundę. To powoduje około trzysekundowe opóźnienie reakcji operatorów. Ogromne prędkości przed samym lądowaniem nie pozwalają na ręczne sterowanie z oddalonej Ziemi. Dlatego część sterowania odbywa się automatycznie, przy pomocy systemu zastępującego człowieka. System ten musi wiedzieć, gdzie nad powierzchnią znajduje się lądownik oraz z jaką prędkością się porusza. Na wszelkie zaburzenia pracy układu, na przykład przypadkowe opóźnienia sygnałów czy błędy, nie ma miejsca. Proces lądowania trwa bardzo krótko i wymaga dużej precyzji. Zbyt duża prędkość czy zbyt odchylony od pionu kierunek lądowania może łatwo doprowadzić do katastrofy. Pierwsze lądowanie na biegunie południowym Pierwszym krajem, któremu udało się bezpiecznie wylądować na Księżycu było USA. Doszło do tego 20 lipca 1969 roku. ZSRR próbował prześcignąć Amerykanów i posadzić na Księżycu sondę Łunochod. Jednak pierwsza, wystrzelona 19 lutego 1969 roku została zniszczona w eksplozji rakiety nośnej. Dopiero kolejna bezpiecznie wylądowała na Srebrnym Globie w listopadzie 1970 roku. Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? Jeśli chcemy eksplorować Księżyc i założyć na nim kolonię, musimy ustanowić nową, księżycową strefę czasową. Taką, która będzie akceptowalna dla wszystkich państw planujących ek... <img src="https://images.immediate.co.uk/production/volatile/sites/63/2024/08/ksiezyc-potrzebuje-wlasnej-strefy-czasowej-internetu-i-wlasnego-gps-a-jak-je-stworzyc-fot-jaxa-nhk-97abd32.jpg" width="938" height="528" alt="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" title="Księżyc potrzebuje własnej strefy czasowej, internetu i własnego GPS-a. Jak je stworzyć? (fot. JAXA/NHK)" /> Ale żadne ziemskie urządzenie nigdy nie trafiło na południowy biegun Księżyca. Oczywiście aż do wczoraj, gdy w tym rejonie osiadł lądownik misji Chandrayaan-3. Od ostatnich kilku lat, czyli od czasu ogłoszenia wielkiego programu powrotu na Księżyc – Artemis – to właśnie południowy biegun Księżyca jest miejscem interesującym wszystkich kosmicznych graczy. NASA i ESA wraz z partnerami obrały to miejsce jako cel lądowania kolejnych misji oraz budowę pozaziemskiej bazy. Również Chińczycy we współpracy z Rosją zamierzają ustanowić tam swoją bazę naukową. Choć po ostatniej porażce z Łuną 25 udział w projekcie Rosji stanął pod znakiem zapytania. Lód wodny na księżycowym biegunie Co takiego znajduje się na południowym biegunie Księżyca? – Jest tam lód wodny – komentuje dr Natalia Zalewska, geolożka z Centrum Badań Kosmicznych PAN. – Już w latach 90. ubiegłego wieku, dzięki sondzie NASA Lunar Prospector, odkryto dużą ilość wodoru na biegunie południowym. Tylko nie wiedziano, z czym mógłby być połączony ten wodór. Dopiero w roku 2017 studentce Uniwersytetu Hawajskiego w Manoa Elizabeth Fisher udało się zidentyfikować pokłady lodu na biegunie południowym na podstawie pomiarów innej sondy NASA – Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO). Badaczka wraz z zespołem odkryła, że lód znajduje się w kraterach – tam, gdzie, dzięki minimalnemu nachyleniu osi Księżyca do płaszczyzny ekliptyki (1,5 st.), nigdy nie dochodzą promienie słoneczne, a temperatury sięgają minus 163 st. C. Lód ten prawdopodobnie zmieszany jest z regolitem (księżycowym gruntem) lub tworzy cienkie, warstwowane pokrywy w tych mocno zacienionych obszarach. Pochodzenie i przydatność księżycowego lodu Cały czas naukowcy zadają sobie pytanie, jakie jest pochodzenie tego księżycowego lodu. Nie ma jednoznacznego wytłumaczenia. Jednak sugeruje się, że Księżyc przez miliardy lat był bombardowany kometami o dużej zwartości lodu. W miejscach o silnym nasłonecznieniu lód wyparował, czyli uległ sublimacji, a następnie pod wpływem promieniowania ultrafioletowego cząsteczki pary wodnej rozpadły się na tlen i wodór. Zaskakująca hipoteza: Księżyc od miliardów lat sekretnie podkrada wodę z Ziemi Skąd się wzięła woda na Księżycu? Dotychczas zakładano, że jej źródłem były asteroidy uderzające w naszego naturalnego satelitę. Naukowcy zaproponowali właśnie dodatkowe wyjaśnieni... Lód miał szansę zachować się tylko w miejscach zacienionych. Dzięki późniejszym badaniom odkryto pojedyncze cząsteczki wody w regolicie księżycowym, niezależnie od jego miejsca występowania. To odkrycie było dużym zaskoczeniem. Naukowcy z Chińskiej Akademii Nauk tłumaczyli to zjawisko oddziaływaniem wiatru słonecznego, a ściślej atomów wodoru na tlen zawarty w regolicie. Woda jest niezbędna do życia. Dlatego kiedy do zbudowania bazy księżycowej jest coraz bliżej, pozyskiwanie wody staje się kwestią kluczową. Nie wspominając o tym, że odzyskanie wodoru z księżycowej wody mogłoby się przydać do produkcji paliwa lub wytwarzania energii. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Naukowcy dostrzegli nietypowy lodowiec na Marsie. Wiedzą też, jak szukać wody na odległych planetach
Naukowcy z Uniwersytetu w Cambridge opracowali model, który pozwala przewidzieć, ile bogatych w wodę minerałów znajduje się wewnątrz obserwowanej planety. Te minerały mogą „wchłaniać” wodę i przenosić ją z powrotem na powierzchnię, napełniając zbiorniki wodne opróżnione wcześniej w wyniku intensywnego promieniowania pobliskich gwiazd.
W tym artykule: Woda może się chować pod powierzchnią planet Krążenie wody na planecie sprzyja powstaniu życia Ślady lodowca na Marsie Astronauci na Marsie mogą czerpać wodę z lodu Myśląc o obecności wody na jakiejś planecie, zwykle wyobrażamy sobie rozległe oceany lub płynące rzeki. Innymi słowy, wody powierzchniowe. Ale znaczna ilość wody może być „zamknięta” w skałach i minerałach znajdujących się głęboko pod powierzchnią. Może to dotyczyć również planet, które z pozoru wydają się wyjałowionymi pustyniami. Takich, które krążą na tyle blisko macierzystych gwiazd, że oceany powierzchniowe mogły zagotować się i wyparować. Jest to szczególnie istotne w przypadku planet krążących wokół tzw. czerwonych karłów, czyli najpowszechniejszych gwiazd w Drodze Mlecznej, a także tzw. gwiazd typu M. Te ostatnie w okresie młodości emitują tak intensywne promieniowanie, że mogą wypalać wody powierzchniowe, a nawet niszczyć całe planety. Woda może się chować pod powierzchnią planet – Chcieliśmy zbadać, czy na planetach krążących w pobliżu tego typu gwiazd, osuszonych z wód powierzchniowych, mogą ponownie ukształtować się oceany – powiedziała Claire Guimond. To główna autorka nowego badania i doktorantka na Wydziale Nauk o Ziemi Uniwersytetu w Cambridge. Kierowany przez nią zespół wykazał, że woda uwięziona wewnątrz planety może uzupełniać wody powierzchniowe, gdy gwiazda, wokół której krążą planety dojrzeje i ochłodzi się. – Nasz model wskazuje górną granicę ilości wody, jaką planeta może przechować w wewnętrznych warstwach. Uwzględniliśmy konkretne minerały i ich zdolność do pobierania wody do swojej struktury – dodaje naukowczyni. Życie pozaziemskie istnieje niemal na pewno. Pozostaje pytanie – jak je znaleźć? Odkrycie, że w naszej galaktyce roi się od planet, ożywiło poszukiwania życia. A napływ funduszy prywatnych wytworzył atmosferę sprzyjającą śmiałym poczynaniom badawczym. NASA też inte... Zespół odkrył, że rozmiar planety jest bazą do wyliczeń, ile wody może przechowywać dane ciało niebieskie. Parametr ten określa ilość minerałów bogatych w wodę, które mogą znajdować się pod powierzchnią. Nie musi to jednak oznaczać, że większe planety mają większe rezerwy wody. Wcześniejsze badania wykazały, że planety dwu- lub trzykrotnie większe od Ziemi mają zwykle suchy, skalisty płaszcz. Jest to spowodowane tym, że górny płaszcz, w którym przechowywana jest woda wewnętrzna planety, stanowi mniejszą część masy większych planet. Krążenie wody na planecie sprzyja powstaniu życia Temperatura i ciśnienie w górnym płaszczu są idealne do tworzenia zielono-niebieskich minerałów – wadsleyitu i ringwoodytu – które mogą wchłaniać wodę. Ta warstwa skalna znajduje się również w zasięgu wulkanów, co oznacza, że woda z minerałów może być przenoszona na powierzchnię przez aktywność wulkaniczną w postaci pary wodnej. Proces ten może również przenosić inne składniki niezbędne do życia z wnętrza planety na jej powierzchnię – twierdzą badacze. Odkrycia zespołu mogą pomóc naukowcom określić, które planety należy obrać za cel w pierwszej kolejności w poszukiwaniu życia pozaziemskiego. Ślady lodowca na Marsie Tymczasem zespół badaczy z Mars Institute, SETI Institute, NASA Ames Research Center i University of Maryland, na podstawie danych z kamery HiRISE odkrył na Marsie pozostałości po dawnym lodowcu. Nie byłoby w tym nic niezwykłego, gdyby nie fakt, że lodowiec miał znajdować się w okolicy regionu Valles Marineris i Noctis Labyrinthus, czyli w obszarze okołorównikowym. – Lodowiec pochodził z ostatniej epoki marsjańskiej – Amazonianu. Klimat Marsa był już wtedy zimny i suchy. Jednak lód na powierzchni mógł się utrzymać, co w tych szerokościach obecnie jest już niemożliwe ze względu na bardzo niskie ciśnienie i temperatury, często przekraczające zero stopni Celsjusza. Lód w takich warunkach ulega sublimacji, czyli zamianie w parę wodną. Dlatego mówimy jedynie o morfologii polodowcowej, a nie o lodowcu – wyjaśnia dr Natalia Zalewska, geolożka z Zespołu Eksploracji Marsa Centrum Badań Kosmicznych PAN. Życie na Marsie. Kiedy mogło powstać i czy mamy szanse na odnalezienie organizmów na Czerwonej Planecie? Organizmy potrzebują stabilnych warunków, źródła energii i ciekłej wody. Kiedy zatem mogło powstać życie na Marsie? Tę kwestię wyjaśniamy poniżej. Naukowcom udało się zidentyfikować na tym obszarze takie formy, jak moreny, szczeliny, rysy lodowcowe oraz pęknięcia krzyżowe i radialne. Ta morfologia porównana była z cechami lodowców występujących na Ziemi. Astronauci na Marsie mogą czerpać wodę z lodu – Najciekawszym odkrytym zjawiskiem geologicznym jest wykrystalizowana skorupa soli siarczkowych, którą pozostawił po sobie lodowiec – mówi dr Zalewska. – W okresie istnienia lodowca popioły wulkaniczne z siarką opadały na jego powierzchnię i reagowały z lodem wodnym. W wyniku tego krystalizowała sól. Obszar, na którym znajdował się lodowiec nazwano Noctis Landing, gdyż założono, że mogłoby być to potencjalne miejsce do lądowania dla przyszłych astronautów. Jeśli chcemy wysłać na Marsa misję załogową, łatwo dostępna woda będzie niezbędna. Nie potwierdzono jeszcze, czy poza lodowcowymi cechami morfologicznymi, są gdzieś niżej zagrzebane jego lodowe szczątki. Źródła: Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, space.com, 54th Lunar and Planetary Science Conference 2023. Nasz ekspert Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka Dziennikarka i redaktorka zajmująca się tematyką popularnonaukową. Związana z magazynami portali Gazeta.pl oraz Wp.pl. Współautorka książek „Człowiek istota kosmiczna”, „Kosmiczne wyzwania” i „Odważ się robić wielkie rzeczy”.
Odkryto zupełnie nowy rodzaj lodu. Pomogło w tym szybkie potrząsanie stalowymi kulami
W prestiżowym czasopiśmie naukowym „Science” ogłoszono odkrycie nowego rodzaju lodu. To tzw. lód amorficzny o średniej gęstości. Zdaniem badaczy, może to pomóc wyjaśnić pewne zagadkowe właściwości wody w stanie ciekłym.
W tym artykule: Ile jest odmian lodu? Tworzenie lodu w młynie kulowym Nowa forma lodu Czego nie wiemy o wodzie i Ganimedesie – Woda to fundament całego życia – mówi prof. Christoph Salzmann z University College London. – A jednak, z naukowego punktu widzenia, ciągle wiemy o niej mało – dodaje. Naukowiec jest głównym autorem pracy w „Science”. Opisuje ona odkrycie zupełnie nowej odmiany lodu. Badacze mają nadzieję, że może też przyczynić się do wyjaśnienia niezrozumiałych jeszcze właściwości wody. Ile jest odmian lodu? Woda w stałym stanie skupienia to oczywiście lód. Wbrew wiedzy potocznej, jest go bardzo wiele rodzajów. W zależności od tego, w jakich warunkach lód powstał – czyli m.in. w jakiej temperaturze i pod jakim ciśnieniem – może układać się w różnego typu sieci krystaliczne. Najpowszechniejsza forma lodu, która powstaje w warunkach ziemskich i którą spotykamy zimą, to lód Ih. Tworzące go cząsteczki wody układają się w regularny wzór heksagonalny. Lód może mieć również inne odmiany. Np. we wnętrzu księżyców lodowych powstaje najprawdopodobniej lód II, czyli odmiana trygonalna. Istnieją też odmiany tetragonalne i inne. Skąd wzięła się woda na Ziemi? Naukowcy twierdzą, że źródłem może być Słońce Większość naszej planety pokrywa woda. Nie było jej jednak od początku istnienia Ziemi. Skąd wzięło się w takim razie H2O? Naukowcy twierdzą, że pochodzi prawdopodobnie ze Słońca. To wszystko dotyczy lodu o strukturze krystalicznej. Czyli takiego, wewnątrz którego cząsteczki układają się w regularny, uporządkowany wzór. Jednak istnieje też lód amorficzny: forma lodu pozbawiona struktury krystalicznej. Tworzenie lodu w młynie kulowym Lód amorficzny powstaje – w uproszczeniu – wtedy, gdy cząsteczki wody zamarzają tak szybko, iż nie mają czasu ułożyć się w uporządkowany wzór. – Znamy aż dwadzieścia form lodu krystalicznego i tylko dwie amorficznego, o niskiej i wysokiej gęstości – mówi Salzmann. – Między nimi jest ogromna luka. Do tej pory przyjmowało się, że nic jej nie wypełnia. Jego zespół wykazał, że jest inaczej. Naukowcy wykorzystali w doświadczeniach młyn kulowy, stosowany w przemyśle. Czyli zbiornik zawierający kule stalowe. Do jego środka włożyli zwykły lód. Następnie zaczęli potrząsać zbiornikiem schłodzonym do minus 200 st. C. Nowa forma lodu – Trzęśliśmy tym lodem jak szaleni przez długi czas i zniszczyliśmy jego krystaliczną strukturę – opowiada dr Alexander Rosu-Finsen, który odpowiadał za eksperymentalną część pracy. – Jednak zamiast otrzymania małych kawałków lodu, stworzyliśmy coś zupełnie innego. Coś o zaskakujących właściwościach. Jak się okazało, proces nie doprowadził do rozbicia lodu. Zamiast tego powstała jego nowa amorficzna forma. Nazwano go lodem o średniej gęstości (ang. medium-density amorphous ice, MDA). Ma gęstość ciekłej wody, jednak przypomina wodę w stanie stałym. Woda na Marsie – co się z nią stało? NASA: może być „uwięziona” w minerałach Gdzie zniknęły oceany pokrywające niegdyś powierzchnię Czerwonej Planety? Rozwiązanie zagadki proponuje nowa teoria dotycząca geologii Marsa. – Wykazaliśmy, że możliwe jest stworzenie czegoś, co wygląda jak ciekła woda stop-motion – mówi prof. Andrea Sella, jeden z autorów pracy. – To niespodziewane i całkiem zdumiewające odkrycie – dodaje. Czego nie wiemy o wodzie i Ganimedesie Zdaniem badaczy, odkrycie może wyjaśnić pewne zagadkowe właściwości wody ciekłej. Np. wiadomo, że ma ona największą gęstość w temperaturze 4 st. C. W miarę dalszego ochładzania, jej gęstość maleje – i dlatego lód unosi się na wodzie. Ponadto, im bardziej ściska się wodę, tym łatwiej ją skompresować. To zupełnie odwrotnie niż w przypadku wielu innych substancji. – Istniejące obecnie modele ciekłej wody muszą zostać ponownie przemyślane, tak by były w stanie wyjaśniać istnienie lodu amorficznego średniej gęstości. To może być dobry punkt startowy do ostatecznego wyjaśnienia właściwości ciekłej wody – zauważa prof. Salzmann. Naukowcy podejrzewają, że odkryty przez nich lód MDA może istnieć wewnątrz księżyców lodowych Saturna i Jowisza. Siły pływowe generowane przez grawitację tych masywnych planet mogłyby działać na zwykły lód tak samo, jak stal w obracającym młynie kulkowym użytym w eksperymencie. Dodatkowo okazało się również, że kiedy lód MDA został podgrzany i ponownie się skrystalizował, uwolnił bardzo dużo ciepła. Jeśli podobny proces zachodzi np. na Ganimedesie, może być przyczyną lodowych „trzęsień ziemi”. Czyli poruszania się tamtejszej skorupy lodowej. Źródła: Science, phys.org. Nasz ekspert Magdalena Salik Dziennikarka naukowa i pisarka, przez wiele lat sekretarz redakcji i zastępczyni redaktora naczelnego magazynu „Focus". Wcześniej redaktorka działu naukowego „Dziennika. Polska, Europa, Świat”. Pasjami czyta i pisze, miłośniczka literatury popularnonaukowej i komputerowych gier RPG. Więcej: magdalenasalik.wordpress.com
8 najpiękniejszych jaskiń. Miejsca jak nie z tej Ziemi
Korytarze iskrzące się stalaktytami i stalagmitami prowadzą do podziemnej rzeki (jej lustro znajduje się 20 m poniżej wejścia do jaskini). Stąd łódź zabiera turystów na 45-minutową przejażdżkę po jej labiryntach.
Lodowy wulkan w Kazachstanie podbił serca instagramerów. Wkrótce zniknie
Liczący blisko 14 metrów lodowy „wulkan” utworzył się w regionie Ałmaty w Kazachstanie. To na tutejszych równinach znajduje się ujście źródlanej wody, która przy niskich temperaturach natychmiast zamarza, tworząc bajeczną konstrukcję.
Chociaż nazywany jest lodowym wulkanem, nie ma wiele wspólnego z prawdziwymi skalnymi wulkanami, które wyrzucają ze swoich wnętrz gorącą lawę. W tym przypadku lód pochodzi z gorącego podziemnego źródła. Gejzer tryska w górę wodą i parą wodną, a te opadając z powrotem błyskawicznie zamarzają. Z czasem zamarznięta woda nawarstwia się, tworząc imponującą strukturę przypominającą pustą wewnątrz lodową wieżę. Wydobywająca się nadal ze źródła para przypomina opary wydobywające się z prawdziwych wulkanów, stąd jego nazwa. Lodowa wieża powstaje co roku w okolicach Nowego Roku i przyciąga w okolice nie tylko mieszkańców, ale i turystów. Choć w tym roku obecność tych drugich jest utrudniona ze względu na ograniczenia związane z koronawirusem. W zeszłym roku w tym samym miejscu powstał o wiele mniejszy lodowy wulkan, ale według miejscowych tegoroczny jest pierwszym, który nieprzerwanie wyrzuca cząsteczki wody w górę. Wciąż płynąca woda stworzyła również u naturalne lodowisko u podstawy wieży, jednak latem obszar ten pokryty jest zieloną roślinnością. Tym bujniejszą, że stale podlewaną przez ciepłe źródło. Odwiedzinami u stóp lodowego wulkanu chętnie chwalą się użytkownicy Instagrama. Wystarczy wyszukać hashtag #icevolcano oznaczający nazwę pobliskiego miasteczka. Formacja znajduje się między wioskami Kegen i Shrganak, które znajdują się około czterech godzin drogi od stolicy Kazachstanu Nur-Sultan, dawniej Astany. „Ogólnie rzecz biorąc, jest to woda artezyjska, która wypływa z ziemi. Latem wszystko kwitnie tu zielenią, a wraz z nadejściem zimy, w przededniu Nowego Roku, góra lodowa wzrasta do 14 metrów i tworzy piękne miejsce na świetne zdjęcia” - napisał na Instagramie jeden z odwiedzających. O popularności lodowej atrakcji świadczy też nagranie opublikowane na początku lutego przez agencję Ruptly. Na krótkim wideo widać tłumy ludzi pozujących do zdjęć w pobliżu wulkanu. Kazachstan stał się szerzej rozpoznawalny po ukazaniu się filmu „Borat”, który w prześmiewczy sposób miał pokazywać ogólne wyobrażenie o tamtejszych realiach. Oczywiście rzeczywiste życie w Kazachstanie jest zupełnie inne niż filmowa wersja. Mimo to, kiedy w 2020 roku ukazała się kontynuacja oryginalnego „Borata”, kazachska rada turystyczna przyjęła hasło „bardzo ładny” (ang. very nice) bohatera, czyniąc je swoim sloganem turystycznym. "Very nice". Kazachstan promuje kraj powiedzeniem Borata Kazachska narodowa organizacja turystyczna uznała, że skoro świat znów mówi o Boracie, trzeba wykorzystać okazję i uszczknąć z jego sławy coś dla siebie. W końcu, zmyślony czy nie, Bor... Podobne lodowe konstrukcje można zobaczyć m.in. w Stanach Zjednoczonych. Są często spotykane głównie w rejonie Wielkich Jezior, takich jak jezioro Erie i Ontario. Jeszcze większe wrażenie robią lodowe wulkany, jakie obserwujemy na innych planetach, niestety tych bardziej odległych. W 2016 roku naukowcy zaobserwowali na Plutonie coś, co ich zdaniem mogło być ogromnym lodowym wulkanem o szerokości 144 km i wysokości 5,5 km.
„Dramat nad Morskim Okiem”. Turyści spacerują po lodzie, ratownicy ostrzegają
W sieci pojawiła się fotografia przedstawiająca grupę osób spacerujących po zamarzniętej tafli Morskiego Oka. „Czy musi dojść do tragedii?” - pytają internauci oburzeni zachowaniem turystów i nie przebierają w słowach.
Zdjęcie z Morskiego Oka opublikowano na fanpage’u Aktualna sytuacja w Tatrach, facebookowym profilu Portalu Tatrzańskiego. Widać na nim kilkanaście osób stojących na lodzie. „Dramat nad Morskim Okiem. Lód ma 5 do 6 cm grubości, a na lodzie masa ludzi. Co roku te same apele. Czy to już tradycja, że musi dojść do tragedii i kiedy do niej dojdzie... Drodzy turyści, bardzo Was prosimy o rozsądek...” - napisano pod fotografią. W komentarzach pod postem internauci zamieszczali kolejne zdjęcia przedstawiające m.in. dzieci bawiące się na tafli Czarnego Stawu Gąsienicowego, porysowaną warstwę lodu na Morskim Oku oraz – co też wydaje się już należeć do smutnych tatrzańskich zwyczajów – turystów przemierzających zaśnieżone szlaki w adidasach czy na obcasach. „Pełno ludzi dziś stało na lodzie, kładli się, ślizgali, rozbierali i robili sesje zdjęciowe” - napisała pod postem jedna z komentujących. „Dziś po Stawie Gąsienicowym śmigali wzdłuż i wszerz jak na łyżwach” - napisał inny internauta. Tatrzański Park Narodowy przypomina, że lód jest zbyt słaby, aby można było po nim bezpiecznie chodzić. Tafla w każdej chwili może się załamać, a nierozważni turyści mogą wpaść do lodowatej wody, co jest śmiertelnie niebezpieczne. Choć w poście znalazł się jedynie spokojny apel do turystów odwiedzających Morskie Oko, to w komentarzach nie brakuje ostrych słów. Internauci nie stronią też od uszczypliwości. „Ludzie sami proszą się o kłopoty, a nawet i o to, by doszło do jakiejś tragedii. Na głupotę nie ma lekarstwa”. „Grunt to strzelić sobie fotę na tafli jeziora, które jest miejscem do którego i na które absolutnie nie wolno wchodzić!” „Ja bym się tym nie przejmował. Jeśli ktoś nie reaguje na informacje to następuje selekcja naturalna” - pisali komentujący. Wielu z nich apelowało o ukaranie lekkomyślnych odwiedzających wysokimi mandatami tak, aby odstraszyć kolejnych chętnych do pozowania na lodzie Morskiego Oka.
Tęsknota za mrozem. Globalne ocieplenie to coraz mniej lodu i odczuwalne konsekwencje
Zeszłej zimy lód pokrył jedynie 19,5 proc. powierzchni Wielkich Jezior w USA. To odsetek niemalże rekordowo niski. Kultura i gospodarka tego regionu jest kształtowana przez mroźne zimy. Lecz w miarę jak globalne ocieplenie zmienia tradycję w śniegową breję, narasta poczucie straty.
Jest jeszcze ciemno i dobrze poniżej zera stopni, kiedy Kristie Leavitt zatrzymuje się i wyłącza terkoczący silnik quada. Przez moment nie słychać żadnego dźwięku prócz szeptu wiatru muskającego lód. Granatowe niebo zaczyna się rozjaśniać. Mroźne powietrze kłuje w płuca. Opatulona w jaskraworóżowy płaszcz Leavitt zeskakuje z siedzenia kierowcy wprost na półmetrowej grubości lód, który pokrywa ten zakątek jeziora Munuscong leżącego na Górnym Półwyspie stanu Michigan. Buty wydają chrzęszczący dźwięk, gdy staje na cienkiej warstwie śniegu. Kobieta przygotowuje się do jednego z jej ulubionych zajęć: wędkowania pod lodem. Prawie 2 mln miłośników wędkarstwa podlodowego w USA cały rok czeka z niecierpliwością na nadejście mroźnych zimowych dni. Jak w przypadku wielu osób zamieszkujących tereny Wielkich Jezior, Leavitt także utrzymuje się dzięki niskim temperaturom. Pomaga prowadzić rodzinny biznes – domki dla turystów oraz sklep z przynętami położone nad brzegiem jeziora. Biznes ten jest źródłem przeważającej części ich dochodów w trakcie sezonu na wędkarstwo podlodowe oraz jazdę na skuterach śnieżnych. Ale czynność, która zajmowała Leavitt tamtego dnia, zeszłej zimy była na terenach Wielkich Jezior rzadkością. Długoterminowa średnia pokrywy lodowej na wszystkich pięciu jeziorach – Górnym, Michigan, Erie, Huron oraz Ontario – wynosi 54 proc. Lecz zeszłej zimy lód pokrywał jedynie 19,5 proc. ich powierzchni – to niemalże rekordowo niski odsetek. Niektóre jeziora w tym rejonie nie zamarzły w ogóle. Inne pokrywała jedynie cienka warstwa lodu przy brzegu lub zamarzały na bardzo krótko. W weekend przed wyprawą Leavitt temperatury w tej okolicy sięgały 5OC, a wędkarze brnęli przez błoto w T-shirtach. Jeden szczególnie ciepły sezon niekoniecznie zwiastuje nieuniknione. Ale coraz częściej naukowcy znajdują pewien schemat w zapisach zmian z terenu Wielkich Jezior i zmiany te prowadzą do otrzeźwiającej konkluzji: zima 2019–2020 i marne resztki lodu są najprawdopodobniej przedsmakiem przyszłości. To tylko fragment artykułu "Tęsknota za mrozem" dostępnego we wrześniowym wydaniu magazynu National Geographic Polska (9/2020).